Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
1.ТАРАУ СҰЛТАНМАХМҰТ ТОРАЙҒЫРОВТЫҢ ӨМІРІ
1.1 С. Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
2. ТАРАУ С. ТОРАЙҒЫРОВ РОМАНДАРЫНДАҒЫ ОБРАЗДАР ЖҮЙЕСІ
2.1 С. Торайғыров романдарындағы жастар бейнесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26
Ұлтымыздың ұлы ақындарының бірі, қазақ поэзиясының Абай, Шәкәрімнен кейінгі ірі тұлғасы – Сұлтанмахмұт Торайғыров. Ақынның ұрпаққа өсиет етіп қалдырған ой-толғамдары – ұлтын өрге сүйреуді мақсат тұтқан, елінің ертеңін ойлаған ұлы мұраттардан жаралған мәңгілік өшпес асыл мұра. С.Торайғыров – белгілі бір таптың не топтың ғана жоқтаушысы емес, бүкіл ұлтқа ортақ ой қозғап, халқының бірлігі мен тұтастығын аңсап, соны өз шығармашылығына басты нысана еткен ақын. Сұлтанмахмұт шығармашылығы туралы айтқанда, ақын творчествосын түбегейлі зерттеген ғалым Б.Кенжебаевтың пікіріне сүйенбеу мүмкін емес. “… Сұлтанмахмұт шығармаларының жалпы жиыны тек әдебиет дамуының сүрлеуін, кезеңін ғана көрсетіп қоймайды, сонымен бірге ол Қазақстанның сол замандағы қоғамдық ой дамуының да тамаша зор белесі болып табылады”33 – дейді ғұлама ғалым. Ендеше Сұлтанмахмұт поэзиясы арқылы қазақ халқының ақындық өнері, әдеби өрісі жаңа бір белеске кө- терілді. Қазіргі уақытта С.Торайғыров мұрасына жаңаша көзқарас биігінен қарау мүмкіндігі туып отыр. С.Торайғыровқа кезінде “байшыл-ұлтшыл”, “алашордашыл”, жазушы “ұсақ байшылдық толқудағы ақын” деген түрлі айыптар тағылып келуі – ақын мұрасын толыққанды зерттеуге мүмкіндік бермей, оған біржақты қарауға, кейбір туындыларын еріксіз елемеуге әкеп соқты. Сөйтіп ақын болмысы толымды тұлғасымен көріне алмады. С.Торайғыровты танудың негізі 1920 жылдары басталғанымен, 1930 жылдары біршама қырын қарауға душар болып, зерттеушілер түрлі қайшылықтарға ұрынды. Ақын шығармашылығы тек елуінші жылдары ғана жан-жақты да түбегейлі зерттеле басталды.
Курстық жұмыстың мақсаты мен міндеті. Торайғыров романдарындаңы – 20 ғасырдың басындағы қазақ қоғамы шындығын, ондағы жаңашыл ой-пікірдің дамуын танытатын жастар бейнесін сипаттау. Оның ізденістері «шындықтың ауылын іздеумен» байланысты, оның реализмі бұлтақсыз, жалтақсыз айтылған шындыққа, әлеуметтік тіршіліктің шынайы суреттеріне негізделген, оның теңденциясы да сыншыл, осыған орай ақынның өмірін, романддарындағы жастардың жаңашылдығын, ой-өрістерін талдау басты міндет.
Курстық жұмыстың теориялқ және әдіснамалық негіздері. Зерттеу жұмысын жазуда ақынның өмірін, шығармашылығын зерттеген ғалымдар мен әдебиеттанушылардың сын-пікірлері мен ойлары, еңбектері пайдаланылған.
1. Дербісалин Ә. Қазақтың Октябрь алдындағы демократияшыл әдебиеті. (С. Торайғыровтың әдеби шығармаларына шолу). - Алматы, 1966. 310 б.
2. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті. Орта мектептің 9-класына арналған оқулық / С. Қирабаев, Нұрқатов А., - Алматы, 1966, 1967. 243 б (Өмірі мен творчествосы туралы).
3. Кенжебаев Б. XX ғасыр басындағы қазақ әдебиеті. Жоғарғы оқу орындарының студенттеріне арналған оқулық. (С. Торайғыровтың өмірі мен творчествосы жайлы тарау берілген) / Ө. Есназаров. - Алматы, 1966. 223 б.
4. Тұрбеков А. Қазақ әдебиетінің тарихы. Педагогикалық институттар мен университеттін, филология факультеттерінде сырттан оқитын студенттер үшін курс жұмыстары / Ә.Нарымбетов. - Алматы, 1966. 125 б. (Сұлтанмахмұт Торайғыровтың поэмаларының жанрлық ерекшеліктері жайлы)
5. Әбілов Д. Сұлтанмахмұтқа. (Өлең) // Әбілов Д. Уақытпен сырласу. - Алматы, 1966ж 79 б;
6. Назарбаев М. Әдебиет және дәуір. Зерттеулер. - Алматы, 1966. 229 б.(Сұлтанмахмұт Торайғыров туралы)
7. Еспенбетов Арап. Екінші бөлім. Сұлтанмахмұт // Еспенбетов Арап. Шәкәрім және Сұлтанмахмұт: ғылыми зерттеу. - Алматы, 2008. 225 б. - (Шәкәрім әлемі)
8. Әбдешев М. Ақынның қолтаңбасы // Әбдешев М. Қазақ портреттерінің тарихы. Көпшілік танымдық басылым. - Алматы, 2008. 350 б. - (Менің Қазақстаным)
9. Сұлтанмахмұт Торайғыров (1893-1920) // Қазақтың тәлімдік ойлар антологиясы. Он томдық / құраст.: С. Қалиев, К. Аюбай. – Алматы, 2008. Т.5 – Қазақстанның Ресейге бағыну кезіндегі тәлімдік ойлар және оқу-ағарту ісінің жайы. 419 б.
10. Торайғыров Сұлтанмахмұт Әубәкірұлы // Баянаула перзенттері. – Павлодар: ЭКО, 2008. 440 б. 1 кітап
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ................................................................................................................. 3
1-ТАРАУ СҰЛТАНМАХМҰТ ТОРАЙҒЫРОВТЫҢ ӨМІРІ
+ С. Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы.............................................5
2- ТАРАУ С. ... ... ... ЖҮЙЕСІ
2.1 С. Торайғыров романдарындағы жастар бейнесі.........................................17
ҚОРЫТЫНДЫ ...................................................................................................25
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...............................................26
КІРІСПЕ
Ұлтымыздың ұлы ақындарының ... ... ... ... ... ... ірі ... - Сұлтанмахмұт Торайғыров. Ақынның ұрпаққа ... етіп ... ... - ұлтын өрге сүйреуді мақсат тұтқан, елінің ертеңін ... ұлы ... ... ... ... асыл мұра. С.Торайғыров - белгілі бір ... не ... ғана ... емес, бүкіл ұлтқа ортақ ой қозғап, халқының бірлігі мен тұтастығын аңсап, соны өз шығармашылығына басты нысана ... ... ... ... ... ... ақын творчествосын түбегейлі зерттеген ғалым Б.Кенжебаевтың пікіріне сүйенбеу мүмкін емес. "... Сұлтанмахмұт шығармаларының жалпы жиыны тек ... ... ... кезеңін ғана көрсетіп қоймайды, сонымен бірге ол Қазақстанның сол замандағы қоғамдық ой дамуының да ... зор ... ... ... - ... ғұлама ғалым. Ендеше Сұлтанмахмұт поэзиясы арқылы қазақ халқының ақындық өнері, әдеби өрісі жаңа бір белеске кө- терілді. Қазіргі ... ... ... ... көзқарас биігінен қарау мүмкіндігі туып отыр. С.Торайғыровқа кезінде "байшыл-ұлтшыл", ... ... ... ... толқудағы ақын" деген түрлі айыптар тағылып келуі - ақын мұрасын толыққанды зерттеуге мүмкіндік бермей, оған біржақты қарауға, ... ... ... ... әкеп ... ... ақын болмысы толымды тұлғасымен көріне алмады. С.Торайғыровты танудың ... 1920 ... ... 1930 жылдары біршама қырын қарауға душар болып, зерттеушілер түрлі қайшылықтарға ... Ақын ... тек ... ... ғана жан-жақты да түбегейлі зерттеле басталды.
Курстық жұмыстың мақсаты мен ... ... ... - 20 ... ... ... ... шындығын, ондағы жаңашыл ой-пікірдің дамуын танытатын жастар бейнесін ... Оның ... ... оның ... ... жалтақсыз айтылған шындыққа, әлеуметтік тіршіліктің шынайы суреттеріне негізделген, оның теңденциясы да сыншыл, осыған орай ... ... ... жастардың жаңашылдығын, ой-өрістерін талдау басты міндет.
Курстық жұмыстың теориялқ және ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығын зерттеген ғалымдар мен әдебиеттанушылардың сын-пікірлері мен ойлары, еңбектері пайдаланылған.
Курстық жұмыстың дереккөздері. Курс жұмысын жазу ... ... ... ... ... ұлттық энциклопедиясындағы деректер, жетекші ғалымдар С.Қирабаев, Т.Кәкішев, Р.Бердібай, ... ... ... Ө.Әбдиманұлы т.б. еңбектері пайдаланылды.
Курстық жұмыстың әдіс-тәсілдері: жинақтап салыстыру, саралау және талдау
Курстық жұмыстың жаңалығы мен нәтижелері: зерттеу нәтижелерін ашық ... ... ... қолдануға мүмкіншілік береді
Курстық жұмысының құрылымы: жұмыс кіріспеден, екі тарау мен тармақшалардан, ... және ... ... тізімінен құралған.
1-ТАРАУ СҰЛТАНМАХМҰТ ТОРАЙҒЫРОВТЫҢ ӨМІРІ
+ С. Торайғыровтың ... мен ... ... 1893 ... ... Көкшетау облысы Қызылту ауданында дүниеге келген. Өзіне фамилия етіп алған Торайғыр - Сұлтанмахмұттың төртінші ... ... Шоң, ... ... атақты билер - қалың қазақ ... ... ... ... Ақын ... да елге танымал осы тарихи тұлғаның атын өзіне фамилия етіп алған болу керек. Өз әкесі - ел ... атап ... ... ... ... Ол мұсылманша хат таныған. Шешесі Зүплен ерте қайтыс болып, Сұлтанмахмұт әжесі Мөнтайдың тәрбиесінде өскен. Әкесі ... ... ... ... жері ... көшіп келіп, Торайғыр көліне таяу жерге қыстау салып, сол жерге тұрақтанады. Болашақ ақын алғашқы сауатын ... ... ... Алты ... хат ... ... бұл ... Әкемнен әліп-биді үйде оқыдым, Үйреніп намаз, сабақ жат оқыдым, - дейді. ... ... оны ... ... ауыл ... ... береді. Әлі, Тортай, Мұқан, Нұрғали сияқты молдалардың ... ... ... ... мен Нұрғали молданың есімін ерекше құрметпен атайды. Өйткені Сұлтанмахмұттың бойындағы ақындықтың ұшқынын алғаш байқап, оны осы жолға ... ... де ... бар ... ... ... 182 керек. Шәкірттік кезіндегі өзіне ұстаз тұтқан екінші бір адам - ... ... Ол ... ... ... ... ұстанған, "усули жадид" үлгісімен оқытатын, жаңашыл ұстаз екен. Сұлтанмахмұтқа әдебиеттің мәні мен мағынасын, әлемдік ғылымның жағдайын, заман жайын терең ... осы ... ... ... ... шәкіртінің талантын танып, дарынын байқап оқуын әрі қарай жалғастыруға кеңес береді. Сөйтіп болашақ ақын арман жетелеп, Троицк қаласына жол ... ... ... бұл 1912-жылдың 9-сентябрі. Өзінің Троицкіге келгеннен кейінгі жағдайы ... ... "Мен ... 25 ... ... ... медреседе оқу ертерек басталғандықтан, жаңарақ тәртіпке салынып ашылған ахун Рахманкулиннің медресесіне кірдім", - деп ... ... ... (1912, N14). ... ... өкпе ... шалдығуына байланысты оқуын жалғастыра алмайды. 1913 жылы көзі ауырып, дәрігерлер оқуға, жазуға рұқсат етпейді. Бұл аурудан оны ... ... ... ... ... Бірмұхамедұлы Алдияров жазады. Сонан соң Троицкі маңындағы ауылдарда бала оқытып, 1913 ... ... ... оралады. Сол тұста "Айқап" журналының хатшысы Әкірам Ғалымов қайтыс болып, соның орнына 1913- 1914 жылдың қыс айларында журналға жауапты ... ... Бұл - ... ... ... ... ... Ол өлең ғана шығарып қоймай, қоғамдық-саяси өмірге, әдеби процеске кеңінен ... ... ... ... ... ... ... мақалалары да жарияланып, өзіндік бет-бағдары айқындалып, ақындық, азаматтық тұлғасы қалыптаса бастайды. 1914 жылдың басында журнал ... ... ... ... шығады. Турашыл да бір беткей жас ақын өзі ұстанған бағыттан айнымайтын, бір сөзді жан ... ... ... ... 1914 жылдың жаз айында Сұлтанмахмұт туған еліне келіп, ағартушылық ... ... "Шоң" ... ... Ақынның бұл ойы жергілікті байлар мен беделді кісілерден қолдау таппайды. 1914 жылдың күзінде Семейге орысша оқуға барады, бірақ денсаулығына ... түсе ... ... ... ... ... Әбдікәрім Ережепұлымен танысып, бала оқытып, қаражат таппақ болып соның еліне ... ... ... ... ол осы ... Михайл Григорьевич Комаров деген орыс тілінің мұғалімімен ... ... ... ... Қотанқарағайдан кетуіне Әбдікәрімнің Бағила деген қызына ғашық болуы себеп болса керек. Қыз әкесі ата ... ... ... ... ... ... Сөйтіп 1915-1916 жылдары Тарбағатайдағы Терісарық болысындағы Құрбан қажының ... бала ... Осы ... "Кім ... атты ... ... ... дүниеге келеді. "Қазақ" газетінде Құрбан қажыдан естіген бірнеше әңгімелерін жариялайды. 183 1916 жылдың аласапыранында ... ... ... Семейге келіп, онда байыз таба алмаған соң, Томскіге сапар шегеді. Сол қалада Әлімхан Ермековтер ашқан дайындық курсына түсіп, жарты ... ... ... ... ... өмір ... ... екі рет "обед" етем (ет татамын) құр шай мен нан. Киім алғаным жоқ. "Киноматограф", вечерлерге бір мәрте барғаным жоқ. ... ... ала ... ... - деп ... осы тұс. ... төңкерісін Томскіде қарсы алған Сұлтанмахмұт 1917 жылдың 10 мартында Семейге келеді. Онда ... ... ... ... бір ... ... ... басқаратын қазақ комитетінің хатшысы болады. "Абай" журналының ісіне араласады. Қай бір нәрсе болса да өзіндік ... ... ... ... ... ... Сұлтанмахмұт комитет басшыларымен келісе алмай, қызметтен шығып еліне қайтады. Көп ұзамай қайта оралып, Семейде шығып тұрған "Сарыарқа" газетіне мақала, ... ... ... өмірге қайта араласады. 1918 жылдың наурызында еліне оралады. Арманы биік ақынды дерт ... ... ... жылдары ақын "Адасқан өмір", "Кедей" поэмаларын жазуға күш салады. 1919 жылы Керекудегі революциялық комитеттің жұмысына араласады. ... ... дерт ... ... меңдеп, денсаулығы нашарлай береді. 1920 жылдың 21 мамырында ұзақ ... ауру ... ... ... күн" ... ... ... ұлы ақынның арман отын сөндіріп, ажал құшағына береді. Небәрі 27 жас өмір ... ... ... ... ... сөзі "Тым болмаса екі жыл тұра алмадым, іштегіні түгел жарыққа шығара алмай кетіп барамын" болған екен.
Алғашқы кезеңдегі өлеңдерінде ... ... ... болғанымен де, ақын боп туған таланттың алғашқы аяқ алысының өзі өлеңді жүректен жазатынының куәсіндей. Оның сол ... ... адам мен ... ... өмір мәні ... ой толғап, көркем сурет жасауға ұмтылғанын көреміз. Ол қоғамдағы әділетсіздік, әлеуметтік теңсіздікті әйел тағдыры ... ... ... ... ... ... дін, ... діни оқу сипаты жөнінде де ой тербейді. Оларға өз түсінігіндегі, өз білімі жеткен ұғымдар тұрғысынан қарсылық білдіреді. Ақындық өнерді "...бұрын ... оқу еді ... енді оған өлең жазу ... ... деп бастаған бала ақын алғашқы өлеңдерінде-ақ туған халқындағы өлең өнерінің үлгілерін еркін меңгеріп, құр ұйқас құрмай, өлеңдегі айтар ойдың орамын ... ... ... ... ... бейнелеуге тырысады. 184 "Орнымыз медресе оқып жатқан", "Кедейлік", "Байлық", "Соқыр сопы", "Неке қияр" сияқты тырнақалды өлеңдерінде оқу мен ... ... мен дін, ... пен байлық бір-біріне қарама-қарсы қойылады. Ақын үнемі өзі жазып отырған тақырыптың арғы ... ... ой ... ... ... ... ... әділеттік, әділетсіздік тәрізді ұғымдарға барып ой елегінен өткізуі, өзіндік топшылау жасауы осының айғағы. Жан қайда әділетті іздейтұғын, Адамшылық атақты ... ... ... ... ... ойлап... Арамдық теңізінде жүзбейтұғын Сұлтанмахмұт "Жан қайда әділетті іздейтұғын" атты осы тұңғыш өлеңінде айтар ойды көркем суретпен өрнектеп, өзі өмір ... ... ең бір ... екі ... ... ... Бірі - дін ... екіншісі - әйел мәселесі. Дінді бұзып отырған арам молдамен өз ... өзі ... қыз ... ... ой ... ... есте қалар бейнесін жасауы ақынның жас қаламының ұштала басталғанын танытса керек.
Сұлтанмахмұт шығармашылығының өзекті тақырыбы - ... ... ... ... ... бұл тақырып, ақын поэзиясының үзілмес желісіне айналған. ХХ ғасыр басындағы ақындар шығармашылығында бұл тақырып үнемі алдыңғы ... ... ... белгілі. Бірақ Сұлтанмахмұт поэзиясында ағартушылық тақырып тек насихаттық, ... аяда ... ... ... ой, ... ... көркем тіл арқылы өрнектеліп, оқушының "тіліне жеңіл, жүрегіне жылы" тиер күйде жазылған ақындық өнердің озық үлгісі болып келеді. Ақын ... ... ... ... ... ... өз шығармашылығына өзек ете бастаған. "Орнымыз медресе оқып жатқан", "Оқу", "Оқып жүрген жастарға", "Талиптарға", "Оқуда мақсат не?" өлеңдері осының ... ... ... ... еткен өлеңдерінде өз мақсаты мен қазақ жастарының мақсатын ұштастыра отырып жырлайды. Ақынның жеке арманы, мақсаты, білім-ғылым туралы түсінігі жеке басының ғана ... ұлт ... ... ... биік ... ... айшықталады. Мәселен "Оқуда мақсат не?" деген өлеңінде ақынның жалқыдан, жалпының мәселесін тануы ... ... ... ... оқу ... ... ... мақсаты белгілі ақын өзгелерге ой салып, санасын ... ... ... ... ... не?" - ... ... қоя отырып, білім алушы шалағай шәкірттерді молда я ... болу ... елді ұлы ... ... ел игілігі үшін қызмет етер ағартушылық міндетке бейімделуге шақырады. Оларды "Молда болып төрде отыруды", "Тілмаш болып жем табуды" ... ... ... ие ... өрге ... ... тұтуға үндейді. Яки мақсат: өнер, білім алуға, Алға қарай баруға. Намыстанып қорланып, Хұқықтан махрұм қалмауға. Милет көзін ашуға, ... ... ... көз ... ... ... басуға. Ақын ойының түп негізі - ... ұлы ... ... Оны ел ... ... Сұлтанмахмұттың осы өлеңінде сөз арасында айтылған тәрізді көрінетін, ашық айтпаса да анық сезіліп тұрған, сөз түсінер жанға ... бір ой ... ... ... ... ... ... алшақтау болса да, осы бір жолдың арқалаған жүгі ауыр, ... ... Өнер ... егуге, Жарыққа қарай келуге, Пайда, зиян айырсақ, Жүре бермей жегуге. Отанымызды сақтауға, Ақиқатты ... ... ... ... Қала ... таптауда. Бұл тұста ақын ағартушылық идеяны азаттықпен ұштастырып әкеткен. Ақын ағартушылықты білім мен ғылымға жетелер жол ғана емес, елді болашақта ... пен ... ... жол деп ... Ағартушылықты ұлт санасын оятар басты құрал деп біледі.
Сұлтанмахмұттай ақын үшін ұлтының отаршылдықтан құтылуы ең алдыңғы қатарға шығар ... ... ... ... Сондықтан да осы мәселені қашанда еске салып, қай тақырыпқа ... да ... ... ... ... ... ... отырады. "Оқуда мақсат не?" атты өлеңде тағы бір ерекшелік бар. ХХ ғасыр басындағы көп ақындарымыз жалпы қазақ оқымаған, оқуы жоқ, ... ... деп ... ... өзгеше бір оқшау жайды алға тартады. Демейміз оқымады ... ... 186 ... да ... ... ... ... егер ойларыңда соңғы мақсат, Еш мұндай болмас еді ... ... Ақын ... ... өркенниеттен артта қалуы оқудың аздығынан емес, мақсаттың анық болмауынан. Оқу, ... ұлы ... үшін ... ғана нәтиже берері хаһ. Алған білім елдің болшағы үшін қызмет етуі керек. Ол ... ... ... жерде, даму жоқ. Ақын бұл жерде оқу-білім алуға, жалпы ағартушылыққа үлкен азаматтық түсініктен келіп отыр. Яғни оқу елден ... биік ... қол ... өз ... өзі ... құралы емес, халықты өркениетке жеткізудің, өзгенің отаршылдық қыспағынан құтқарудың бірден-бір жолы. Сұлтанмахмұттың бұл ... ... ... өлеңдерінде ("Шығамын тірі болсам, адам болып", "Шәкірт ойы") лирикалық қаһарманның өршіл ойлары тіпті ... ... ... ... ... толы ... өлең ... мың құбылған өлең сөздің құдіреті арқылы оқырман көңіліне жылы ұялап, жүрегіне жол табады. Мен - балаң ... ... ... ... ... күнді барып, белді буған. Жұлдыз болып көрмеймін елдің бетін, Болмасам толған айдай балқып туған. "Шығамын тірі болсам, адам болып" атты ... осы ... ... болсам надандықты тебем" деп, серт берген лирикалық қаһарманның арманының биік, ойының асқақ екенін ... Ақын көп ... бірі ... ... ... да кез ... ақынның теңеуінде жүрген "жарық жұлдыз" емес, "балқып туған" ай болғысы келеді. Оның өршіл рухына нұры мол, қараңғы ... ... ... ... ай ... Осынау шағын өлеңнен арманшыл ақынның жүрек бұлқынысын, ертеңгі күнге деген ұмтылысын танығандаймыз. "Жарық күннен сәуле қуған", мақсаты жоғары, жүрегі отты ... ... ... ... көз ... ... ... ағартушылық тақырыбына жазған өлеңдерінің ішінде шоқтығы биігі - "Шәкірт ойы" (1917). Бұл - ... ... ... ... ой мен ... ... ... ақын жан-дүниесінің тынысын сездірер өлең. Қараңғы қазақ көгіне, Өрмелеп ... күн ... ... ... Күн ... кім болам?! 187 Көркем тілдің шырайын ашып, сөзбен ... ... жан ... ... отты жыр - бір ... ... шығып, бір тыныспен жағылғаны анық. Шағын лирикалық өлеңнен жалынды жырды туғызған ақынның өзіне деген ... ... ... қайтпас қайсарлығы, қажымас қайрат-жігері, жастық жалыны айқын танылады. Жалпы алғанда, Сұлтанмахмұт поэзиясында саяси лирика, әлеуметтік сарын басымдау келеді. Ақынның ... ... ... ... өзі ... ... өмір құбылыстары, кейбір өктемшіл үстем тап өкілдерінің, білімге құштар жастардың образдары бейнеленіп, ... да дәл ... ... ... ... пен ... да жалаң жасалмай, өмір құбылыстары мен әлеуметтік жағдай қат-қабат алына ... ... ... ... ... Ақын поэзиясында Жарқынбай, Күләйме, Мұқан, Сарыбас, Шүкібай сияқты образдар жасалып, нақты ... ... ... ... ... ... - осы тұстағы жазған өлеңдерінің бір озығы деуге боларлық, ... ... ... ... ... ... ... Жарқынбайлардың іс-әрекеттері мен мінез кескіндері сомдалып, әрқайсысы өзіне тән белгілерімен айқын дараланған, Жарқынбай мол ... мен ... алар атақ ... ... ... ... надан кейпінде суреттелсе, Мұқан орысша оқыған, адамгершілігі мол, ... ... ... ... ... жоқ ... ... беріледі. Ал Күләйме болса, айнымас махаббаттың қатал азабы мен ескі салт-сана қорлықтарына шыдай жүріп қиналатын дәрменсіз ару. Бұл ... ... ... ... таба ... ... ақын өз ... көрсетіп, нанымды етіп суреттей білген. Сұлтанмахмұтқа ақындық өнерді құдай дарытқан. Оның шеберлігі - әр сөздің ... таба ... ... ... ... сөз жоқ. Мына өлеңіне назар аударалық. Ақ сәуле күміс жүзді, құндыз қабақ, Сен гүлсің иіс шашқан жарып сабақ. Болғанда ... - ... етің - ... ... - ай, ... - жібек, мамық - тамақ. Бұл ... ақын сұлу ... ... беруде күміс жүзді, құндыз қабақ, мамық тамақ секілді эпитеттерді қолданып суреттесе, көзің - жақұт, етің - ... ... - нұр, ... - ... ... - ... деп, адам образын жасауда аса нұсқалы метафораларды қолданады. Ақын енді бірде "Соқыр сопы", "Неке қияр", "Шұбар ... ... ... ... кейбір арамзалардың жат қылықтарын әшкерелеп, ащы тілмен өткір ... ... ... қожа" өлеңінде: 188 Сұрайтыны ат, айғыр, қошқар, бұқа, Түк білмей-ақ, күбірлеп, оқып ... ... деп, ... ... ... ... ... Шұбар қожа, - дейді. Қараңғы елді алдап, мал тауып жүрген Шұбар қожаның іс-әрекеті арқылы сол кездегі молда, ... ... ... ... "Ақын шығармаларының тақырыптары - түгелдей шынайы өмір, қазақ халқының ... ... ... ... шығармаларының жиыны қазақ халқының Қазан революциясынан бұрынғы, революция жылдарындағы қоғам тіршілігінің, дүние, қоғам тануының, әдет-ғұрып шындығы, әрі әділ ... ... ... ... - дейді ақынның түбегейлі зерттеушісі Б.Кенжебаев. Ақын айналадағы құбылысқа жіті қарап, оны ақындық көңілмен қабылдап, көргенінен қорытынды ... ой ... Оны өлең ... ... өзін ... ... ойып алған небір бейнелердің кейпін жасайды. Бірде көрік десе көрік жоқ, ... мен ... мәз ... ... ... боп өскен бай қызының түр-әлпетін күлкіге айналдырса, бірде сезімнен жұрдай малына сенген әумесерді келемеж етеді. Амал не, ... сөзі ем ... ғой, ... басың кім болсын кем болды ғой. Аққуы айдын көлдің сұңқар ілген, ... қи ... жем ... ғой. Он төрт ... ақын бұл ... мал ... біреуді зорлап алғанына масаттанған көкірегі соқыр, нас наданның топас ... ... ... ... суреттейді. Ақын өз шығармашылығының екінші кезеңіне жататын 1912-1916 жылдарда ақындық өнердің биігіне көтеріліп, шынайы шеберге айналды. Мұнда әрі ... ... әрі ... әрі ... ... әрі азаматтық сарынды биікке көтерген ақын ретінде көзге түседі. Ақынның сатиралық өлеңдерінің ішіндегі көрнектісі - ... ... деп ... ... ... Өлең ... өзінде ерекше бір мысқыл мен әжуа бар. Себебі өлеңге арқау болған сұлу қыздың ... ... ... көріксіз, топас, не түрінде, не тіршілігінде іліп алар ештеңе жоқ қыздың бейнесі сипатталады. Сүйдірген сені ... ... ... ... ... доғал ойның. Ә, дүние, кіріп бойым жылытар ма едім, Қаңтардың аязындай ыстық қойның. Ызғар шығар қойныңнан, ... ... ... ... езуіңе еріксіз күлкі үйірілетін осы ұзақ өлеңде ақын олақ ... ... ... ... ... ... ... әр шумақты жоғарғыдай екі жолмен түйіп тастап ... ... "Қыз сүю", ... "Жан ... деп ... өлеңдерінің кестесі мүлде бөлек. Бұлар - таза ... ... ... сыршыл өлеңдер. Оларға ақынның сұлу сезімі, жастық өмірдің махаббат шуақ ... ... ... ... ... ... қаhарманның сезім күйлері төгіліп түсіп отырады. Мысалы, ақын Гүләйім атты сұлу қыздың бет бейнесін әдемі суреттейді. Он ... ... ... ... ... ... ... шашы. Ақ торғын екі беті құлпырған нұр, Алланың бір жаратқан ... - деп, жан ... тән ... сай көрікті қыздың көркем бейнесін жасайды. "Жан қалқамда" лирикалық қаhарманның ғашық жарына деген отты сезімі, жауапсыз қалған махаббаттың ... сыры ... Ақын бір ... ... ... ... тандырдың. Өмірлік кетпес қайғымды, Бір көз салып қалдырдың, - деп, сезімі мен ... ... ... тағы бір ... Көлеңкеңді көрейін, Құрбандықта өлейін. Жандырдың өзің өрт салып, ... ... ... - дей келіп, сүйген сұлуына ... адал ... ... ... Сірә да жалғыз мен емес, 190 Сенсіз дүние тең емес. Ауруым қатты өлемін, Өзіңнен басқа ем емес. Сұлтанмахмұт - ... тән ... ... ... сәттік ахуалын тап басып суреттей алатын, оны көркем образ, көркем суретке айналдырып, көз алдыңнан кетпестей, жүрекке ... ... етіп бере ... ... лирик ақын. Сұлтанмахмұт көптеген лирикалық өлеңдерінде лирикалық кейіпкер атынан сыр шертіп, өлеңдегі сезімділікті өзгеше бір ... ... ... ... ... ... ой, нақтылықтан гөрі, жалпылыққа ауысып, барлық оқырманға ортақ сезімдей қабылданып, оқушыға ерекше әсер ... Бұл - ... ... бір ... Осы тұрғыдан қарағанда ақын өлеңдерінің мән-мағынасы оқырман ұғымына, сезіміне сай келіп, жүрегімен табысып, жанына жақын болып жатады. ... аяқ" деп ... ... өлеңінде өмір үшін арпалысқан, өмір тұңғиығындағы небір қиындықтар мен қиыншылықтарды жеңіп, жарқын ... ... ... ... ... сомдайды. Суық өткен, шаршаған, Бола ма адам, болмай ма? Соққы жеген қаншадан, Дауысы яки ... ма? ... ... ... ... ... ... адам жеңіп шығады. Ақынның азаматтық позициясы оның өлеңдеріндегі халықтың еркіндік, бостандық жолындағы мүддесін, күресін бейнелеуден көрініс табады. Ақын, әсіресе кейбір ... ... арам ... сұрықсыз бейнесін кескіндеуге өте шебер. Әлеуметтік теңсіздік, езілгендердің азапты тіршілігі - ... ... ... ... қоғамның келеңсіз жағдайына байланысты жырланады. Сары жез сатып алды малын ... Сол үшін ... ... ... Ел ... адам ... әзір сирек, Көпшілігі табансыз, қорқақ, күйрек. Бұл - реалистік дәлдікпен берілген шыншыл суреттеулерде ақын өз ұлтының ішінен шыққан, ... ... ... өз ... ... ойламайтын тоғышарлар бейнесін көрсетеді. Сұлтанмахмұттың суреткерлік шеберлігі сонда, ол осы шағын өлеңіне үлкен әлеуметтік жүк ... ... ... ... ... ... Үлкен шығармаға жүк болар ойды шағын көлемге сыйғызып, шеберліктің шыңына шыққан. Ол рас, аталарың шенге алыпты, ... қып, ... ... ... ... ... қалай бұлдаған сатқандарын, Оқа, түйме, сылдырлақ теңге алыпты. Бұл ... ... ... ... ... заманның дамуынан хабарсыз, патша берген жылтырауық түйме мен оқалы шекпенді бағып отырғанына мәз, санасыз жанның бос ... ... ... Ақын өлеңнің алдыңғы бөлігінде шалдың жинаулы қазына-малдарын суреттей келіп, өзінің ол жөніндегі ойын кейінге сақтайды. Шал: "көріңіздер, жасқанба" ... ғана ақын ... ... ... ... ... мен: ... болсын шекпеніңіз, Артқыға қандай егін еккеніңіз? Жусақ та денемізден кетер емес, Сондағы ... ... ... ... өтер ... ... ... оны түсінер жан қайда. Ақын бұл өлеңде замананың ... ... - ... ... басты нысана ете отырып, төмендегіше ой түйеді. Кесені қолыма алып қарай бердім, Ішінде нақақ көзден жас бар ма деп,... Ақынның осы ... ... ... бар ... ... Көз алдымызда ақын салған керемет сурет, бейнелі образ мәңгілік өшпестей қалып қояды. Күміс кесе түбінде езілген ұлттың мөлдіреген көз жасы ... ... ... өз ... ... із ... тұнық өлкелеріне шүйігеді, бұрын қазақ тарихында ешкімнің санасында тербелмеген соны да ірі мәселелерді көтереді, оларды жанды образға бөлеп, оқушы ... ... ... жаңа ... жан ... ... да тамашалығын жанымен сезініп, ләззат табарлық көркемдікте суреттейді" , - дейді зерттеуші-ғалым Т.Нұртазин. Сұлтанмахмұттың сыршылдығы мен ... ... оның ... ... ... әсем жырлауынан танылады. Оның бұл саладағы жырлары жалаң табиғат көрінісінен тұрмайды, сол кездің қоғамдық жағдайымен ... ... ... ... ... ... ... желге, Жер жібіп және тойып аққан селге. Күн сайын күн күркіреп, көк ... ... - ... ... ... жатқан елге, - деп басталатын ... атты 1914 жылы ... өлең - ... ... озық үлгілерінің бірі. Қазақ халқы үшін ең бір қуанышты да ... ... ... көшу сәті ... бұл ... - ... шабытты шағында туған сәтті дүние! Суреткер көктемнің күні күлімдеген, көгі көтерілген, әсем шағын ... ... ... ... ... ... жырлай отырып, болмысқа терең бойлай да біледі. ... ... ... ... жылтырақ көріністерін суреттей бермей, оның қайшылықтарын да дәл аңғарады. Қоймасын тастай ... ... ... Жүк жеңіл болуының емін тауып. Бел жіп, үзік, ашамай салқам-салқам, Су құяр ... ... ... мал тезегі қора сасық, Қалпында тазартылмай қалды сасып. Ілдебаймен "көш жүре түзелер" деп, Қорадағы ... ... ... ... ... ... халық ақыны көзімен көріп, халық жүрегімен сезініп суреттейді. Суреткер "Көшуде" ел өміріндегі көктемгі ... ... ... ... байланыстырады. Бұл туралы академик Серік Қирабаев "Бұның бәрі де Сұлтанмахмұттың ... ... ... әлеуметтік жағдайларын суреттеуді бірінші орынға қойғандығын танытады. Ол нені ... да ... ... мен оның ... оған әсер етіп ... ... бұрады", - деп түйеді. Ал "Жапырақтар" деген ... ой мен ... ... ... ... ... Көңілдің қосып әніне, Мәз болып жапырақ сәніне. Тұр еді жаным балбырап, Жылы жел тиіп ... ... ... қу ... ... мұның мәні не? Көгеріп гүлі ашылмай, Сарғайған түсі басылмай. Тұрған жалғыз сорлыны Көк жапырақтар жасырмай. Сарғайса да бұл сорлы Өзгеге тұр бас ... Бұл ... ... ... ... ... астарлы берілген. Мұны жазғанда ақынның көз алдына түрлі өмір белестері елестеп, көңілін мың сан ... ... ... Жас ... кәрі ... ... орнын жаңа басады. Бұл - өмір заңы. Кешегі бүгінге жетсе, бүгінгі ертеңге ... ... ... тағы да ... ... ... келеді. Әркім өзіне мөлшерлене берілген өмірді өкінбестей етіп өткізуге тиіс. Артында өкінішін басар іс қалса одан артық не бар. ... осы ... "көп көк ... ... ... сарғайған жапырақ арқылы" өзінің бір сәттегі көңіл-күйін әсем бейнелеп береді. "Кеш" ... Күн мен түн ... ... ... ... өте ... сәттің өзіндік құбылысын көркем суреттейді. Түн қараңғылығын жол таба ... ... ... кейіпкердің жеке сезімімен ұштастырады. "Қараңғылықтың" символдық мәні бар. Ол - қорқыныш, Ол - қауіп, Ол - қасірет. Одан жол ... шығу оңай ... Ақын ... ... осы. ... ... ... барып, Жағалай айналаның бәрі қауіп. Қарасаң қараңғы түн жан ... Бұл ... бола ... ... ... - ... ақын. Жалпы ақын табиғат жайлы жазғанда, оның тылсым сырын айнала қоршаған ортамен бірлестіре отырып, қарапайым ... ... ... ... Ол ... да болсын жаратылыстың көркемдігін адам тіршілігімен байланыстыра бейнелейді. Айналадағы тіршілік тынысынсыз жансыз табиғат сүреңсіз көрінеді. Тіршілік - жансыз ... әр ... оның сан ... өрістететін, оған қимыл-қозғалыс беретін құбылыс. Ақынның "Жазғы қайғы" өлеңі - осындай ойдан туған, сыр тұнған сұлу сурет: Жаз ... ... ... ... ... Күн де тұр ... етіп ... жағып. Құлпырып, жүз құбылып жердің жүзі, Қуанбас жан-жануар бұған нағып. Ақын жаздың шуақты ... жер ... ... күн ... ... ... сол ... көркі төрт түлікті, жайлау төсіндегі әдемі суреттерді төгілдіріп жырлап келіп, кілт басқа сарынға ауысып кетеді. Онда аһ ұрған өкініште, ... кең ... жері ... ... ... ... да бар. Жағалап ауыл қонған көлдерім-ай, Суында жүзіп ішкен ... Шарқ ... ... ... ... ... Зар ... бір күнгіге шөлдедім ай! - деп, ақын жері қарашекпенділер қолжаулығына айналып, өз еркі өзіне тимей, қонысы тарылып, ... ... ... ... жайына қамығады. Бұлай астастыра суреттеу ақын өлеңіне үлкен мағына беріп, оның әлеуметтік 195 сарынын айқындай түседі. Өлең соңында ақын айтар ойын ... ... ащы ... жайып салады: Ал енді, бізге келген заман қандай, Заманға қарсы тұрар шамаң қандай? Мұжықтың көк ... боп ... ... ... ... аһ, ... "Гүл" атты ... ақынның бір сәттік көңіл-күйді қалай шебер бейнелейтінін көреміз. Жаздыкүнгі жайнап тұрған гүлге ... ақын бір ... ... ... осы ... тез ... табиғаттың құрсағынан сонша ғажап болып жаратылған өсімдіктің ғұмыр ... ... ... ... ... жаны ... ойын екі ауыз ... түйіндейді. Мұның бәрін білмесең, Өмір қайдан оңады. Бұл - өмір ... Оны ... өмір ... ... ... ... Өмірдің өтпелігін, уақыттың құндылығын бағалауға итермелейді. Сұлтанмахмұт ақындығын зерттеуші ғалымның бірі Ы.Дүйсенбаев "Табиғат суреттері (пейзаж) мен ... ... ... ... ... Сұлтанмахмұт өзінің дағдылы жолынан танбайды, демек ең алдымен, шығарманың ... ... ... әсеріне не эмоциялық жылылығына ерекше көңіл бөледі", - ... ақын ... ... ... ... ... ... ақында жетерлік. "Жазғы кеште" деген өлеңінде сөзден сурет сала отырып, табиғат аясындағы серуендеп жүрген ғашықтардың көңіл күйін, мөлдір сезімдерін ... ... сая, ... шипа ... ... ... Көк ауа, мөлдір аспан бейне жібек, Көргеннің көңілі өсер, ойы түлеп. Ай бауыры, көк орайдың қойнында Сырласар сыбырменен сүйген ... Сұлу кеш, сұлу ... ... ... адал ... ... әдемі ашып тұр. Ақын бұл өлеңінде сұлу жұлдыз, көк ауа, бауыры алтын ай тәрізді эпитеттерді ... ... сол бір ... ... ... ... ... береді. Сұлтанмахмұт шығармашылығының соңғы кезеңі 1917-1920 жылдар аралығын қамтиды. Бұл - ақын ... ... бар ... меңгеріп, нағыз суреткер ретінде қалыптасқан кезең. Ұлы ... ... ... паш еткен буржуазиялық-демократиялық революцияны ақын қуанышпен қарсы алады. Бұл тұста ақын өзінің ... ... ... ұлтының теңдігін жоқтап, азаттықты жақтап, халқының көңіліне қонар салиқалы ой тастап, ... ... шашу ... ... революциясынан кейін іле-шала "Алаш ұраны" дүниеге келді. Бұл оның ұлтжандылығын, ұлтының езгіге қарсы көтерілуіне шын тілектестігін білдіретін өршіл ... рухы ... отты жыры ... Алаш туы ... Біз - ... баласы. Күніміз туып көгерді, Сарыарқаның даласы, Құрт аурудай жайлаған, Құртпаққа бізді ойлаған, Қанымызға тоймаған, ... ... ... айдаған, Жерімізді шимайлаған, Өшті залым қарасы. Жасасын, алаш жасасын! Ақын патшаның тақтан құлауын шын қуанып қарсы алды. Енді бостандық келетініне ... ... ... ақын ... ... азаттықтың оңай келмесін сезінеді. Сондықтан да енді тек күреске ұмтылу керектігін, соның жолына бар күш-қайрат пен ерік-жігерді жұмылдыру қажеттігін атып, елді ұлы ... ... ... ... ... ел ... ... сенім ұялатады. Алаш туы астында, Күн сөнгенше сөнбейміз. Енді ... ... ... ... ... ... ... ерлер соңында, Басқаға көңіл бөлмейміз, Қандай шайтан келсе де, Алдауына көнбейміз. Өлер жерден кеттік біз! Жасайды ... ... ... ... ... ... ақын ... ар-ұжданына айналар ақындық бағытты тауып, "Қазақ үшін шам қылған жүрек майын" Ахмет, Әлихан сынды ... ... ... солар салған ақ жолды дұрыс деп біліп, білекке-білек, тілекке-тілек қосады. Әрине, ... ... ... астан-кестеңі шығып жатқан тұста ақын көңіл-күйінің үнемі бір қалыпта қалуы мүмкін емес. Талай заңғарды адастырып, ойын ... ... ... ... ... ... жүрегі сезімтал, көңілі күдікшіл ақынды сарсаңға саяғаны белгілі. Ақынның сол аумалы-төкпелі заман ... ... ... ... бірі - "Жас жүрек". Жас жүрек қайда сенің ыстық қаның, Тап мұндай мұздауыңның айтшы мәнін, - деп, ... өз ... ... ... ... ... "Бұ күнде адасудан көз ашпадым, Не нәрсені көздесем тап баспадым, Дүниеден басқа рақат тілемеймін, Кеш, арым, мен білместің адасқанын!" - ... ... ... ... жауабымен аяқталады. Көп зерттеушілер бұл өлеңді ақынның "Алашордашыларға" еріп алданғанын мойындауы деп біледі. Біздіңше өлең ... ... ... ... Мұны ең ... сезімшіл ақынның көңіл мұңы, соны жырлау арқылы жан-дүниесіндегі екі ұдай ойдан құтылуды көздеген ақынның бір сәттік сілкінісі деп ... ... Ақын өзі ... ... ... деп бағалаған Ахметтердің жолынан шошынбайды, "Тәтті үміттің қиялы сәуле берген" бостандық нұрына қол жетпей қалуына өкінеді. Азаттық, бостандық үшін ... "бір ... қол, бір ... бас ... ... бар күш- жігерді біріктірер басшылықтың, тіпті қала берді азаттық үшін ... қияр ... ... ... ... бірдей табыла бермегеніне күйінеді ақын. Аңсаған азаттықтың "тәтті қиял" күйінеді қалуына ақын өзінде кінәлі ... Сол үшін ол ... ... ... ... ... ... үміті ақталмаған ақын өзіне "Неге жасаймын?" деген сұрақ қояды. Мұндағы түйінделген ой - ... енді өмір сүру ... пе, жоқ па ... тура ... ... ... Ақын өзі де, ... да аңсаған "бостандық туы жарқырап", жақсы күннің келеріне деген сенімі азайғанын көреміз. Сусыз, шетсіз шөлдерден, Тұманды, ... ... ... көші ... ... өсіп адамдық, Сырттан түлеп жамандық, Тазарып әбден ... ... ... ... ... тәнді жер алар, Талай буын қуарар, Талай өмір суалар. Жасамаймын: "Еңбектің, Жемісін көзбен көрем" деп, Жасаймын: "Бір қолғабыс Кейінгіге берем" деп. Иә, ақын өз ... ... ... ... алыс ... сезінеді. Сұлтанмахмұт өз поэзиясына негізгі өзек етіп халықтың бостандық сүйгіш ұлы ... ... Оның ақын ... ... әсер ... жағдай өз кезеңіндегі халықтың әлеуметтік өмірі, ұлтының бостандық жолындағы күресі болса, үйренген мектебі, алған тәлімі ұлы ... озық ... ... ... ... Сұлтанмахмұт шығармашылығы ұлтымыздың санасын ояту мен ұлтжандылығын танытудағы өзгеше өріс. ... ... ... бостандық сүйгіштікке баулитын ерекше әсерлі өлең-жырларынан, коммунистік идеологияның белсенділері қатты сескеніп, ұлы ақын мұрасының жанды, пәрменді ықпалынан ... Ел үшін жан ... Жау ... көреміз. Сүйген жарым теңдікті Кімге тегін ... Біз де ... ... Жолында құрбан құлымыз. Осынау азатшылдыққа, күреске шақырған ... ... ойды ... үшін ... оны "буржуазияшыл ұлтшыл" деп ғайбаттап, азаматтық тұлғасын тұқыртпақ та ... ... ... қашанда да ақын ретінде де, ұлтжанды санаткер ретінде де ұлттық ой-сана көшбасшысының бірі болып қала бермек.
2- ТАРАУ С. ТОРАЙҒЫРОВ ... ... ... С. ... ... ... бейнесі
Кейіпкерлердің тілдік мінездемесін бір - бірімен салыстыра талдау, табиғат ... ... ... ... автор шеберлігіне нақты мысалдар келтіріп талдау жасау. Ғалым Б. Шалабаевтың пайымдауынша "Қай жазушының ... ... ... ... ... ... тиіс маңызды шарттардың бірі - салыстырмалы талдау жүргізу... [1.35.]. Сондай - ақ Сөз ... ... тыс, адам ... тыс ... - бір ... - ... жоқ және ... мүмкін емес (З.Қабдолов) десек, онда сол адамның алуан сезімін, мінез - қылығын, типі, қимыл - ... ... - ... дейін бейнелеуде жазушылық шеберлік тұратыны ескерлуі керек. ... ... ... ... ... ... ... мен мазмұнына, композициялық құрлымына қарай әсері барын да ажырата білу қажет. ... ... ... "Қамар сұлу" романын башылыққа ала отырып басқада ақын - жазушылардың шығармаларымен салыстыра отырып, кейіпкерлер портретін , мінез - ... сол ... тағы ... ... ашуды жөн көріп отырмыз.
- өзінің тақырыбы мен мазмұны жағынан әлеуметтік роман.Жазушы қазақ әйелінің ... ... ... ... негізіне алып, сол арқылы өз дәуірінің қоғамдық ... ... ... талдайды. Қоғамдық топтардың Қамар тағдыры туралы әр түрлі түсінігін, әрекет тіршілігін жан-жақты суреттей отырып, шығарма ... өзі өмір ... ... негіздерін сынауға бейімдейді. Қалын малға сатып шалдардың жас қыз алуын, әлділердің әлсіздерге зорлығын, халықтың қараңғыдағы қапас тіршілігін өткір сынайды. Сол ... ... ... ... және оны ұға ... ... елдің надан мінез-құлқын әшкерелейді.
Сұлтанмахмұт - адам хұқын қорғаушы, азат өмірді аңсаушы. Жастардың ... ... ... алуына, халқын өрге сүйрер қатардағы азамат болуына тілекші. Романда жазушы өз ортасынан талпынып, бостандық ... ... ... әр қилы ... кездесіп, ескі салттын құрбаны болғанын тебірене жазады. Сол арқылы аянышты ... ел ... ... халық сезіміне әсер етуді көздейді.
Романның негізгі идеясын Сұтанмахмұт әр қилы тағдырлар, адам бейнелері арқылы ашуға ұмтылады. Оның кейіпкерлері көзқарасы ... ... ... ... ... ... ... және оларды жақтаушы Омар ұнамды кейіпкерлер ретінде танылып, жорға Нұрым, Қалтан қажы, Оспан би, т.б. жаңалыққа қарсы іс-әрекеттерімен көрінеді.
Романның ... ... ... - ... суреттеуінде, аса сұлу, ақылды, ұстамды, сөзге шешен, ақын қыз. Сұлтанмахмұт оны романтикалық бейнеде алып, сирек туатын жан етіп суреттейді. Қыздың ... мен ... де ... ... ... ... мінез-құлқы тең келген Қамарды ел әсемдіктің, ақылдылықтың белгісіндей көреді. ,- дейді.
Әрі өткір, әрі ... ұста ... - ауыл ... де қол ... ... ... көбі қызды көргеніне мәз болып, бір ауыз тіл қатса, оны аузынан ... ... ... ... ... боп ... ... қалса, тіл-аузы байланып, үндей алмай қалатыны тағы бар. Сұлтанмахмұт бұл ... ... өз ... ... туған биік бейне ретінде таниды.
Бұл тұрғыдан оны әулеметтік роман есебінде қарауға әбден болады. Автор роман сюжетін ... ... ... ... ... ... сол оқиғаға байланысты бүкіл қазақ қоғамының тіршілігін, ұғымнанымын терең бейнелейді, ескі ауылды құрт аурудай жайлап есеңгіреткен, тоздырып бара жатқан әдет - ... ... ... әшкерлейді. Сол негізде феодалдық - патриархалдық қоғамның күйреуін көрсетеді. Осыған жалғас жазылған ... да ... өз ... ... ... ... ашуға арналады. Мұнда ол қазақ қоғамы жайлы ойларын ел тағдырын ұстап тұрған ... ... ... ... көрсетеді, олардың өмір жолы, тәрбиесі, ісі, мінез - құлқы жан - ... ... ... ... ... бай баласы Әжібайдың жеке өмірі де, қоғамдық - болыстық ... де ... ... шыға ... Ол ... - ... қара ... жақтап, өзі тектес әлділермен байланыс жасап, іргесі шайқалған шаруасын реттеуге, ауылға кіре ... ... ... тіпті қуып шығуға күш салады. Жазушы Әжібайды жеке адам ғана емес, қазақ қоғамын салмағымен басып қорғап, жанаруына бөгет болып отырған ... ... ... көтереді.-деді Серік Қирабаев.[2.11].
Бұл романдар - дәуірдің ... ... тап баса ... ... ... ... ақын ... емес. Ол тарихи уақиғаны түгендемейді. Мәселе - заманның рухын, дәуір сырын аңғартар моментерді де дәл басып, оған тән ... ... ХХ ... ... қазақ аулы өмірін, ескілшілдік жайлап тозып, іріп бара ... салт - ... ... ... суреттелген іргелі туындылар, ол көпті қинаған шындықты ашынып, батыл, ашық айтып, онымен күреске шықты. Бұл - Сұлтанмахмұт реализмінің ең бір ... ... ... Мұның бәрі Сұлтанмахмұттың жаңа жол - ұмтылуының заңдылығын ... тегі ... ... бай ... бірақ өз әлінше оқыған, өмірді танитын қыз. Ол ... ... ... жаңа ... жаңа ... ... ... ол ұяңдау болып көрінеді. Басына күн туып, ескі салтпен айқасақнда ғана Қамар өршелене бастайды. Сөйтсе де ол махаббат сезімнен құр ... ... ... ... ... ол бір қызарып, бір сұрланып, жүрегі кеудесіне сыймай қысылып, қарап тұрып бір тынымсыздықта ... ... пән ... шын ... ... бар. Бірақ оны терең ойға батыратын нәрсе - өз ойы, арманы мен қоғам салты арасындағы зор ... Тағы ... ... теріс сипаттарын көреміз.[3.273]. Мынау залымдықты көргенше, қанғып өлейін. Мұнда Ахметтің кетер алдында Қасен деген досына жазған ... ... ... ... - ... ... ... көре күйік жан таласып.
Бұл күнде өлетінім сол қайғыдан,
Қамардың халін ойлап жаным ашып [4.45]
дейді. Оқуды сылтау қылып, екі жүз шақырым ... ... ... Бұл ... ... ... ... сезімі бар және ғашығы үшін қиналуы, жаны ашуын байқаймыз. Енді бірде Қамардың ... ... ... байқайтын болсақ, мына шумақтан көреміз.
Қорлықты зорлықпенен көрген ... ... де ... ... әлем аузының суын құртып,
Арманда арсыздардан өлген Қамар. [4.58].
Ал романның басындағы Қамар портретін ақын былай суреттейді. Бастапқы келтірген ... ... ... ... өзгеше, оны мына шумақтан аңғарамыз.
Жіңішке сымға ... әні ... ... ... тәні қандай.
Ақыл-ой, мінез-көрік түгел келіп,
Толысып, толып тұрған сәні қандай. [4.81].
Сұлтанмахмұт Торайғыров жоғарыда келтірілген екі шумақта ... ... ... ... Жаңа ... ... ... ашуға ден қойған. Ақын кешегі еркін де балғын өскен сұлу қыз, ... ... ... бақытсыздыққа ұшыраған сәтін байқатса. Мұндағы қарсыласқан екі түрлі портрет автордың осы гуманистік, азатшылдық идеясын береді. Осындай мысал ... ... ... ... ... Жамал" романындағы Жамал бейнесі алатын болсақ. Жамал - өз ... үшін ... ... ... ... қыз. Бақыт жолында қандай қиындыққа да қарсы тұратын қайсар жан. Жамалдың рухани жан дүниесі, ішкі әлемі ғашығына ... өлең ... ... ... болып сеніменен,
Кім айтар жүрмеді деп теңіменен?
Сенімен отқа түссем - ... ... ... атты ... ... үзінділер ден байқауға болады. Енді бірде Жамал басындағы қиындықты ... ... деп ... ... Ғали ... ... Жамалдың монологі - бостандық бақыты жолындағы күресте жеңіліс тауып, өмірден үміті үзілген жанның трагедиясын былай суреттейді. Анасы Шолпан: ... ... - ... ... "Апа, енді мен үшін ... ... маған енді, Ғали болмаған соң, бәрібір, суға батырып, отқа ... да, ... бере ... алла ... ... маңдайымды ашайын десе, Ғалиды мұндай қылмас еді", - деп мұңын шағады. [6.174] .Ана мен қыз ... ... ... күдерін үзуі және өз ризашылығымен түседі. Осындай дәрменсіздікті біз Ахмет сүйгеніне қолы ... ... ... ... сұлудан да байқаймыз.
Ағатай болдым ғашық мұрыныңа,
Көк бурыл иектегі құрымыңа.
Кірпідей аяқ - қолы ... күн бар ма екен ... - ... Қамар өлеңінен Нұрымды сүймейді тіпті мейлінше жек көреді. Оның кәрлігін, ұсқынсыздығын ... ... өлең ... Ал ... бір шумақтан Қамардың зорлық, зомбылығына шыдамай Нұрымға былайдейді.
Айтайын шын сырымды ауызба - ауыз,
Дөңкиген күйек сақал, ... ... ... ақыл - ойлы ақ ... емес мал ... ... ... шіркін, өмір сүрмек мені менен,
Мал шашып, маңызданған еңбегіңнен.
Өлсем де отқа түсіп, суға түсіп,
Бір минут тұра алмаспын сеніменен, -- ... Бұл ... ... ... ... де ... бетінен таймайтынын ашық айтады. Және Нұрымға көнбес үшін өлімге де дайын екенін сездіретінін мына шумақтан ... ... ... ... ... ... ... жерге жаным қиып.
Ол жерден ала алмассың, бара алмассың,
Болыспын деп айқайлап, кісің жиып, -- ... бұл ... ... ... - бет ... үстіндегі жасаған зұлымдығын бетіне баса айтатынын ашады. ... ... ақын ... ішкі ... - ... беріктігін, қайсарлығын, күйініш - сүйінішін суреттейді.
Жамалға анасы жаны ашыса Қамарда ... жаны ашып ... ... Бұл сол ... ... қыздарының басындағы ең бір қайғылы да ауыр қиын кезеңді ақын заман кінәлі дей отырып бір қырынан ... ... ... әр түрлі келеңсіздікті баса сынап айтады.
С.Торайғыров Омар ... ... ... панасыз, дәрменсіздікті танытады. Біріншіден, "Омар Қамарды Нұрымға беруге бірден қарсы ... ... мен ... ... ... ... беру жайлы сөз еткенде, шошып кетеді. - "Сыпыра ... ... ... саума? Мәжүн болмасаңдар, қаражүрек болмасаңдар... Апырмай, апырмай, ұялмай - қызармай періштедей ... ... ... жаман дөңкиген жауызға ұйғардық деп не беттеріңмен айтып отырсыңдар? Неден қысылдыңдар? Неден жүректерің үзілді?..." , - деп ... ... ... , дәрменділігін танытса. Екінші мына суреттеуден "Қамар секілді асып туған қарашығым сендердің надандықтарыңа шынымен - ақ қара тоқты ... - ау! Көз ... ... мойындарыңда! Илайым көздерің ашылмасын ! Мейлің, итіңе, құсыңа бер. Ай, бағы ... ... - ай! ... - ай! - деп ... еңіреп бүк түсіп жатып алады", - десе. [4.215]. Шамасы келмей ақыры ... ... ... ... ... ... бір суреттеуде "Омар қайтсін, амалы бар ма?! Іші - түтін, сырты - ... ... қара жер, құр ... ... өрт ... кісідей болып жүріп, тойын қылып, құдасын түсіріп жөнелтті". [4.382] Бұл арадан Омардың әлсіз наразылықтан аса алмайтынын танытады. ... ... ... өзі - ақ оның ... дөрекі, зұлым екенін бірден байқатады. "Бұл өзі жеті атасынан бері уызы ... бағы ... ... ұры ... бір ... ... басы сәждеге тимеген, жамандықтан басқаны сүймеген, бірді - бірге атыстырып, елді қан жылатумен шынжыр балақ, шұбар төс, қанды ауыз ... бір ... еді" [4.216] десе ... "Құр ... ... мен ... ... әліпті таяқ деп білмейтін надан, пішіні де жаман, ауызы толған боғауыз бен былш - былш ... ... мас, әрі нас, елу ... жасы бар, ... ... басы бар, жай ... өзі сұп - ... бүйі секілді, түксиген, күпсиген, бұқа мойын, өгіз құрсақ, алақан көз, жайын ауыз, дорба ... ... ... бір ... ... ... еді". ... Феодалдық ғұрыптың барлық тізгінін қолына берік ұстанған ол - елді жеп, қан қақсатып жүрген адам. ... оған ... бір ... ... де ... болады.
Халқыңды қан жылаттың, Жорға Нұрым,
Болдың ғой заманында сорға Нұрым.
Оспан деген жұтқышы тағы шықты,
Бара - бара ... ... ... ... ... мен оның ... ... әшкерлейтін осы өлеңде халықтың басына төнген ауыртпалықтың мұңылы сарыны байқалады. Ақын Жорға ... ... ... ... тіпті ашыла түседі. Ол Қалтан мен Оспан арқылы Қамарды ризашылықсыз, күшпен айтырады. Қамардың наразылығымен есептеспей, оны зорлықпен тартып әкетеді. ... қым - ... ... ... ақын әр ... бетін ашып көрсетеді. Осындай келеңсіз қатыгез алаяқ жауыздардың қолына түскен Қамардай қыздың бүкіл өмірі, қазақ ... ... ең бір қиын ... өмір кешкен бақытсыз махаббаттары үшін күрескен жаңашыл жастарды ақын қинала суреттейді. Демек осындай келеңсіз жағдайды біз "Бақытсыз Жамал" романынан да ... Ақын ... ... ... ... ... жылқысы, үш жүздей қойы, дөңгелек шаруасы бар, негізі жұмсақ, момын адам" [6..216]
деп ақын ... ... орта ... ... ... ... ... жуас, қақ - соқпен шаруасы жоқ жан енді билік үшін, байлық үшін неге болса да ... ... деп ... ... Сәрсенбайды қазақ жерінде капиталистік қарым - қатынас дами бастаған тұста билікке ұмтылған жаңа ... ... ... ...
XX ... ... қазақ ауылының әлеуметтік өмірін кен қамти суреттеуде Сұлтанмахмұттың өлеңмен жазылған атты ... да ... ... ... бұл ... ... ... қарсы үнін тереңдетіп, әлеуметтік өмірдің басқа жақтарын суреттеу арқылы жан-жақты аша түседі. Әйел ... ... ... өмірі мұнда басты тақырып болып бөлінбейді, қоғамдық теңсіздіктің көп мәселелерінің бірі ретінде көрінеді. Ол қазақ ауылының тіршілігін, ел арасында етек ... ... ... ... ... қамтиды. Қазақ халқының қоғамдық, шаруашылық, мәдени дамуда мешеу ... ... ... пен ... ... пен ... қырсыздықты, алауыздықты сынай отырып, халықтың тағдыры, оның саяси-әлеуметтік өмірінің түйінді мәселелері ... ... ... негізгі кейіпкерлері - қазақтың билеуші табының өкілдері. ... ... ... ... ... ел басқару жүйесіндегі мінез-құлықтары роман оқиғасының негізін құрайды. Тасболат байдың үш буын ұрпағы (Өзі, ... ... орта ... ... Байбол, ауылдағы жас, жаңа ұрпақтан Әнуар, Күлтай бейнелері жасалады. Бұлардан басқа романда ... қала ... ... ... ... идеясын осы бейнелер белгілейді.
Романның негізгі кейіпкерлері Тасболат ... ... ... өзін ... жан-жақты бейнелеп жатпайды, оған шығарманың басында эскиздік суреттеулер беріледі. Ол - ескі ауылдың байы. 15 жыл болыс ... ... ... Ел ... ... ... ... өкілі есебінде Тасболатты сахнадан тайдыра береді. Болыс болу үшін орысша тіл білу қажет болған ... ... ... ел билеу қызметінен айрылу қаупі төнеді. Бар байлығын шашып, тартыса-таласа жүріп, ол үлкен баласы Жақыпты болыстың кандидаттығына зорға өткізеді де, кіші ... ... ... ... ... ... Жақып қайтыс болады да, әкесі Әжібайды оқытпай қайтып алады.
Сұлтанмахмұт Әжібайды жасында алғыр, зерек, отты бала еді деп ... ... бай ... нашар тәрбие алған ол жасынан бұзық жолмен ... Осы ... ... ... ауылындағы тәрбиесіздікті сынайды...
романының идеялық мазмұның жоғарыда талданған ... ... ... ... мұнда өнер адамдарына тән қырағылықпен қазақ ауылындағы жаңа күшті де, оған кедергі болып отырған ескілікті де ... көре ... ... ... бір ... іс-әрекетінен кеңейіп, үлкен қоғамдық құбылысқа - әжібайшылдыққа айналғанын, ... ... ... қауымының дамуына бөгет болып отырғанын бейнелейді.
Ескі қазақ ауылындағы ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен осы әжібайшылдықтың түпкі сырын әшкерелейді. Бірінен-бірі өрбіп тарап, үлкен ... ... ... ... ... - ескі ... ... жақтаушысы. Ол қазақ әйелдерін, момын кедей шаруаларды кемсітіп, зар жылатып, азапқа салады. Ел ... ... ... ... ... ... көбейтеді. Жаңалық атаулының бәріне қарсы тұрып, мешеулікті, қараңғылықты қорғайды. Осы мәселелердің әлеуметтік сыр-сипатын ... ... ... ... ... осы ... құтқару үшін әжібайшылдықты тудырып отырған қоғамдық себептерді іздейді. Осыларға деген сұрақ қояды.
Көркем шығармада кейіпкерге баға беру әр кейіпкерге сай ... мен ... ... мінез - құлықы, жүріс - тұрысының іс әрекеті арқылы ... жан - ... ашып ... ... Сол ... ... ... идеясы ашылып, кейіпкердің мінез - құлқы қарама - қайшылықтары арқылы жазушы ... ... ... ... пікірлеріне қосыла отырып, көркем шығарманың тілін автордың өзіндік сөз қолданысына сүйене отырып, екі ... ... ... - ... ... ... ... ұсынып отырмын.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жалпы алғанда, Сұлтанмахмұт Торайғыров поэмалары арқылы өзі өмір сүрген дәуірдің көкейкесті мәселелерін көтеріп, замана, қоғам, адам ... ... ... ... өркениетті идеяны қозғайтын терең ойлы, жаңа мазмұнды шығармаларды дүниеге әкелді. Оның поэмалары ХХ ғасыр бас ке- зіндегі қазақ әдебиеті көркемдік ... биік ... боп қала ... ... ... мұрасы өте бай, оның сезімді тербетер лирикасы, толғамы тоқсан тарау терең ойлары біздің қалыптасқан сана-сезім, түсінік - ... ... сия ... Оның бай ... ... ... мен 216 қағидалар негізінде қарастырмайтын, жаңаша пайымдаулар негізінде ғылыми тұрғыда ... ... ... ... көре ... ... Қорыта айтқанда, өзгеге ұқсамайтын ақындық болмысымен, биік азаматтық тұлғасымен Сұлтанмахмұт Торайғыров қазақ ... ... ... қалады. С.Торайғыров өз романдарының арқауы ретінде ақылды, сезімтал жандардың трагедиялық тағдырын алады. Оның бас ... ... ... дейін даралана көрсетіледі. Ертеңін ойлаудан гөрі өткенді сақтауды тәуір көрген әлеуметтік топтардың бүр жара бастаған жаңалықтарымен қарым-қатынасы, қақтығысы, ... ... ... ... ... ой, ... ... Бірде жаңалықтарды жеңіп, жастарды трагедияға душар қылса, екіншісінде, өздерінің қаусаған сипаттарын сезеді, ... ... ... ... ... ... қоғамы қайшылықтарын дөп басу, танып білу, тереңдей талдау, жан-жақты көркем бейнелеу оңай шаруа емес. Бұл тез өсіп, ... келе ... ... ... ... үшін ғана емес, қазақ әдебиеті үшін де жаңа әдеби үлгі, икемді ... ... ... ... ... әсіресе "Кім жазықтыда", оның қаншалықты романдық ойлау деңгейінде көтеріле алғаны ... ... Оның ... ... ... романнан кейін, өлеңмен жазылған романға тәуекел етуінде, күрделі жанрдың түрлі үлгілерін де байқап көруінде.
С.Торайғыров ... ... ... ... ... игере тұра, екінші романында өлеңге баруының ... бір ... ... анық. Ол қаламгердің ақындық талантында ғана емес күрделі мазмұнды көлемді дастанға, поэмаға айналдыруда көркем мазмұнда өрнектеуде қазақ ... ... ... ... да ... Тез ... талап еткен төтенше шақта (бәйгеге арнап) дәстүрлі үлгіні пайдалануға ұмтылу таңданатын іс емес. ... ... ... ... ... ... ... жазылған романның әдемі көрінуі ғажап емес.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
* Дербісалин Ә. Қазақтың Октябрь алдындағы демократияшыл әдебиеті. (С. Торайғыровтың әдеби ... ... - ... 1966. 310 б.
* Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті. Орта мектептің 9-класына арналған оқулық / С. Қирабаев, ... А., - ... 1966, 1967. 243 б ... мен ... ... ... Б. XX ... басындағы қазақ әдебиеті. Жоғарғы оқу орындарының студенттеріне арналған оқулық. (С. ... ... мен ... ... ... берілген) / Ө. Есназаров. - Алматы, 1966. 223 б.
* Тұрбеков А. Қазақ әдебиетінің тарихы. Педагогикалық институттар мен ... ... ... ... оқитын студенттер үшін курс жұмыстары / Ә.Нарымбетов. - Алматы, 1966. 125 б. ... ... ... жанрлық ерекшеліктері жайлы)
* Әбілов Д. Сұлтанмахмұтқа. (Өлең) // Әбілов Д. Уақытпен сырласу. - Алматы, 1966ж 79 б;
* ... М. ... және ... Зерттеулер. - Алматы, 1966. 229 б. (Сұлтанмахмұт Торайғыров туралы)
* Еспенбетов Арап. Екінші бөлім. Сұлтанмахмұт // Еспенбетов Арап. ... және ... ... ... - Алматы, 2008. 225 б. - (Шәкәрім әлемі)
* Әбдешев М. Ақынның қолтаңбасы // Әбдешев М. ... ... ... ... ... басылым. - Алматы, 2008. 350 б. - (Менің Қазақстаным)
* Сұлтанмахмұт Торайғыров (1893-1920) // Қазақтың тәлімдік ... ... Он ... / ... С. ... К. ... - ... 2008. Т.5 - Қазақстанның Ресейге бағыну кезіндегі тәлімдік ойлар және оқу-ағарту ісінің жайы. 419 ... ... ... ... // ... ... - Павлодар: ЭКО, 2008. 440 б. 1 кітап

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Corel Draw графикалық редактор28 бет
Delphi ортасының мүмкіндіктері24 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық іс-әрекетін дамытудың әдістемелік жүйесі39 бет
Бейнелеу өнері арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілетін дамыту63 бет
Ветеринарлық санитарлық объектілерге қойылатын ветеринарлық санитарлық талаптар28 бет
Ж.Аймауытов ; Ғ.Қарашев; Б.Күлеев ; С.Сейфуллин; І.Жансүгіров; Б.Майлин шығармашылықтары16 бет
Жазбаша жұмыс арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту55 бет
Жүніс Сахиевтің «Жасампаздық қиырында» шығармасы тілінің лексика−фразеологиялық ерекшеліктері62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь