А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1.ТАРАУ А. БАЙТҰРСЫНОВТЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ
1.1 А.Байтұрсынов өмірі мен шығармалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
2. ТАРАУ А. БАЙТҰРСЫНОВ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ
2.1 А. Байтұрсынов шығармаларындағы халықтық идеяның зерттелу жолы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
2.2 А. Байтұрсынов шығармаларының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
Тұтас буынның төлбасы,кешегі Абай,Ыбырай,Шоқан салған ағартушылық, демократтық бағытты жалғастырушы-Байтұрсынұлы Ахмет 5 қыркүйек 1872 жылы, қазіргі Қостанай облысы, Жангелді ауданы Сарытүбек ауылында дүниеге келген.Ол қазақтың ақыны, әдебиет зерттеуші ғалым, түркітанушы, публицист, педагог, аудармашы, қоғам қайраткері. Қазақ халқының 20 ғасырдың басындағы ұлт-азаттық қозғалысы жетекшілерінің бірі, мемлекет қайраткері, қазақ тіл білімі мен әдебиеттану ғылымдарының негізін салушы ғалым, ұлттық жазудың реформаторы,ағартушы, Алаш-Орда өкіметінің мүшесі.
Ахмет Байтұрсынов- біріншіден, қазақ тілінің тұңғыш әліппесі мен оқулықтарының авторы. Соңынан із салған жаңашыл ағартушы. Қазақ оқушыларының бірнеше буыны сауатын Байтұрсыновтың әліп-биімен ашып, ана тілін Байтұрсыновтың “Тіл құралы” арқылы оқып үйренді.
Байтұрсынұлы тілші-ғалым ретінде қазақ тілінің табиғаты, өзгешеліктері, араб әліпбиінің жайы, терминдер, қазақ тілін оқыту әдістемесі туралы мақалалар жазды.
1926 ж, Бакуде болған түркітанушылардың Бүкілодақтық 1-съезіне қатысып, «Түркі тілдеріндегі терминология жайлы» деген тақырыпта баяндама жасады. Байтұрсынұлы қазақ балаларының ана тілінде сауатын ашуына көп күш жұмсады. Осы мақсатта «Оқу құралы» (1912), «Тіл құралы» (1914); ересектердің сауатын ашуға арнап «Әліпби» (1924), «Жаңа әліпби» (1926) атты оқулықтар мен тың еңбектер ұсынды. Қазақ грамматикасына қатысты категориялардың әрқайсысына қазақша ғылыми термин жасап, морфологиялық тұлға-тәсілдерді жаңаша талдау, жаңаша анықтамалар берді. Қазақ фонетикасы мен грамматикасын талдауда тілдің типологиялық ерекшеліктері мен өзіндік даму барысын ескеру принципін ұстады.
Байтұрсынұлы қазақ тілі білімін 20 ғасырдың бас кезінде қалыптастырып, оның ірге тасын қалады. Араб графикасына негізделген қазақ жазуының реформаторы болды.
Курстық жұмыстың мақсаты мен міндеттері. А.Байтұрсынұлы қазақ халқының рухани көсемі, ұлт ұстазы.Оның ақын,публицист,ғалым,қоғам қайраткері санатында жасаған барлық еңбегі,тартқан қорлық,көрген азабы,болашаққа сенген үміт-арманы-баршасы туған халқы үшін қасықтай қаны қалғанша қалтқысыз қызмет етуге арналған. Міне, осы аталған жайттардың бәрін ескере келіп зерттеу жұмысымыздың алдына бірнеше мақсат пен міндеттер қойдық.
- Ахмет Байтұрсыновтың өзіне тән ерекшелігін, өміршеңдігін және келешегінің де мол екенін таныту;
- Ахмет Байтұрсыновтың шығармашылығына талдаулар жасау, салыстырулар жүргізу көзделді;
Курстық жұмыстың теориялық және әдіснамалық негіздері Қазақ әдебиеттану ғылымындағы Ахмет Байтұрсыновтың қалыптасу жолдары, дерек
1. Самырат Кәкішов »Ахаң туралы ақиқат»,Алматы:»Қазақстан:Шапағат,1992»
2. Д.Әшімов »Бес арыс»,Алматы:»Жалын», 1992.
3. Диқан Қамзабекұлы»Жазушыларға кеңес»,»Жас Алаш»газеті №61,22 мамыр,2003ж.
4. Р.Нұрғалиев.А.Байтұрсынов,Алматы »Рауан» 1990.
5. Тарихи тұлғалар. Танымдық көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Алматы. «Алматыкітап» ЖШС, 2006. –А.Байтұрсынов- 68-69-бет
6. Байтұрсынов А. «Тіл тағылымы», Алматы, 17 б.
7. Байтұрсынов А. «Өмірбаян», 1929, 8 наурыз, 9 б.
8. Байтұрсынов А. «Жазу тәртібі», «Айқап», 1912, №4-5
9. Байтұрсынов А. «Жаңа мектеп», «Қай әдіс жақсы?», 1928,
10. Байтұрсынов А. на Всесоюзном Тюркологическом съезде 26 февраля
11. Байтұрсынов А. «Тіл тағылымы», 10 б.
12. Байтұрсынов А. «Тіл тағылымы», 9 б.
13. Байтұрсынов А. «Ақ жол», Алматы, 1994, №464.
14. Байтұрсынов А. «Әдебиет танытқы», Алматы, 1991.
15. Байтұрсынов А. Өлеңдер мен тәжірибелер публицистикалық мақала, әдеби зерттеулер,
16. Байтұрсынов А. «Әліп-би», «Қызыл-Орда», 1926,116 б.
17. Байтұрсынов А. «Әліппе таңбалар жұмысы», Жалын, 1988, №2
18. Байтұрсынов А. «Тәні сұлудың жаны сұлу», «Соц. Қазақстан», 1989,
19. Байтұрсынов А. «Оқужай жайы», «Соц. Қазақстан», 1989,7 ақпан.
20. Айтбаев Ө. «Қазақ терминологиясының атасы», «Қазақстан әйелдері», 1989, №4,
21. Алимжанов А. «Сомкнув начала и концы», «Дружба народов», 1990,
22. Айтбаев Ө., Қайдарин А. «Ұлт мәдениетінің хан тәңірі», «Егеменді
Әбдішев М. «Халық қамқоршысы» А. Байтұрсыновтың қазақ-татар студенттерімен кездесуі»,
23. Ерғалиев Қ. «Ахаңды зерттеу – азаматтық борыш», «Торғай таны»,
24. Жолдаббеков М. «Халқыма қайта оралған қосарыс», «Тоғай таныс», 1991,
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ......................................................................................................................3
1-ТАРАУ А. БАЙТҰРСЫНОВТЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ
+ А.Байтұрсынов өмірі мен шығармалары.............................................................5
2- ТАРАУ А. ... ... А. ... шығармаларындағы халықтық идеяның зерттелу жолы............................................................................................................................11
2.2 А. Байтұрсынов шығармаларының ерекшеліктері.............................................................................................................17
ҚОРЫТЫНДЫ...........................................................................................................25
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.........................................................27
КІРІСПЕ
Тұтас буынның төлбасы,кешегі Абай,Ыбырай,Шоқан салған ағартушылық, ... ... ... ... 5 ... 1872 ... қазіргі Қостанай облысы, Жангелді ауданы Сарытүбек ауылында дүниеге ... ... ... ... зерттеуші ғалым, түркітанушы, публицист, педагог, аудармашы, қоғам қайраткері. Қазақ халқының 20 ғасырдың басындағы ұлт-азаттық ... ... ... ... ... ... тіл ... мен әдебиеттану ғылымдарының негізін салушы ғалым, ұлттық жазудың реформаторы,ағартушы, Алаш-Орда өкіметінің мүшесі.
Ахмет ... - ... ... ... ... әліппесі мен оқулықтарының авторы. Соңынан із салған жаңашыл ағартушы. Қазақ оқушыларының бірнеше буыны сауатын Байтұрсыновтың әліп-биімен ашып, ана тілін ... "Тіл ... ... оқып үйренді.
Байтұрсынұлы тілші-ғалым ретінде қазақ тілінің табиғаты, өзгешеліктері, араб әліпбиінің ... ... ... ... ... ... ... мақалалар жазды.
1926 ж, Бакуде болған түркітанушылардың Бүкілодақтық 1-съезіне қатысып, деген тақырыпта ... ... ... ... ... ана тілінде сауатын ашуына көп күш жұмсады. Осы мақсатта (1912), (1914); ересектердің сауатын ашуға арнап (1924), (1926) атты ... мен тың ... ... ... грамматикасына қатысты категориялардың әрқайсысына қазақша ғылыми термин жасап, ... ... ... ... жаңаша анықтамалар берді. Қазақ фонетикасы мен грамматикасын талдауда тілдің ... ... мен ... даму барысын ескеру принципін ұстады.
Байтұрсынұлы қазақ тілі білімін 20 ... бас ... ... оның ірге ... қалады. Араб графикасына негізделген қазақ жазуының реформаторы болды.
Курстық жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ... ... көсемі, ұлт ұстазы.Оның ақын,публицист,ғалым,қоғам қайраткері санатында жасаған барлық еңбегі,тартқан қорлық,көрген азабы,болашаққа сенген үміт-арманы-баршасы туған ... үшін ... қаны ... ... ... ... ... Міне, осы аталған жайттардың бәрін ескере келіп зерттеу жұмысымыздың ... ... ... пен ... қойдық.
- Ахмет Байтұрсыновтың өзіне тән ерекшелігін, өміршеңдігін және келешегінің де мол екенін таныту;
- Ахмет Байтұрсыновтың шығармашылығына талдаулар жасау, салыстырулар ... ... ... ... және ... негіздері Қазақ әдебиеттану ғылымындағы Ахмет Байтұрсыновтың қалыптасу жолдары, дерек көздерінің бәрі сарапқа салынып, ой елегінен өткізілді. Ахмет ... ... баға ... ұлы ақынның өмірі мен шығармашылығы жайында жазылғандардың бәрінің бір арнаға түсіп, ахметтану ғылымына айналу процесін көрсету ... ... ... Байтұрсыновтың қалыптасуы мен тарихының сан-салалы жолдары көрсетілді, сонымен қатар кешегі мен бүгінгі тарихы салыстырыла отырып талдау объектісіне айналды.
Курстық жұмыстың дереккөздері. ... ... ... ашу үшін көптеген әдеби мұралар пайдаланылды. Атап ... ... ... , ... >>Бес арыс>>, Диқан Қамзабекұлы>>Жазушыларға кеңес>>,Тарихи тұлғалар. және тағы басқа сан-алуан материалдар пайдаланылды, басқа да еңбектер, ... ... ... ... ... де ... тыс ... жұмыстың әдіс-тәсілдері. Зерттеу жұмыстың негізі ретінде ... ... ... кешенді, салыстырмалы ғылыми әдістер алынды.
Курстық жұмыстың жаңалығы мен нәтижелері Зерттеу жұмысының теориялық тұжырымдарын қазақ әдебиетінің тарихы, теориясы, XX ... ... ... ... ... ... шығармашылығын жан-жақты терең үлгіде пайдалануға болады. Бұл зерттеудің практикалық мәні де зор. Жоғарыда аталған ... ... ... ... қазақ әдебиетінің арнаулы курсы мен арнаулы семинары пәндерін оқыту кезеңінде де зерттеу жұмысының құнды ... ... ... ... практикалық талдауларға қолдануға әбден болады.
Курстық жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспе қорытындадан бөлек екі тараудан тұрады, сонымен ... ... ... әдебиеттер тізімі берілді.
1-ТАРАУ А. БАЙТҰРСЫНОВТЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ
+ А.Байтұрсынов ... мен ... ... ... Абай,Ыбырай,Шоқан салған ағартушылық, демократтық бағытты жалғастырушы-Байтұрсынұлы Ахмет 5 ... 1872 ... ... ... ... ... ауданы Сарытүбек ауылында дүниеге келген.Ол қазақтың ақыны, әдебиет зерттеуші ... ... ... ... аудармашы, қоғам қайраткері. Қазақ халқының 20 ғасырдың басындағы ұлт-азаттық қозғалысы жетекшілерінің бірі, мемлекет қайраткері, қазақ тіл білімі мен әдебиеттану ... ... ... ... ... жазудың реформаторы,ағартушы, Алаш-Орда өкіметінің мүшесі.
Атасы Шошақ немересі Ахмет ... ... ауыл ... бата ... азан ... атын ... ... інісі Ерғазы Ахметті Торғайдағы 2 сыныптық орыс-қазақ мектебіне береді. Оны 1891 жылы бітіріп, Орынбордағы 4 жылдық мектепке оқуға түседі. 1895 - 1909 жылы ... ... ... ... ... ... ... Қарқаралы қалалық училищесінде меңгеруші қызметін атқарады.
Байтұрсыновтың саяси қызмет жолына түсуі 1905 жылға тұс келеді. 1905 жылы Қоянды жәрмеңкесінде жазылып, 14500 адам қол ... ... ... ... ... бірі ... ... Қарқаралы петициясында жергілікті басқару, сот, халыққа білім беру істеріне қазақ елінің мүддесіне сәйкес өзгерістер енгізу, ар-ождан бостандығы, дін ... ... ... ... ... және ... ашуға рұқсат беру, күні өткен Дала ережесін ... ... ... сай ... ... ... көтерілді. Онда қазақ даласына орыс шаруаларын қоныс аударуды үзілді-кесілді тоқтату талап етілген ... Сол ... ... ... ... алынған Байтұрсынұлы 1909 жылы 1 шілдеде губернатор Тройницкийдің бұйрығымен тұтқындалып, Семей түрмесіне жабылды.
Ресей ІІМ-нің Ерекше Кеңесі 1910 жылы 19 ... ... ... ... тыс ... жер ... ... шешім қабылдады. Осы шешімге сәйкес Байтұрсынұлы Орынборға 1910 жылы 9 ... ... 1917 ... ... ... сонда тұрды. Байтұрсынұлы өмірінің Орынбор кезеңі оның қоғамдық-саяси қызметінің аса ... шағы ... Ол осы ... 1913 - 1918 жылы ... ең ... сенімді достары Ә.Бөкейханов, М.Дулатовпен бірігіп, сондай-ақ қалыңқазақ зиялыларының ... ... ... ... ... ... ... Газет қазақ халқын өнер, білімді игеруге шақырды.
Байтұрсыновтың Орынбордағы өмірі мен қызметі Ресей үкіметінің қатаң жандармдық бақылауында болды. Ол ... ... жала ... ... ... ... ... 1917 жылы рев. өзгерістер арнасында өмірге келіп, қазақ тарихында терең із қалдырған Қазақ съездері мен Қазақ к-ттері ... ... ... қалың ортасында жүрді, оларға тікелей араласып, арқылы саяси теориялық бағыт-бағдар беріп отырды.
Байтұрсынұлы Алаш партиясы бағдарламасын даярлаған шағын ... ... ... ... пен ... ... арасында бұрыннан келе жатқан ру - ... ... ... Алаш Орда ... ... ... ... енбей қалды, бірақ олардың қазақ ұлттық мемлекеттік ... ... ... ... ... замандастары жақсы біліп, мойындады.
Алаш Орда құрамын бекіткен 2-жалпықазақ съезі Оқу-ағарту комиссиясын құрып, оның төрағасы етіп Байтұрсыновты бекітті. 1919 жылы ... ... ... ... ... ... ... мүшесі болды. Байтұрсынұлы 1919 жылы наурызда Алашорда ... ... ... ... ... ... ... осы жылғы шілдеде РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесі мен Қазақ әскери-рев. к-ті төрағасының орынбасары болып тағайындалды.
Байтұрсыновтың ықпалымен сәуірде Алашорда басшылары мен ... ... ... ... ... ... бұл тарихи кезеңде деген пікірде болды (ҚР ҰҚК архиві, 78754-іс, 6-т., 44-п). 1920 жылы В.И.Ленинге үкіметінің Қазақстанды басқару ... ... ... ... ... ... ... жолдады. Қазревком мүшесі ретінде Қазақстанның Ресеймен шекарасының қалыптасу ісіне белсенді түрде араласты. Бүкілресейлік ... 1919 ж. 27 ... ... уезін Челябинск облысына қосу туралы шешіміне қарсы Б-тың жазған саяси наразылығы ... ... ... ... ... негіз болды. Ол 1920 ж. тамызда құрылған Қазақ АКСР-і үкіметінің ... ... 1920 - 1921 жылы ... ... ... ... ... қызметінде болды.
1922 жылы Өлкелік халық комиссариаты жанындағы Академиялық орталықтың, 1922 - 1925 жылы ... ... ... ... -- ... ... Қазақ өлкесін зерттеу қоғамының төрағасы болып қызмет атқарды. Байтұрсынұлы түрлі мемлекеттік қызметке ат салыса ... ... бір ... ... жаны ... ... жұмысынан да қол үзбеген.
1921 - 1925 жылы Орынбордағы, 1926 - 1928 жылы ... ... ... ағарту институттарында қазақ тілі мен әдебиеті, мәдениет тарихы пәндерінен сабақ берді. 1928 жылы Алматыда ... ... ... ... ... ... ректордың шақыруымен осы оқу орнына профессор қызметіне ауысты. 1929 жылы 2 маусымда 43 Алаш қозғалысы қайраткерлерімен бірге ол Алматыда ... ... осы ... ... ... ... үшін Мәскеудегі Бутырка абақтысына жөнелтілді. КСРО Халық комиссарлар кеңесі жанындағы ОГПУ 1930 ж. 4 ... ... ... ... ату ... ... Бұл шешім бірнеше рет өзгерістерге ұшырады: 1931 жылы қаңтарда 10 жылға концлагерьге ауыстырылса, 1932 ж. қарашада 3 жылға ... жер ... деп ... жылы ... ... нашарлап кетуіне байланысты қалған мерзімді Батыс Сібірде айдауда жүрген отбасымен ... мен ... ... өткізуге рұқсат беріледі. 1934 жылы М.Горькийдің жұбайы Е.П.Пешкованың ... ... ... мерзімінен бұрын босатылып, Алматыға оралады. Бұл жерде тұрақты жұмысқа ... ... ... ... мерзімдік қызметтер атқарады. 1937 жылы 8 тамыза тағы да қамауға алынып, екі ... соң, яғни 8 ... ... ... ... төл басы ... Байтұрсыновтың алғашқы кітабы - 1909 жылы жарық көрді. Ол бұл еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... тұспалдап жеткізді. Байтұрсынұлы мысал жанрының қызықты формасы, ұғымды ... ... тілі ... әлеум. сананың оянуына ықпал етті. Ақынның азаматтық ... ... ... ... ... ... жеке кітап болып жарық көрді (1911). негізгі идеялық қазығы - ... ... ... ... ... ... еңбек етуге үндеу. Ақын халықты қараңғылық, енжарлық, кәсіпке марғаулық сияқты кемшіліктерден арылуға шақырды.
Байтұрсыновтың деген көлемді мақаласы - ... ... ... ... ... бірі. Мақалада ұлы ақын Абайдың тарихи миссиясы, рухани болмысы, өлеңдерінің ұлттық сөз өнеріндегі маңызы, көркемдік-эстетик. сипаты ... Ол Абай ... ... , ... ұғындырды. Байтұрсыновтың Абайдың ақындық шеберлігі, поэзияға деген көзқарасы туралы ғылыми тұжырымдары қазақ әдебиеттану ғылымында жалғасын тапты. Оның ... ... (1926) ... тіліндегі тұңғыш іргелі ғылыми-теориялық еңбек. Байтұрсынұлы әдебиет тарихына, теориясы мен сынына, методологиясына тұңғыш рет тиянақты анықтама ... ... ... ... ... ... ... тілінің бай қоры көзінен мағынасы терең, ұғымдық аясы кең сөздерді термин етіп ... ... ... ... ... ... ... формаларын топтап, жіктеп берді. Мысалы, сөз өнері, шығарма, ауыз әдебиеті, толғау, т.б. ғылыми-теориялық еңбекке ... ... ең ... ... мен ... ... ... мысал ретінде пайдаланды. Сөз өнері жайында жазылған әлемдік ... ең ... ... ... отырып, әдебиеттанудағы ұғым, термин, категориялардың соны ұлттық үлгілерін жасады. Мысалы, меңзеу, ... ... ... ... ... ... ... түйдектеу, кекесіндеу, т.б. ақындық дарын табиғаты, шығарм. психологиясы, шабыт стихиясына ғылыми тұжырым берілді. Өлеңге жан-жақты ... ... ... ... бунақ, буын, ұйқас, т.б. ұғымдарға анықтама берді.
Байтұрсынұлы ... ... даму ... ... ... ... берген. - сан-салалы әдебиет табиғатын жан-жақты ашып, талдап-түсіндірген ғылыми- зерттеді. Байтұрсынұлы қазақ әдебиеттану ғылымының негізін ... ... ол - ... ... мұрасын, ауыз әдебиеті үлгілерін жинаған зерттеуші ғалым. Көркемдігі айрықша жыры (1923) мен қазақ тарихының төрт жүз ... ... ... (1926) ... етіп ... Халық мұрасына үлкен жанашырлықпен қараған Ахмет Байтұрсынұлы ... ... - ... ... ... ... ірі қайраткер. Ол қазақ халқына, зиялы қауымға газеттің ... ... ... ... ... ... елге аса қажет нәрсе екенін жанкешті іс-әрекетімен көрсетті. Байтұрсынұлы ұйымдастырып, бас редактор болған газеті ... ойға ірі ... ... ... сілкініс әкелді. газеті халықтың рухын сергіткен ірі құбылысқа айналды. Байтұрсынұлы - ... ... ... ... ... жасаған публицист. Оның мақалалары ғылыми байыптауымен, өткір ойларымен сол кезеңнің шындығынан хабар береді. ... ... ... ... ... туралы ойларын дамытып, саяси-әлеум. жағдай, оқу-ағарту, халықтың тұрмыс-тіршілігі туралы ... ... ... ... жан-жақты білімдар әрі саяси күресте шыңдалған легін қалыптастыруда Байтұрсыновтың ... ... ... ретіндегі еңбегі ұшантеңіз. Ол - қазақ ғылымы тарихында ұлттық ... ... жаңа үлгі ... ... ... қазақ тілінің табиғатына бейімделген араб жазуы негізінде жасалды. Ол Қазақ білімпаздарының тұңғыш съезінде (Орынбор, 1924), ... ... 1926) араб ... ... ... құндылығын жан-жақты тұжырыммен дәлелдеген ғылыми баяндама жасады. Бұл әліпби ұлттық жазудың қалыптасуындағы ірі мәдени ... ... ... Ол ... ... қажеттілігін түсіндірумен ғана шектелмей, білім беру ісін жолға қоюға күш салды. Орыс, татар мектептерінен оқып шыққан ұлт мамандарының өз тілін ... ... ... деп ... ... (1912) - ... ... тұңғыш әліппелердің бірі. Бұл әліппе оқытудың жаңа әдістері тұрғысынан өңделіп, 1925 жылға ... ... рет ... ... ... ... тұрғысынан әлі күнге дейін маңызды оқулық ретінде бағаланады. ... ... ... ... ... үшін қам ... Өзі ... (1929): деген. Б. қазақ мектептерінің мұқтаждығын өтеу ... ... ... пән ... ... ... оқулықтар жазды. Оның үш бөлімнен тұратын атты ... ... ... бөлімі 1915 жылы, морфологияға арналған бөлімі 1914 ж., синтаксис бөлімі 1916 жылдан ... ... ... - ... ... ... ... Оқулық қазіргі қазақ тілі оқулықтарының негізі болып қаланды. қазақ тіл білімінің тарау-тарау салаларының құрылымын жүйелеп, ғылыми негізін салған зерттеу. Оның ... ... ... ... ... ... ... қазіргі ғылым үшін өте маңызды. Ол тұңғыш төл граммат. ... ... ... зат ... сын ... етістік, есімдік, одағай, үстеу, бастауыш, баяндауыш, пысықтауыш, шылау, сөз ... ... ... ... қаратпа сөз, т.б. жүздеген ұлттық терминдерді түзді. Сондай-ақ Байтұрсынұлы ... ... ... , ... арналған деген әдістемелік кітаптар жазды. Ол - қазақ тілін оқыту әдістемесінің іргетасын ... ... ... ... ... категорияларды ұғындыру мақсатында енгізген , деген ... ... ... ... ... ... үшін де өз ... жойған жоқ. Байтұрсыновтың ақын, аудармашы, ғалым-тілші, әдебиеттанушы ретіндегі ... ... өз ... зор ... ие болды. 1923 жылы Байтұрсыновтың 50 жасқа толғаны Орынбор, Ташкент 1922 жылы қалаларында салтанатты түрде аталды. С.Сәдуақасов, С.Сейфуллин, М.Әуезов, ... ... ... ... ... ... ... Байтұрсыновтың қазақ халқына сіңірген еңбегін өте жоғары бағалады. Өмірі мен қызметіне, шығармашылығына ... ... ... Әуезов Ахмет туралы деген мақаласында деп ... 1929 ж. ... ... ... тұлғасына деген ғылыми әділ баға берілді. 1933 жылы шыққан М.Баталов пен М.С.Сильченко|Сильченконың деген кітапшасында: деп Б-тың ... ... ... Кейінгі коммунистік идеология Б. есімін ауызға алуға көп жылдар бойы ... ... ол ... ... ... айтылды. Саяси қысымның қаупіне қарамастан белгілі түркітанушы, академиг А.Н.Кононов деген еңбегінде (1974) ... ... ... ... әлеум.-қоғамдық қызметін, басты еңбектерін нақты айтты. Оның қазақ әліппесінің авторы екендігі, қазақ тілінің ... ... ... ... ... мен ... тарихы оқулықтарын жазғандығы көрсетілді. 1988 жылдан кейін Қазақстандағы көптеген көше, мектептерге Байтұрсын есімі берілді. Тіл білімі ... ... ... ... есімімен аталды. 1998 жылы оның туғанына 125 жыл толған мерейтойы салтанатпен атап өтіліп Алматы қаласынданда республика ғылыми конференция өткізілді, ... ... мен ... ... ... баға ... ... Байтұрсынұлы туралы былай депті:
Өзге оқыған мырзалар шен іздеп жүргенде, қорлыққа ... ... ... ұйқы ... қалың қазақтың ұлт намысын жыртып, ұлттық арын жоқтаған патша заманында жалғыз-ақ Ахмет еді. Қазақтың ол ... ... ... уез, ... соттарына күш салып, тілмәш болып, кейбірі арын ... ... ... ... ... қазақ ұлтына жанын аямай қызмет қылды... халықтың арын іздеп, өзінің ойға алған ісі үшін бір ... ... ... ... ... депті:
Ахаң өнер-білім, саясат жолындағы қажымаған қайраты, біз ұмытсақ та, ... ... ... ... Бірақ зорлықпен, күшпен дегенін болдырып үйренген большевиктер бұл ақиқатты теріске шығарып, оның есімін де, еңбегін де ... ... ... бақты. Оны бар ғұмырын адал қызмет етуге арнаған туған халқына жау етіп көрсетіп, деген жалалы жамылғыны жауып, атқызды, атын ... ... ... Бәрібір олар мақсатына жете алмады. Жала - бұлт, шындық - күн ... ... ... ... ... шұғыласы өз нұрын төкті. Ұлтын сүйген ұлтжанды Ахаң, Ахмет Байтұрсынұлы өз ... ... ... ... ... қалаушы
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ әліппесі мен қазақ тілі оқулықтарын жазуды 1910 жылдардан бастап қолға алады. Онымен қоса қазақ ... ... ... ... ... ... қазақтың мәдени дүниесінде көп ғасырлық дәстүрі бар, өзге түркі халықтарды да пайдаланып отырғандықтан, туыстық, жақындық сипаты бар араб ... ... Оны ... ... икемдейді, ол үшін қазақ дыбыстары жоқ таңбаларды алфавиттен шығарады, арабша таңбасы жоқ ... ... ... ... ... жуанды -- жіңішкелі үндестік заңына сай ... ... ... ... ... Сөйтіп, 24 таңбадан тұратын өзі деп, өзгелер деп атаған ... ... ... ... Одан осы ... ... ... жазады. Сөйтіп, оқу- ағарту идеясына сол кезіндегі интелегенциясы жаппай мойын бұрды. Әрбір зиялы азамат ... қара ... ... ашуды, ол әрекетті құралдарын жазудан бастауды мақсат ... Сол ... ... ... Уфа, ... қалаларының баспаха- наларында жарық көрген. Ахмет Байтұрсынұлының [8]әліппесі деген атпен ... ... ... 7 рет ... басылып, оқыту ісінде ұзақ әрі кең пайдаланылды. 1926 жылы ғалым жаңа түрін жазды. Ахмет Байтұрсынұлының ... ... ... ... ... ... енді мектепте қазақ тілін пән ретінде үйрететін оқулықтар жазумен ұласады. Осы тұста оның атақты атты үш бөлімнен тұратын, үш ... ... ... ... оқулықтар жазылды. тек мектеп оқулықтарының басы емес, қазақ тілін ана тілімізде танудың басы болды, ... ... тілі атты ... ... ... болып қаланды. Жалпы қазақ тіл білімін қалыптастырып, зерттеп, танып-білу тарихымызда Ахмет Байтұрсынұлының мен орны ... ... тіл ... ана тіліміздегі іргетас қалаудағы Ахметтің тағы бір зор еңбегі -- ... осы ... ... ... ... ... тілі грамматикасына қатысты категориялардың әрқайсысына қазақша атау ұсынды. Осы күні қолданылып жүрген зат есім, сын есім, ... ... ... ... ... бастауыш, баяндауыш, жай сөйлем, құрмалас сөйлем, қаратпа сөз ... ... сан ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлынікі. Бұлар не бұрынғы қарапайым сөздің мағынасын жанғырту арқылы, не жаңа ... сөз ... ... ... ... соны ... сәтті шыққан атаулар екенің олардың күні бүгінге дейін қолданылып келе жатқандығы.
2- ТАРАУ А. БАЙТҰРСЫНОВ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ
2.1 А. Байтұрсынов ... ... ... ... ... әліпбиі қазақ тілінің табиғатына бейімделген араб жазуы негізінде жасалды. Ол Қазақ білімпаздарының тұңғыш съезінде (Орынбор, 1924), құрылтайында ... 1926) араб ... ... ... құндылығын жан-жақты тұжырыммен дәлелдеген ғылыми баяндама жасады. Бұл әліпби ұлттық жазудың қалыптасуындағы ірі мәдени жетістік болып табылады. Ол ... ... ... ... ғана ... ... беру ісін ... қоюға күш салды. Орыс, татар мектептерінен оқып шыққан ұлт мамандарының өз тілін қолданудағы ... ... деп ... ... (1912) - ... ... ... әліппелердің бірі. Бұл әліппе оқытудың жаңа әдістері тұрғысынан өңделіп, 1925 жылға дейін бірнеше рет қайта басылды. ... ... ... әлі ... ... ... оқулық ретінде бағаланады. Байтұрсынұлы қазақ тілінің тазалығын сақтау үшін қам қылды. Өзі жазған (1929): ... Б. ... ... ... өтеу ... қазақ тілін пән ретінде үйрететін тұңғыш оқулықтар жазды. Оның үш бөлімнен тұратын атты ... ... ... ... 1915 ... ... арналған бөлімі 1914 ж., синтаксис бөлімі 1916 жылдан бастап жарық көрді. - ... ... ... ... ... қазіргі қазақ тілі оқулықтарының негізі болып қаланды. ... тіл ... ... ... ... ... ғылыми негізін салған зерттеу. Оның тілдік ұғымдарға берген ... ... ... ... ... ... үшін өте маңызды. Ол тұңғыш төл граммат. терминдерді қалыптастырды. Мысалы, зат ... сын ... ... ... одағай, үстеу, бастауыш, баяндауыш, пысықтауыш, шылау, сөз ... ... ... сөйлем, қаратпа сөз, т.б. жүздеген ұлттық терминдерді түзді. Сондай-ақ Байтұрсынұлы практикалық құрал ретінде , ... ... ... ... ... жазды. Ол - қазақ тілін оқыту әдістемесінің іргетасын қалаған ғалым-ағартушы. Байтұрсынұлы оқулығындағы тілдік категорияларды ұғындыру мақсатында енгізген , ... ... ... ... заманғы әдістеме ғылымы үшін де өз маңызын жойған жоқ. Байтұрсыновтың ақын, аудармашы, ғалым-тілші, әдебиеттанушы ретіндегі ... ... өз ... зор ... ие болды. 1923 жылы Байтұрсыновтың 50 жасқа толғаны Орынбор, Ташкент 1922 жылы қалаларында салтанатты түрде аталды. ... ... ... М.Дулатов, Е.Омаров сияқты замандастары баспасөзде мақалалар жариялап, Байтұрсыновтың қазақ ... ... ... өте жоғары бағалады. Өмірі мен қызметіне, шығармашылығына ғылыми пікір-тұжырымдар айтылды. Әуезов Ахмет туралы ... ... деп ... ... ... тұлғасына деген ғылыми әділ баға берілді. Бүкiл саналы өмiрiн ... ... ... ... ... ел болуын аңсаған, сол жолда аянбай еңбек еткен ақын, аудармашы, тiлшi, ғалым, көрнектi қоғам қайраткерi Ахмет Байтұрсынов қазақ елiн отырықшылыққа, ... ашып бiлiм ... ... ... Ол ... оқулықтардың авторы: ("Әлiпби", "Тiл құралы", "Баяншы", "Әдебиет танытқыш" т.б.) Ол ... ... ... ... аударып, 1909 ж. Петербургте "Қырық мысал" деген атпен бастырып шығарды.
А.Байтұрсынов М.Дулатовпен бiрiгiп 1913-1917 ж.ж. ... ... ... ... Онда ... оқу-ағарту iсi, отырықшылық, сауда, ел билеу iсi, Мемлекетiк Думаға ... ... сөз еттi. ... қатарлы елдердi үлгi еттi. Надандықтан құтылудың жолы оқу-ағарту iсi деп қарады. Мектептерге бiлiмдi мұғалiм кадрларын ... ... ... ... ... араб әрпiне жаңа әлiппе жасады.
Оқыту әдiстерiн жетiлдiрудi, оқытудың әдiс-тәсiлдерiн жаңартуды көредi. "Оқыту жайында" атты ... "Оқу ... үш жағы үш ... ... Бiрi ... бiрi ... бiрi ... Осы үш тiреуi бiрдей тең болса, оқу қисаймайды, ауытқымайды, түзу жүредi... дейдi.
Оқу iсiн жолға қою үшiн ғылыми ... ... оқу ... болуы керек. Сол бағдарламаға негiздей жазылған оқулық болуы тиiс. Оқулықтағы бiлiмдi оқушы бойына дарыта бiлетiн әдiскер мұғалiм керек ... ... ... А.Байтұрсынов бiлiм негiзi бастауыш сыныпта салынады деп қарады. Бастауыш мектептерде қандай пәндер оқытылуы керек ... ... ... ол ... оқу, ... дiн, ұлт тiлi, тарихы, есеп, шаруа-кәсiп, қолөнерi, жағрафия, жаратылыс деп саралап көрсетiп бердi. Байтұрсынлв осы ... ... ... ... ... Өзi ... ... арнап "әлiппе" кiтабын жазды. Сондай-ақ оның "Тiл жұмсар" деген атпен екi бөлiмдi грамматикасы кiтабы (1925) ... Ал ... ... ... ... ... кiтабы мен қирағат ( ана тiлi оқу) кiтабын жазды.
А.Байтұрсынов пәндердi оқытудың әдiстемесiмен де айналысты. 1928 ж. ... ... ... ... жарияланға "Қай әдiс жақсы?" деген көлемдi мақаласында ұлы педагог Л.Н.Толстойдың "Үйрету әдiстерi туралы" деген еңбегiне талдау жасай отырып, "әдiс ... ... ... догма емес... Жақсы дерлiкте, жаман дерлiк те бiр әдiс жоқ. Олқылықтың белгiсi - бiр ғана әдiспен ... ... ... - түрлi әдiстi болу" деп ойын тұжырымдайды.
Ол сауаттылықты негiзгi жазуға жаттықтыру деп қарады. Жазу дегенiмiз - ... ... ... ал оқу ... - ... салынған әрiптердiң дыбысын дұрыс айту. Балалар дыбысты ажыратып үйренген соң, сол дыбыстың таңбасы - қәрiптi ... ... Оны ... ... оқу, жазу ... ... сол тiреу болады деп балаларды оқуға, жазуға үйретудiң әдiс-тәсiлдерiн сөз еттi. 1920 ж. Қазанда "Баяншы" деген атпен тiлдi оқытудың методикасына ... ... ... шығарды.
А.Байтұрсынов оқытудың бiлiмдiлiк-танымдық жағымен бiрге тәлiмгерлiк қызметiне де баса көңiл бөлдi. ... ... ... бiлiм бере отырып, тәрби де беруiн қарастыруды талап еттi.
А.Байтұрсынов өзінің барлық саналы өмірін қазақ қоғамныда білім-ғылымның дамуына, мектеп ... ... ... ... ... Ол ауыл ... семинарияларда бала оқытты, оқу тәрбие жұмысын жетілдіру саласында көп ізденді, , , атты ... ... ... ... ... араб ... ... терминдер, қазақ тілін оқытудың әдістемесі туралы көптеген мақалалар жазады. Байтұрсынов алғаш ағартушылық ой-пікірлері сонау 1913-17 жылдары Орынборда шыққан ... ... ... ... ... Ол туған халықының білім-ғылымға ұмтылуын әр қазақтың ең болмаса ... ... ... аңсады. -деп жазды. Байтұрсынов мұғалімдерді педучилищелер ашып арнаулы оқу орындары арқылы даярлаудың тиімділігін айта келе, ондай оқу ... ... ... ... ... орыс мектептерінен де қазақ медреселерін оқып бітірген жастардың талаптыларын мұғалімдік жұмысқа қоса пайдаланайық деген ұсыныс жасайды. Медреседе оқығандардың ... ... ... ал орыс мектептерінде оқығандардың мұсылманша хат білмейтіндігін қынжыла сөз етеді. Олардың білімін жетілдіру үшін жаз ... 1-2 ... ... ... курс ... ... ... қатар ол бастауыш мектептерінде қандай пәндер оқытытлу керек дегенге арнайы тоқталып, ол пәндерді оқу, жазу, ұлт, дін, ұлт тарихы, есеп, ... ... ... болу ... ... ... ... Байтұрсынов осы пәндердің оқулықтарын шығарудың қолға алынғанын, алайда арнайы ... ... ... оқулықтарды шығару ісіндегі қиыншылықтарды қынжыла баяндайды. Ол қазақ мектептеріне ең зәру ісі - ... ... ... Ол үшін ең ... ... тілінің фонетикалық жүйесін зерттеумен айналысты. жазбас бұрын ең алдымен жазу ... ... ... ... қажеттігін сезінген Байтұрсынов 1912 жылдан бастап, ... мен ... ... араб таңбаларын жетілдіру, лингвистикалық терминдерді тілге енгізу (дыбыс, әріп, ... ... т.б.) ... ... ... Оның араб ... қаза тіліне икемдеген нұсқасын қазақ жұртышылығы, әсіресе мұғалімдер жылы лебізбен қабылдады. Себебі, бұл реформа қазақ тілінің табиғатына, яғни ... ... ... ... ... жасалған еді. Сондай-ақ Байтұрсынов ұсынған емле 1913 жылдан бастап мұсылман медреселерінде де, орыс-қазақ ... де ... ... ... 1926 жылы жаңа ... осы күнгідей суреттерімен берілген Әлеппе кітабын жазды. Ал бұл 1928 жылы ... ... ... ... тілінде басылған кітаптар арасында былай бағаланды: 1912 жылы мектеп балаларына қазақша сауаттандыратын жазған соң, көп ұзамай енді ... ... ... пән ... ... ... ... кіріседі. Бұл оқулықтың фонетикаға арналған 1-бөлімі деген атпен ... рет 1915 жылы ... ... ... арналған 2-бөлімі 1914 жылы, ал синтаксиске арналған 3-бөлімі 1916 жылы басылып шығарылды. -- ... ... ... ... ... ... Оның ... жұртышылығ үшін мүлде тың дүние екендігін оқулықтың кіріспесінде автор арнайы атап көрсетті. Ол осы оқулықта қазақ грамматикасына қатысты категориялардың ... ... ... ... ... Күні ... дейін қолданылып келе жатқан деген т.б. сан алуан лингвистикалық ғылыми ... ... ... ... ... ... майданындағы есімі әр жас ұрпақ жүрегінде Ахмет Байтұрсынұлы мұрасы, тарихтағы орны ... ... ... ... ... аса ... ... Өз уақытының аласапыран құбылыстарын бағалау болашақ алыс өрістерді көруге келгенде алмағайып ағыстарға малтығып, қалың тұманда адаспай Ахмет Байтұрсынұлының әуелі ... ... ... ... жөн. Ақан ашқан қазақ мектебі, Ақан түрлеген ана тілі, Ақан ... ... ... ... , ... 1916 ... қан ... қазақ баласына істеген еңбегі, өнер-білім, саясат жолындағы қажымаған қайраты, біз ұмытқанда да, тарих ұмытпайтын істер болатын. Оны жұрттың бәрі де ... ... ... ... дауласпайды деп ұлы данышпанымыз Абай есімін бар әлемге ... ... ... ... ... ... ... атамыздың тарихтағы орнын, әлеуметтік-қоғамдық істерін, дүниетанымдағы кейбір қайшылықтарын өз кезінде дұрыс көрсетіп, әділін айтқан адамдардың бірі - Сәкен ... Ол ... өз ... ... деген екен: . Ахмет атамыздың әдебиет майданында есімін асқақтатар болсақ, қалайда халықты ояту, оның санасына, жүрегіне, ... әсер ету ... ... ақын ұлы Абай ... ... ... дәстүріне мойын ұсынады. Бұрынғы ескі ертегі, хикая үлгілері емес, енді жаңа ... ... - ... ... ... ... жақсы білетін стихиясы - жан-жануар өмірінен алынған шығармалар арқылы әлеуметтік ойға ... ету ... Иван ... ... ... ... ... атпен 1909 жылы Петербургте бастырып шығарды. Бір ... ... ... ... ... ... идея, үшінші жағынан қазақ тұрмысына ет-жақын суреттер ұласа келіп, бұл өлеңдерді төл ... етіп ... ... ... ... ... кейпінен хабар беріп, ишара тұжырым жасалады. Адамдардың мінезі, өмір ағысы, тағдыр сабағы, ... ... ... көптеген жайттарды әсіресе патша отаршылардың зорлық-зомбылығы, байлардың, жуандардың тепкісі, елдің азып-тозуына байланысты сарындарды А.Байтұрсынұлы ... ... ... ... ашық дәл ... ... да ... Алуан-алуан ойға жетелейтін , , , , , мысалдарында әлеуметтік-қоғамдық ... ... ... ... ... ... әуездер, тағылымды, ғибратты тұжырымдар мол орын алады. Аудармашы негізгі түп нұсқа ... ... ... ойға ой, ... сурет қосып, пікірді ұштап, жаңа сарын-әуез қосып отырады. Ақын аудармаларында сюжет сақталғанмен еркіндік басым, қазақ тұрмысына жақын идеялар, ... ... ... жаңа ... айтылады. Түп негізі қысқа болғанымен аудармашының аудармасы ұзақ болып келеді. Мысалы, орысшада-17, қазақшада-36 жол, ... ... жол, ... -- 37, ... жол. ... біз ... ... жаңа, ұлттық төл туынды жасағанын көреміз. 1911 жылы Орынбор қаласында жинағы жарыққа ... ... ... өз ... ... ... ... ауыр жолдар, қуғын-сүргін, жетімдік-жоқтық бір талай өлеңдерге ... ... Ел ... ... ... бостандық арманы басты сарын. кітабына енген өлеңдерде жеке бастың мұң-шері, тұрмыс-салт суреті емес, негізінен әлеуметтік, қоғамдық ойлар, азаматтық идеялар айтылады. ... ... ... үшін, мансап үшін ар-абыройын сатқан, , , , ... , , , ... ұлы Абай ... еске ... ... ... ... бар. , -- қорлық-зорлыққа мойымаған, бостандық, еркіндік жолында ... ... ... ... ... ... жырлар. Қарқаралы тұтқынынан Семейге айдалған А.Байтұрсынұлы деген өлеңін жазады: Қош, сау бол, ... ... ... бер ... ... ... Әдепті, сыпайы елдің қалпында жоқ, Жасырын дыбыс шықты шуылдаған. Бүркеніп арсыздардың шайнауына, Жем ... ... ... ... соң талғамайтын доңыздардың Қасыңа қиын болар жуу маған.Екі жинақ - , ... ... жаңа ... ... ... ... байытты. Абайдың ақындық дәстүрі ілгері жалғасты заман талабына сай жігерлі поэзия туды.А.Байтұрсынұлының қазақша әліппе жасауы,араб жазуына кіргізген ... ... тілі ... ... терминдерін жұртымыздың образды ойлау мүмкіндігімен сабақтастырып, өз топырағымыздан тауып, оларға тұңғыш анықтама бергені, дыбыс ... ... сөз ... ... ... ... ... қалыптастырып шығарған ұлы еңбегі өз кезінде де айтылған болатын. , -- деп жазды Сәбит Мұқанов. Хаббас Тоғжанов ... де ... ... .Ірі ... ... ... ... дарынды ақын-аудармашы Ахмет Байтұрсынұлының есімі бүгінгі таңда әр жас ұрпақ жүрегінде жатталып, мәңгі есте қалары хақ.
2.2 А. Байтұрсынов ... ... ... жұмысын өлең жазудан бастаған. Онда ол еңбекші халықтың ауыр халін, ... ... ... ... ... ... рухани биіктікке, адамгершілікке, мәдениетті көтеруге, еңбек етуге шақырады. ... ... ... ... ... ... ... ұрған шенеуніктердің опасыздығын сынады.
Ақынның алғашқы өлеңдері атты аударма жинағында 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық ... Бұл ... ... ... ... ... ... елге жар салып, олардың ой-санасын оятуға бар жігер-қайратын, білімін жұмсайды. Ақын әрбір аудармасының ... ... ... ойын, айтайын деген түйінді мәселесін халқымыздың сол кездегі тұрмыс-тіршілігіне, мінезіне, ... ... ... отырған.Байтұрсынұлының екінші кітабы -- (1911). Бұл ... ... ... ақын ... надандық, шаруаға енжарлық, кәсіпке марғаулық сияқты кемшіліктерді ... ... ... сол ... ағартушылық бағытпен үндес болды. Ол Шоқан, Абай, Ыбырай қалыптастырған дәстүрлерді, гуманистік, демократиялық бағыттағы өрісті ойларды өзінше жалғастырушы ретінде ... ... ... ... сын көзімен қарайды, қоғам қалпына көңілі толмайды. , , , , , , т.б. ... ... ... ... ... ішкі сазы мен ой ... сөз орамы қазақ поэзиясына тән өзіндік жаңалық, ерекше өзгеріс ... ауыз ... ... ... жарыққа шығаруда Байтұрсынұлы зор еңбек сіңірді. Әдебиет саласындағы алғашқы зерттеуі деп оның ... 1913 ... үш ... ... ... көлемді мақаласын атауға болады. Онда қазақ халқының рухани өмірінде Абайдың аса ірі тұлға екені, өмірбаяны, шығармаларының мазмұн тереңдігі, ... ... ... орыс ... ... ... ойлы ... айтылған, ақын мұрасының эстетикалық қадір-қасиеттері ашылған. Қазақтың эпостық жыры алғы сөз бен ... ... оны 1923 ж. ... ... ауыз ... ... ... жоқтау-жырларын арнайы жүйелеп, сұрыптап, 1926 ж. деген атпен жеке кітап етіп ... ... ... ... ... мен әдебиет тарихы жөніндегі тұңғыш көлемді еңбегі -- (1926). Мұнда көркем сөз өнерінің табиғаты, сыры, ... ... ... жаңа ... ... жайлы жан-жақты зерттеулер, тұжырымдар сөз болды. Бұл еңбегінде Байтұрсынұлы ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетінің әлеуметтік, қоғамдық мән-маңызын ... гөрі ... ... ... ... ... көбірек көңіл бөлген. Сондай-ақ мұнда жазба әдебиеттегі ағымдар, әдістер туралы ой-түйіндер айтылған. Кітаптың бірінші ... деп ... да, онда ... ... ... жатқан қыры мен сыры, тараулар мен тармақтар, тіл әуезділігінің қыруар шарттары, , өлең айшықтары, , , , т.б. сөз ... ... деп ... да, ... қара сөз ... оның ... -- шежіре, заман хат, өмірбаян, , тарихи әңгіме, деп жүйелеп келіп, әңгіме, ... ... ... ... атты ... өте ... Онда ... реализм туралы алғашқы пікірлер нышанын кездестіруге болады.Байтұрсынұлы Еуропа жұртындағы сындар әдебиетінің бай тәжірибесін меңгеруге бет ... ... ... сөз ... сәйкестік, үйлесімділік тапқанын айтады. Байтұрсынұлы әдебиет зерттеушісі ретінде қазақ әдебиетінің даму процесін жеке дара бөліп қарамай, барлық халықтар әдебиетіне ... ... ... ... тырысады.Байтұрсынұлының жыраулардың мұрасын жетік білетінін осы еңбегінен айқын көреміз. Сөз өнерінің көне дәуірдегі үлгілері, 15-17 ғ-лардағы жыраулар поэзиясының ... ақын ... ... Асан ... ... ... ... ақын, Наурызбай би, Құбыла ақын, Жарылғап ақын, Алтыбас, Ақмолда, ... ... ... ... ... ... Досжан, Орынбай, Шернияз т, б. ақын-жазушылар шығармаларынан үзінділер бар.Байтұрсынұлы қалдырған бай мұраның тағы бір саласы -- ... ... Ол орыс ... ... ... ... ... көркем қазынаның бұл саласын байытуға мол үлес қосты. И.А. Крылов мысалдарының бір тобын қазақ тіліне ... ... ... жеке ... ... ... И.И. ... , А. Пушкиннің , , , ... ... ... ... ақыны С.Я. Надсонның өлеңін қазақ тіліне аударды.Байтұрсынұлы тілші-ғалым ретінде қазақ тілінің табиғаты, өзгешеліктері, араб әліпбиінің жайы, терминдер, қазақ тілін оқыту ... ... ... ... ж, ... болған түркітанушылардың Бүкілодақтық 1-съезіне қатысып, деген тақырыпта баяндама жасады. Байтұрсынұлы қазақ балаларының ана тілінде сауатын ашуына көп күш жұмсады. Осы ... (1912), (1914); ... ... ... ... (1924), (1926) атты оқулықтар мен тың еңбектер ұсынды. Қазақ грамматикасына қатысты категориялардың әрқайсысына ... ... ... ... морфологиялық тұлға-тәсілдерді жаңаша талдау, жаңаша анықтамалар берді. Қазақ фонетикасы мен ... ... ... ... ... - ... жазған әдебиет оқулы - ғының бірнеше артықшылықтарын санамалап келтірейік:
Біріншіден, құрылымдық ерекшелігі - ... ... жаңа ... ... ... тұжырымдардың реті бір-бірінен туындап отыратын қисындылығында. Ал тақырыпты ... ... ... бір ... - ... ... айтудан бұрын оның қасиетін айтатынында. Яғни, кез келген тақырыпты түсіндіру барысында бізге үйреншікті дедуктивті әдіспен емес, көбіне сол ... ... ... ... ... жолды ұстанып, нәрсенің анықтамасынан қасиетіне қарай емес, керісінше, нәрсенің қасиетінен анықтамасына қарай баяндалады. Оны пәлсәпалық һәм филологиялық ... ... - ... түсінікті тілмен дәл әрі шумақтап (обобщение) беріледі. Мәселен, оқулықтағы роман, повесть, әңгіме жанрларын түсіндіру тәсілі осыған дәлел бола ... ... - ұлы ... ... - ұзақ ... ... - ұсақ әңгіме деп әрбір жанрдың ... оның ... мен ... ... ... ... ... түсіндіргенде оқулықта, ең алдымен, осы сөздің өзін анықтап алу мақсат етілген. Алғашқы тақырыптан бастап әдебиет, ол - ... ... ... өзін ... алалық дейді де оны өте ұғынықты, қарапайым сөзбен баяндап береді: , - дейді де, ал ... ... ... ... ... ... , - деп ... шығарманың тақырыбы ауқымды әрі қарапайым түрде түсіндіріледі. Онан соң сөйлеудің ... , деп ... ... беріледі.Жетіншіден, Ахмет Байтұрсынұлы бір мәселені ұғындырғанда оны түсіндірудің барлық тәсілдерін қолданады. Оқулық сонысымен ерекшеленеді. Оқушы есінде жаңа ... ... ... Бір ... ... бірге іс-тәжірбиелік жағын өмірмен байланыстыра баяндап береді. Мәселен, көркем сөзді түсіндіре отырып, оны кімдер қолданатынын да ... ... ... .Сегізіншіден, термин мәселесінде бірде бір грек, латын не болмаса орыс сөзін қолданбайды. Барлығын қазақы дүниетанымнан, әрбір сөздің өз ... өз ... ... соны ... етіп ... Бұл да ... ... туа бітті жаратылысына лайық, ақылына қонымды тәсіл. . .
Түрмеде жазылған ... ... ... ... - өмірбаяндық сипаттығы. Себебі: кез келген түрмеге түсіп, абақтының дәмін татқан ... ... жіті ... ... оның ... ... қай жылдары не істегені, түрмеге қашан түскені, қалай түскені, ... азап ... - бәрі ... айқын байқалады. Өмірбаяндық сипат - бір адамның тағдыр-талайы арқылы сол дәуірдің, қоғамның сиқын көрсету. Мысалы, Қажығұмар ... көп ... ... - ... ... ... жазылған, түрмеде кіндігін кесілген мемуарлық роман-эпопея болса, Мәди ... мен ... ... Қапез Байғабылұлы секілді бесаспап әнші-композиторлардың өлеңдерінде өздерінің бастарынан өткерген ауыртпашылықтары, қиындықтары әнге ... ... ... ... , , ... ... ... байқаймыз.
Қуғын-сүргінді, абақтының азабын, тергеушінің қорлық-зомбылығын көргендердің қарасы көп. ... дені - ... ... ... ... асыққан ұлтшыл, елімізді өркениетті елдер қатарынан көруге барлық күш-жігер, қажыр-қайраттарын салып, Отанды азат ету, егемендік, қасиетті һәм ... ... ... ... қара ... ... ... бостандық таңы үшін шейіт болған асылдарымыздың түрмеде отырып жазған шығармаларын ой елегінен ... ... ... ... даму ... ... күндердің елесін қуып, қарар болсақ, мәңгілік ел, азаттық деген идеялармен сабақтасып ... ... тап ... ... ... орнағаннан кейін саясаты, солақай идеология жүзеге аса бастады, ... ... ... ... ... ... ... зиялы топқа , , , деген айыптар таңылды. (Ахмет Байтұрсынұлы) дегендей, 1929-1938 ... ... Алаш ... ... ... басына түсіп, қуғын-сүргінге ұшырап, түрмеге тоғылып, итжеккенге айдалды. Әдебиеттанушы ғалым, профессор ... ... алаш ... ... мол үлес қосқандардың бірегейі. Оның , (Поэтика,жанр, ... ... атты ... ... ... ... ... түрме шығармашылығы жалпылай сипаттама ретінде сөз болады. Ғалым Ахмет ... ... ... ... ... ... сыйғызылған ұран Отан алдындағы адалдықтың жарқын өнегесін көрсеткен Ахмет Байтұрсынұлының ... ... және ... жолының Темірқазығы болып табылатыны оның кез-келген еңбегінен, тіпті әрбір сөйлемінен де аңғарылатыны ... ... ... ... - тұтас буынның төлбасы. Ахмет Байтұрсынұлының Патша заманындағы озбырлыққа қарсы шыққанын білеміз. Академик Зейнолла Қабдолов: [51; 12-13 ... ... ... ... - ... ... ... салушылардың бірі. Ол - азат ел болуды армандаған тұлға. ... ... ... ... стильдік ерекшелігі - азаттықты аңсау, бостандыққа жету.
Ахмет Байтұрсынұлы 1909 ... 1 ... 1910 ... 21 ... ... Семей түрмесінде азап шегеді. (Түрмеде 8 ай қамауда болған) Ахметті патша жандармдары түрмеден босатылғаннан кейін қазақ жерінде тұру ... ... ... жер ... Қазан төңкерісі бітіп, Кеңес өкіметі орнаған тұста , яғни, 1917-1919 жылдары газеті мен партиясының серкесі ретінде Ахмет ... тағы да ... ... ... 1919 ... 4 ... большевиктер жағы алашордашыларға кешірім жариялап, айыппұл төлейді. 1920 жылы 4 сәуірде Коммунист партиясының мүшелігіне өтеді. 1929 жылы 2 ... ... ... ... 1936 жылы ... 1937 жыл 8 ... қайтадан түрмеге түсіп, 1938 жылы ату жазасына кесіледі. Осы жылдар аралығында ұлт ұстазы басынан небір ... ... ... ... ... тоқтап отырғанымыз, оның - ... ... ... ... ... басым. Түрмеде жазылған шығармалардың стильдік ерекшелігін төмендегідей тарқатамыз: ... ... ... пен ... ... пен ... ... толы;
4)Жазылған шығармаларда замана шындығы, тауқыметі бар;
5)Түрмеге түскен тұтқын (қаламгер) женденттердің қорлық-зомбылығын тартып, азап шеккендігі, қиыншылықты басынан ... - ... ... және ... болмақ. Осы аталған элементтердің бәрі - ... ... ... ... әсер ... қоймасы анық. Ендеше, бұдан шығар қорытынды - ... ... ... ... ... - жазылу барысы, сосын стильдік-жанрлық, тақырыптық ерекшелігіне байланысты ... ... ... шығармағанымыз жөн. Жазылу барысы деп айрықша тоқталғанымыз - жазушының немесе ақынның басынан өткерген ... ... ... ... ... Кәрімнің 68 сүресінің, 1 - аятында: делінген. Міне, Жаратқан Иеміз әрбір ... ... ... тән ... талант береді және сол ықыласы ауған пендесіне тағдыр сынағын да ... ... ... ... түскен, қуғын-сүргінге ұшырағандардың дені - иманды, діни сауатты, көзі ашық ... ... ... ... де, Ахаң ... алаш арыстарының да, Алаш арыстарымен рухани һәм шығармашылық жақын байланысты болған атанған құран қари Файзолла ишан ... мен ... ... тағы ... ... жапа ... азаматтарды Құдайсыз болды дей алмаймыз. Олар - ... ... ... деп ... да білесіз. Ақын, әдебиет зерттеушісі Захара Нұрәділқызының: дегенін ескерер болсақ, стиль қаламгердің таланты мен тағдырына тән сипат. ... ... ... бұл ... ... де кездеседі. Түрме шығармашылығының стильдік ерекшелігі - талант пен тағдырға да байланысты.
Түрмеде жазылған шығармалар ... ... ... бұл шығармаларда замана шындығы боямасыз берілген. Екіншіден, бұл шығармалар - ... ... ... ... қосылған әдеби мұралар. Үшіншіден, осы шығармаларды оқи отырып, танымдық ... ... ... ... ... әдебиетінің тарихында түрме шығармашылығы деген кезеңнің бар екенін және болғанын дәлелдеуді қажет етпейтін аксиомаболмақ деп топшалаймыз. ... ... ... кез ... ... шығармалардан оңай айыра аламыз. Себебі: түрмеде жазылған шығармалардың басқа көркем шығармалардан жазылу барысы ерек. Оқи бастағаннан-ақ ... ... ... ... ... ... Сонымен қорытындай келе айтарымыз, түрмеде жазылған шығармалар - жазылу барысы жағынан да, оқиғалардың ... ... да ... ... ... дара ... ... арқылы стиль жағынан ерекшеленеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
тек мектеп оқулықтарының басы емес, қазақ тілін ана ... ... басы ... ... қазақ тілі атты ғылым саласының іргетасы болып қаланды. Жалпы қазақ тіл білімін қалыптастырып, зерттеп, танып-білу тарихымызда Ахмет ... мен орны ... ... ... ... Байтұрсынұлы десе, Байтұрсынұлын , десе, Ахметті қазір - Ахаң деп ... ... ... ана тілімізде тұңғыш зерттеуші Ахмет Байтұрсынұлы өзінің алдына ... ... ... ... ол ... ... ... жазуын графикасын жасауды мақсат еткен, бұл үшін араб алфавиті негізіндегі (Төте жазу) дүниеге келген, екінші - сол ... ... ... ... бұл үшін атты ... оқулығын жазған, одан соң қазақ тілінің грамматикалық құрылымын ана тілінде талдап беру мақсатын қойғаң бұл үшін жазған
Ахаң еңбегінің ... ... ... ... Мәулен Балақаев жақсы айтқан. Мәкеңнің мысалы мына төмендегі пікірінде шындық бар. Ол былай деп ... "Тіл -- ... ... ... ұлтшылдардың" кітабы болғандықтан, оны пайдалануға тыйым салынса, жаңа грамматика авторы да "халық жауы" атанып, кітабы қолданудан ... ... Енді ... керек? Тірі қалғандарымыз мектептерді оқулықтармен қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... қалай атаймыз деген проблема туды. Біз бұрыннан үйреншікті болған Ахмет терминдерін қазақ тілінің, қазақша ... ... ... деп ... ... атай ... ... басқаша жазу мүмкін емес, әдеби нормаға айналып, қалыптасып кеткен еді. ... ... ... ... ... ... те, қазақ тілінің сөз байлығы деп танығанбыз".
"Тілдің міндеті - ақылдың аңдауын аңдағанынша, қиялдың меңзеуін меңзегенінше, көңілдің түюін ... ... ... Мұның бәріне жұмсай білетін адамы табылса, тіл шама қадырынша жарайды. Бірақ тілді жұмсай білетін адам табылуы қиын... Сондықтан ... ... сөз ... ... ... ... келе ... және шығарғандардың да сөздері бәрі бірдей жақсы бола бермейді", - деп тілдің міндетін терең түсініп, оны ... ... ... ... ... ... ... білген ұлы тұлғаның қазақтың ғылыми терминологиясын қалыптастырудағы еңбегі ұшан-теңіз.
Орыстың ғылым ... даму ... ... ғалымдар бірауыздан энциклопедист-ғалым М.В.Ломоносовты "орыс ғылыми терминологиясының атасы" ... ... ... ... ... ... орынды ұлтымыздың бағына туған перзенті, Алаштың аяулы ұлы, аса көрнекті тілші ... ... ... - сынұлы иеленіп тұр.
Ахмет Байтұрсынов - қазақ әдебиетіне өзіндік орны бар ... ... өз ... ... мысалшы, қазақ тілінің әліппесі мен оқулақтарының авторы жаңашыл ағартушы. Араб графикасына негізделген қазақ жазуын жаңартушы. Ахмет Байтұрсынов шығармашылығы ХХ ... бас ... ... әдебиетінің даму тарихындағы биік белес болып қала бермек. Ол шын мәніндегі нағыз ... ... ... негізін қалап, азаттыққа ұмтылған азаматтық жыр үлгісін жасады.
ПАЙДАЛАНҒАН ... ... ... >>Ахаң туралы ақиқат>>,Алматы:>>Қазақстан:Шапағат,1992>>
* Д.Әшімов >>Бес арыс>>,Алматы:>>Жалын>>, 1992.
* Диқан Қамзабекұлы>>Жазушыларға кеңес>>,>>Жас Алаш>>газеті №61,22 ... ... ... 1990.
* Тарихи тұлғалар. Танымдық көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке ... ... ЖШС, 2006. - ... ... Байтұрсынов А. , Алматы, 17 б.
* Байтұрсынов А. , 1929, 8 наурыз, 9 б.
* Байтұрсынов А. , , 1912, ... ... А. , , ... Байтұрсынов А. на Всесоюзном Тюркологическом съезде 26 февраля
* Байтұрсынов А. , 10 б.
* ... А. , 9 б.
* ... А. , ... 1994, №464.
* ... А. , ... 1991.
* ... А. Өлеңдер мен тәжірибелер публицистикалық мақала, әдеби зерттеулер,
* Байтұрсынов А. , , 1926,116 б.
* Байтұрсынов А. , ... 1988, №2
* ... А. , , ... ... А. , , 1989,7 ...
* ... Ө. , , 1989, №4,
* Алимжанов А. , , 1990,
* Айтбаев Ө., Қайдарин А. , ,
* Ерғалиев Қ. , ,
* ... М. , , 1991,

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары жайлы30 бет
А. Байтұрсыновтың ғылыми-әдістемелік мұралары69 бет
А.Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарасы мен қызметі21 бет
Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаев, М. Дулатовтың педагогикалық көзқарастары16 бет
"педагогикалық психология ғылым ретінде"18 бет
6м010100- "мектепке дейінгі оқыту мен тәрбиелеу" мамандығының магистратураға қабылдау емтиханының бағдарламасы28 бет
Ауыл мектептеріндегі педагог-психолог қызметі71 бет
Ағылшын елдерінде болашақ әлеуметтік педагогтарды кәсіби даярлау ерекшеліктері80 бет
Ақпараттық - коммуникациялық технологияны қолдануда пән мұғалімдерін дайындау36 бет
Бастауыш сынып мұғалімінің педагогикалық шеберлігі және оны қалыптастыру мәселелері47 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь