Үстірт мемлекеттік қорығының жұптұяқтылары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 7
1 Әдебиеттерге шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 9
1.1 Үстірт табиғи қорығының тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.2 Үстірт қорығының физикалық . географиялық жағдайына сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 10
1.3 Үстірт қорығында мекендейтін сүтқоректілердің алуантүрлілігіне шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
2 Материалдар және зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.1 Жұптұяқтылар отрядына кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 48
2.2 Сүтқоректілердің санын есепке алу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... 50
3 Зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3.1 Үстірт арқары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57
3.2 Қарақұйрық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60
3.3 Ақбөкен ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 63
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 67
Пайдаланылған әдебиеттертізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 68
Біз жұмыр жер бетінде өзге де алуан түрлі тіршілік иелерімен қатар мекендеп, өмір сүріп жатырмыз. Әрқайсысы өзінше бағалы саналатын олар адамзат игілігін құрайды. Қазақстанда жабайы табиғаттың аса ғажайып өңірлері - шаруашылық қызметінің кез келген түріне тыйым салынған қорықтар бар. Көрік келбеті уыз қалпында сақталған мұндай табиғат алыптары сиреп, құрып кетуге айналған жан-жануарлар мен өсімдіктердің аса маңызды тіршілік ортасы болып табылады, сондай-ақ медициналық және басқа да ғылыми зерттеулер үшін генетикалық қор, ‹‹тірі лаборатория›› іспеттес. Биологиялық және ландшафттық орасан мол алуантүрлілік пен әсем табиғат көркі үйлесім тапқан бұл жерлер рухани және дене күш қуатының қайнар көзі ретінде адамға қызмет етеді.
Қазақстан Республикасының ‹‹Ерекше қорғауға алынған табиғат территориялар туралы›› заңы бойынша елімізде ерекше қорғалатын 13 табиғи территория анықталған. Қазіргі кезде Қазақстанда 10 қорық пен 5 мемлекеттік ұлттық табиғи парк, 66 қорықша, республикалық маңызы бар 26 табиғат ескерткіштері, 3 зоопарк, 5 ботаникалық бақ, бірнеше дендропарк, халықаралық маңызы зор 2 сулы-батпақты алқап, ерекше мемлекеттік мәні бар, ғылыми құндылығы айрықша 150 су көздері құрылып жұмыс істеуде. Қорықтар, қорықшалар, ұлттық парк және табиғат ескерткіштері алқаптары мемлекет территориясының 2,8%-ін алып жатыр. Барлық 10 қорық ғылыми және табиғат қорғау мекемесі мәртебесіне және республикада ерекше қорғауға алынған жоғары дәрежелі табиғи территория болып саналады. Олар дәл сол өңірге тән бірегей табиғат кешендерін қаз қалпында сақтау мақсатына қызмет етеді. Бұлардың ішінде біз қарастыратын қорық ─ Маңғыстау облысындағы Үстірт табиғи қорығы. Ол 1984 жылдың 12 шілдесінде Қазақ ССР Министрлер Кеңесінің №294 қаулысымен ұйымдастырылды.
Үстірт мемлекеттік табиғи қорығы Маңғыстау облысының Қарақия ауданында 223,342 гектар аумақты алып жатыр. Өзінің құқықтық қорғау режиміне сәйкес, қорықтық және күзетілетін өңірлерге бөлінеді.Үстірт қорығы Қарақия ауданының шығыс бетінде, Батыс Үстірт жонының Қараған босаға, Көкесем, Кендірлі, Елшібек сияқты ұшпа шыңдары мен жарқабақты таулары және Қарынжарық құмымен Сақсорқа құмын жағалай орналасқан.
Қорық аумағында биік тау да, жазық та, тік құлама жарлар мен шыңдар да, тақтайдай тегіс айдын сорлар, сарқырап аққан бұлақтар, ғажайып тылсым сырларға толы үңгірлер мен араңдар да кездеседі.
Үстірт қорығының негізгі ашылу мақсаты ─ Қазақстан шөл зонасының эталондарының бірі ретінде Оңтүстік - Батыс Үстірттің сирек кездесетін жануарлары мен алуан түрлі өсімдіктер дүниесін, табиғаттың қайталанбайтын көне дәуір ескерткіштерін сақтай отырып, тамаша табиғатын қорғау, өсімдіктер мен жан-жануарлардың табиғи түрде өсіп - өнуіне қажет жағдай
1 Кекілбаев Ә. Маңғыстау. – Алматы, 1997. -188 Б.
2 Карпеков Қ., Бейсенова Ә., Қалиев М., Молдағұлов М. Қазақстанның физикалық географиясы. – Алматы: Атамұра, 2000. - 240 Б.
3 Жатқанбаев Ж.Ж. Экология негіздері. – Алматы, 2008.
4 Жакупова А.А., Чигаркин А.В. Қазақстанның аймақтық геоэкологиясы. –Алматы, 2007.- 202 Б.
5 Иващенко А.А. Қазақстанның қорықтары мен ұлттық бақтары - Алматы 2006. - Б. 166-175.
6 Дүйсебаева Т.Н. Обзор фауны земноводных и пресмыкающихся Устюртского государственного природного заповедника // Научные труды Устюртского государственного природного заповедника. - Астана, 2009.
7 Маханов Б, Мусакулов Т, Суворов Н. Растительный и животный мир Казахстана. – Алматы: Мектеп, 1967.- 92 с.
8 Қыдырбаев Х. Терісі бағалы аңдар: оларды пайдалану және қорғау – Алматы: Қайнар 1982.
9 Даревский И.С., Орлов Н.Л. Редкие и изчезающие животные. Земноводные и пресмыкающиеся. 1988
10 Беляченко А.В., Подольский А.Л., Пискунов В.В. Проблемы изучения биосферы, 1996.- 52-53 с.
11 Байдулова Л., Булатова Қ., Қарғойшин Ж. Батыс Қазақстан облысының жануарлар дүниесі - Орал, 2001.- 5-108 Б.
12 Қажымұратов М. Қазақстанда кездесетін пайдалы өсімдіктер, - Алма-Ата: Қайнар 1975.
13 Дәуренбеков Ж., Асқаров Ә. Жасыл әлемге саяхат, - Алматы. 1985.
14 Бекенов А., Есжанов Б., Махмұтов С. Қазақстан сүтқоректілері, - Алматы: Ғылым, 1995. - 277 Б.
15 Қасабеков Б.Б. Семейство Землероек //Млекопитающие Казахстана.
-Алма-Ата, 1985.Т. 4.- С. 60-124.
16 Тупикова Н.В. Питание и характер суточный активности землероек средней полосы СССР //Зоологический журнал. Т. 28. № 6., 1949. С. 561-572.
17 Соколов В.Е. Систематика млекопитающих. Ч. 3. - М., 1979. - 427 с.
18 Полферов Я.Я. Охота в Тургайской области. - Оренбург. 1896. 20 с.
19 Флинт В.Е. К биологии размножения перевязки (Vormela peregusna) // Бюл. МОИП. Отд. биол. Т. 67., - М, 1962. - С. 143.
20 Рапопорт Л.Т., Путянин В.В., Ковтун И.П., Черноног Н.Ф. О ландшафтном размножении и численности мелких куньих в Муюнкумах и Восточных Кызылкумах // Материалы VII науч. конф. противочумных учреждений Средней Азии и Казахстана. - Алма-Ата, 1971. - С. 522-524.
21 Гептнер В.Г., Слудский А.А. Млекопитающие Советского Союза. - Москва, 1972. Т. 2. Ч. 2. - 551 с.
22 Сапоженков Ю.Ф. Об экологии каракала (Felis caracal) в Каракумах //Зоологический журнал. 1962. - Т. 41. Вып. 7. - С. 1111-1112.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Тұрашева К.С.
Үстірт ... ... ... ... ... ... ... Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Қорғауға жіберілсін:
Жалпы биология және ... ... ... ... мемлекеттік қорығының жұптұяқтылары
Мамандығы: 5В060700-
Орындаған: К.С. ... ... ... ... м.а. Ж.М. ... ... ... атындағы Еуразия ұлттық университеті
Факультет: Жаратылыстану ғылымдары
Мамандығы: 5В060700- ... ... ... және ... ... ... ... (жобасын) орындауға арналған
ТАПСЫРМА
Студент - Тұрашева Кәмшат Селбайқызы
4-курс Бг-41 тобы 5В060700- оқу формасы күндізгі
1. Дипломдық жұмыстың (жобаның) тақырыбы ... ... ... ... 2014 ж. № 1182-п
2. Студент аяқтаған жұмыстың тапсыру мерзімі мамыр 2015 ж.
3. Жұмысқа алынған мағлұматтар (заңдар, әдебиет көздері, зертханалық - ... ... ... ... ... ... 4 ... қайта өңделген және толықтырылған. 1 том; 2 бөлім: Омыртқалылар (авторлар ұжымы) - Алматы, , 2008. - 316 бет.
2. ... ... 2006 ... 7 шілдедегі №175 Заңы 31 және 50 баптары.
3. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 15 желтоқсандағы №1330 ... ... ... Қызыл кiтабы туралы ереже "Жануарлар дүниесiн қорғау, өсiмiн молайту және ... ... ... ... ... ... ... тізімі
1. Үстірт қорығында кездесетін жұптұяқтылардың түрлерін анықтау. 2. ... ... ... ... әсер ... экологиялық факторларды анықтау
3. Қорғау, сақтау және тиімді пайдалану шараларын жүргізу ... ... ...
5. ... ... тізімі (сызбалар, кестелер, диаграммалар және т.б.)
Сурет - 9, кесте - 7.
6. Негізгі ұсынылатын ... ... ... А.А. ... ... мен ... ... - Алматы, 2006.
2. Бекенов А., Есжанов Б., Махмұтов С. Қазақстан сүтқоректілері, - Алматы: Ғылым, ... ... А.М., ... А.Б. ... ... кездесетін және жойылып кету қаупі бар жануарлары. - Алматы, 2008.
4. Слудский А.А. Джейран // Копытные звери. - М., 1977. - С. ... ... ... ... ... жататын жұмыстың тарауларын көрсету)
Тарау, бөлімнің атауының нөмірі
Ғылыми жетекші, ... ... ... берілді (қолы)
Тапсырма қабылданды (қолы)
Әдебиеттерге шолу
Қарағойшин Ж.М.
Мамыр, 2014
Материалдар мен зерттеу әдістері
Қарағойшин Ж.М.
Қараша, 2014
Зерттеу нәтижелері
Қарағойшин ... ... ... жұмысты (жобаны) орындау графигі

Жұмыс этаптары
Орындау мерзімі
Ескерулер
1
Дипломдық жұмыстың тақырыбын бекіту
Қараша, 2014
Бұйрықтың ... ... ... ... материалдардың жинағы
Қыркүйек, 2014
Ақпан, 2015
Практика барысында
3
Ғылыми әдебиеттерге шолу
Ақпан, ... ... ... 2015
Практика аяқталған соң
5
Жұмыстың аяқталуы
Сәуір, 2015
Практика аяқталған соң
6
Қорғауға дейін дипломдық жұмысты көрсету
Мамыр, 2015
Жұмыс дайын болғаннан кейін
7
Сын-пікір алу
Мамыр, ... ... ... ... жетекшінің пікірін алу
Мамыр, 2015
Жұмыс дайын болғаннан кейін
9
Дипломдық ... ... ... ... сәйкес
Тапсырманы беру мерзімі ___________ 2014 ж.
Ғылыми жетекші:
Жалпы биология және геномика
кафедрасының б.ғ.к., доцент м.а. ... Ж.М. ... ... қабылдаған студент ________________ К.С. Тұрашева ... ... ...
9
1.1 Үстірт табиғи қорығының тарихы................................................
9
1.2 Үстірт қорығының физикалық - ... ... ... ... ... мекендейтін сүтқоректілердің алуантүрлілігіне шолу.......................................................................
23
2 Материалдар және зерттеу әдістері ...............................................
2.1 Жұптұяқтылар отрядына кіріспе.................................................
48
2.2 ... ... ... алу ... ... ... ... Үстірт арқары................................................................................
57
3.2 Қарақұйрық...................................................................................
60
3.3 Ақбөкен..........................................................................................
63
Қорытынды ..............................................................................................
67
Пайдаланылған әдебиеттертізімі...........................................................
68
Кіріспе
Біз жұмыр жер бетінде өзге де ... ... ... иелерімен қатар мекендеп, өмір сүріп жатырмыз. Әрқайсысы өзінше бағалы саналатын олар адамзат игілігін құрайды. Қазақстанда ... ... аса ... өңірлері - шаруашылық қызметінің кез келген түріне тыйым салынған қорықтар бар. Көрік келбеті уыз қалпында сақталған мұндай табиғат алыптары ... ... ... ... ... мен ... аса ... тіршілік ортасы болып табылады, сондай-ақ медициналық және басқа да ... ... үшін ... қор, ‹‹тірі лаборатория›› іспеттес. Биологиялық және ландшафттық орасан мол алуантүрлілік пен әсем табиғат көркі ... ... бұл ... ... және дене күш қуатының қайнар көзі ретінде адамға қызмет етеді.
Қазақстан Республикасының ‹‹Ерекше ... ... ... территориялар туралы›› заңы бойынша елімізде ерекше қорғалатын 13 табиғи территория анықталған. Қазіргі кезде Қазақстанда 10 ... пен 5 ... ... табиғи парк, 66 қорықша, республикалық маңызы бар 26 табиғат ескерткіштері, 3 зоопарк, 5 ... бақ, ... ... ... ... зор 2 ... алқап, ерекше мемлекеттік мәні бар, ғылыми құндылығы айрықша 150 су көздері құрылып жұмыс істеуде. Қорықтар, қорықшалар, ұлттық парк және ... ... ... ... ... 2,8%-ін алып жатыр. Барлық 10 қорық ғылыми және табиғат қорғау мекемесі мәртебесіне және республикада ерекше қорғауға алынған ... ... ... ... ... ... Олар дәл сол ... тән бірегей табиғат кешендерін қаз қалпында сақтау мақсатына қызмет етеді. Бұлардың ішінде біз ... ...... ... ... табиғи қорығы. Ол 1984 жылдың 12 шілдесінде ... ССР ... ... №294 ... ұйымдастырылды.
Үстірт мемлекеттік табиғи қорығы Маңғыстау облысының Қарақия ауданында 223,342 гектар аумақты алып жатыр. ... ... ... ... сәйкес, қорықтық және күзетілетін өңірлерге бөлінеді.Үстірт қорығы Қарақия ауданының шығыс бетінде, Батыс Үстірт жонының ... ... ... ... Елшібек сияқты ұшпа шыңдары мен жарқабақты таулары және Қарынжарық құмымен Сақсорқа құмын жағалай орналасқан.
Қорық аумағында биік тау да, жазық та, тік ... ... мен ... да, ... ... ... сорлар, сарқырап аққан бұлақтар, ғажайып тылсым сырларға толы үңгірлер мен араңдар да кездеседі.
Үстірт қорығының негізгі ашылу мақсаты ─ ... шөл ... ... бірі ... Оңтүстік - Батыс Үстірттің сирек кездесетін жануарлары мен алуан түрлі өсімдіктер дүниесін, табиғаттың қайталанбайтын көне дәуір ескерткіштерін ... ... ... табиғатын қорғау, өсімдіктер мен жан-жануарлардың табиғи түрде өсіп - өнуіне ... ... ... ғылыми - зерттеу жұмыстарын жүргізу, табиғатты қорғау шараларының негіздерін әзірлеу және оны іс ... ... ... табылады.
Тақырыптың өзектілігі. Үстірт мемлекеттік табиғи қорығы 1984 жылы 12 шілдеде Қазақ СРО ... ... ... заңды түрде ұйымдастырылды, ол Маңғыстау облысының оңтүстігінде Ералы ауданында орналасқан. Көлемі ─ 223300 га.. ... ... ...... ... оның көлемі 50 мың га. Жел және су әселерінен ... ... еш ... ... ... ... болған. Аймақтың ауа райы өте қатаң. Қатаң ауа райына қарамай, қорықтың жануарлар әлемі бай және алуан ... ... ... мәліметтері бойынша, мұнда сүтқоректілердің 50-ден астам түрі тіршілік етеді. Сирек кездесетін сүтқоректілер беті ... ... ... ... ... ... ... биологиялық алуантүрлілігінің ғажайып әлемі ежелден әртүрлі мамандықтағы ғалымдардың назарын өзіне аударып келеді. Бұл қорық ғылыми зерттеулердің ұзақтығы және нәтижелілігі жағынан ... ... ... ... ... көпшілік мақалалар жарық көрген. Соңғы жылдары қорық өзінің территориясын, материалдық - техникалық базасын бекітіп қана қойған жоқ, бүкіл әлемдік экологиялық ... мен ... ... ... одан әрі арттырып, белсенді жұмыстар жүргізілуде. Болашақта барлық биологиялық және табиғи- ландшафты ... ... ... ... мен ... ... ... жасау тұрақты шараға айналуда.
Дипломдық жұмыстың мақсаты: Үстірт табиғи ... ... ... онда кездесетін жұптұяқтылардың түрлерін анықтау, қазіргі кездегі жағдайына талдау. ... ... ...
1. ... қорығында кездесетін жұптұяқтылардың түрлерін анықтау.2. Үстірт қорығын мекендейтін сүтқоректілерге әсер ететін экологиялық факторларды анықтау
3. Қорғау, ... және ... ... ... ... ... ұсыныстар дайындау.
1 Әдебиеттерге шолу
1.1 Үстірт табиғи қорығының тарихы
Үстірт мемлекеттік табиғи ... 1984 ... 12 ... ... ССР Министрлер Кеңесінің №294 қаулысымен ұйымдастырылды.
Қорық аумағы Маңғыстау облысы, Қарақия ауданының шығыс бетінде, ал әкімшілік ғимараты Жаңаөзен ... ... ... ... ... Жаңаөзен қаласынан 150-160 шақырым жерде, жер көлемі 223 342 гектар. Қорық аумағы Батыс ... ... ... Босаға, Көкесем, Кендірлі, Елшібек сияқты ұшпа шыңдары мен жарқабақты тауларын жағалай орналасқан. ... ... биік тау да, ... та, тік ... ... мен шыңдар да, тақтайдай тегіс айдын сорлар, сарқырап аққан бұлақтар, ғажайып тылсым сырларға толы үңгірлер мен араңдар да кездеседі.
56000 га. ... алып ... ... соры оған ... ... төбелі- адырлы Қарынжарық құмымен бірге Қарынжарық ойпатын түзеді.
Үстірт қорығының негізгі ашылу мақсаты ─ Қазақстан шөл зонасының эталондарының бірі ретінде ... - ... ... ... ... ... мен ... түрлі өсімдіктер дүниесін, табиғаттың қайталанбайтын көне дәуір ескерткіштерін сақтай отырып, тамаша табиғатын қорғау, өсімдіктер мен жан-жануарлардың табиғи түрде өсіп өнуіне ... ... ... ... - ... жұмыстарын жүргізу, табиғатты қорғау шараларының негіздерін әзірлеу және оны іс жүзіне асыру болып табылады.
Қорық аумағында табиғи - ... ... көп ... ... орналасуына, геологиялық құрылымына қарай ерекше жаратылған Қарамая тауы мен ... ... - ... еш жерде қайталанбайтын құбылыстар.
Қарамая - ... және ... ... ... ... ... батысқа қарай созылып жатқан тау жоталарының атауы. Зерттеушілердің ... ... ... ... вулкандық жарылыстардың әсерінен түзілген. Тау жыныстары мен топырақ жамылғысының айналасынан өзгешелігі - бұл пікірді ... ... ... Көкесем шатқалдары - қорық аумағындағы тұщы су көздері бар, ... ... ... ... ... ... Үстірт жонының батысқа еңкіштей құлаған, қатты тілімденген шатқал сайлары - тау табиғатын ажарландырып тұр. Шың етегінде Көкесем тұщы су ... және шың ... ... құдығы бар.Суының дәмділігіне байланысты деп айтылатын аңыз ауыз екі тілде ұмытылмай ... ... - ... ... қорымы және әлі зерттелмеген Табан - Ата деп аталып жүрген ескі ... ... - Х1Х ғ. ... ... мен ... ... Хиуалықтардың арасындағы соғыстарда ерекше көзге түскен, Балықшы ... ... ... ... ... Ескі ... Қалмақ үйген, Қараоба (Қалмақ үйген Қараоба болуы да ... деп ... ... ... ... ... бұл төбе батыр атымен аталады.
Көкесем қорымы - Көкесем құдығынан шығысқа қарай 1км жердегі төбе басында орналасқан. Х ғ. ескерткіштерінен басталатын 200 - ге ... ... ... Мемлекеттік қорғауға алынған, зерттеуді қажет етеді.
2007 жылы қорық аумағының үш жерінен (Мәмекқазған, Кендірлі, Өнере) кордондар ... ... ... ... ... ... ─ батыста Маңғыстау түбегі мен Қарабұғазкөл шығанағы, ... Арал ... мен ... атырауы аралығын алып жатқан дөңесті аймақ. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығыс бағытта 550-600 км-ге созылған, ені 300-400 км. Ауданы 200 мың км2. ... ... ... 150-200 м, оңтүстік-батысындағы ең биік жері 341 м (Мұзбел жоны). Тұран ойпатында орналасқан, ... ... ... ... ... ... мен шығыс бойлықтың 56 0- қа дейінгі батыс бөлігі Қазақстан аумағына кіреді (Маңғыстау облысы), қалғаны Өзбекстан жерінде. ... ... ... тік ... ... ... көтерілген және үсті жалпақ, жазық дөң күйінде. Үстірт жазығында аласа жондар және оларды бір-бірінен ... ... ... ... ... ... ... бөлігінде Қарабауыр жоны бар. Ең ойыс жерлерін сор басқан, ... ... ... ... ... ... ... оңтүстігіндегі Ассеке-Аудан ойысында сор басқан ойпаттар көп. Орталық шығыс, оңтүстігінде әктас, гипстің суда еруінен пайда болған ұзындығы 5-25, ... 1-2 м ... ... ... ... кездеседі. Тұран ойпатының батыс бөлігін құрылымдық-денудациялық Үстірт алып ... ... ... жер ... ... ерте плиоценнің соңынан басталды. Тұран плитасының неотектоникалық қозғалысының әсерінен көтерілуінің нәтижесінде Маңғыстау тұғырлы жазыққа айналды. Таулы бөліктерінің қазіргі ... ... ... соңында жекелеген денудациялық үрдістердің әсерінен жүрді, бұл кезеңге ... ... мен ... кемерлері түзілген. Ерте төрттік дәуірде оңтүстік Маңғыстаудың ірі тұйық ағынсыз ойыстары пайда болып, онда көлдік режим сақталды. Уақыт өте келе көл ... ... ... тау ... жел әрекетінен өңделді. Төрттік дәуірдің соңындағы екі хвалын трангрессиясының әсерінен ... ... ... жер бедерінің екі аккумулятивтік және абразиялық пішіндерін қалыптастырды. 22 метр абсолют биіктіктің белгісінде жаңа Каспий теңіз ... ... ... ... жатыр. Маңғыстау үстіртінде аридті континентті климат жағдайы ... ... ... ... ... бері ... өзен торларының іздері жоқ болғанымен Ақтау, Қаратау тауларының беткейлері мен Қарақия, Өзен, Қарынжарық ойыстарында уақытша ағынсулардың ... ... ескі ... ... үсті текшелерінің іздері байқалады. Тұран жазығының оңтүстік-батыс бөлігін ... алып ... ... түрік тілінде қара түсті құм немесе құмды жер мағынасын білдіреді. Жер бедерінің ерекшелігіне сай екі үлкен бөлікке бөлінеді. Солтүстік ... ... ... ... ... Зангуз үстірті биіктігі 60-80 метрге жететін тік беткейлі кемер арқылы сорлы унгуза ойысына ұласады. Ол тектоникалық қозғалысының әсерінен ... ... ... ... ... ... ... ежелгі құрғап қалған өзен арнасы болып саналады Өзен ... ... ... ... ... ... Амударияның Каспийге құйған ескі арнасы Узбой қарақұмның солтүстік батыс шеті арқылы өтеді. Унгуздың оңтүстігіндегі ... ... ... және ... ... орналасқан зангуз қарақұмына қарағанда аласа болғандықтан орталық Қарақұмды - ойпатты Қарақұм деп атайды. Оның оңтүстігімен оңтүстік шығысы біртіндеп ... ... және ... шығыс қарақұм зангуз қарақұмына қарағанда теңіз деңгейінен биік. Екеуінде беті тегіс әрі біртіндеп батысқа қарай аласарады. Оңтүстік-шығыс қарақұмында ... өзен ... кемф ... бар. Оның көп бөлігін қазір қарақұм каналы алып жатыр. Зангуз үстіртінің беткі ... ... мен ... аққан плео Амударияның құмды және құмды - сазды шөгінділері ... ... ... ... ... беткі қабаты Теджен, Мургаб өзендерінің сағасында шөккен алювиальды шөгінділерден тұрады. Ең басым бөлігін қарақұм шөлі жел әрекетінен ... құм ... алып ... Ол ... ... ... - белді сусымалы құмдарда ұласады [5].
Олардың аралығындағы кеңістікте тегіс сазды тақырлар кездеседі. Құмның басым ... ... ... ... ... құм жолдары барқандардың негізгі бөлігі оңтүстік шығыс Қарақұмда тараған ... ... С - ... ... О - ... ... Ш - ... 55000/14.5116" ; Б- 42041/28.7882" 54009/41.1603".
Климаты. Құрлық шетінен шалғайлығы және ... ... жер ... ... аймақта тым континенттік климатты қалыптастырған. Ол өзінің жауын -шашын ... мол ... ... ... ... жыл ... және тәулік ішінде күрт өзгеріп тұратындығымен ерекшеленеді. Ауа ... ... және ... ... климаттық қалыптасуында ерекше рөл атқарады. Желі - өте жиі, оның жылдық орташа жылдамдығы 4-5 м/сек. Ақпан, наурыз айларында жел аса ... ... (5-7,4 ... ... ... - 15м/сек дейін); оңтүстікте негізінен жел шығыстан, солтүстік -шығыстан және ... - ... ... ... ... ... және ... жылудың шарпуы термикалық жағдайдың түрленуіне ықпал жасайды. Ең төменгі температура қаңтар - ақпан айларында орта есеппен солтүстікте минус ... ... ... минус 8-10,2 градус болады. Ал абсолютті минимум тиісінше - 43 және 34 ... ... Ең ... ... ... ... температурасы солтүстікте 25 градус, оңтүстікте 28,6 градустан кем түспейді, ал абсолюттік ... 40-45 ... ... Бұл ыстық аймақтың өзінде кейбір жылдар жаз мүлдем ыстық қапырық әрі құрғақ болатын кездері болады, ал жел өзі аздаған ылғал мен ... ... бұл ... ... қуып ... барлық көкті күйдіріп, ащы құрғақ үгілме ұнтаққа айналдырады. Мұндай кездерде бір тамшы судың ... зар ... ... ... ... , су ... тұратын құз тастарды ел ырзалықпен шықты, тамшалы деп атайды. Байқап отырғандарыңыздай, температураның жылдық ауытқуы өте ... ол ... ... ... 28 ... ... кемиді. Атмосфералық ылғал көбінесе жауын түрінде түседі. Оның жылдық ... ... аса көп емес ... ... ... ... 250 мм-ден оңтүстікке 130 мм-ге дейін азаяды. Кейбір ылғалды не құрғақшылық ... ... ... жалпы мөлшерден ауытқуы 1,4-1,8 есеге жетеді. Аз ғана уақытта түсетін қарқынды ылғал (бір жылғының 20-30%) солтүстік пен ... ... - ... ал ... 8-10 см жұқа қар ... ... Қиыр ... және оңтүстік батыста әдетте үнемі қар жатпайды. Қар жамылғысындағы судың ең жоғарғы қоры оңтүстіктегі 15-20 мм-ден солтүстік ... 80-100 ... ... ... [2]. ... ... ... бақылаулар жүргізуге материалдық база жоқ, штат бойынша маман да қарастырылмаған. Ауа райының ықтимал мәліметтері Маңғыстау гидрометеорологиялық обсерваториясының Аққұдық ... ... ... Метеостанция қорық аумағының батыс бөлігінің орталығында, Қарынжарық құмды массивінің ішінде орналасқан. Мұндағы мәліметтер қорық аумағының ауа ... дәл ... бола ... себебі қорықтың шығыс бөлігі таулы аймақтарға жатады.
2005-2007 жылдардағы ауаның ... ... 15,70С. ... жылы ... ... ... ... 214 күнге, қыстың ұзақтығы 80 күнге созылды. Ең суық кезең ... ... ... абсолюттік минимум -24,80С, жазғы максимум +42,30С шілде айында ... ... 67,10С. ... ... ... жылдық мөлшері 114мм, ауаның ылғалдылығы 48,90С.
Жер бедері. Геологиялық құрылымы және беткі жамылғысының құрамы бойынша қорық аумағы екі геоморфологиялық ... ... ... және ... жонының түйіскен жерінде орналасқан. Қорықтың жер бедері аласа жалдар мен ойыстар кезектесіп келетін толқынды жазықтық. Негізінен ... ... мен ... ... ... сүйір төбешіктер мен төрткүлдер тәрізді мезо-микрорельеф түрлері анық байқалады. Абсолютті биіктіктері 100-120 ... 180-300 ... ... ... ... Ең биік нүкте Көкесем құдығының маңында - 341 м.
Қарынжарық ойысы - Каспий трансгрессиясының құмды- саздауытты, тұзды жамылғысы қалдықтарынан ... ірі ... ... ... ... және ... ... өзгерістерге ұшырауы алқаптың беткі қабатының енсіздеу, ұзындығы 100 км ... - ... ... және сор ... түзілуіне жағдай жасады. Ойыстың көлемді аумағын Кендірлі соры алып жатыр, ең ойыс жері - 52м. Төбешіктердің төменгі және ... ... ... амплитудасы 1-3 м-ден 10-15 м дейін.
Солтүстігінде Мәмекқазған таулары шығыстан батысқа қарай созылып жатыр. Мәмектің солтүстік беткейі ежелгі су ... ... ... ... ... ... ... Батыс беті Қадырберді құмдарына құлап, шығысында Көкесем шатқалдарымен бірігіп кетеді. Оңтүстік беткейі ... ... ... ... асты вулкандық көтерулердің нәтижесінде пайда болған Қарамая тау жоталарымен шектеседі. Қарамаяның ұзындығы 15, ені- 3,5 шақырымдай, орташа биіктігі 100 м тау ... ... ... ... ... ... ... қатты тілімденген, оңтүстікке қарай сыпыра шың болып отыратын Көкесем, ... ... ... ... жазықтықты алқап, оңтүстікте Өнере құмды сазды аймағына тіреледі. Бұл ... сор ... ... ... ... ... 6,5-7 шақырымдай жерде Кендірлі сорына құятын Өнере бұлағы ағып ... ... ... ... ... тақырлы жазықтықтарымен кезектесе орналасқан Сақсорқа, Ұялы, Қарынжарық, Қадырберді құмдары Мәмекқазғанның тауларына барып шектеседі. ... ... ... ... ... 50 ... дейін жетеді [3].
Геологиялық құрылымы. Қорық аумағын төрт ірі табиғат кешеніне бөлуге болады:
1. Шың - ...... ... ... ... жоны ─ шың үсті жазықтығы.
3. Құмды шөл ─ Қарынжарық массивінің бөліктері.
4. Ағынсыз ... сор) ─ ... ... Шың - ...... жонының шегі. Үстірт жонының шегі болып табылатын шың - құздар негізгі тау жыныстары анық көрініп тұрған биік (150-300м.), қатты ... ... ... аумағында ең көп кездесетін тау жыныстарының бірі - бор кезеңінің ... ... ... ... ... ... негізгі құрамы бор, әктас, ақмергель тастардан тұрады. Көкесем тау шатқалдары юра дәуірінің қалдықтарынан түзілген. Жасыл-сұр түсті қалың ... ... ... ... қалдықтары көптеп кездеседі. Сазды қабат - эоцен және ... ... тау ... ал ... ... ... - орта және жоғарғы олигоцен тау жыныстарынан түзілген. Оның үстінде орта миоценнің қызғылт сазды жынысы төменгі ... ... ... араласа орналасқан. Кейбір жерлерде сарғыш топырақтар мен жасыл саздар көрініп жатады. Орта миоцендік сазды тау жыныстар ... ... ... - ... ... енеді, құрамында карбонатты қосылыстары мол, мергельді болып келеді. Ең жоғарғы қабат сармат кезеңінің мергельді әктастан тұратын қалың қабық, ол кейінгі ... ... ... ... ... Шыңдар арасында сулы қабат - альбтік жиек көрініп қалады, мысалы, Көкесем құдығы мен бұлағы осы қабатта орналасқан.
Құмды шөл ─ ... ... ... ... массиві қайыр топырақты, Өсімдік жамылғысы жұтаң, көшпелі шағылдар мен өсімдік тамырымен бекінген бостан құмдар араласа ... құм ... ... Құмдар гипсті. Көпіршікті субстратта құм және гипсті қабыршақтар мен кристалдар араласып жатады. Салыстырмалы түрде құмның ылғалы мол. Олар жоғарғы ... ... - ... тығыз сазданып көрініп жатады. Массивте сарматтық әктастардан құралған төрткүл төбелер мен шоқалақтар ... ... ... ... ойыс айналасында орналасады, уақыт өте өзгерістерге ұшырап отырады. Шоқалақтар ─ биіктігі 2-5 м домалақ немесе созылыңқы ... Уақ ... ... тұз ... ... болып келеді [4].
Ағынсыз ойыстар (сазды сор) ─ Кендірлі соры. Кендірлі соры - ежелгі Каспий теңізінің шығанағы болған, Каспий трансгрессиясының сазды - ... ... ... ... ... ... ойыс.
Топырағы. Үстірт шыңдарының үсті сұр қоңыр топырақты, кебіртеңдеу келеді. Бос топырақ сортаң тартып, соған сәйкес шөбі де ... ... ... ... жалаңаш беткейлерде тасжарған, тастікен, қаттықара тәрізді шөлге шыдамды, ұсақ жапырақты бұташықтар ғана өседі. Қарынжарық ... тау ... ... ... мен ... ... ... орналасуымен ерекшеленеді. Құм арасындағы кебіртең тақырлы ойыстарға жаңбыр суы жиналып, саздақты топырақ түзеді. Қарынжарықтың құм ... мен ... ұшпа ... ... ... ... саздан түзілген Кендірлі соры алып жатыр. Аймақтың солтүстік бөлігін шөлейт зонадағы жусанды өсімдіктер ... ашық ... ... ... шөл ... ... ... қоңырқай және сұрғылт қоңыр топырақ алып жатыр. Бұл аймаққа тән басты ерекшелік- олар азды-көпті тұзды, қарашірігі аз (1-3%) және ... ... ... заттар арасында ашық түсті қосылымдар көп. Бұл ... ... ... ... ... ... ... беті жаппай жамылғы түзеді және ол өзінше құнарлы. Бірақ мұны ... үшін ... ... ... ... ең ... шөл және шөлейт топырақты іске жаратуға олардың тез тұздануы кедергі жасайды. ... ... ... ... ... бар:
Ашық қоңыр топырақ ─ Атырау облысының солтүстік батыс бөлігін (480 солтүстік ендікке дейін) қамтып, Ойыл мен ... ... ... ... ... қуаң топырақ аймақтың солтүстігі мен орталық бөлігін алып жатыр және ... ... шеті (45 ... ... мен ... ... (43040, ... ендік) дейінгі терістік өңірге созылады.
Сұрғылт - қоңырқай топырақ ─ шөлейттің оңтүстік шеткі аймағын кеңінен қамтиды, ... және ... ... ... ... алып ... Қалыпты, тұздылау, шайылған құнарсыз қалыптаспаған сұрғылт - қоңырқай топырақтар ұшырасады. Көбіне олар басқа топырақ қабаттарымен түрлі құрылымдар мен ... ... ...... Ойыл және Жем ... ... сағалары жайылмасының биік кемерлерінде қалыптасады. Маңғыстау түбегі мен Үстіртте ... ... ... қабаттары тауаралық аңғарларды сор, сортаң және тақыр аралас шағын - шағын учаскелер түрінде ұшырасады. Олардың ... ... ... территориясының жүзден бірінен де аз. Минералданған топырақ асты ... 3-6 метр ... ...... ... территориясында , әсіресе қоңырқай қуаң топырақ зонасында таралған. ... ... ... ... белдеуленіп, теңіз маңының аласа кемерлерінде байқалады. Топырақ асты сулары таяу, қатты минералданған жерлерде немесе тұзды сулардың жер бетіне шыққан тұстарында ... ... ... ... ... ... аралығындағы аңғарларда, Үстірттің ағынсыз ойысында және Маңғыстау үстіртінде ұшырасады. Сортаңдар ... ... 3,5 ... ... яғни ... аумағының 12% - ін алып жатыр.
Тақырлар (өсімдіксіз, тегіс шағын жазық ) ─ құрғап қалған бұрынғы көлдердің ... ... ... ... ... ... ... 3-5 км, аумағы ондаған шаршы км-ге дейін) басым ... Бет жағы ... және ... - ... ... құралған, жауын-шашын сулары ағынсыздық пен саздану салдарынан уақытша иіріліп, тұрып қалады, одан әрі ... ... ... ... мен ... ... болады, олар тек жарықшаларға орнығады, негізінен тақырларға ешқандай өсімдік өспейді. Сілтілігі басым орта жағдайындағы ... мен оның ... тез кебу ... ... ... қалыптасуына әкеліп соғады. Содан кейін тақырдың бетін қабыршақты (2-3 см) алты ... ... ... ... ... ... ... одан төмен көбінесе қабыршақ астындағы горизонт (5-10 см) жатады. Тақырдың құнарлы қарашірігі 0,2-0,5% -тен аспайды, яғни беткі ... ... ...... ... ... суы таяз ... көл шарасы немесе беткі горизонттарындағы тез ерігіш ... ... ... сазды еспесі бар қуаң шөлейттердегі тұйық ойпаңдар. Көбінесе беткі еспе сулардың тез булануы, кебе келе тұздануы салдарынан пайда болады және ... ... ... ... ... ... ұшыраған шағын еңістер орны болып табылады. Көп ретте сор Каспий маңының солтүстік - шығысындағы төбешік ойдым-ойдым жал ... ... ... ... ... ... өте ... айналасында бұйырғын, жусан тектес шөптесіндер белең алады.
Құм алабы ─ біршама шағындау құмдар Үстіртте (Сам), Маңғыстау жазығында және бозшы ... ... ... ... ... ... жайылым ретінде кеңінен пайдаланылады [4].
Қорық аумағының топырағына сараптамалық ... ... ... ... мен РН ... мәліметтер жоқ.
Гидрология. Қорық шөл зонасында орналасқандықтан су көздері тапшы. Негізгі көз -бұлақтар болып табылады. Бұлардың ... шың ... ыза - ... яғни суы жылымшылап ағып жататын су көздері. Қорық аумағындағы ең ірі су ... - ... ... ... бұлағы. Кендірлі бұлағы - Кендірлі шыңдарының алқабында орналасқан, ұзындығы 6-7 ... ... ... - жер асты суы, дәмі ... мұздайлай ішуге жарамды, аз минералданған. Жылға бойынан аумағы 12 метрлік, тереңдігі 6-8 метрдей ... ... ... ... нәтижесі (16.04.2006 ж.) Тығыздығы ─ 1,005 г/см3; компоненттері: Са-452 мг/л; Mg-248 мг/л; Na, K-1963 мг/л; CL-1585 мг/л; SO4-3246 мг/л; HCO3-122 мг/л; ... ... - 8,5 мг/л; ... ... 0,09 мг/л; минералдануы 7590,6 мг/л. Бұлақты бойлай жыңғыл тоғайы өседі. Суға жақын арна жиегінде және ... ... ... ши ... ... ... топырақта кермек, сарсазан, судан қашықтау жерлерде қараған, сексеуіл және басқа дала өсімдіктері кездеседі. ... осы ... ... шөл ... негізгі тіршілік көзі.
Өнере бұлағы ─ бұл қорықтың ең оңтүстік шекарасында орналасқан, ұзындығы 6-6,5 шақырым, арнасының кеңдігі 1-105 метрдей, басы сор ... жер асты ... ... ... ... ... ащылығы теңіз суымен бірдей. Лабораториялық зерттеу нәтижесі (05.10.2006 ж.) Тығыздығы - 1,010 г/см3; компоненттері: Са -524 мг/л; Mg -582 мг/л; Na, K -4536 мг/л; СL -6381 мг/л; SO4 -1083 мг/л; HCO3 -78 мг/л; ... ... - 390 мг/л; ... 13,18 мг/л. Жағалауында қалың қамыс пен ши, ... ... ... ... Топырағы сортаң, қабыршақтанып ... ... ... ... - ... күн ... кварц тану әсерінен болған жыныстармен көмкерілген. Бұлақ басынан ... ... ... ... ... ... мен бұлағы қорық ... ... тұщы су ... ... шың жиегінен, шатқалдың басынан қазылған. ... ... ... 25 ... ... ... ... зерттелуі жіргізілмеген.
Көкесем бұлағы ─ сор жиегінен екінші қабатта, шатқал ішінде, тас ... ... ... ... ... көз. ... шығуы қиын, аса қауіпті құздардың арасындағы көкмайса мекен жан-жануарлардың жан ... ... ... ... жануарлар. Қатты климат жағдайына қарамастан қорықтағы жануарлар әлемі алуантүрлі. Бұл қорықта ... 50 ... ... ... ... ішінде сирек кездесетін, қызыл кітапқа енген - итаю, барқыт ... ... және ... ... ... ... ... тұрған - қабылан, құланның Қазақстандық және Түрікмендік түрлері еліміздің жабайы табиғатында жарты ғасырдай кездеспеді. А.А. Слудскийдің пікірі бойынша жабайы ... бұл ... XIX ... ... ... Қазақстан Қызыл кітабына - қара кірпі, ала жертесер, шұбар күзен және қарақұйрық енген, ... ... ... аз ... саны жыл ... ... бара жатқан - үстірт арқары. Сонымен, 1963-1965 жылдары Үстірттің Батыс жағалауындағы Көкесім құдығынан Шожық ... ... ... км ... 1300-1500 арқарлар кездессе, 20 жылдан кейін 1984 жылы желтоқсанда О.В. Белялов Көкесім құдығы аумағында 10 км ... ... ... 70 ... ... 5 ... кейін 1993 жылы күзде К.Н. Плахов ұзақ күндік көлік маршрутымен Кендірлі, Көкесім және ... ... ... ... ... соның ішінде: 57 еркегін, 45 ұрғашысы, 8 төлі белгіленді [5]. Сирек кездесетін ... ... ... ... десек болады, тек сор беткейлерде кездеспейді. Сонымен, ала жертесер құм алқабында кездессе, шұбар ... - топ ... ... қара кірпі көбінесе қаралмай қалған құрылыстарда, яғни бейіттер мен молаларда кездеседі. Көп түрлері Қарамай тау ... және ... ... мен ... ... кездеседі [9].
Қызыл кітапқа енген түрлерден басқа, қорықта ... ... ... және ... соқыртышқан, қосаяқтар (кіші, Северцов қосаяғы, секіргіш қосаяқ, улкен қосаяқ, тақылдағыш қосаяқ), сусликтер (кішкентай ж - әне сары), ақ ... қоян және ... да ... ... ... ... ... - қасқыр, түлкі, қарсақ кездеседі [6].
Қорықта әр жыл мезгілінде болсақ құстардың 200 түрін кездестіруге болады, ұя ... аз - бары 52 түр. ... ... ... ... енген сирек және жойылу қаупі бар түрлері. Көбінесе жыртқыштар, өздерінің ұя салуына ... сай ... және ... ... мекен тапқандар: бүркіт, дала қыраны, там, қарақұс, ... және үкі. Осы ... үш түрі - ... қарабауыр бұлдырық және ұбақ - ашық кеңістікті қалайды. Джек ... ... - ... - шөлді, құмды жерде мекендеуге тән, Қарынжарық құмының шет бөлігінде тегіс тас беткейінде өмір сүреді. Үстірт ... ... саны өте ... және ... ... үшін ... жер ... үлкейту қажет. Ұбақ және бұлдырықтар негізінен броконьердің жемтігіне айналмайтын суат жағалауына ұшып келеді [10,11].
Қорықта саны ... ең көбі ... ... екі түрі - сұр және кіші ... ... ... ... құсты көруге болады, ал кешкісін - жәндіктерге шабуыл жасап жүрген шегірткешілерді кездестіруге болады. Қорықта көбінесе кекликтер және көгершін, құзғын және гриф ... ... құм ... негізінен бұта тектес түрі - шөлді сұр сорокопут, ... ... ... құс және т.б. ... ... ... ең ... деңгейін көктемдік және күздік миграция кезінде көруге болады. Ұя ... ... ... ұшып ... құстар қосылады. Қорыққа құстардың бар жоғы 7 түрі қыстайды. Қорықта бауырымен жорғалаушылардың 24 түрі бар, оның ... 12 түрі ... ... ... ... және ... ... негізінен жармасқылар кездеседі. Жалтырауық және тарақсаусақты жармасқы құмдарда мекен етеді, ал сұр, каспий геккондары және ... ... - ... тас қыртыстарында және Қарамай тауында кездеседі. Кесірткелерге (жылдам, ... және әр ... ... ... жер ... тән. Дала ешкіемері құмды жер тән және сонымен қатар ұсақ - тасты жерлерде. Агама туысы ішіндегі тағы бір түр - төрт ... ... ... ... ... ең ... - ... құлақ батбаты, сонымен қатар көлемі жағынан орташа құм батбаты құм ортасында өмір сүреді, ал тақыр және ... ... - ... ұсақ ... - сазды жерінде кездеседі [7]. Құмдақ жері төмен қорықта жыландардың түрлі түсті жолақты, улы жылан, қалқан ... және т.б. ... ... ... ... ... ... ерекше түсі таң қалдырады. Олардың басын немесе құйрығын жақыннан да айыру өте қиын, себебі денесінің бұл бөлімі ... де және ... ... ... ... ... мен ... маңынан су жыландарды кездестіруге болады. Төрт жолақты қара шұбар жылан Қазақстанның Қызыл кітабына енген Арал - ... ... мен ... ... ... Олар ... ... майтышқандар отарына жақын жерде жүреді. Бұл түр күндіз және ала көлеңкеде белсенді болып келеді. Оның мінезінің ерекшелігі - пайда ... ... ... ... ... ... ... жерінде тасбақа кездеседі десекте болады, олар дымқылды жерлерде кездесетін қосмекенділердің бір түрі ( жасыл ... ) , ... - ... бір түрі ... ... ... жамылғысы. Жер бедері мен топырағының әр түрлі болуына ... ... ... ... де сан ... ... ... Қорықта өсетін өсімдіктердің ішінде сәндік, дәрілік, тағамдық, бояу беретін, жемшөптер мен улы шөптер өседі. Қорық аумағында 48 ... 196 ... ... ... 332 түрі ... Олардың 5 түрі Қызыл кітапқа енген. Бор рияны, берік сүттіген, майда қатыран, хиуа сораңы, кәдімгі жұмсақ жеміс. Бор рияны (Rubia cretacea pojark) ... ... ... ... ... scierocyathium) улы өсімдік мал жемейді. Майда қатырын (Chambe ebentula fisch) ... ... ... ... ... жеміс (malacocarpus crithmitolius) ерекше әдемі ұзын төселіп өсетін ... ... ... тәрізді шөмеле түседі. Көкесем, Атжол тауында кездеседі. Хиуа сораңы (Salsosa Chiwensis) ... ... кету ... ... тұр. ... ... ... мен әдемі гүл сияқты жиналған сары қанатты жемісі бар бұтақ. Сораңдар шөлге қиналмай маусым, шілде, тамыз айларында ... ... ... ... ... ... ... мөлшерін жеткілікті сақтап қалатын жуандығы (суккуленттілігі) үлкен роль ... ... ... ... ... ақтікен, жусан, изен, керме, мия, адыраспан, татар рауғашы, киікоты кездеседі. Киікоты өзінің әдемі исімен және ... ... өте ... ... ... Қорықта сәндік өсімдіктерде жетеді. Қызғалдақтар, сарғалдақтар, құртқашаш, қойжелкектер гүлдеген кезде қорық табиғаты шығыстың кілеміндей жайнай түседі. ... ... ... тән ландшафт пен өсімдік түрлерінің алуан түрлері кездеседі. Мұнда жонның сазды-тасты ... ... ақ ... ... ... ), ... қатар тікенді түйесіңір мен бұташықты шырмауық араласып өскен. Тақырлы сораңдар да бұйырғынға араласып өскен. ... ... ... ... пен Гмелин кермегі араласқан. Үстірт алдындағы ізбестің жалаңаштанған жерінде түйесіңір мен шырмауықтан басқа, қараған мен ... ал ... ... бір ... астық тұқымдастар- шығыс мортығы мен арпаған өседі [12].
Ылғалдығы жоғары сазды жерлерде ылғал сүйгіш шалғын астық тұқымдастарынан сортаң ажырығы, ... ... ... Кей жерлерде кәдімгі жантақ бүдір кендір, қара сексеуіл ағашының нағыз тоғайлары көзге түседі [13].
Соңғы 2014 жылғы ... ... ... сатыдағы өсімдіктердің 48 тұқымдасы мен 196 туысының 332 түрін есепке алынғаны анықталды. Үстірт қорығында өсетін өсімдіктерден бұталар мен ... өмір сүру ... ... біржылдық, екіжылдық және көпжылдық өсімдіктер жиі кездеседі. Біздің жинаған мәліметіміз бойынша, яғни Үстірт мемлекеттік ... ... ... отырып алған анықтамаларды төмендегі 1 - кестеде ұсынамыз.
Кесте 1
Үстірт қорығында өсетін ... ... ... ... анықталған мәліметтер бойынша)
p/c
Өсімдіктер
Түр саны
1.
Біржылдық өсімдіктердің
149 түрі
2.
Екі жылдық өсімдіктердің
10 түрі
3.
Көп жылдық ... ... ... түрі
6.
Жартылай бұтаның
16 түрі
7.
Жартылай бұташықтың
7 түрі
8.
Ағаштың
1 түрі
Төменгі ... ... ... 26 туыс ... ... 40 түрі ... ... алынды. Үстірт флорасының негізгі ядросын алабота, күрделігүлділер, крестгүлділер, бұршақ және ... ... ... Ал ... саны 2-кестеде енгізілген.
Кесте 2
Үстірт флорасы (2014 жылғы ... ... ... түрі
2.
Күрделігүлділер
47 түрі
3.
Крестгүлділер
43 түрі
4.
Бұршақ
28 түрі
5.
Астық тұқымдасы
20 түрі
Қорықта Қазақстан қызыл кітабына енгізілген сирек кездесетін өсімдіктердің 5 түрі бар. Қорықта сирек кездесетін ... 15 түрі ... ... сирек және жойылып бара жатқан өсімдіктерінің каталогына енгізілген. Олар: Леман сексеуілшесі, қара сексеуіл, ақ сексеуіл, баялышты сораң, Рихтер сораңы, ... ... ... ... ... ... ... левкой, Эйхвальд қоянсүйегі, үстірт астрагалы, түрікмен түйетабаны, Шобер ... ... ... ... оносма, соғды қызғалдағы.
Үстірт қорығындағы Қазақстан "Қызыл кітабына"енгізілген сирек кездесетін өсімдіктер
Хиуа сораңы
Бор рияны
Майда қатыран
Кәдімгі жұмсақ - жеміс
Берік сүттіген
Сурет 1 Үстірт ... ... ... кітабына"енгізілген сирек кездесетін өсімдіктер.
Кесте 3
Антропогендік факторлардың Үстірт өсімдіктерінің жай-күйіне әсері
Әсер етуді байқау орны мен ... ету ... мен ... ету ... ... және ... шаралар және ұсынылатын іс шаралар
1
2
3
4
5
Мәмекқазған кардоны "Балуанияз ата қорымы". Қорық аумағына жақын орналасқан шаруашылық жерлеріне ... ... ... ... кіре ... ... Мәмекқазған кардонының оңтүстігінде 1,5 шақырым жерде өсімдіктерді таптау
Тұрмыстық қалдықтарды тастау өсімдіктердің өсуіне ... ... ... орналасқан. Жаз мезгілінде мамыр - қазан айларында зиярат етушілер келеді. Шаруашылық жерлер қорғау аумағының сыртында орналасқан
ЕҚТА туралы заңның 40 бабы 4 ... ... ... ... ... ... қожалықтармен келісім бойынша жұмыс жасау
Тұқымдар мен жемістердің шығымдылығын бағалау 6 баллдық жүйемен (В.Г. Каппердің және А.Н.Формозовтың шкаласы бойынша ) жүргізіледі.
Тұқымдары мен ... ... ... 4 ... деңгейі және 2014 жылға болжам
Үстірт мемлекеттік табиғи қорығына жоғарғы сатыдағы өсімдіктер түрінің саны туралы мынадай ... ... 2010 жылы ─ 269, 2011 жылы ─ 277, 2012 жылы ─325, 2013 жылы ─ 332 ... ... 2014 жылы ... ... ... қорығының аға ғылыми қызметкері Т.Нұрмұхамбетованың болжамы бойынша олардың саны 350-ге жетуі ... ... ... ... өсімдіктер туралы мәлімет
P/c
Өсімдіктің латынша атауы
Өсімдіктің қазақша атауы
Өсімдіктің орысша атауы
Кездесетін жерлері
1
2
3
4
5
1.
Phragmites altissimus (Benth.) Mabille
Кәдімгі ... ... ... облысы, Үстірт қорығы. Өнере, Кендірлісор жағасы
2.
Phragmites flavescens (Cust.)
Hegetschw.
Түркістан қамысы
Туркестанский тросник
Қазақстан, ... ... ... ... ... ... ... stenophyllus (Boiss.) Rouy
Алып қамыс
Гигантский тростник
Қазақстан, Маңғыстау облысы, ... ... ... Кендірлісор жағасы, сортаң және сорлы, сортаң көлшіктер жағалауы
4
Phragmites ... (Drobow) ... ... ... ... ... қорығы. Өнере, Кендірлісор
Кесте 4 ... ... және ... ... көлшіктер жағалауы
5
Isatis emarginata Kar. Et Kir.
Ойықты шытыршық
Вайда ... ... ... ( Pall. Ex Willd.) Stank
Шашақты кермек
Кермек метальчатый
Маңғыстау облысы, Үстірт қорығы, Өнере
7
Puccinelia chilochloa (Kreez.) ex ... ... ... облысы, Үстірт қорығы. Өнере, Кендірлісордың батыс бөлігі
Кесте 5
Үстірт ... ... ... ... ... ... мамандар
Табылған күні
Жаңалығы
1.
Phragmites altissimus (Benth.) Mabille
Т.Нұрмұхамбетова
27.V.2011
Маңғыстау облысы флорасы үшін жаңалық
2
Phragmites flavescens (Cust.) Hegetschw.
Т.Нұрмұхамбетова
27.V.2011
Қазақстан флорасы үшін жаңалық
3
Phragmites stenophyllus (Boiss.) Rouy
Т.Нұрмұхамбетова
27.V.2011
Қазақстан ... үшін ... ... (Drobow) ... ... үшін жаңалық
5
Isatis emarginata Kar. Et Kir.
Т.Нұрмұхамбетова
25.V.2011
Маңғыстау облысы флорасы үшін жаңалық
6
Limonium scoparium (Pall. Ex Willd. ) ... ... ... үшін ... 5 ... ... (Kreez.) ex ... флорасы үшін жаңалық
Бұл жаңа түрлер әлі де көп зерттеуді талап етеді және зерттелуде. Осы жылы да ... ... ... ... ... ... ... жалғастырамын деп сенім білдіремін.
1.3 Үстірт қорығында мекендейтін сүтқоректілердің ... ... ... ... bowdich, 1821) ... ... (Еrinaceus auritus, 1770). Сыртқы пішіні. Мөлшері (140-211мм ) мен ... (205-464 г) ... ... ... 1,5-2 еседей кіші. Инелі сауыты денесінің бүйірін толық жаппайды. Құлағы бас ұзындығының жартысынан сәл артық.
Таралуы және сан ... ... ... Палеарктикада кең таралған. Солтүстікте Моңғолия мен Оңтүстік - шығыс Европаның құрғақ даласына ... ... ал ... Солтүстік Индия мен Солтүстік-шығыс Африкаға дейін мекендейді.
Қазақстанда бұл кірпі солтүстікте Жайық өзенінің орта ағысына дейін, Елек, Темір және Ойыл ... ... ... мен ... ... ... шығыста Зайсан мен Алакөл ойпаттарында кездеседі. Республикамыздың оңтүстігінде, биік таудан басқа, барлық жерде таралған. Мекендейтін аудандарына байланысты ... ... саны да ... ... ... далалық аймағында саны өте аз. Шөлейтті - шөлді өңірде қоры ... ... ... ... бір ... ... ... құлақты кірпіні кездестірдік.
Биологиясы. Құлақты кірпі ─ шөл-шөлейтті жерлерді, құрғақ ... ... ... аң. Сусыз қоныстарда тұрақты тіршілік етуге бейімделген. Ол сексеуіл, жыңғыл, жүзгін өскен құмды төбелерді, баялышты тақырларды, ... ... ... көл ... ... ... ... мен арықтар бойын қоныстанады. Ауыл-село маңын көбірек мекендейді. Тауға 800-1000 м ... ... ... ... ... ... Тамақ іздеуге қараңғы түсе шығады да, түн бойы қозғалыста болады. Құлақты кірпі- тамақ талғамайтын аң. Негізгі қоректері ... ... ... және т.б). Сондай-ақ ұсақ омыртқалы жануарлар мен өсімдіктерді де азық етеді. Бір ... әр ... 200-250 г ет ... ... ... ... ... қазан айында қысқы ұйқыға кетеді. Одан наурыз аяғының аяғында немесе сәуір ... ... ... ... ... ... бұл кірпі жылына бір рет көбеюге қатысып, 3-тен 9-ға ... өсім ... Жас ... тез өсіп ... бір ай ... өз ... ... береді. Кірпілердің жыныстық жағынан жетілуі ─ ұрғашыларынікі ─ 12 айда, еркектерінікі 2 жылдан кейін болады. Жас кірпілердің негізгі жаулары ─ ... ... ... және түнгі жыртқыш құстар. Сонымен бірге, олардың денесінде түрлі аурулар таратуға себепкер болатын кенелер, бүргелер, ішкі құрттар көп ... ... ... ... pumilio, Hyalomma ... Echidnophaga gallinacea, Synosternus longispinus, Mathevotaenia skrjabini).
Халықшаруашылық маңызы. Құлақты кірпілер де ауыл және орман шаруашылықтарына зор зиянын тигізетін ... ... ... ... ... ... ... Десе де, түрлі паразиттермен қоректену арқылы олардың ... де ... ... ... себепкер болуы мүмкін [14].
Қара кірпі (Еrinaceus aethyopicus Ehrenberg, 1833). Сыртқы пішіні. ... ... ... ... ең ірісі. Дене тұрқы 230-275 мм, салмағы 600-900 г, сауытының инелері де ұзын (40-45 мм), құлақтары ірі келеді. ... ... ... оның басты айырмашылығы - басында жүн және инелері болмайтын терілі жарғақтары болады. Бұл кірпінің инелі ... түсі де ... ... Кейбіреуінің түсі ақ болса, екіншілерінікі - қара.
Таралуы және сан мөлшері. Солтүстік Африкада, Индияда және Орта ... ... ... ол тек Маңғыстау облысында ғана кездеседі. Оның мекендейтін аймағы тек ... ... ... - ... мен ... ... ... сорлары, Ақтау мен Қаратау, Үстірттің шыңдары мен қыраттары. Саны онша көп ... ... ... ... ... ... зерттеулер бойынша мекендейтін қоныстарында оның саны едәуір (түнгі ... ... 10 км ... 1-2 ... жиі ... ... дәлел болғандай).
Биологиясы. Шөлді өңірді мекендейтін хайуанат. Көбіне шыңдарда, ойпатты сорлы жерлерде, сай-жыра, қыратты қоныстарда, құмдарда тас қуыстарында мекендейді. ... ... ... олар ... үшін тас ... ... ... түрлі кеміргіштердің індерін, ескі қыстауларды жиі пайдаланылады. Түні бойы азық іздеп, біраз қоныстарды ... ... ... азықтары ─ насекомдар мен олардың личинкалары. Кездесе қалса ұсақ құстар мен кесірткелер, бақалар да оған азық ... ... 50-70 ... ет ... ... ... ... салқын түсе, қазанның аяғы мен қараша айының басында бес айға созылған қысқы ұйқыға кетеді. Одан ... ... ... ... ... Әр ... ... ұрғашыларын ұрықтандырады (полигам). Шағылысқан аналықтары 33-37 күннен кейін балаларын туады. Әр ұрғашы кірпі 2-ден 6-ға ... өсім ... Бұл ... ... ... жетілуі 2 жасында байқалады. Жәрдемсіз туған жас кірпілер тез өседі, 18-ші ... олар ... ... ал 31-ші күні тіпті ін қазуға да ұмтылады. Негізгі жаулары ─ ... ... ... (үкі мен ... ... ... кене, бүрге сияқты паразиттер болады. Әсіресе, оның денесінде Rhipicephalus turanica, Hyalomma ... ... көп ... ... Қара кірпі пайдалы аң. Көп мөлшерде зиянды насекомдарды жем етеді. Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелгендіктен ол Үстірт мемлекеттік қорығында, Ақтау-Бозашы және ... ... ... ... алынған [14].
Ала жертесер (Diplomesodon pulchellum Lichtenstein, 1823). Сыртқы пішіні. Дене тұрқы 60-72 мм, ... 7-12 г. ... ... ... ... әрі ... Түсі 2 түрлі. Басқа жертесерлерден ерекшелігі -арқасында сопақша келген ақ дағы бар.
Таралуы мен сан мөлшері. Орта Азия мен ... ... ... кең ... Саны онша көп емес. Кейбір аудандарда (Маңғыстау, Үстірт, Оңтүстік Балқаш ... ... ... ал ... жерлерде сирек ұшырасады.
Биологиясы. Өсімдігі мол құм мен сексеуіл сирек ... ... ... ... Інді өзі ... немесе басқа кеміргіштердің тастап кеткен індерін пайдаланады. Қорегі ─ қоңыздар мен олардың личинкалары, құмырсқалар. Майда кесірткелерді де ... ... ... кейде 2-3 шақырымға дейін кетіп қалады. Қомағай: тәулігіне өз салмағынан 1,5 есе артық азық жейді. В. А. Стальмакованың (1949) ... ала ... бір ... 12 ... ... мен 20-25 қара тарақанды жеп қойған. Қолда ұстағанда үнемі су ішеді.
Жылдың бар ... ... ... ... ... ... қорегін іздеуге шығып, таң қылауланып келе жатқанда ініне оралып, ұйқыға кетеді. Оңтүстік Балқаш ... буаз ала ... ... ... 10 ... қазанның бірінші жартысына дейін кездеседі. Бір туғанда орта ... 4-5 өсім ... ... ...... көзі ... дене тұрқы 23-26 мм. Маусымның екінші жартысында , яғни туғанынан 2 ай өткен соң жас ұрғашы жертесерлер көбеюге қатыса ... ... ... - бір жауы - ... Оларды үкі де ұстап қоректенеді. Денелерінде қансорғыш бүргелер (Leptopsylla putoraki, Xenopsylla hirtipes, X. skrjabini) мен кенелер (Ixodes ... ... ... Hyalomma ... ... ... маңызы. Шөлді жерде мекендеуіне байланысты ала жертесер аса қауіпті індет ─ оба ауруын ... ... ... ... ... шаруашылығында маңызы онша емес, бірақ ғылым үшін аса ... ... ... ... Қазақстанның Қызыл Кітабының бетінен орын алған. Қорғауды керек етеді [14].
Кіші ақтісті жертесер (Сrocidura suaveolens Pallas, 1811). ... ... ... ... ... ... ... сұрғылт, бауыры жазда- сұр, қыста - ақ. Оның Сібір ақтісті жертесерден айырмашылығы ─ дене мөлшері кішкене, ал ақ ... ... ... ... ... қысқа және түсі өзгешелеу.
Таралуы мен сан мөлшері. Батыс, Шығыс Европаның орталық және оңтүстік аймақтарында, Қазақстан мен Орта ... ... ... ... Моңғолия, солтүстік-шығыс Қытай, Корея және солтүстік Африкада таралған. Қазақстанның көптеген жерлерін ... ... ... ... ... ... жағалауындағы қамыс, құрақ өскен жерлерде, егістікте, бау-бақшаларда, тұрғын үйлерде де тіршілік етеді. Тауларда көбінесе 1700-2000 м, тіпті 2500-2600 м ... де ... ... ... ... ... бұл да өз ... інді аз қазады. Көбіне әр түрлі қуыстар мен шөп төсеніштерін баспана ретінде пайдаланады. Отырықшы.
Қорегі - омыртқасыздар, әсіресе насекомдар. Қолда ... ... 73%-і әр ... ... үлесіне тиеді. Тәулігіне өз салмағынан 1,5-3 есе артық азық жейді. Аштыққа 29 сағат шыдайды. [16] Жыл бойы ... ... ... ... азық ... тыным таппайды. Көбеюі жөнінде мәліметтер аз. Буаз жертесерлер наурыздың екінші жартысында ... жас ... ... соңында өз бетінше тіршілік ете бастайды. Қолда ... екі ... ... 9-10 шы ... шағылысып, сәуірдің 6-шы жұлдызында 4 қызылшақа, көзі ашылмаған, әрқайсысының салмағы 720 мг жас ... ... ... ... көптеген жыртқыш аңдар мен құстар, Жыландар ұстап қоректенеді. Денесінде түрлі қансорғыш бүргелер (Xenopsylla conformis, X. skrjiabini, Frontopsylla ambigua) мен ... (Ixodes ... J. ... ... ... сол ... ... құрттар (Cladotaenia globifera) тіршілік етеді.
Халықшаруашылық маңызы. Өсімдіктердің көптеген зиянкестерімен қоректеніп, ауыл және орман шаруашылықтарына едәуір пайда тигізеді.
Сонымен ... ... ... бұл ... оба ... ... ... бірі.
Қолқанаттылар отряды (Chiroptera blumenbach, 1779)
Мұртты жарқанат (Мyotis mystacinus Kuhl, 1819). ... ... Дене ... 40-49 мм, ... 4,5-8,9 г. ... қары сүйегінің ұзындығы 32-36 мм. Жүнінің түсі арқа жағында ақшыл, сарғыш, бауыры ақ немесе ақшыл сұр. Ұшу жарғағы мен құлақ ... түсі ... ... сұр. ... жарқанаттардан ерекшелігі ─ дене мөлшері кіші, ұшуы шапшаң, ықшам, айқыш-ұйқыш қалықтап ұшады.
Таралуы мен сан ... ... ... Орта және ... ... ... Қазақстанда көптеген аудандарда, әсіресе республикамыздың оңтүстік - шығысы мен шығысында көптеп кездеседі. Үлкен топтардың мекендейтін ... осы ... ... ... ... де ... ... сүйенсек, бұл жарқанаттың Балқаш өңірі, Зайсан ойпатында, сол сияқты Ақтау мен Маңғыстауда сан мөлшері біршама деуге ... ... және ... аймақтарда, жазық далаларда, тау етектері мен тауларда, елді мекендерде кездеседі. Көбіне күмбездер мен қорғандардың жарықтары мен қуыстарында ... ... Күн ... іңір ... түсе ... аулауға шығады. Р.Т. Шаймардановтың (1985) бақылауына қарағанда, баспанасынан шыға салысымен-ақ су қоймаларына қарай ұшып, бірден су ішеді. ... ─ ұсақ ... ... бір рет ... бір ғана өсім ... ... өңірінде бұл жарқанат маусымның соңғы аптасында жаппай туады. 18-20 күн сүт еміп, ... ... ... өз ... ұша ... ... ... кенелер (Ichoronyssus mirabilis , Steatonyssus musculi, Haemolaelaps casalis), қан сорғыш шыбындар (Basilla sp., Penicillidia dufourii ) мен ... (Cimex) ... ... ... ... деректер жоқ [14].
Шөл жарқанаты (Еptesicus bottae Peters, 1869). Cыртқы пішіні. Дене ... 54-62 мм, ... ... г. ... қары сүйегінің ұзындығы 42-44,3 мм. Кәдімгі жарқанатқа өте ұқсас, бірақ ... сәл ... ... 2 түсті, түгінің түбі ұшына қарағанда қаралау.
Таралуы мен сан мөлшері. Египеттен солтүстік - батыс Қытайға дейін тараған. Терістікте Түркия, ... ... - ... және ... ... мен Моңғолияда кездессе, оңтүстікке қарай тарылу шегі Оман, Иран, Ауғанстан мен Пакистан арқылы өтеді. Қазақстанда Үстірттің оңтүстік - ... ... ... ... - ... ... кездеседі. Сан мөлшері жайында деректер өте аз.
Биологиясы. Шөл аймақта ғана ... Адам ... ... ... мен ... қуыстарды мекендейді. Кешкі ала кеуімде жемін аулауға шығады. Қорегі ─ ... ... ... 1рет ... ... мен ... көбіне 2-ден ұрпақ береді. Тіршілігінің басқа жақтары ғылымға мүлдем белгісіз.
Халықшаруашылық маңызы. Ғылым үшін ... орны ... ... ... ... ... Peters, 1859 ). ... пішіні. Ірі денелі, оның тұрқы 66-82 мм. Құлақ қалқаны жалпақ әрі ұзын. Арқасы құм түстес, бауыры ақшыл.
Таралуы мен сан ... ... ... ... ... Қазақстанда өте сирек кездеседі; екі жерден ғана: Қаратаудың ... ... ... мен ... ... ... ... табылып отыр.
Биологиясы. Таулы жерде тас, жартас, тұрғын үйлердің қабырғасындағы қуыстарда мекендейді. Биологиясы әлі зерттеле ... ... ... үшін ... зор ... ... (Сarnivorа bowdich, 1821)
Қасқыр (Сanis lupus Linnaeus, 1758). Cыртқы пішіні. Дене тұрқы 130, құйрығының ұзындығы 41см дейін, ... 37 ... ... ... денелі, аяқтары күшті жетілген жыртқыш. Басы үлкен, кең маңдайлы, ұзын тұмсықты. Құлақ қалқаны үшбұрышты. Дене түс- сұр, ... мен ... ... жоқ. Бұл ... ... ... ... деп те атайды.
Таралуы мен сан мөлшері. Европа, Азия мен Солтүстік Америкада таралған. Батыс Европаның көптеген аудандарында ... ... ... ... ... ... АН-2 ... жүргізген санақ жұмыстары біздің республикамызда қазірде 55-60 мыңдай қасқырдың мекендейтінін көрсетіп отыр.
Биологиясы. Маңында су көздері бар таулы, шөлейтті, шөл, ... ... мен ну ... ... ... ... ... жерлерді ұнатады. Көктем мен жазда бір орында, ал қыс айларында орын ауыстырып тіршілік етеді. Қасқыр баспаналарын ... және ... ... ... ғана ... ... ... қорегі - жабайы аңдар, соның ішінде тұяқтылар (жабайы дала қойы, ... ... ... ... елік және т.б.) және үй малдары. Ақбөкен мекендейтін жерлерде қасқырдың қысы-жазы негізгі қорегі - осы тұяқтылар. Жемдерін қауымдасып аулайды. Олар ... де, ... де ... береді. Қаңтар, ақпан, наурыздың басында ұйығып, екі айдан соң 2-ден 13-ке ... ... ... ... 350-450 г, ... ... жүн басқан бөлтіріктер дүниеге келеді. Бұлар өте тез өседі, көздері 11-15 ... ... ... 20 ... ашылып, осы кезде інінен жер бетіне шыға бастап, ... ... ... ... қоректенеді. Қаншық қасқыр бөлтіріктерін туғаннан кейін 35-40 күн өткен соң емізуін тоқтатады. Мамырдың басында ... ... бір ... ... ... ... ... Шілде айында бөлтіріктерін жемтігін аулауға баули бастайды. Жас ... 22 айда ... ... ... ... ... ұстап жеуі мүмкін. Шиебөрі, түлкі, қарсақ, жыртқыш құстар, сауысқан мен ... ... ... қалдықтарын жеп күндерін көреді. Қасқыр құтыру ауруымен ауырады. Бөрілердің ішкі ... 25 ... ... ... денесінде түрлі кенелер тіршілік етеді.
Халықшаруашылық маңызы. Қасқырлардың биоценозда алатын орны ерекше. Әсіресе, жыртқыш - жемтік тізбегінде зор рөл ... ... ... ... ... ауру- сырқауын ұстап, табынды тазалап отырады.
Жабайы тұяқтылар мен үй ... ... ... ... зиян ... түрлі жұқпалы аурулар (әсіресе, құтыру ) таратуда да алатын орны үлкен. Терісінен ішік, жылы аяқ киімдер тігіледі және ... олжа ... ... аңшылар арасында жоғары бағаланады. Ертеректе бұл көкжалдардың өті мен іш майын түрлі ауруларды емдеуге қолданған. Десе де ... сан ... ... ... ... ... ... отырған жөн. Ол үшін бөлтіріктерін апаннан ұстау, жыл бойы арнайы рұқсатпен аулау, малшыларды аңшылық мылтықпен ... ету ... ... ... ... ... керек. Қазақстандағы қасқыр санын азайту үшін жылына оның 30-35 мыңдайын бағалы терісі үшін аулап отыруды аңшылық шаруашылықтары қолға алулары ... ... (Vulpes vulpes ... 1758). Сыртқы пішіні. Дене тұрқы 52-77, құйрығының ұзындығы 39-51 см, ... 3,3-6,8 кг. ... ... ... ... де әр түрлі. Олардың ішінен терісінің жүні қып-қызыл, құм түстес реңсіз сұрғылт, ... ... ... ... да кездестіруге болады. Бәріне ортақ белгі -құлақ қалқандарының сырты қара, ал ұзын әрі үлпілдек жүнді ... ұшы ... мен сан ... ... барлық аудандарында , Азия құрлығының көптеген аймақтарында, Солтүстік Африка мен Америкада ... [17]. ... ... ... ... ... шөл - ... дала мен орманды далада кездеседі. Сан мөлшері оны аулауды дұрыс жолға қоймағандықтан, түрлі аурулардан, азық қорының азды-көптігіне қарай ... ... ... ... ... ... даласында түлкілер санының көп болғандығы сонша, олардың ... ... ... және ... жабу ... ... ... ортасында қазақ даласынан жыл сайын 10-20,5 мың бағалы түлкі терісі шет елдерге шығарылып отырғаны белгілі. Өткен ғасырдың соңы мен ... ... ... ... ... берекетсіз алдау салдарынан бұл жыртқыштың саны күрт төмендеп, тіпті жойылып та кете жаздаған. Бірінші дүниежүзілік және азамат соғыстары жылдарында саны ... ... 20-шы ... ... өте ... ... ... 40-шы жылдары оның сан мөлшері қайта қалпына келіп, республикамыздың көпшілік аудандарында кездесе бастады. 50-60-шы ... ... ... ... болуы, аулау жұмыстарының нашар ұйымдастырылуы, түрлі ауыл шаруашылығының жедел дамуы нәтижесінде түлкінің саны да көбейді. Бірақ та сан мөлшерін ... ... ... түрлі ауруға (әсіресе, құтыру) шалдығуына бірден бір себеп болып табылады. Мұндай жылдары олар көптеп ... саны ... ... ... ... жылма-жыл түлкі саны кейде азайып, кейде көбейіп отырады ... ... бұл ... ... ... өздері ін қазып немесе басқа бір аңның (әсіресе, борсық пен суырдың) ескі баспаналарын пайдаланып, мекендейді. Тіршілігіне қолайлы жағдайлар ... бір ... ... ... ... отырады. Жаппай қоныс аударуы салқын түсе күзде анық байқалады. Жылына бір рет ... Ол ... ... ... жүндері уыс-уыс болып түсіп, жазда тек қылшықтары ғана өседі. Күзге қарай түбіттері шыға бастап, қазан айының ортасында, қарашада толық ... Қар ... оған ... ... оның жүні ... ... ... жағдайда жемін аулауға ымырт жамыла шығады; қыс пен ерте көктемде күндіз де індерінен шығып, қорегін іздеп, сенделіп жүре береді.
Қорегі- түрлі ... ... ... ... ... ... да кездеседі. Қоректерінің құрамы жыл маусымдарында өзгеріп отырады. Десе де, олардың негізін кеміргіштер мен ... ... Бір айта ... жағдай, елімізде ондатрды жерсіндіруге байланысты түлкі азығының құрамында, әсіресе, қыс ... ... орны ... ... ... А.А. ... (1968) ... қарағанда, Қазақстанның солтүстік аймақтарында бір түлкі бір жылда 2 мыңға дейін ... ... ... ... 10-ға жуық ... ... алақоржын мен атжалмандарды ұстап қоректенсе, далалы аудандарда 4 мыңға дейін саршұнақтар мен тоқалтістер. қосаяқтар мен басқа да ұсақ ... ... ... ... Ол ... төбеттері бір-бірімен өлермен болып таласады. Қаншықтарының күйлеуі 8, көбіне 3-4 күнге созылып, бір ғана төбетпен ұйығады. Олардың ... ... өз ... ... кеткенше жазылмайды. 49-58 күн ұрық дамып, сәуір-мамыр айларында бірден 12-ге дейін (кейде 15-ке ... ал ... 6-8 ... ... ... Олардың көздері ашылмаған, құлақ қалқандары жабық, дәрменсіз. Денесін қоңыр сұр түбіт басқан, құйрығының ұшындағы түктері ақ. Жаңа ... ... дене ... 10-15, ... ... 3,4-3,5 см, ... 100-115 г. Тез дамып, 18-20 күннен соң інінен шығады, бірақ алысқа ұзап ... Осы ... ... оларды алғашқы рет етпен қоректендіреді. Күшіктері 1,5-2,5 айда өз бетінше жемтігін ... шыға ... ... 2,5-4,5 ай інде ... ... тұрып, орманды- далада тамыз, далалық және шөл-шөлейтті аудандарда қыркүйек-қазанда олар өздерінше жеке ... ... ... ... ...... сілеусін, құну, қырандар мен бүркіттер. Бұлардың ішінде ең ...... Сол ... ... ... де ... ... аузынан күшіктерін ұстап жейді. Түлкінің қоректенуі жағынан ...... ... ... ... ... борсық тәрізді жыртқыштар. Десе де, дәл қазіргі уақытта аттары ... ... мен ... ... ... ... аса көп әсер етпейтіні белгілі. Бұл жыртқыш бруцеллез, туляремия, құтыру ауруларымен ауырады. Денесінде кенелер, ... мен ... ... ... ... ... ... маңызы. Түрлі зиянды кеміргіштермен қоректеніп, ауыл шаруашылығына біршама пайда келтіреді. Үй малдарына құтыру ауруын таратуға себепкер болады. Ондатр шаруашылығына ... ... да ... ... және әуесқойлық жолмен ауланатын аңдар мен құстарды ұстап, олардың санын кемітеді. Адамдарға түрлі ... ... да ... орны ... Десе де, ... аса ... ... үшін ауланады, бірақ қазіргі кезде олардың терісін дайындау жылдан-жылға азайып келеді. Мысалы, республикамызда 1960 жылы 62,4 мың ... ... ... 1968 жылы ─ 10,9 мың, 1978 жылы бар-жоғы 1,3 мың, ал 1990 жылы 3681 тері ... ... ... (Vulpes corsac ... 1768). ... пішіні. Дене тұрқы 45-58, құйрығының ұзындығы 22-30 см, салмағы 1,7-3,2 кг. Түлкіге ... ... дене ... одан 2 ... ... Түсі ... сұр, ... біртүсті, үлпілдек, оның ұшы қоңырқай не шымқай қара. Құлағы тік, сырты - сарғыш ... мен сан ... ... ... Моңғолия, Ауғанстан, Түркменстан, Өзбекстан және Қазақстанда тараған. Республикамызда таулы жерлерден басқа ... ... ... ... ... ... ... Сан мөлшері қорегінің азды-көптігіне, қардың қалыңдығына, көктем салқынының созылуына ... ... ... XIX-шы ғасырдың аяғында Ірбіт жәрмеңкесіне әкелінген қарсақ терісінің саны ... ... ... 1881 жылы мұнда бар-жоғы 5 мың дана тері әкелінсе, ал 1884 жылы оның саны 30 мыңға жетіп, 1890 жылы ... 2 мың тері ғана ... Дәл ... жағдайлар соңғы жылдары да байқалып отыр. 1962 жылы Қазақстанда 15,3 мың қарсақ терісі дайындалса, 1971 жылы 5,6 мың, 1975 жылы ─ 2,7 мың, ал 1990 жылы 4298 дана тері ... ... ... далаларды мекендейтін жыртқыш. Қысқа қарай қоныстарын қар аз түсетін жаққа қарай аударып отырады. Көбіне ... ... ... құм ... індерін баспана ретінде пайдаланады, кейде топырағы жұмсақ жерлерде өздері де ін қазады. Жатақтары ашық алаңда, төмпешіктердің етектерінде орналасқан. ... ... 2 ... ... да, одан 150-200 м жерде уақытша індері орналасып, олар бір-бірімен байланысып жатады.
Жылына 2 рет түлейді. Көктемде терісі басынан бастап, ... ... ... ... ... ... Көбіне жемін аулаға ымырт жабыла шығады, ал күшіктерін тәрбиелеу кезінде, күн суытып, қорегі ... ... де ... ... Жылына бір рет көбейеді. Қаңтар-ақпан айларында қаншығының соңында бірнеше төбеттер еріп жүргенмен, ол бір ғана арланмен ... ... Екі ай ... соң 2-ден 16-ға ... ... 3-6) ... дүниеге келеді. Күшіктерінің көздері ашылмаған, құлақтары жабық. Денесін ақшыл сұр түбіт тәрізді түк ... ... бір ... Дене ... 13,5-14 см, ... 60-65 г; 14-16 ... соң көздері ашылып, бір айлық кезінде етпен қоректене бастайды. ... ... өте тез ... ... ... ... өз ... өмір сүретін халга жетеді. Бірақ жаз бен күзде дүниеген келген ... онша ... ... ... қыс түсе барлығы қайтадан жиналады. 9-10 айда жыныстық ... ... ... ... жемтігіне байланысты бақталастары - қасқыр, түлкі, сасық күзен, ... ... ... ... түлкінің алатын орны ерекше. Әсіресе, күз бен қыс ... жем үшін ... арта ... Бұл ... жауларының бірі - қасқыр. Түлкі де қыс кезінде қарсақты қапыда ұстап, өлтіреді. Алғашқыларының саны артқан сайын соңғыларының саны ... Дала ... да ... ... жас ... ... ... қарсы емес. Бұл жыртқыш та құтыру, оба індеттерімен ауырады. Денесінде кене, бүрге, түрлі паразит құрттар тіршілік етеді.
Халықшаруашылық маңызы. ... ... ... аң; ... және ... ... ертеден ауланып келеді. Қазақстанда 1925 жылы 23847 қарсақ терісі дайындалған еді. Соңғы жылдары дайындау мекемелеріне оның бағалы терісі аз ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда әлі дұрыс жолға қойылмай келеді.
Бұл жыртқыш құтыру және оба індеттерін таратушы, сол сияқты трихинеллез, эхинококкоз және альвеоккоккоз ауруларын жұқтырушы. Сол ... ... ... ... ... жөн. ... қарсақ әртүрлі зиянды кеміргіштермен қоректеніп, ауыл шаруашылығына біршама пайда да келтіреді [14].
Итаю (Мellivora capensis Schreber, 1776). Сыртқы ... Дене ... 68-75 см, ... ... ... Маңдайдан бастап, арқа бойы мен құйрыққа дейін ... ақ ... бар. ... ... бүйірі, бауыры және аяқтары қара түсті. Борсықтағыда тұмсығынан бастап көздері мен құлақтары арқылы өтетін қара жолақ болмайды.
Таралуы мен сан мөлшері. Итаю ... ... ... мен ... Таяу Шығыс пен Араб түбегінде, Иран, Ирак, Ауғанстан мен Түркменстанда таралған. Қазақстанда тек Үстірттің батысында ... 1987 жылы ғана ... ... Бұл ... сол ... ... мемлекеттік қорығының ғылыми қызметкері Қ. Н. Плахов Маңғыстау облысындағы Қарынжарық құмының шығыс және батыс аймақтарынан ... осы ... тағы бір ... оны ... өзенінің бойынан көрген. ‹‹Ералиев›› және ‹‹Құланды›› совхоздарының тұрғындары Үстірт қорығына жақын ... ... ... көретіндерін айтып отырады. Сан мөлшері өте аз.
Биологиясы. Тау етектерінде, өзен бойындағы алқаптар мен ... өз ... ін ... ... ... ... ... кейде күндіз де жортуылдап жемтігін іздейді. Тамақ талғамайды. Қауіп-қатер төнген ... ағаш ... ... ... ... басқа жақтары жайында деректер жоқ.
Халықшаруашылық маңызы. Өте сирек кездесетін ... ... ... қажет етеді. Халықаралық, Түрікменстан мен Қазақстан ‹‹Қызыл кітаптарына›› тіркелген [14].
Шұбар күзен (Vormela ... ... 1770). ... ... Дене ... 38, ... ... 21 см, салмағы 715 г. Сасық күзенге ұқсайды, ...... ... ─ қара ... ... көлденең жатқан ақ түсті жолағы болады.
Таралуы мен сан мөлшері. Европаның оңтүстік-шығыс ... және Қара ... ... ... ... ... Кавказ, Қазақстан, Орта және Кіші Азияда, Моңғолия мен ... ... ... ... ... ... мен ... тараған [17]. Республикамыздың оңтүстік-бөлігінде ─ батыс шекарадан шығыста Алтайға ... ... ... Сан ... ... ... ... әр түрлі. Көбіне негізгі азығы ─ үлкен құм тышқандарының азды-көптігіне байланысты болады. Мысалы, Қызылқұмның солтүстік бөлігінде 1971 ... 4-12 ... ... есеп ... 26 ... 6 күзен ұсталса, Мойынқұмда (22 желтоқсан 1976 жыл) , Тауқұмда (қараша 1972 жыл) 10 шақырымда 3 ... ... ... ...... 1980 жылғы қараша айының 16-шы жұлдызында 25 шақырымда 2 ... ... ... Бұл ... ... сашұнақтарға бай шөлейтті және құм тышқандары көптеп тіршілік ететін шөлді аймақтарда, соның ішінде сексеуіл, теріскен, ... ... ... ... ... ... ... қонысын аудармайды. Кейбір жылдары азық қорының молдығына байланысты маусымдық көшіп-қонуы байқалады. Көбіне үлкен құм тышқандарының, саршұнақтардың ... ... ... ... ... ... ... күндіз де жемтігін аулауға шығады. Қорегі ─ құм тышқандары, саршұнақтар мен қосаяқтар, ұсақ ... мен ... ... ... ... ... аз. Десе де, жылына бір мәрте көбейіп, ақпан-наурыз айларында 3-8 жас шұбар күзендер дүниеге келеді. Бұл ... ... ... ... 3,7 г, дене ... ... ... 22 мм-дей болады [19]. Биологиясының басқа жақтары әлі зерттелмеген. Денесінде Xenopsylla minax және X. hirtipes ... Ixodes ... ... ... ... ... ... оба ауруын қоздырушы табылған [20].
Халықшаруашылық маңызы. Саны өте аз болғандықтан Қазақстан ‹‹Қызыл кітабына›› енгізілген. Жан-жақты қорғап, экологиясы мен мінез-құлқын зерттеу ─ ... ... ... міндеттердің бірі.
Қарақұлақ (Felis caracal Schreber, 1776). Сыртқы пішіні. Дене тұрқы 69-82 см, салмағы 8-12,7 кг. Алдыңғы аяқтары артқы аяқтарына қарағанда ... ... ... ... ... ... ... қара шашақтары бар. Жүрісі итке ұқсас, көбіне өқйрығын жоғары көтеріп жүреді. Оның ... ... - ... ... болмайды. Кейде оны ‹‹Қарақал›› деп те атайды.
Таралуы мен сан ... ... ... Орталық Индия, Түркменстан, Өзбекстан мен Қазақстанда таралған. Республикамызда Каспий теңізінің жағалауынан бастап Маңғыстау, Бозашы түбектері мен Үстіртте кездеседі. Сан ... өте аз. 50-ші ... бері 9 ғана ... ұсталғаны белгілі.
Биологиясы. Бұйрат-бұйрат құмдар мен тау етектерінде басқа бір сүтқоректілердің індерін, тіпті ... бұта ... ... ... ... өмір ... Баспанасын бірнеше жыл қатарынан пайдаланады. Көшіп-қонуы жайында деректер жоқ. Десе де, ... ... ... Түркменстан мен Өзбекстаннан Үстірт пен Қызылқұмға енеді. Түнде жүреді, қыс пен көктемде күндіз де ... ... ... ... ... ... ... жейді. Шапшаң, өте тез қимылдайды. Ұшуға ұмтылған құстар мен орнынан атып тұрып, қашу,а дайындалған ... ... ... ... түседі. Ағаш, бұта, басына өрмелеп шығып, жауынан құтылады. Қорегі ─ қоян, тараққұйрық, қосаяқтар мен құм тышқандары. Кейде кірпілер мен ... де ... ... Азық ... ұсақ ... ... ... мен жыландар, насекомдар, бүйілер мен шаяндар да кездесе береді [21]. Хайуанаттар паркінде тәулігіне 1100-1300 г ет жеп, су ... ... ... ... ... ... Өніп-өсуі, күшіктерінің дамуы жайында деректер шамалы. Түркменстанда қарақұлақтың жас балалары сәуір айының соңы мен ... ... ... Бір ұяда ... ... ... 3-4 жаңа ... мысықтар болады. Биологиясының көп жақтары ғылымға әлі белгісіз. Денесінде кенелер (Hyalomma asiaticum, ... ... мен ... ... ... mystax, Macracantherhynchus catulinus, Physaloptera sp.) тіршілік етеді [22].
Халықшаруашылық маңызы. Өте сирек ... ... ... ғылым үшін маңызы бар. Халықаралық, Қазақстан Республикасының ‹‹Қызыл кітаптарына›› енгізіліп, қорғауға алынған.
Шұбар мысық немесе дала мысығы (Felis libyca Forster, 1780). ... ... Дене ... 47,5-74,0 см, салмағы 1,9-6,3 кг, үй салмағы 1,9-6,3 кг, үй мысығына ұқсас. Арқасы қара, қоңыр теңбілі бар сұр ... ... ... ... ... Тамағы, алқымы, шаттары кейбір өкілдерінде ақ. Құйрығының үсті теңбіл, 2-ден 5-ке дейін қара түсті сақина тәрізді көлденең жолақтары болады, ұшы - ... ... ... бұл ... ‹‹Мәлін›› деп те атайды.
Таралуы мен сан мөлшері. ... ... ... ... Аравия түбегінде, Таяу Шығыста, Кавказ бен Орта Азияда, Солтүстік-батыс Үндістан мен Қазақстанда тараған. Біздің ... ... ... ... ... Сан ... Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы және Талдықорған облыстарында едәуір, басқа мекендерінде сирек.
Биологиясы. Шөлі ... ... ... ... ... Осы аймақтардағы өзендердің бойындағы тораңғы, жиде, жыңғыл, шеңгел, қарасора өскен ну тоғайларда басқа аңдардың тастап кеткен індерін паналап немесе ағаштардың ... ұя ... ... етеді. Қалың қар түсетін, өте суық болатын аудандарда қоныстанбайды. Отырықшы. Таулы аймақтарда қардың қалың ... ... ... ... ... ... аударады. Жылына 2 рет ─ көктем мен күзде түлейді. Қараша - ... ... ... ... ... жылы ... дала мысығы ымыртта, түннің бірінші жартысында және таңсәріде жемдерін аулауға шығады. Күз бен қыста ... де ... ... Иіс сезу және есту ... өте ... жетілген. Негізгі азықтары ─ кеміргіштер, қоян, қырғауыл, ондатр, ұсақ торғайлар. Азық құрамында олардың ... орны жыл ... ... ... отырады. Кейде тірі азықтарын жемесе де оларды мойнынан бұрап өлтіріп кететіні ... ... 1973 жылы ... ... ... қорасында қамалып отырған 24 тауықты бір түннің ішінде шұбар мысықтың бауыздап кеткені белгілі. Өлекселермен де ... жаз ... су ... ... қар жалайды. Қаңтар-наурыз айларында мауығып, сәуір-мамырда 2-ден 5-ке дейін көзі ашылмаған, дәрменсіз жас мысықтар дүниеге келеді. ... ... ... ... ... түк ... ондағы түрлі теңбғлдер мен жолақтар ересектеріне ұқсас. Тамыз айында өз бетінше өмір сүре бастайды. Ұрғашылары 10, еркектері 21-22 айда ... ... ... Дала ... үй ... жиі ... ... береді.
Негізгі жауы ─ қасқыр. Денесінде әртүрлі паразит құрттар тіршілік етеді. Жемдері үшін бақталасы ... ... ... ... қасқыр, шиебөрі, сарғыш күзен және жыртқыш құстар. Денесінен кенелер (Haemaphysalis numidiana, Rhipcephalus sp.), паразиттік құрттар (Hydatigera taeniaformis, Diplylidium rossicum, Toxocara mystax) ... ... ... үшін ... ... ... ... қырғауыл мен қояндарды ұстап, аңшылық шаруашылығына едәуір зиян келтіреді. Сол себепті оларды ... ... ... ... ... [14]
Сабаншы (Felis manul Pallas, 1776). Сыртқы пішіні. Дене мөлшері үй мысығына ұқсас, тұрқы 52-65 см, салмағы 4-5 кг келетін ... Тері ... өте ... ... үй ... ұқсас. Құйрығы қысқа, жүні үлпілдек әрі жуан. Бір тектес ашық сұр, қоңырқай түсті. Маңдайы мен төбесінде ұсақ қара ... ... ... ... 6-7 ... қара ... болса, құйрығыгнда мұндай жолақтың саны жетеу. Құлақ қалқандары өте кішкентай, самайында шоқша сақалы болады.
Таралуы мен сан ... ... ... ... ... мен ... солтүстік аудандарында, Кавказ, Орта Азия мен Қазақстанда, Саян және Байқал аймақтарында таралған. Республикамызда сирек те ... ... ... ... ... ... ... мен Тамдытауда, Іле Алатауында кездеседі. Жоңғар Алатауы мен Тарбағатайда, оңтүстік Алтайда ... ... мен ... ... ... Кент таулары мен Шыңғыстаудан да кездестіруге болады. Саны өте аз.
Биологиясы. Көбіне шөлді, таулы-тасты ... ... ... мен ірі ... ... паналайды. Отырықшы, қар қалың түскен жылдары көшіп-қонуы ықтимал. Ымыртта азығын аулауға шығады. Сабаншы шақылдақтар және тоқалтістермен қоректенуге бейімделген ... ... Азық ... бозторғайлар, шілдер де кездеседі. Қазақстанда көбеюі, балаларының өсіп-жетілуі зерттелмеген. ... ... ... мекендейтін мысықтар ақпан-наурыз айларында мауығады. Бұл кезде түні бойы олардың шыңғырған дауыстары естіліп жатады. Бір ұрғашы сабаншының соңында ... ... ... ... олар ... ... түседі. Сәуір-мамыр айларында 2-ден 8-ге дейін жас мысықтар дүниеге келеді. Олардың көздері ашылмаған әрі дерменсіз, денесін түбіт ... ... түк ... Тіршілігінің басқа жақтары туралы мәліметтер аз. Негізгі жаулары - ... мен ... ... ─ түлкі, тас сусары, сасық күзен және ірі жыртқыш құстар. Денесінде түрлі кенелер (Rhipicephalus pumilio, Haemaphysalis numidiana) тіршілік етеді. ... ... Саны өте ... ... ... ... ... Ғылым үшін және табиғат ескерткіші ретінде құнды, Қазақстанның ‹‹Қызыл кітабының›› бетінен орын алған [23, 24].
Шағыл мысығы (Felis margarita Lochl, 1858). ... ... Дене ... 40-52 см, ... 1,3-3,4 кг. ... мен бүйірі құм түстес сарғыш, алдыңғы аяқтарында айқын емес қара жолақтары болады. Мұндай ... ... ... ... да ... ... да арқасы тәрізді сарғыш, 2-3 жолағы болады, ұшы қара, қоңыр. Бауыры ақ болғанмен шаты балағына қарай және тамағы сарғыш. ... ... ... ... ... ауданы) ‹‹Сарбалақ›› аталуы да осыған байланысты болуы мүмкін. Табандары ұзын әрі ... ... ... ... үшбұрышты, самай сақалы жақсы дамыған.
Таралуы мен сан мөлшері. Аравия мен Синай түбектерінде, Сахара шөлінің терістігінде, Өзбекстан, Түркменстан және Қазақстанда таралған. ... ... ... ... солтүстік Қызылқұмда кездеседі. Осы аудандарда бірнеше жыл қатарынан жабайы аңдардың тіршілігін зерттеу ... ... ... ... ... кездестірдік.Сан мөлшері өте аз.
Биологиясы. Бұл мысық бұйрат құмдар мен шағылдарда мекендейді. Мұндай жерлерде тіршілік ... ... ... ... ... қалың қылшықтарда үлкен рөл атқарады. Шағыл құмдардың беткейлеріне ін қазады немесе түлкі, қарсақ індеріне басып кіріп, үлкен құм тышқандары мен ... ... ... те ... ете ... Жас ... жоқ ... кез келген індерді паналайды немесе бұта түбін қазып, жатақ жасап, дем алады. ... ... ... ... ... бар. ... екі рет- ... және жаздың аяғына қарай түлейді. Түнде жүреді, ... ... де аң ... ... ... ... ─ құм ... қояаяқтар, тараққұйрықтар. Сол сияқты бауырымен жорғалаушыларды, құстар мен буынаяқтыларды аулайды. Қолда ұстағанда еш уақытта су ішпейді. Мұндай ерекшелігі - ... ... ... ... ... етуге өте жоғары бейімделгенін көрсетеді. Қазақстанда көбеюі жайында деректер аз. Сәуір мен мамырда 2-5 жас мысықтар ... ... Олар ... ... ... ... Құлақ қалқандары жабық, денесін түк басқан. Жаңа туған ... дене ... 143 мм, 2-3 ... ... 105-108 г. Өте тез дамып, 10-11 айда, яғни қаңтар мен ақпанда, олардың салмағы ... ... ... ... ... ... ... туралы деректер жоқ [21].
Халықшаруашылық маңызы. Құмды шөлді аймақтарда құм тышқандарымен қоректеніп, олардың санын реттеуде біршама пайда ... ... ... ... ... ... ... бейімделген аң ретінде ғылымда алатын орны ерекше. Оларды ... ... ... ... қалу үшін ... ... кітабына›› енгізілген.
Қоянтәрізділер отряды (Lagomorpha brandt, 1855)
Құм қояны (Lepus tolai Pallas, 1778). Сыртқы пішіні. Дене тұрқы 36-49 см, салмағы 1,7-2,9 кг. ... мен ... түсі ─ сұр, ... ─ ақ. Құлақ қалқаны ұзын, оның ұшы қара жолақпен көмкерілген. Желкесінде қызғылт сұр түсті дағы болады. ... үсті ... сұр, асты ─ ақ. ... қоян түрлерімен салыстырғанда дене мөлшері кіші және қауіп-қатер ... ... тік ... мен сан ... ... байқал сырты, Моңғолия, Батыс Қытай, Солтүстік-батыс Индия, Солтүстік Пәкістан, Иран, Аравия мен Солтүстік-шығыс ... ... ... [25]. Орта Азияда, Қазақстанның батыс, оңтүстік, шығыс ... ... ... ... ... мен ... ... 3000 м биіктікте де мекендейді. Сан мөлшері мекендеген жерлерінде, ауа райына байланысты жылма-жыл өзгеріп отырады. Қазақстанның батыс аудандарында 10 ... 1,4 ... Шу ... бойы мен ... ... 1,2-2,4 және 0,1-0,8 құм қояны кездеседі. Оңтүстік Балқаш өңірінде жалпылама пайдаланатын жерлерде 100 га-да орта ... ... ал ... аң ... мен ... 11-30 қоян мекендейтіні белгілі болды.
Биологиясы. Сексеуіл, қоянсүйек, теріскен және басқа бұталар өскен құмды жерлерде, ши, жыңғыл, ... ... ... ... көл ... ... ағаш-бұта өскен тау жоталарында мекендейді. Жыл маусымдарына қарай қоныстарын алмастырып ... Ін ... бұта ... ... 35-40, ені 15-20, ... 5-7 см шұңқыр қазып, сонда дем алады. Көжектері тараққұйрық, улкен құм ... ... ... ... ... ... пайдалана береді. Жылына 2 рет - көктем мен ... ... ... айларында қысқы жүндері түсе бастаса, желтоқсанда толықтай жетіледі. Құм қояндары 66 ... ... ... 38 ... мен 14 ... ағаштардың жапырақтары және сабақтарын талғам етеді [26]. Күз-қыс айларында бүйрек майлары бітеуленсе, көктем мен ... ... Суға ... болған жағдайда су ішсе, шөлді аймақтарда тіршілік ететіндері өсімдіктер құрамындағы ылғалды қанағат тұтады.
Кешкісін және түнде жайылады. Жаңбыр, қар жауғанда, боран ... құм ... ... шеңгел, итмұрын, ханшие және тағы басқа бұталардың астына жасырынады.
Қаңтардың аяғы мен ақпанның басынан ... ... ... ... ... Бұл уақыт ішінде құм қояндары 2-3, кей ... 4 рет ... те ... ... күй ... ... аяғы мен ... екінші рет көбею ─ сәуірде, үшінші ─ тамызда (кей жылдары маусымда, төртінші көбеюі шілденің аяғы мен тамыздың басында) ... Бұл ... 1-ден 8-ге ... ... ... ... әр ... қоян жылына 9-10-нан 12-14-ке дейін өсім береді. Жаңа туған көжектердің денесін түк басқан, көздері ... ... 85-95 г, дене ... 110-120 мм. Олар өте тез ... ... аяғында салмағы 1 кг-ға жетеді. Жас қояндар 10-11 айда ... ... ... ... ... ... жаулары ─ түлкі, шиебөрі, қасқыр, жабайы мысық және ... ... ... ... ... үкі және басқа да жыртқыш құстар шабуыл жасайды. Қорегі жағынан ...... ... ... ─ ор ... ... кенелер (Rhipicephalus pumilio, Rh.turanicus, Dermacentor daghestanus, Haemaphysalis ... Ixodes ... ... ... glacialis, Xenopsylla conformis, Coptopsylla lamellfer), бит (Haemodipsus lyriocephalus) тіршілік етсе, ішкі органдарында түрлі құрттар (Dicrocoelium ... ... ... ... ... ... ... маңызы. Құм қояны ─ жеңіл еті (ертеректе терісі де дайындалған) үшін әуесқойлық жолмен ауланады. Ауыл және ... ... ... ... ... Десе де, ... бруцеллез және оба індеттерін таратуда алатын орны біршама. Сан мөлшері көбейген жылдары кәсіптік жолмен қараша- ақпан айларында көптеп аулауды ... ... ... ... отряды (Аrtiodactyla owen, 1848)
Жабайы дала қойы немесе Үстірт арқары (Оvis orientalis Gmelin, 1774). ... ... ... дене ... 160 см, ... 70 кг, ... тиісінше 140 см және 40 кг. Орта денелі, ұзын ... ... аса ... ... ұшы алға ... ... ... кішкентай. Қыста арқа түсі сарғыш - қоңыр, бүйірлері ─ ақшылдау, бауыры ─ ақ. Жазда түстері біркелкі ─ сарғыш. Ересек ... ... ... 20 см ... шуда жалдары болады. Оның түсі - тамағына қарай ақ, көкірегі жағында қара қоңыр. Алыстан қарағанда арқарға ұқсас, бірақ одан ... екі ... ... ... ... ... ... ішке қарай бағытталған.
Таралуы мен сан мөлшері. Түрікменстан, ... және ... ... ... тек Үстірт пен Маңғыстау түбегінде ғана мекендейді. Өткен ғасырда және одан да ... ... ... бұл жерлерде көптеп кездесетін-ді . Үстіміздегі ғасырдың ортасында теміржол ... ... елді ... ... осыған байланысты келіп-кетуші келімсектердің бұл аша тұяқтыны бей-берекет, ешқандай тосқауылсыз аулауы олардың сан ... ... әкеп ...... ... ... де, бүркіт те аулайды. Ертеде бұл тұяқтыларға қабылан мен қарақұлақтар ... ... ... Денесінде түрлі кенелер (Ornithodoros lahorensis, Haemaphysalis sulcata, H. numidiana, Rhipicephalus turanicus, Hyalomma asiaticum) тіршілік етеді. Ішкі құрттары мен басқа паразиттері ... ... ... да ... жоқ. ... ... ─ үй ... [28].
Халықшаруашылық маңызы. Дәмді еті үшін ертеректе көп ауланған. Жайылым таңдамайды. ... тез ... ... үй қойымен будандастырып қойдың жаңа тұқымын алу үшін пайдалануға ... ... Сан ... қорғауды қажет етеді. Қазақстанның ‹‹Қызыл кітабына›› тіркелген.
Қарақұйрық (Gazella subgutturosa Güldenstaedt, 1780). Сыртқы пішіні. Тұлғасы өте ... дене ... 101-126, ... ... 59-79 см келген аша тұяқты аң. Текесінің ... ─ 22-33,8, ...... кг. ... ... басы ... ... құлақ ,қаз мойын. Текелерінде түп жағы бедерлі, ұшы бір-біріне қарай аздап ... ... 33-43 см, ... қара ... ... мүйізі болса, ешкілері ─ тоқал. Кішкене келген қара түсті тұяқтары сопақша, үшкір. Қалың ... ... ... ... ... ... Тебіндей де алмайды. Құйрығы кішкентай, қара қоңыр ... оның ... ... ... да ... ... Тері ... түсі қысы-жазы бірдей десе де болғандай. Денесінде көз ... шат, тұяқ ... иіс ... жақсы жетілген. Бұл бездердің шығаратын заттары арқылы түз тағылар бір-бірімен табысады. Оның ақбөкеннен айырмашылығы ─ ... ... ... ... жоғары көтеріп, басын сәл артқа қарай шалқайта, тік ұстап жортады. Топыраққа ... ... ... ... жүрек тәрізді болып келеді.
Таралуы мен сан мөлшері. Ауғанстан, Жоңғар, Гоби, Солтүстік Тибет, Алашань мен Ордоста, Шығыс Кавказда, Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... ... аймақтарда), Балқаш көлінің шығыс жағалауынан Маңғыстау түбегіне дейінгі аралықта кең тараған. Сан мөлшері бұрынғы кезде де, қазіргі уақытта да ... аңға ... ... жыл жағдайына байланысты өзгеріп отырады. Әсіресе, жұт жылдары бұл ... өте ... ... ... ... ... та кетеді [14].
Ақбөкен немесе киік (Saiga tatarica Linnaeus, 1766). Тұлғасы ірі, қойға ұқсас, дөңес тұмсықты түз хайуанаты. Текелерінің дене тұрқы 126-150 см, ... - 37-49 кг ... ... ... кіші. Соңғыларының дене тұрқы 10-127 см, салмағы - 22-37 кг. Үстіңгі ерні салбырап етті ... ... ... кішкентай, дөңгеленген. Жаз айларында арқа түсі біркелкі сарғыш ... ... да ... ... ... керек). Қоңыр күз бен қыста түсі ақшылданып (ақбөкен, ... ... ... ... қара ... ... ... сақалдары өсіп, ерекшеленеді. Қыстағы түктерінің іші қуыс, борпылдауық, жылуды жақсы ұстайтын қасиеті болады. Басқа тұяқтылардан айырмашылығы - ... ... ... ... ... ... бірен-саран ақбөкендер жоғары қарай ыршып секіреді. Топыраққа түскен тұяқтарының бейнесі ... ... ... ... әрі ... мен сан ... ... қазба қалдықтары плейстоцен қабатынан батыста Англиядан бастап, шығыста Аляскаға дейінгі аралықта табылған. Ауа райының өзгеруіне, халық шаруашылық жұмыстарының өркендеп ... ... ... ... ... ... қазір тек Моңғолия, Қалмақ даласында және Қазақстанда ғана сақталып отыр. Республикамыздың кеңбайтақ даласында киіктердің бір-бірінен жеке дара ... үш тобы ... Олар ... - Арыс, Үстірт және Еділ-Жайық өзендерінің аралығында мекендейтін ... ... Бұл ... кей жылдары бір-бірімен аздап та болса араласып тұрады [33].
Кеміргіштер (rodentia) отряды
Тікқұлақ қосаяқ (Alactaqulus acantion Pallas, 1778) - дене ... 8.5 - 13.2, ... ... 11,4 - 16,2 см. Кіші ... ... бірақ одан айырмашылығы нашар жетілген, құлақ қалқаны кішкентай. Денесінің түсі құм ... ... ... ... ұшы ... ... қарағанда асықпай, баяу қозғалады.Батыста Еділдің төменгі ағысы мен ... ... ... ... ... ... мен ... Синьцзян ауданы аралығындағы аймақта кең таралған. Моңғолия, Алашань мен ... да ... ... ... және ... ... кең тараған және сан мөлшерінің көптігі жағынан кіші ... ... ... ... - 1 га ... 13-ке ... қосаяқ мекендей береді.
Биологиясы.Тақыр және сортаңды сазды ашық жерлерде жеке ін ... бір ... көп ... ... ... ... Індерінің құрылысы жыл маусымдарына қарай өзгеріп отырады. Жаз айларында ұясы 20 - 40, ал қыста 120 - 135 см ... ... ... ... орналасқан жеріне байланысты 2 - 4 м-ге ... ... 20-ға жуық ... ... ... қатар сирек болса да (2 - 3%) насекомдармен азықтанады. ... ... бір ... ... 17 г шөп ... белгілі болды. Қысқы ұйқыға кетер алдында тері асты мен ішкі органдарына жинаған майының салмағы ... 5 - 6% ... ... ... ... ... - қараша айларында қысқы ұйқыға жатып, наурыздың ортасында аянады. Қысы жылы болған жылдары оңтүстік өңірде басқа қосаяқтар ... ... ... мен ... айларында да оянады. Ұйқыдан оянысымен-ақ шағылысуға кіріседі. Ұрық даму мерзімі - 25 - 27 күн. Ересек ... 3 ... ... ... әрқайсысында 1-ден 7-ге дейін ұрпақ береді. Жер бетіне ... жас ... тез ... ... айының ортасында дене тұрқы 95, құйрығының ұзындығы 141 мм ... ... аяғы мен ... ... ... ... жетіліп, көбеюге қатысады. Жаулары ─ байғыз, жапалақ, үкі, түлкі, мәлін, құм және боз жыландар. Бақталастары - шөл ... ... ... ... ... ... ... tuschkan, Xenopsylla gerbilli, X. skrfabini), кенелер (Rhipicephalus schulzei), қанында қан паразиті - ... ... ... ... ... ... ... жылдары шөл, дала өсімдіктерінің қорын азайтады, індеттерді қоздырғыштар қатарына жатуы мүмкін. Десе де, терісі бағалы ... ... ... ... ... (Allactaga jaculus Pallas, 1778) - қосаяқтардың ішіндегі ең үлкені. Дене тұрқы 17,4-22,0 см, құйрығының ұзындығы 23,9-29,2см. ... ... ... ... сарыдан құм түстес сарғылт, бауыры-ақ. Табанын түк баспаған, жалаңаш. Басқа қосаяқтардан ерекшелігі-құйрығы әрі жіңішке, әрі ұзын жақсы ... ... ... өте ... ... ... ... бастап, батыс Сібір мен Қазақстанға дейінгі аралықта таралған. Республикамызда тек тау мен ... ... ... ... бәрінде кездеседі. Сан мөлшері әртүрлі. Арал өңіріндегі қарақұмда бір гектарында бір ғана ... ... ... 5-6, ... ... өңірінде 8-ге дейін кеміргіш ұшырасады. Түрлі-түрлі жерлерде-терістіктегі жазық ... ... ... ... ... ін ... жеке-жеке мекендейді. Уақытша індерін жыртқыштардан, ауа райының қолайсыз жағдайларынан қоғану үшін пайдаланса, тұрақты баспаналары күрделі құрылысты; олардың ұзындығы 3-4метрге, ... 2,5 ... ... ... ... жаулары-жыртқыш құстар, сасық және шұбар күзендер, түлкі, қарсақ, ақкіс, ұядан жастарын кірпі, жыландар да ұстап жейді. Саршұнақтар мен үлкен құмтышқандарының ... ... ... ... кеміргіштердің арасында оба ауруларын тудыруға қатысады. Денесінде бүргелер(Mesopsylla hebes, M.tuschkan, Ophthalmopsylla volgensis, Ceratophyllus tesquorum) және ішкі органдарында ... ... muris) ... етеді [34].
Халық шаруашылық маңызы. Ауыл шаруашылығы дақылдарына, әсіресе бақша өсімдіктерінің тұқымын қазып, аздап зиян ... ... ... ... ... азықтары болып та саналады.
Кіші қосаяқ (Allactaga elater Lichtenstein, 1825) - дене тұрқы 7,5-12,0, құйрығының ұзындығы 13,5-18,7см. Дене ... ... ... ... сұр, ... ... өте ... жетілген, ұшы-шымқай ақ. Дене пішіні үлкен қосаяққа ұқсас, бірақ одан 2есеге жуық кіші, бессаусақты артқы аяғы ... ... ... ... ... Ауғанстан, солтүстік Иран, Түркия, Шығыс Кавказ, Орта Азия мен Қазақстан және солтүстік-батыс Қытайда ... ... кең ... және сан ... тақырлы жерде көп: 10 шақырымға 2-ден 16-ға дейін, ал1 га аймақта 12-14-ке дейін қосаяқтар кездеседі. Сортаңы мен ... көп ... ... ... жеке ін ... ... етеді. Інінің құрылысы жыл маусымдарына қарай өзгеріп отырады. Жаз айларында інінің тереңдігі 60-70 см болса, қыста 2 есеге жуық(120-134см ) ... ... ... ... 5 м-ге ... ... ... құрғақ әрі жұмсақ шөптер төсейді. Кіші қосаяқ 60-қа жуық өсімдіктердің тұқымы, жуашығы, тамыры, жапырақтары және ... ... ... ... қоңыздар мен шегірткелер басым. Тәулігіне бір қосаяқ 15-20г азық жейді. Күзге қарай семіреді, денесінің 7-12%-не жуығын(2,2-2,4г) ішкі және ... асты май ... ... ... ... шығады.
Негізгі жаулары-байғыздар мен саз жапалақтары, сасық және шұбар ... Сол ... ... мен ... ... құм қарашұбар және бозша жыландар да ұстап жей береді. Бақталастары-ұсақ кеміргіштер; ... құм ... ... Денесінде кенелер(Rhipicephalus schulzei, Hyalomma asiaticum, Ornitodorus tartakovskyi), бүргелер(Mesopsylla lenis, M.tuschkan, M.eucta) тіршілік етеді. Трипанозомоз және оба ... ... Ауыл ... және сексеуілге аздап зиянын тигізуі мүмкін. Түрлі індеттерді таратуға, құм тышқандарымен бірге қатысуы мүмкін. Десе де, сан мөлшері жоғары болғандықтан ... ... ... ... ... ... ... табылады [35].
Северцов қосаяғы (Allastaga severtzovi Vinogradov, 1925) - дене тұрқы 13,5 - 17,6 см, құйрығының ұзындығы - 20,2 - 25,5 см. Түсі ... ... ... ... ... - жалаңаш, бірақ одан ерекшелігі - ... қара ... ... ... ... ұзына бойы ақшыл жолағы болады.Орта Азия мен Қазақстанда кең тараған. Республикамызда Үстірт пең Маңғыстау түбегінде, Қызылқұм, Бетпақдала, Мойынқұм мен ... ... ... Мекендеген жеріне байланысты 1 гектарда 2-ден 7-ге дейін қосаяқ кездеседі.
Биологиясы.Шөл-шөлейтті аудандардың қатты ... ... және ... жерлерде жеке дара ін қазып, бір орында тұрақты мекендейді. Баспанасының құрылысы үлкен қосаяқтың ініне ұқсас, бірақ ... ... ... 1 - 1,5 м). ... 40-қа жуық ... ... азық құрамында аздаған насекомдар да кездеседі. Қолда ұстағанда тәулігіне 37 г өсімдіктердің ... мен ... 50 г-ға жуық ... ... ... мәлім. Күзге қарай денесіне май жинайды; түнде тіршілік етеді. ... ... ... ... ... оянады. Көктем мен жас айларында 2 рет көбеюге ... ... 2-ден 7-ге ... ... әрі ... ... жас қосаяқтар туады. Олардың дене тұрқы 3,7 - 3,9 см, құйрығының ұзындығы 2,2 - 2,3 см, ... 4 - 5 г. 35 - 40 күн сүт ... ... алғашқы күндерінде жер бетіне шығады да, өте тез жетіледі. Олар келесі көктемде жыныстық жағынан пісіп-жетіледі.
Негізгі жаулары - ... ... мен ... ... ... ... мен ... тіршілік етеді. Шөлді аймақтарда үлкен құм тышқандарының баспанасын паналап, олардың бүргелерін қоректендіріп, оба ауруын ... ... ... Оның денесінде бүргелер. (Ophthalmopsylla volqensis, Mesopsylla hebes, M. lenis. M.eucta) және кенелер (Haemophysalis numidiana, Ornithodorus tartakovskyi) паразиттік тіршілік ... ... ... ... ... орны шамалы. Негізінен терісі бағалы аңдардың қорегі есебінде шөлді аймақтың биоценозында едәуір роль атқарады.
Зорман (Citellus fulvus Lichtenstein, 1823) - ... ... ең ... Дене ... ... см, ... 700-1600г. Реңі арқасында құм түстес сары қара қылшықты қоңырлау болып келеді, бауыры ашық сарғылт. Таралуы аймағына қарай зорманның дене мөлшері де ... ... Ірі ... оның ... ... солтүстік бөлігінде, ал ұсақ өкілдері республикамыздың оңтүстік және ... ... ... ... ... ... оңтүстік және орталық Қазақстанда, Орта Азияда, Солтүстік Иранда және Ауғанстанда таралған. Ол республикамызда негізінен Атырау, Батыс Қазақстан ... ... Іле ... ... ... жатқан шөл және шөлейтті өңірлерді мекендейді. Зорман әсіресе, Ақтөбе ... ... ... ... ... ... Жезқазған(Жезді, Ұлытау аудандары), Алматы(Жамбыл, Қаскелең аудандары) облыстарында өте көп ... ... көп ... ... ... Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Атырау облыстарының жерінде оның қоры 3 миллиондай, Жезқазған, Алматы, Торғай ... бір ... ... ... ... Шу, ... Луговой және Мойынқұм аудандарында бұл кеміргіш көптеп кездеседі.
Зорманның жаулары-сасық күзен, шұбар күзен, ... ... ... ... ... қарақұс, бүркіт, кезқұйрық және т.б. жыртқыш хайуанаттар. Денесінде ауыл шаруашылық малдарына және адамға ауру ... ... ... ... ... Hyalomma ... Ornithodorus tartakovskyi және т.б.) және бүргелердің 10-нан артық түрі (Oropsylla ilovaiskii, Ceratophyllus trispinus, ... setosa және т.б.) ... ... ... ... Ол ... қара ... арпаны, қарбыз, қауын, жүзім отырғызылған жас ағаштарды кеміріп зақымдандырады. Десе де, зорман саршұнақтар ішіндегі ... және ... өте ... ... ... саналады. Оны кәсіптік жолмен аулау наурыз-сәуір айларында өтеді. Республикамызда жыл сайын орта есеппен 450-500мың зорман терісі дайындалады.
Сұр атжалман (Cricetulus ... Pallas, 1770) - дене ... 88 - 124 мм, ... 45 - 65 г. Арқа ... түсі - ... сұр, ... ... сұр болып келеді.Шығыс Балқан мен Кіші және Алдыңғы Азиядан бастап шығыста Алтайға дейін таралған. Ашық жазық даланы және ... ... ... ... Қазақстан, Ақмола, Павлодар облыстарында және Жоңғар Алатауының тау етектерінде кездеседі. Қазақстанның оңтүстік-батыс ... жиі, ал ... ... ... ... қоныстарды мекендейді; көбіне құрғақ жерде өсетін өсімдіктер арасынан жиі ұшырасады. Өмірінің көбін інде өткізеді. Қоныстарын аздап ауыстыру тек ... ... ... ... ғана байқалады. Тіршілігі түнде өтеді. Бұлтты күндері інінен күндіз де шығады. Негізгі қоректері - өсімдіктердің жасыл жапырақтары, ... және ... ... ... және насекомдар. Ұлуларды, шегірткелерді, бұзаубастарды жейді. Азықтарын індеріне ұрт қалтасында жинап тасиды. ... жыл бойы ... ... ... Сұр ... ... ... қыркүйекке дейін созылады, 5 - 6 бала табады, жылына бір-ақ рет көбейеді. Жас балаларының туғандағы салмағы 1,8 - 2,2 г. ... ... ... ... ... Басқа атжалмандармен салыстырғанда балалары баяу өсіп, дамиды. Бір жетіден кейін балалары өсімдік тектес азықтармен қоректеніп, өз ... ... ете ... ... ... ... ... жыртқыш аңдар мен құстар ұстап жейді. Денесінде кенелер (Rhipicephalus schulzei, Hyalomma asiaticum, Ixodes desertas), бүргелер (Ceratophyllus ... ... ... ... ... маңызы.Ауыл шаруашылығына тигізетін зияны шамалы. Бұл атжалмандар кәсіптік маңызы бар және ... ... ... ... ... ... Тұрғын үй мен қоймаларда мекендеп түрлі індеттер таратуы да мүмкін.
Кәдімгі соқыртышқан(Ellobius talpinus Pallas, 1770) - дене ... жер ... ... ... ... ... алдыңғы күрек тістерімен қазады. Дене тұрқы 10,2 - 11,3 см, ... 38,9 - 59,0 г. ... жүні сары ... ... қалың; бүйірінікі сары; көзі өте кішкентай, сол себепті оны деп ... ... ... және ... ... дейін таралған. Қазақстанда тек Оңтүстік Алтайдың қылқан жапырақты ормандарында ғана кездеспейді де, қалған барлық жерінде мекендейді. Көбіне далалы, ... ... ... Сан ... де осы ... көбірек (шамамен 1 гектар жерде 7 - 8 соқыртышқан тіршілік етеді).
Биологиясы.Жер астында тіршілік ... онда ... ... бар, диаметрі 4 - 5 см болатын ін қазады. Жазғы індерінің тереңдігі 10 - 18 см, ал азық жинайтын, қыста ... ... ... ... 1-ден 4 м ... ... Жол қазған кездерінде жердің бетіне топырақ үйіндісін шығарып тастайды. Олар қысқы ұйқыға кетпейді. Негізгі қоректері - өсімдіктердің ... ... ... ... қарағанда, соқыртышқанда жабайы шөптердің 60-тай, мәдени өсімдіктердің 20-дан астам ... ... ... ... азық қоры 2 - 3 кг болады. Ол негізінен өсімдіктердің тамыры мен ... ... екі рет ... әр жолы 1-ден 8-ге дейін бала туады. ... баяу ... Бір ... кейін ғана өз бетімен тіршілік ете бастайды. Олардың жыныстық қабілеті 4 - 5 айда ... ... ... ... ... ... жаулары аз. Оларды өздерінің індерінде ақкіс, ал кейде жыландар ұстап қоректенеді. Денесінде кенелер (Rhipicephalus schulzei, Jxodes crenulatus, Dermacentor marginatus), бүргелер ... setosa, ... ... Mesopsylla hebes), биттер (Polyplax ellobi)және паразит құрттар (Capillaria hepatica, Trichocephalus muris, Eimeria ... ... ... ... ауыл ... ... ... бірі. Олар тау сағыз бен көксағыз плантацияларына өте ... ... ... Жамбыл, Алматы облыстарында). Картоп пен қызылша, бау-бақша өнімдеріне де зақым келтіреді. Оңтүстік ... алма ... ... кеміріп, соның салдарынан ағаштар қурап қалады. Сондай-ақ соқыртышқандар өздерінің ін қазу ... ... ... ... ... ... ... да едәуір роль атқарады. Дегенмен де бұл кеміргіштің пайдасынанзияны көбірек. ... да ... бұл ... көп аудандарында оларға қарсы күрес жұмысын ұйымдастырып отыру керек.
Кіші құмтышқан( Meriones meridianus Pallas, 1773) - дене тұрқы 89 - 128, ... ... 73 - 113 мм, ... 24 - 58 г. ... құм ... ... - ақ. Құйрығы біртүстес, ұшында кішкентай қара шашағы болады. Табаны ақшыл түкпен жабылған, тырнағы - ... ... ... және ... ... Қытай мен Ауғанстанда, Солтүстік-шығыс Иранда, Орта Азия мен Қазақстанда, Еділ мен Дон өзендері бойында, Армения мен ... ... ... ... ... ... ... және шығыс аудандарындағы құмды шөлдерінде кең таралған. Сан мөлшері жыл ерекшелігіне, маусымға байланысты. Күзде 100 аулау ... бір ... 1-ден 90-ға ... кіші ... ... [33].
Биологиясы. Тек құмды ортада тіршілік етуге бейімделген. Күрделі құрылысты әртүрлі індер қазып, тіршілік етеді. ... 43 - 75 см ... ... ... қор жинайтын індері болмайды. Қорегі - 60-қа жуық ... ... ... ... ... да ... етеді. Олар азық құрамының 17 %-не дейін мөлшерін құрайды. Бір ерекшелігі - азық ... ... ... мөлшері батыстан шығысқа қарай артады. Жыл бойы түнде тіршілік етеді. Найрыздан қыркүйекке дейін 2 - 3 рет ... 25 - 30 күн ұрық ... ... 2-ден 10-ға ... өсім ... Жаңа туғандары дәрменсіз; денесін түк баспаған, соқыр, салмағы 2 - 2,4 г, дене ... 24 - 31 мм. 11 ... тісі ... ... түк ... 18 - 20 күнде көзі ашылады. 14 г салмағы бар жас ... өз ... өмір сүре ... Көктемде туғандар мамырдың аяғы мен маусымда, жазда туғандары - тамыз - қыркүйекте жер бетіне шыға ... Тез ... ... Ерте ... және жаздың басында туған тышқандар шілде - тамыз айларында жыныстық жағынан толық жетіледі, жаздың аяғында туғандар тек ... ... ғана ... ... - ... түн құстары мен аңдар. Бақталастары құмда мекендейтін түрлі ... ... ... ... ... ... conformis, Ceratophyllus laeviceps, Coptopsylla lamelifer, Rhadinopsylla bivirgis), бит кездессе, ішкі органдарында гельминттер (Mastophorus muris, Syphacia ... ... ... ... polyacantha) тіршілік етеді. Оба індетін таратушы.
Халықшаруашылық маңызы. Түрлі аурыларды адамға, үй жануарларына таратуға алатын орны үлкен. Құм тоқтатуды ұйымдастыратын орман ... ... ... да бар. ... ... терісі бағалы жыртқыш аңдардың негізгі азықтары болып табылады.
Қызылқұйрық құмтышқан (Merіоnes libycus ... ... ... 100 - 180 мм, ... 61 - 147 г. ... құм түстес, бауырындағы түктерінің түбі - қаралау. Құйрығының ұзындығы дене пішінінен қысқа, ұшында қара немесе қара сұр ... ... ... жалаңаш. Тырнақтары қара. Дене мөлшері жағынан кіші құмтышқанға ұқсас, ... одан ... түсі ... ... ... ... Кавказ, Қазақстан, Орта Азия, Солтүстік-батыс Индия, солтүстік Қытайдың тасты, сазды топырақты аудандарында тараған. Республикамызда Каспий теңізінен Солтүстік Балқаш өңіріне дейін ... Сан ... ауа ... ... ... ... ... 1 га жерде 1-ден 80-ге дейін тышқан мекендейді [36].
Биологиясы. Тасты, ... ... ... ... етеді. Таралған аудандарында біркелкі орналаспаған. Тұрақты және уақытша індері болады. ... ... 6 - 20 м, ... ... 40 ... 2 м-ге ... ... індерінің ұзындығы 1 - 2 м, олар тұрақты баспаналарының ... ... ... ... жапырағы, сабағы, тұқымы, жуашығымен қоректенеді. Бетпақдалада бұл тышқан ... 13 ... азық ... ... Жыл бойы ... ... ... тек түнде, басқа маусымдарда күндіз де қимыл-қозғалыста болады [37]. ... ... ... ... ... - қазан айларына дейін 2 - 3 рет көбеюге қатысып, шағылысқаннан кейін 24 - 35 күн ... соң ... 2-ден 12-ге ... ... ... Қолда ұстағанда 9 ай ішінде 5 - 7 рет көбеюге қатысқаны да белгілі. Жаңа ... ... ... ... әрі ... 3-4 ... денесін түк басып, 8 - 11 күнде тісі жарылса, 15 - 20 күнде көзі ... 3 - 4 айда ... ... ... ... ... - ... қарсақ, сасық күзен, шұбар күзен, аққалақ және байғыз, жапалақ пен үкі. ... ... ... ... ... ... X. minax, Neopsylla setosa), кенелер тіршілік етеді. Сол сияқты ішкі ... ... ... (Multіceps endothoracicus, Alvecoccus multilocularis, Syphacia obvelata, Nematodirus sp.) кездеседі. Қызылқұйрық құмтышқандары - оба, ... және тері ... ... ... ... індеттер таратуда алатын орны ерекше. Ауыл шаруашылығының зиянкесі. Терісі бағалы жыртқыш аңдардың азығы.
Үлкен құмтышқан (Rhombomys opimus Lichtenstein, 1823) - Құм ... ... ең ... Дене ... 172 - 199 мм, салмағы 171 - 248 г. Арқасы құм түстес, бауыры - ақшыл, ... түбі - ... ... ... ... қара ... ... болады.Шығыс Каспий өңірі мен Алдыңғы Азиядан бастап, Оңтүстік Балқаш өңірі, Моңғолия, Солтүстік-батыс пен Солтүстік ... ... ... ... ... батысы, оңтүстігі мен оңтүстік-шығысындағы шөлді-шөлейтті аймақтарда кеңінен тараған. Сан мөлшері ауа ... ... ... ... Қоныстарында 1 га жерде орта есеппен 1-ден 22-ге дейін үлкен құмтышқандары ... ... ... ... ... ... кеміргіштердің бірі. Сексеуіл, теріскен, жыңғыл және басқа бұталар өскен құмды және сортаң жерлерде ... Өте ... ... ... ... ... ... Олардың ұзындығы 1350 м-ге дейін жетеді. Қор жинайды. Тұрақты індерін басқа келімсектерден қорғайды. Ағаштардың, бұталардың бұтақтары мен шөптесін өсімдіктермен қоректенеді. ... ... ... жас бұтақтары басым болып келеді, тіпті оларды 4 м ... де ... ... ... ... 342 ... ... оның тек 97-і ғана азық құрамында маңызды орын алады. Жылына бір ... құм ... 10 кг шөп жеп, ... 3 ... қор ... Жыл маусымдарына қарай белсенділігі өзгеріп отырады, қысқы ұйқыға ... ... ... тек ... - ... айларында түнде де азық іздеуге шығады.
Қазақстанның көпшілік аудандарында алғашқы шағылысуы ақпанның аяғы мен ... ... ... ... ... ... дейін созылады. Осы уақыт ішінде 2 - 3 рет ... ... ... 1-ден 14-ке ... өсім ... ... аяғына қарай бұлар жыныстық жағынан жетіліп, көбеюге қатыса бастайды[36].
Жаулары - шұбар күзен, аққалақ, сасық ... ... ... ... ... ... үкі және ... Денесінде бүргелер (Xenopsylla minax, X. skriabini, Coptopsylla ... ... ... C. tersus), ... (Ixodes crenulatus, Haemophysalis numidiana, H. punctata, Dermacentor marginatus) және түрлі құрттар (Aspiculuris asiatica, ... ... Syphacia ... ... ... Оба тері ... ... және басқа да аурулармен ауырады.
Халықшаруашылық маңызы. Үлкен құмтышқанының оба ауруын таратуда алатын орны ... Сол ... ... ... ... бірден-бір зиянкесі. Шөл өсімдіктерінің де қорын кемітеді. Десе де терісі бағалы жыртқыш аңдардың азығының негізін құрайды.
Қара егеуқұйрық( Rattus rattus ... 1758) - дене ... 15,7 - 18,2; ... ұзындығы 17,2 - 21,1 см. Басқа егеуқұйрықтармен салыстырғанда тұмсығы ... ... ... ... әрі ... Сұр ... ... - құйрығы ұзын, түркістан егеуқұйрығынан өзгешелігі - ... ... ... ... түк баспаған.Қара егеуқұйрық Евразияның көптеген аймақтарында тараған. Қазақстанда тек Каспий теңізінің өңірінде, Маңғыстау түбегінде ғана мекендейді.Сан мөлшері жайында деректер жоқ. ... ... ... ... мен ... азық-түлік қоймаларында тұрақты тіршілік етеді. Бір орыннан екінші жерге ... ... ... ... ... ... еденнің тақтайларын кеміріп, астын қазып,қабырғаларын тесіп жасайды. Шатырларда да мекендей береді. Қорегі - түрлі азықтар мен ... ... ... ... ... жаз және күз айларында 2 - 3 рет көбейіп, әрқайсысында 2-ден 11-ге ... өсім ... Жаңа ... ... 2,6 - 2,8 г, денесін түк баспаған. 9 - 10 күнде тері жамылғысы толық жетіліп, 13 - 16 ... ... ... бұл ... ... ... 13 - 15 г-ға жетеді. Салмағы 20-22 г ... яғни ... ... 23 - 37 күн ... соң өз бетінше тіршілік ете бастайды. Ұрғашылары 2,5 айда жыныстық жағынан жетіліп (бұл ... ... 80 - 85 г) ... ... ... ал ... кейінірек салмақтары 90 - 100 г-ға жеткенде ғана шағылысуға кіріседі. Жас қара егеуқұйрықтар жылына бір рет, кейде 2 рет көбейеді. ... ... ... ... ... маңызы.Елді мекендерде тіршілік етіп, үй шаруашылығына көп зиян келтіреді. Түрлі жұқпалы аурулар таратады. Сан ... ... ... күрес жүргізіп отыру керек.
2 Материалдар мен зерттеу әдістері
2.1 ... ... ... Жер ... кең таралған. Австралия мен Жаңа Зеландияда да жерсіндірілген. Бұлар негізінен ашық алаңқайларды мекендейді. Кейбір түрлері су жағалауында, таулы өңірде, орманда да ... ... ... тіршілік ететіндері мен жыл маусымдарына сәйкес қоныс аударып отыратын ... де ... ... бар. ... 9 ... 85 туысқа бірігетін 200-дей түрі белгілі [38]. Жұптұяқтылар 2 ... ... ... 1) ... қайырмайтындар (Nonrumіnantіa), бұлардың 3 тұқымдасы (доңыз, бегемот, пекарьлар), 134 туысы, 19 түрі бар; 2) ... ... ... ... 6 ... ... ... жираф, қуысмүйізділер, өгіз, бұғышақ), 255 туысы, 170-тей түрі белгілі [39].
Жұптұяқтылар отрядының өкілдері ірі, ... ... ұсақ ... ... жануарлар. Көпшілігінің дене құрылысы орташа, жеңіл, кейбіреуі ... ауыр ... ... ... ... денесінің ұзындығы 52 см-ден 500 см-ге дейін, денесінің ... ... ... 25 ... 350 см-ге дейін, салмағы 2 - 3 ... 3 т-ға ... ... алдыңғы және артқы аяқтарында 2 жұп башпайы болады, атауы осыған байланысты қойылған. 1-башпайы жойылған, ал ... және ... ... ұзын әрі ... ... Осы жұптұяқтыларға жататын қой мен ешкіні қазақ ... ... деп те ... Олардың ортасынан аяқтарының симметриясының осі өтеді де, осы екі саусаққа жануар денесінің негізгі салмағы ... ... және ... ... дұрыс жетілмеген, кейде мүлдем болмайды. Саусақтарының соңғы фалангалары ассиметриялы пішінді тұяқпен қапталған.
Көпшілік өкілдері жылдам жүгіруге бейімделуі себебінен аяқтарының барлық ... ... ... Бұғаналары жоқ. Шынтақ сүйектері көпшілік өкілдерінеде редукцияланып, сәулелі сүйекпен бірігіп ... Кіші асық ... ... ... ... асық ... ... Бел-кейде омыртқалары - 19, құйымшақ омыртқалары - 4. Көпшілігінің құйрықтары редукцияланған, сырттарынан білінбейді, кейбір ... ... ... ... ... ұзын болуы және тістерінің санының ұлғаюы себебінен созылыңқы. Көпшілік түрлерінің мүйіздері болады, мүйіз кейбір түрлерде тек аталығында, енді біреулерінде аталығы мен ... да ... ... ... әрі жыл ... ауысып отратын, немесе сүйекті өзекшелі мүйізді әрі тұрақты болып ... ... ... ... ... ... тіс ... тек шошқаларда сақталады. Көпшілік түрлерде тістері қатты редукцияға ұшыраған. Асқазандары күрделі, бірнеше бөліктерден ... кей ... ... Дене ... ... ... қарапайым түк болса, енді біреулерінде қылтанды. Емшектері шап жақтарында орналасқан, 1 немесе 2 жұп. Кейбір ... 5-6 жұп ... ... ... ... ... диморфизм айқын көрінеді.
Сыртқы кейіптері және пішіндері жағынан жұптұяқтылар әр ... ... ... ... ... ... ешкілер, қойлар және киіктер ажыратылады. Көпшілік формалары жылдам жүгіреді, ... ... ... өрмелейді. Жұптұяқтылар түрлі биотоптарда - шөлдерден бастап биік тауларға дейін тіршілік етуге бейімделген. Көбінесе табындарымен, ... жеке ... ... ... ... ... көшу тән. Полигамдық тасымырақ. Балалары жақсы жетілген болып туылады, біраздан кейін жүгіріп кетеді. ... ... ... қатыспайды.
Негізінен өсімдікқоректі жануарлар, бірақ ішінде қорек талғамайтын түрлері де бар (мысалы, жабайы шошқа).
Қазіргі кездегі жұптұяқтылар жұптұяқсыздар отрядымен ... ... ... ... осы екі ... ... ... бір-біріне өте жақын болып саналғанымен, олардың генетикасы өзара байланысты емес. Жұптұяқтылар өз бастарын ертедегі жабайы плеоцендік формалардан, ... ... ... тобы - ... алады. Еуропа мен Америкада төменгі және орталық эоценде жұпсаусақты формалар пайда болады. Қазіргі шошқалардың, еліктердің, қуысмүйізділердің өкілдері тек ... ... мен ... ... пайда болады.
Жұптұяқтылардың қазіргі күні тіршілік ететін өкілдері 3 отряд тармағына бөлінеді: 1) күйісқайыратындар; 2) сүйелаяқтылар және 3) күйісқайырмайтындар. Қазақстан Республикасында ... 2 ... ... өкілдері тіршілік етеді, олар: күйісқайыратындар (Ruminatia) және күйісқайырмайтындар (Nonruminatia).
Жұптұяқтылардың кәсіптік маңызы зор. Бағалы терісі мен жүні, ... еті үшін ... ... көп ... ... ... саны ... азаюда. Қазір жұптұяқтылардың 21 түрі, 14 түр тармағы Халықаралық табиғат қорғау одағының енгізілген. Ал Қазақстанда 4 түрі және 5 түр ... ... ... ... қайырмайтындар (Nonrumіnantіa) немесе шошқа тәрізділер (Suin) жұптұяқтылар отрядының тармағы. Терісі қалың. Аяқтары қысқа. Азу тістері, кедір-бұдырлы, ірі. Қарны қарапайым. Күйіс ...
3 ... бар: ... шошқалар, пекарилер. 139 тұқымның, оның ішінде 9 жаңа ... ... ... 19 ... ... ... ... қайыратындар (Ruminantia) - жұптұяқтылар отряд тармағы.
Орта, кіші, кей жағдайларда ірі пішінді, ұзын аяқты, сымбатты, жеңіл ... ... саны 2 ... 4, ... ... аяқтары әрқашан да екі саусақты, өйткені екі бүйір саусақтары бар болған күннің өзінде, жетілмеген, жүру кезінде жерге мүлдем ... ... ... ... нағыз тұяқпен қапталған.
Бас сүйектері беті жағынан ұзынша болып созылған, немесе ми бөлігі өте жақсы жетілген болып ... ... ... мен ... да ... ... Жоғарғы күрек тістері жоқ, жоғарғы қасқыр тістері көпшілік түрлерде жоқ, ... ... ... өте жақсы жетілген. Асқазандары күрделі, өте жақсы жетілген 4 бөлімнен құралған. Бір рет шайналып жұтылған қоректі ... ... ... ... сондай-ақ ас қорыту үрдісіне бактериялар мен қарапайымдылардың қатысуы сипатты. Өкілдері өсімдік тектес қорекпен, әсіресе шөптесін өсімдіктермен қоректенеді.
Күйісқайыратындар отряд ... ... ... ... ... ... ... осы отряд тармағының 3 тұқымдасы тіршілік етеді: Қуысмүйізділер (Bovidae), Бұғылар (Cervidae) және Құдырлар (Moschidae).
Қарын төрт бөліктен тұрады: таз қарын, тақия ... ... ... ... ... ... ... жануар. 15 тұқымдастың 255 туыс, 130 түрі белгілі, (бұғы тәрізділер, бұғылар, керіктер, құдыр). Әлемде тек Австралия мен Мадагаскар аралында ғана ... ... ... есепке алу әдістері
Кәсіптік және әуесқойлық жолмен ауланатын жануарлардың, соның ішінде сүтқоректілердің, қорын тиімді пайдалану, сол сияқты ... ... әрі ... бара ... ... ... мен қалпына келтірудің экологиялық негізін дайындау үшін және ... ... ... ... кадастрын жасау мақсатында жылма-жыл жануарларға санау жұмыстарын ... ... ... ... ... ... бірыңғай жоспармен жасалады, онда қазіргі кезде қолданылатын санақ жүргізу тәсілдері мен олардың ... ... ... ... ... мен ... мерзімдері қарастырылады. Ұйымдастыру - дайындық кезеңінде қажетті құжаттарды дайындау және рәсімдеу тәртібі, қаржы және еңбек шығындары және ... ... ... арналған нұсқаулар әзірленеді. Санақ жұмыстары аяқталған соң, есеп ... Онда осы ... ... ... ... ... мен саны, жануарлар экологиясы бойынша мәліметтер, есеп нәтижесін талдау, қорытынды ... ... ... ... және қорын тиімді пайдалану жайында ұсыныстар беріледі. Сүтқоректілерге санақ жүргізу әдіс-тәсілдері арнайы оқулықтар мен нұсқаулар арқылы беріледі. Мысалы, ... ... ... ... ... Новиков, 1953, ‹‹Методы учета основных охотничье-промысловых и редких видов животных Казахстана›› (Алматы, 2003; ... ... және т.б ... ... Қазақстан Республикасы бойынша кәсіптік маңызы бар және сирек кездесетін тұятыларға, Республика ... кең ... ... терісі үшін ауланатын жартылай су жануары,ондатрға және ... ... бар ... ... ... ... ... (бұлар жоғарыда көрсетілген әдебиеттерден қысқартылып,өңделіп алынады) [44].
Кәсіптік маңызы бар және сирек кездесетін жұптұяқты сүтқоректілерге (марал, елік, ... ... ... ... ... ... қойы) санақ жүргізу.
Бұл тұяқты жануалардың саны негізінен жаяу, автокөлік, ұшақ немесе тікұшақ және сұрақ-жауап анкетасын пайдалану арқылы анықтайтын бірнеше әдістер бар. ... 1 - ... бір ... (маршрутта) ізі бойынша салыстырмалы санақ жүргізу; 2 - белгілі бір ... ... ... ... 3 - ... ... ... санақ жүргізу; 4 - қуу арқылы санын ... 5 - ... ... ... 6 - тұяқтылардың көп жиналатын жерлерінде (суатта, тұздықта, қоректену учаскелерінде, ... есеп ... 9 - ... ... ... 10 - ... пайдаланып санақ жүргізу; 11 - сұрақ-жауап анықтамасын пайдалану арқылы санақ жүргізу.
Аталған тұяқты жануарлардың өздерін тән ... және ... ... бар. Осыған орай, оларға санақ жүргізгенде ерекшеліктеріне баса көңіл аудару керек және жоғарыда көрсетілген әдіс-тәсілдердің ыңғайлысын таңдап алып, пайдаланған дұрыс.
1. ... бір ... ізі ... ... ... Бұл әдіс қыстық және жаздық деп бөлінеді. Әдістің ... ... ... ... көлденең кездескен іздерді тіркеу жатады. 10 км маршрутта кездескен орташа саны ... ... ... болып табылады. Санақ жұмыстары есеп жүргізетін аудандағы барлық биотоптарды қамтуы керек. Таулы аудандарда жануар кездесетін барлық белдеулерде санақ жұмыстары ... ... ... ... мына түрде жазылады: уақыты, жайылым типі, кездескен жануарлар немесе олардың іздері және қозғалыс бағыттары. Мүмкіндігінше ... ... мен жасы ... Санақтың салыстырмалы санын абсолютті санға айналдыру үшін есептеу ... мен ... ... ... ... білу ... Есептеу көрсеткіші жайылымның негізгі типтері (орман, дала, тау) үшін жеке ... ... Іле ... ... ... 300 км маршрутта еліктің 40 ізі санаққа алынды. Есептеу көрсеткіші ... із саны ... ... x10= 40x10300 =1,33, ... ... ... (К) мына ... бойынша анықталады:
К = 1.57L, мұнда L - еліктің ... ... ... ... ... Іле ... ... ақпан-наурызда еліктің жүрісінің орташа ұзындығы 2,1 км-ден ... ... онда ... ... ... К=1,57:2,1 = 0,75 болады. Ал елік популяциясының тығыздығын анықтау үшін ЕК-н К-не ... яғни ... бас 1000 ... ... Есте ... нәрсе, санақ қорытындысының дұрыстығы әр уақыт маршруттың ұзындығына байланысты. Бағыт ұзындығы неғұрлым ұзақ болса, санақ нәтижесі шындыққа ... ... ... ... бір ... ауданда санақ жүргізу. Бұл әдіс екі мақсатты ... үшін ... 1 - ... ... ... алу және 2 - популяцияның тығыздығын анықтау. Тәсіл бағытта әрбір 20-30 км-ден кейін 15-20км2-де санақ жүргізуге негізделген. Әрбір ауданда жануардың ... саны мен оның ... ... ... анықтайды.
3. Орман телімі бойынша санақ жүргізу. Бұл әдіс орманды учаскелерде, шаршы телімдері бар, аң шаруашылығыжақсы ... ... ... ... ... ... жаңа қар жауғаннан кейін орындалады. Құрамында 5-6 есепшілер бар топ, бір мезгілде шаршы телімдерде қатар жүріп, ... ... не ... ... ... Үркіту арқылы санақ жүргізу. Бұл әдіспен жылдың кез - келген маусымында жануарларды есепе алуға ... ... ... 6-10 адам ... Бұл ... санақ жүргізу технологиясы бірінің соңынан бірі орындалатын 3 этаптан тұрады. Олар: 1) санақ жүргізілетін учаскелерге барлау ... ... 2) қуу; 3) ... не олардың іздерін санау. Қазақстан жағдайында шулап қуу тиімді болып саналады.
5. Өрістеуші тұяқтыларды санау. Қазақстанның ... ... ... ... мен ... ... ... кейбір тұяқтылар, солардың ішінде еліктер, жылма-жыл маусымдық миграция жасайды. Санақ ... ... ... ... күзгі-қысқы және көктемгі қоныс аудару кезінде жүргізеді. Бұл әдіске қоныс аударушы жануарлардың өздері немесе олардың ... ... ... Санақ жұмыстары ертеден кешке дейін дүрбі немесе үлкейткіш трубаларды пайдалану арқылы жүргізіледі.
6. Тұяқтылардың көп жиналатын жерінде санақ жүргізу. Бұл тәсілдің ... ... ... ... ... және ... мол ... жиналуы болып табылады. Осындай учаскелерде биік жерде отырып, дүрбі салып, ... ... ... және жыныстық, жас құрамы анықталады. Есепке ең саны көп ... ... саны ... Жай ... ... ... ... Бұл әдіс көп жағдайларда таулы аудандарда жүргізіледі. Басқа тәсілдерден ерекшелігі сол, бұл әдіс ... биік ... ... жеке ... бойынша алынған мәліметтер қосылады. Есте ұстайтын нәрсе, бұл әдіс ағашы жоқ жан-жағы жақсы ... ашық ... ...
8. ... ... есеп ... Кейбір тұяқты сүтқоректілер, солардың ішінде маралдардың күйекке түсер алдында, Қазақстан жағдайында 15 қыркүйек - 15 қазан аралығында бұқалары өкіреді. ... ... ... ... ... осы ауданда мекендейтін маралдардың саны анықталады. Әдетте, Қазақстан жағдайында, таулы ормандарда, бір бұқаға 2-4 сиырдан келетіні белгілі.
9. Автокөлікпен ... ... - ашық ... мен тау ... ... ... асады. Бұл әдістің артықшылығы сол, қысқа уақыттың ішінде біршама аудандарда мекендейтін жануарлардың санын есепке алу және ... ... ... жайында құнды деректер алу. Автокөлікпен санақ жүргізгенде, оның екі ... ені 0,5-1,0 км ... ... ... Есептеу ауданы бағыттың ұзындығын, оның еніне көбейту арқылы анықталады. Кездескен жануарлар ... ... ... ... мен ... саны ... Ұшақтармен санақ жүргізу. Әдетте, АН-2 ұшағы немесе МИ-2, МИ-4, МИ-8 ... ... бұл ... ... алу құны өте ... ... қазір авиокөліктердің басқа түрлері, мысалы ЯК-17 ұшағы ... ... ... ... ойдағыдай болуына жердің сипаты, ұшақтың жылдамдығы мен биіктігі және есепшілердің тәжірибесінің маңызы зор. Қазіргі ... GPS ... ... ... ... орнын картаға түсіріп, олардың санақ жұмысын жүргізу кезіндегі орналасу ауданын анықтайды. Санақ жұмыстарын жүргізгенде, есептеу алаңының анық ... енін ... өте ... ... ... Өте ... ... суретке салып, оларды өңдеп, сол аудандағы нақтылы саны анықталады. Қазіргі кезде ұшақпен санақ жүргізу ең тиімді әдістердің бірі ... ... ... анықтамасын пайдалану арқылы санақ жүргізу аңшылардан, қорықшылардан, аң ... ... жеке өзі ... ... арқылы сұраққа жауап алуға негізделген. Бұл жануарлардың санын, тобын және ... ... ... ... әдіс-тәсілі болып табылады.
Санақ жұмыстары тұяқты жануарлардың кең тараған аудандарында (таулы, орманды, далалы, шөлді) түрлі ... ... ... ... елікті ақпан-сәуір, доңызды желтоқсан-ақпан, ақбөкендерді 20 наурыз-20 сәуір аралығында, қарақұйрықты қыстың аяғы мен көктемнің ... ... ... арқарды наурыз-сәуір және қазан-қараша айларында, үстірт қойын сәуір-мамыр мен қазан-қараша айларында санайды.
Санақ жұмыстары ашық ... ... ... ... және өте қатты аязды күндері санақ жұмыстарын жүргізуге болмайды.
Жануарларды санау белгіленген маршруттарда жүзеге ... ... ... ... ... ... ... 5-10 км қашықтықта параллель салынған бұрылыстар арқылы (галсы), ал жерде бір-бірінен 1 км қашықтықтағы маршруттар ... ... ... ... ... ... бір кестеге жинақталады.
Осылайша, санақ жүргізетін кез-келген жануардың қоры анықталады. Егер бұл аң ... ... ... ... ... елік, доңыз), онда популяциядан қаншасын аулауға болатынын анықтайды. Ал ол ... ... ... болса (ақбөкен, қарақұйрық, арқар, Үстірт қойы), онда оларды қорғау, қорын қалпына келтіру жайында нұсқаулар беріледі [44].
Ақбөкендердің Үстірт ... ... және ... үшін ... ... ... жылдың күзінде ақбөкендердің Үстірт популяциясының қоныс аударуын зерттеу үшін Биоәртүрлілікті сақтаудың Қазақстандық ассоциациясы мамандары ‹‹Үстірт ... ... ... ... ... спутникті қабылдағыштарды (хабарлағыштарды) қолдану эспериментін жалғастырды.
Қосымша 5 ... ... ... және қазір де бұл популяция тіршілігін жалғастыруда және 9 ... ... ... жөнінде сигналдар беруде.
Ақбөкендердің Үстірт популяциясы ─ Қазақстанда саны ең азы. Бұл популяциядан жануарлар Қазақстанда әрі ... ... ... ... ... Олар оған ... кезеңде қоныс аударады. Ақбөкендерге тән маусымдық қоныс аудару алыстығы ауа ... ... ... күні ... дейін оның қашықтығын дәл анықтауға мүмкіндік болған жоқ. Енді спутникті қабылдағыштарды пайдаланып анықтауға мүмкіндік туды.
Республикамызда ... ... ... сақтаудың Қазақстандық ассоциациясы›› (РОО ‹‹АСБК››) ‹‹Үстірт қыратының экосистемасын ... ... ... 2011 жылдың қыркүйек айында ақбөкендерге спутникті мониторинг жүргізу жұмысын бастаған. Біз 10 ошейниктерді GPS Plus collar ... Бұл ... ... ... ... ... төлдейтін жерлері, қоныс аудару жолдарын анықтау және ақбөкендердің Үстірт популяциясының кейбір ... ... білу ... ... ... қозғалысы туралы мәліметтерді пайдалана отырып, оларды қорғау тиімділігін арттыру. Ошейниктер тек аналықтарына ғана ... (3-4 ... ... ... Өйткені текелеріне қарағанда, аналықтарында көбірек өмір сүру мүмкіндігі мол. Текелкрі күйлеу кезінде және одан кейін көбірек ... ... ... көп ... ... әрі ... қоректенбейді, жиі жыртқыштардың жемі болады немесе броконьерлер аяусыз қырады.
Ақбөкеннің 10 аналығына тағылған қабылдағыштардың алтауы 1-5 жетіден кейін қозғалыстар ... ... ... ... Жыл бойы ... ... төрт ... аналықтардан түсіп отырды. Бақылау кезінде (қазан 2011ж - қазан 2012ж) барлығы олардан 4152 ... жері ... ... ... ... 3 ... ... Төрт ошейниктің әрбіреуінің табысты локация үлесі соған сәйкес 96,8 %, 97,1%, 97% және 86,3% ... ... ... кеңістік структурасы мен ақбөкендердің қонысын ауыстыруы туралы ... GPS Plus және ArcGIS (ESRI) ... ... өңделді. Спутниктік мониторинг нәтижесінде ақбөкендердің таралу картасы жасалды. Оған ... ... және ... ... ... ... ... және күйлеуге түсу туралы мәліметтері енген.
-170180194945
Сурет 7. Жыл бойы ақбөкендердің мекендейтін жер көлемі кіші дөңесті
Сурет 2 Жыл бойы ... ... жер ... кіші ... ... әдіс ... ... және жануарлардың әр түрлі маусымда пайдаланатын участкелері.
Ақбөкендердің маусымдық таралуы мен олардың қоныс аударуына талдау жасаудың нәтижесінде мынадай кезеңдер бөлінген: ... ... ... ... ... наурыздың аяғына дейін. Төлдеу мамырдың басынан аяғына дейін байқалды, ал күйге түсу - ... ... ... ... ортасына дейін. Күйлеуге тусу және төлдеу орындары тексерілген жер бетіндегі бақылаудан ... тек ... ... ... арқылы анықталды. Картада көрсетілгендей (сурет 7) қыстайтын аудандар Үстірт ... ... ... қары аз ... ... (Қазақстан жағында: Матайқұм құмы, Асматайматай соры). ... ... ... ... ... де ... ... қазақ-өзбек шекарасынан 35 км). Өзбекстан территориясында ақбөкендер 3 ... кем ... ... ... Қыстайтын ауданының жалпы көлемі 1,5 мың км2 болды. Жазда ақбөкендер Шошқакөл ... және ... ... ... ... ... ... су көздері бар. Жануарлардың жазда болатын ауданының жалпы көлемі 4,5 мың км2 ... ... бұл ... ... қажет сандық бөлінуі және ареалдағы мекендейтін жерлері туралы толық мәліметтер алу үшін басқа да ... ... ... отырып, спутниктік мониторинг материалдарын одан әрі жинай беру ...
3 ... ...
3.1 ... ... жұптұяқтылар отрядының өкілі - үстірт арқары (Оvis vigney arcal Eversmann) мекендейді. Бұл ұзын аяқты сымбатты дала жабайы ... Дене ... 120 - 150 см, ... ... 77 - 98 см, ... ... 53 - 80 кг, ... салмағы 36 - 46 кг. Қошқарының мүйізі онша үлкен, ... алға ... және ішкі ... бұрылып тұрады. Мүйізінің түпкі жағының құлашы 21 - 30 см. ... ... ... және имек ... ... ... мойының төменгі жағында ұзын қылдардан тұратын сақалы бар, ол ... ... ... жал ... ... келеді. Иек жағында ол ақ төске жақындағанда қара қоңыр болып келеді.
-177801838960Арқар шың арасынан үстірт жазығына шығып жайылады, себебі шың ... ... ... ... ... ... көктем, жаз және күз мезгілінде. Шыңдардың биік жерлерінің бір ерекшелігі - ... ... ... ... ... және ... - шығыстан болатын желдер шың баурайында азайып, төменгі жағында басылады. Шың астында үстіртке қарағанда температурасы 100С жоғары. Шың ... ... ... ... ... демалатын, көбейетін және жауларынан қорғанатын жерлері болып табылады. ... 3 ... дала қойы ... ... ... (Оvis ... Gmelin, ... шың астына жиі түсіп тұрады. Олар сол жерде ... ... қыс ... ... ... жер суынан құрылған минералданған бұлақтар көп. Ол бұлақтар арқардың және ... ... су ... жері ... ... Су ... жерлеріне арқар жаздың екінші бөлімінен бастап тұрақты қар жауғанша қатынайды. Қыста су ... ... ... ... ... ... ... және жаздың бірінше бөлімінде су қажеттілігін шырынды шөптермен толтырады, әсіресе сораңдардың жапырақтары мен сабақтары жаздың екінші бөліміне дейін шырынды ... ... 2,5 ... ... жағынан жетіледі. 2,5 жастағы қошқарларды шағылысу кезінде жасы үлкен ірі ... қуып ... ал 2,5 ... ... көбейюге барлығы қатысады. Муфлонның шағылысу кезі қазан айының ортасынан бастап желтоқсанның 1 ондығына дейін созылады (7 апта). Жаппай ... ... ... ... Осы ... ... жалғыз және топтанып жүрген қошқарлар саулықтармен қосылып үйір жасайды. 10 - 20 жануардан тұратын ... жиі ... ... ... ... ... соң қошқарлары бөлектеніп кетеді. Төлдеудің алдында саулықтары жалғыздан бөлектеніп шыңның орта жағына, ешкім бара алмайтын және көрінбейтін жерлерге барып төлдейді. ... кезі ... аяғы ... - ... айына дейін созылады. Саулықтары көбінесе бір, сирек 2 - 3 қозы табады.
Жазда арқардың топтары негізінен ... мен ... ... ... ... ... мен ... бөлек жүрген қошқарлар да кездеседі. Ересек қошқарлар негізінен жалғыз немесе топтанып (2 - 5 бас) ... ... ... алыс ... аудармайды. Жаз кезінде таңнан бастап ыстық түскенше, ыстық қайтқаннан түнге дейін, салқын кезде күні бойы жайылады. ... ... ... ... жар ... және ... көлеңкелерінде дем алады. Арқар табиғи жағдайда 12 - 14 жыл тіршілік етеді. Арқар тауларда тіршілік етуге ... ... өте ... ... ... саны мен ... ... шектелген, Үстірт пен Маңғыстаудың таулары мен қырларында тараған, Қазақстан Қызыл кітабына ... (3 ... ... ... түр).
XX ... 60-шы ... басында арқардың саны 7-10 мың басқа жеткен ... ... 70-шы ... ... ... ... пен ... кәсіптік игеруіне байланысты 2-3 есе азайып кеткен.
Үстірт қорығы және екі қорықша (Ақтау - ... мен ... - ... құрылғаннан соң саны өсіп, 1991 жылы 5 - 5,5 мың басқа ... ... ... санақ деректері бойынша Үстірт қорығында арқардың саны 1000 ... ... ... ... өсіп - ... ... ... қорық аумағын кеңейтіп, бірнеше қорықшылар ұйымдастыру керек.
Сурет 4 ... ... ... ... ... арқарының тіршілік орталары.
Кесте 6
2004 - 2014 жылдар аралығындағы Үстірт мемлекеттік табиғи қорығындағы ... ... ... ... арқарының саны
Аңның атауы
Саны жылдар бойынша
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
Үстірт арқары - Ovis ... ... 5 ... ... ... қорығындағы Үстірт арқарының сандық көрсеткіштері.
3.2 Қарақұйрық - Gazella ... ... дене ... 101-126 см, ... биіктігі 67-79 см. ... ... 22 кг, ... - 20-34 кг. ... мүйізі түп жағы бедерлі, ұшы бір-біріне қарай аздап иілген, қара қоңыр түсті, ұзындығы 33-43 см ... ... - ... ... ... қара ... түсті. Тұяқтары кішкентай, қара түсті, сопақша әрі үшкір келеді. Тері жамылғысы құм түстес, сарғыш-сұр. Көз алды, шат, тұяқаралық иіс бездері, көру және есту ... ... ... ... ... бір-бірімен тез табысады. Тастақты, құмды, сазды топырақты аймақтарда мекендеуге бейімделген. Қоныстарын жыл маусымдарына қарай, ... ... ... өскен бұйрат-бұйрат құмдарға, жазда шөлді жерлерге қарай қоныс ауыстырып отырады. Қүйіс қайырып, демалу және ауа-райының ... ... ... үшін ... ... ... оңай ... жерлерден шағын (60х30) жатақтар жасайды. Қорегі 70-тен аса шөптесін өсімдіктер мен бұталар. Ылғалы мол жас шөптермен қоректеніп, қар мен ... ... ... су ішіп шөлін қондырса, қыста қар жалайды. Жаз айларында қарақұйрық таңертен және түс ... ... ... түсте жатса, қыста жайылуы мен күйіс қайыруы алма-кезек ауысып отырады. ... ... ... ... ...
-17780301625
Сурет 6 Қарақұйрық (Gazella subgutturosa Güldenstaedt, 1780).
күйлейді. 5-5,5 ай буаз ... ... ... маусымның аяғына дейін (жаппай төлдеу мамырдың екінші жартысында) лақтайды. ... 1-2 ... ... кейде 3-4 лақ (өте сирек) табады. Жаңа туған лақтың салмағы 2-3 кг, дене тұрқы 48-58 см. 5-10 ... шөп ... 3 ... аса ... ... Жас ... тез ... алғашқы 10 күнде салмағы 4,5 кг, бір айда 9 кг, алты айда - 15 кг, бір ... - 20 кг ... ... 7-8 ... ... 1,5 ... жыныстық жағынан жетіледі.
Қарақұйрықтың жаулары - қасқыр, түлкі, қарақал және бұралқы иттер, бүркіт, қарақұс. ... ... Десе де, ... елдерде оның аусыл және туляремия аурулармен ауыратыны анықталған. Сонымен қатар, ішегінен ... ... ... ... ... 21 түрі ... hepatica, Coenurus cerebralis, Cysticercus tenuicollis, Ostertagiella circumcineta) табылған. Денесінде кенелер (Rhipicephalus turanicus, Rh. rossicus, Hyalomma asiaticum, H. plumbeum), биттер ... ... ... ... ... тері асты ... ... қансорғыш шыбындар тіршілік етеді.
Халықшаруашылық маңызы. Ертеректе көшпенді халықтар қарақұйрықты дәмді еті мен әдемі терісі үшін көптеп аулаған. Терісінен сырт ... ... аяқ ... мәсі және ... ... Егін ... зияны жоқ. Қазірде саны аз. Бұл түз ... ... ... оның ... көбейту - табиғат қорғау жанашырларының алдында тұрған үлкен міндеттердің бірі. Бұл аң Қазақстанның ‹‹Қызыл кітабына›› енгізілген.
Сурет 7 ... ... ... ... ... ... ... 7
2004 - 2014 жылдар аралығындағы Үстірт мемлекеттік табиғи қорығындағы ... ... ... ... ... ... жылдар бойынша
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
Қарақұйрық-
Gazella
subgutturoza
Guldenstaedt
213
258
261
265
263
273
270
276
281
Сурет 8 Үстірт мемлекеттік табиғи қорығындағы ... ... ... ... немесе киік - Saiga tatarica Linnaeus, 1766
Тұлғасы ірі, қойға ұқсас, дөңес ... түз ... ... дене ... 126-150 см, ... - 37-49 кг болса, ешкілері біршама кіші. Соңғыларының дене тұрқы 10-127 см, салмағы - 22-37 кг. Үстіңгі ерні салбырап етті ... ... ... ... ... Жаз ... арқа түсі біркелкі сарғыш (‹‹жезкиік›› атануы да осыған байланысты болуы керек). Қоңыр күз бен ... түсі ... ... ... ... ... текелерінде қара қоңыр түсті самай сақалдары өсіп, ерекшеленеді. Қыстағы түктерінің іші қуыс, борпылдауық, жылуды жақсы ... ... ... ... ... айырмашылығы - басын төмен салып жортады. Топтың ішіндегі бірен-саран ақбөкендер жоғары қарай ыршып секіреді. Топыраққа түскен тұяқтарының ... ... ... ... ... әрі ... мен сан мөлшері. Ақбөкен қазба қалдықтары плейстоцен қабатынан батыста Англиядан бастап, шығыста Аляскаға дейінгі аралықта табылған. Ауа ... ... ... шаруашылық жұмыстарының өркендеп өсуіне байланысты бұрынғы таралған жерлері тарылып, қазір тек Моңғолия, Қалмақ даласында және Қазақстанда ғана сақталып отыр. ... ... ... ... ... жеке дара ... үш тобы мекендейді. Олар Бетпақдала - Арыс, Үстірт және Еділ-Жайық өзендерінің ... ... ... топтары. Бұл топтар кей жылдары бір-бірімен аздап та ... ... ... санау жұмыстары 1954 жылдан бастап АН-2 ұшағы арқылы жүргізіліп келеді. 1950-54 жылдары республикамызда бұл жұптұяқтылардың саны 900 мың болса, 1960 жылы 1,2-1,3 ... ... [40]. ... ... ... саны кеми ... ... санақ жұмыстары 1962 жылы олардың саны 650 мың, 1965 жылы - 480 мың, 1971 жылы - 1,1 млн, 1976 жылы - 600 мың, 1978 жылы - 400 мың, 1981 жылы - 820 мың ... ... ... Киіктер қоныстарын аударып, шөл, шөлейтті және далалық аймақтарда да тіршілік етуге бейімделген. Қыс ... ... ... 20 ... ... оңтүстік аудандарда қыстаса, көктемде төлдейтін жерлеріне қарай көшіп қонады. Бұл ... ... ... саны ... 100 ... асады. Төлдеуі жайылымы мол сулы аймақтарда өтеді. Маусымдық көшіп-қонуы ауа райына, ... ... ... ... отырады. Көктем мен күзде қоныстарын алысқа аударса, қыс пен жазда көп алысқа жорта бермейді. Жыл мезгілдеріне қоныстарын ауыстыру ... да әр ... ... ... мен ... мол ерте көктемде олар тәулігіне 5-20, төлдеу кезінде 1-10 шақырым жылдамдықпен қозғалады. Күзде, солтүстіктен ... ... 10-15, ... қар ... күн ... бастағанда 1-2 күнде 60-70 шақырым жүріп өтсе, қыс айларында 5-10 шақырым жерге барады. Қоныстарын алмастыру кезінде ... ... ... солтүстікке қарай немесе керісінше) 2-3 мың шақырымдай жер жүріп, республикамыздың көптеген аудандарын басып өтеді.
Киіктер көктем мен күзде түлейді. Қазақстанда мекендейтін бұл аша ... 17 ... ... ... 81 ... ... ... [41]. Азық құрамындағы өсімдіктердің саны пісіп-жетілуіне, құнарлылығына байланысты жыл ... ... ... ... 6,9 кг дейін шөп жейді. Торғай даласында мекендейтін киіктер жыл бойы 1 га жерден 11-24 кг ғана шөп жесе (бұл ... ... ... ... 1-3%), ал үй жануарлары 77-160 кг(11-24%) жабайы шөппен қоректенетіні белгілі [42].
Ересек текелердің 95%-не жуығы қыркүйек-қараша айларында қоңдылығы орташа және ортадан ... ... күй ... біткен соң (қаңтар-ақпан) олардың 70-90 % арықтайды. Көктемде етіне шыр бітіп, жазда текелерінің 60-70%-і семіз болады, ... тері асты ... ... 5 кг жетеді.
Киіктер көбіне тұщы су ішіп, шөлін қандырады. Мұндай су көзі болмаған жағдайда бір литрінде 16-18 г тұзы бар ащы суды да ... ... ... ... бөкендерді ешкі бастап, өте сақ болып келеді. Суды жағадан тұрып та, ... бара ... та ... ... ... ... келіп, шөлін қандырған соң далаға қарай бірінші боп жортады. Күндіз де, түнде де ... дем ала ... ... кезінде, қыста күні бойы қозғалыста болса, жаз айларында күн қыза жатып дем ... ... бір рет ... ... екінші жартысында үйір-үйір маталады. Желтоқсанның соңғы он күндігінде жаппай күйге түсіп, нағыз теке ‹‹бұрқылдақ›› басталады. 131-141 күн буаз ... ... ... бірен-саран ешкілері төлдей бастаса, мамырдың екінші он күндігінде жаппай лақтайды. Бірақ, ауа райына байланысты бұл ... ... те ... Көп ... ... ... ... төлдеуі мамырдың бірінші жартысында өтетінін көрсетіп отыр. Бұл кезде күн салқындап, жауын-шашын болады. Оны ‹‹құралайдың салқыны›› деп ... ... ... ... 3 лақ та ... келеді. Жаңа туған еркек құралайдың дене тұрқы 61-67 см, салмағы 3,5-4,5 кг, ұрғашыларынікі -57-62 см және 3,5-3,8 кг ... ... 2-3 ай ... Сүті өте ... оның ... майдың үлесі 5,8 %, белок - 5,8, лактоза - 3,3%, сонымен қатар түрлі амин қышқылдары ... . ... 3-4 ... шөп ... ... ал 15 күннен кейін қарынындағы азықтың 95%-ін шөп ... Бір айда ... дене ... 80-92 см, ... 11-14 кг, ... ... 1 см; шыбыштарынікі - тиісінше 75-77 см және 6,9-9 кг; 6-7 айда мүйіздерінің ұзындығы 9-13 ... ... 1,5 ... ... дене ... 118-145 см, ... 30-41 кг ... ешкілерінікі - 112-125 см және 22-32 кг болады. Шыбыштары 6-7 айлығында, текелері 18-19 айда жыныстық жағынан жетіледі.
Ақбөкендердің негізгі ... - ... Жас ... ... дала ... мен қарақұстар да шабуыл жасайды.
Ақбөкендер аусыл, пастереллез ауруларымен ауырып, кей жылдары көптеп қырылып та ... Ішкі ... ... 43 түрі [43], ... Elimeria туысына жататын түрлері табылса, терісінде бит, 7 ... ... ... ... анықталған. XIX ғасырдың аяғына дейін бұл аша тұяқтылар тері асты бөгелегінің (Pallosiomyia antilopum Pall.) личинкасынан көп ... ... еді. ... ... 20-шы ... ... санының күрт төмендеуі бұл паразиттің жойылуына әкеп соқты.
Халықшаруашылық маңызы. Ақбөкен дәмді еті, құнды мүйізі мен тұяғы, әдемі ... үшін ... ... ... үлкен аша тұяқты жануар. Қазақстанда кәсіптік жолмен жоспарлы түрде аулау 1955 жылдан бері жүргізіліп келеді. ... ... ... ... ... ... Орал және ... аң аулау шаруашылықтары айналысады. Бұлар Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының Зоология институты қызметкерлерінің ұсынысы бойынша, ... ... ... зиян ... ... яғни ... ... санының 10-25 % - ін аулап отырады. Мүйізінен жоғары сапалы дәрі - сайтарин алу ... ... ... ... ... ... оны тиімді пайдалану үшін қорғау жұмыстарын күшейту керек. Ол үшін ... ... ... ... ... тікұшақтармен, байланыс және түнде бақылау жүргізетін құралдармен қамтамасыз еткен жөн. Мамырдың 1-ші жұлдызынан маусымның ортасына ... ... ... ... ... ... жүргізбей, қасқыр мен бұралқы иттердің санын азайтуды естен шығармау керек. Газ, мұнай, су құбырларын тартқанда қазылған арықтарды қайта көміп ... ... ... және су ... ... ... әр уақытта есте болатын жайт.
78740127000 Сурет 9 Ақбөкен немесе киік - Saiga tatarica ... ... ... ... ... ... ... 2 түрі: Үстірт арқары (1076 дара), Қарақұйрық (281 дара) мекендесе, соңғы жылдардағы мәліметтер бойынша Ақбөкен қорық ... ... өте аз ... ... ...
2. ... ... қорығын мекендейтін жұптұяқтыларға
1) жаулары- қасқыр, түлкі, қарсақ, қарақал сияқты жыртқыштардың санының көбеюі;
2) қоректік орталарының, ауа-райының қолайсыздығы;
3) ... ... ... ... ... ... жағдайларға пайдалану мақсатында аулаудың артуы әсер ... ... ... ... ... ... өсуіне байланысты кәсіптік аулауды жолға қою шараларын ұйымдастыру.
Ұсыныстар
1. Үстірт мемлекеттік қорығында ... ... ... ... ... Қазақстанның "Қызыл кітабына" енген жұптұяқтылар болғандықтан қатаң қорғау шараларын ... ... ... ... ... ... биотехникалық шаралар).
2. Жұптұяқтылардың көбеюі кезінде ауа-райының қолайсыз ... ... ... қыс ... ... ... ... қоректендіру.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1 Кекілбаев Ә. Маңғыстау. - ... 1997. -188 ... ... Қ., ... Ә., ... М., ... М. Қазақстанның физикалық географиясы. - Алматы: Атамұра, 2000. - 240 Б.
3 Жатқанбаев Ж.Ж. ... ... - ... ... ... А.А., ... А.В. ... аймақтық геоэкологиясы. - Алматы, 2007.- 202 Б.
5 ... А.А. ... ... мен ... бақтары - Алматы 2006. - Б. 166-175.
6 Дүйсебаева Т.Н. Обзор фауны земноводных и пресмыкающихся ... ... ... заповедника // Научные труды Устюртского государственного природного заповедника. - Астана, 2009.
7 Маханов Б, ... Т, ... Н. ... и ... мир Казахстана. - Алматы: Мектеп, 1967.- 92 с.
8 Қыдырбаев Х. Терісі бағалы ... ... ... және ... - ... ... ... Даревский И.С., Орлов Н.Л. Редкие и изчезающие животные. Земноводные и пресмыкающиеся. 1988
10 Беляченко А.В., ... А.Л., ... В.В. ... ... ... 1996.- 52-53 ... Байдулова Л., Булатова Қ., Қарғойшин Ж. Батыс Қазақстан облысының жануарлар ... - ... 2001.- 5-108 ... ... М. ... ... ... өсімдіктер, - Алма-Ата: Қайнар 1975.
13 Дәуренбеков Ж., Асқаров Ә. Жасыл әлемге саяхат, - Алматы. 1985.
14 Бекенов А., Есжанов Б., ... С. ... ... - ... ... 1995. - 277 ... Қасабеков Б.Б. Семейство Землероек //Млекопитающие Казахстана.
-Алма-Ата, 1985.Т. 4.- С. 60-124.
16 Тупикова Н.В. Питание и ... ... ... ... ... полосы СССР //Зоологический журнал. Т. 28. № 6., 1949. С. 561-572.
17 Соколов В.Е. Систематика ... Ч. 3. - М., 1979. - 427 ... ... Я.Я. Охота в Тургайской области. - Оренбург. 1896. 20 с.
19 Флинт В.Е. К биологии размножения перевязки (Vormela peregusna) // Бюл. ... Отд. ... Т. 67., - М, 1962. - С. 143.
20 ... Л.Т., ... В.В., ... И.П., ... Н.Ф. О ... размножении и численности мелких куньих в Муюнкумах и Восточных Кызылкумах // Материалы VII науч. конф. противочумных учреждений Средней Азии и ... - ... 1971. - С. ... Гептнер В.Г., Слудский А.А. Млекопитающие Советского Союза. - Москва, 1972. Т. 2. Ч. 2. - 551 ... ... Ю.Ф. Об ... каракала (Felis caracal) в Каракумах //Зоологический журнал. 1962. - Т. 41. Вып. 7. - С. 1111-1112.
23 Банников А.Г. ... ... ... ... - Москва, 1954. - С. 669.
24 Черкасов А.А. Дикая кошка //Записки охотника Восточной Сибири. Москва, 1990. -С. ... ... И.М., ... ... Г.А., ... И.И., ... П.П., ... К.К. Млекопитающие фауны СССР. Ч. 1., М-Л., 1963. 639 с.
26 Перевалов А.А. Питание зайца-песчаника // Уч. зап. Тираспольского пед. института, Вып. 7, 1958. - С. ... ... А.А. ... по ... ... ... // Зоологический журнал. Т. 35. Вып. 1., 1956.- С. 141-154.
28 Ушакова Г.Я., Фадеев В.А., Савинов Е.Ф., Роль ... ... и ... ... клещей в природе // Тр. Института зоол. АН КазССР, Т. 36. 1976. - С. 91-100.
29 Горелов Ю.К. ... ... (Gazella ... ... и ... ... его численности в Бадхызе (Юго-Восточная Туркмения) // Териология. Т. 1. - Новосибирск, 1972. - С. ... ... А.М. ... - ... 1970. -196 ... ... В.А.Редкие копытные Алма-Атинского заповедника и их охрана // Редкие млекопитающие фауны СССР. - М., 1976. - С. ... ... А.А. ... // ... ... - М., 1977. - С. ... Громов И.М., Гуреев А.А., Новиков Г.А., Соколов И.И., Стрелков П.П., Чапский К.К. Млекопитающие фауны СССР. Ч. 1. - М-Л., 1963. - 639 ... ... В.Н. ... юго-востока Казахстана и их хозяйственное значение Автореф. дис. канди биол. наук. - Алма-Ата, 1973.- 26 ... ... И.Г., ... В.Ф. ... ... Казахстана //Тр. Ин-та зоологии АН КазССР: Паразиты животных Казахстана. - Алма-Ата, 1960.- С. 3-23.
36 Мокроусов Н.Я. Гребенщиковая ... ... ... Т. 1, Ч. 3. ... 1978. - С. ... ... М.И. ... грызунов Бетпак-Далы и Южного Прибалхашья. - Алма-Ата, 1961. - 366 ... ... Л.В. К ... ... ... Тянь-Шаня. - Уч. зап. Моск. пед. ... им. В.П. ... Т.84. вып. 7., 1958.- С. 137-149.
39 Поле В.Б. ... ... ... //Сб. ... информ. ВНИИ охот. Хозяйства и звероводства. - Алма-Ата, 1976, вып. 54-55. С.41-44.
40 Слудский А.А. ... в ... - ... 1955. -С. ... ... В.А., Слудский А.А Сайгак в Казахстане. - Алма-Ата, 1982.-159 с.
42 Абатуров Б.Д. Освоение сайгаками растительных ... ... ... ... СССР. - М., 1980. - С. 116-117.
43 Боев. С.Н., Соколова И.Б., Панин В.Я. ... ... ... ... Т. 1. - ... 1962.- 373 с.
44 Мелдебеков А.М., Бекенов А.Б. Қазақстанның сирек ... және ... кету ... бар жануарлары. - Алматы, 2008.- 242 Б.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Батыс Қазақстан4 бет
Психология табиғи және гуманитарлы ғылым ретінде4 бет
Маңғыстау облысының тарихы мен физикалық -географиялық жағдайы47 бет
Паскаль тілінің процедуралары5 бет
Трихофития кезіндегі биопрепараттар3 бет
Трихофития кезіндегі биопрепараттар жайлы3 бет
Өзбекстан Республикасы6 бет
Алматы қорығының географиялық орны, шекаралары19 бет
Алматы қорығының сирек және жойылып бара жатқан жануарлар популяциясының экологиясы 44 бет
Бетпақ-дала үстіртінің қазіргі бедер құрушы процестері43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь