Шәді Жәңгірұлы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
1.ТАРАУ Ш. ЖӘҢГІРҰЛЫНЫҢ ӨМІР ЖОЛЫ МЕН ТАРИХЫ
1.1 Шәді Жәңгірұлының өмір жолы, шығармалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
2.ТАРАУ Ш.ЖӘҢГІРҰЛЫНЫҢ ТАРИХАТ ДАСТАНЫ
2.1 «Тарихат» дастанынталдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
2.2 Дастандағы Абылай хан бейнесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29
Қазақ елінің оқу мен өнерді үйренуінің аса қажет екенін насихаттап, халық тарихына, ел-жұрттың тұрмыс жағдайына баса назар аударған , сонымен бірге арғы — бергі хандарымыздың өмірбаянына үңіліп, бізге шама-шарқынша жеткізген зиялы ақындарымыздың бірі – Шәді Жәңгірұлы. Ақын 1855 жылы Оңтүстік Қазақстан облысының Созақ жерінде д‰ниеге келген . 1861 жылы Тоғыз жасында Шәдіні әкесі ауыл молдасына дәріс алсын деп береді . Зерек , алғырлығымен Шәді хат танып шығады. Келер жылы әкесі Шәдіні Шаян мешітінің молдасына береді . Осында оқып жүріп Щәді өз бетінше қисса, хикаяларын оқуға дағдыланады.1864 жылы Шәді Шымкенттегі Абдолла Шәріп дейтін ғұламадан дәріс алып , араб- парсы тілдерін меңгереді . 13 жасар баланың қабілетін таныған Шәріп оған «1001 түн» , «Тотынама» , «Шахнама» сияқты ертегілерін үнемі айтып , оқып беріп отырған .
Шәді бірқатар шығармаларын діни бағытта жазды. Өйткені ақын діни сауатты болумен қатар, шығыстың қисса- дастандарын жетік білген және соның салдарынан сол замандағы көптеген мәселелер бойынша діни көзқараста болды. Ол дінді өзіне идеал етіп дәріптеді. Ол дінді- ағартушылықтың, адамгершіліктің, тазалықтың қайнар көзі деп білді.
Шәді Жәңгірұлының көп жыл ізденіп, көз майын тауысып жазған атақты дастаны – «Назым сияр Шәриф» атты туындысы. Бұл шығармада Мұхаммедтің (ғ.с.) туғаннан өлгенге дейінгі барлық өмір жолы суреттелген. Ол кісі кіммен дос , кіммен күреңқабақ болды, кәпірлермен қалай күресті мұсылмандарды қалай қолдады, қанша баласы болды, кімнің тәрбиесін көрді қанша рет некеленді ,әке-шешесі кім еді, туған-туысы бәрі-бәрі түп-түгел жырда көрініс табады.
Ақынның Мұхаммед пайғамбар жайында қалам тербеуінің өзінде де көп мән бар . Біріншіден, пайғамбар өмір тарихының халық арасына тарауын көздесе, екіншіден , мұсылман ғалымдары арасындағы даулы мәселеге өзіндік көзқарасын білдіріп отырады. Дастанның басынан-ақ «Нұр» сипатына ерекше
1. Шәді төре. «Назым сияр шәріп» А., 1995. 46-бет.
2. Шәді Жәңгірұлы «Хикаят халифа Һарун ар-Рашид» Ташкент, 1914ж. 3-бет.
3. 3.Әуезов М. Шығармалары. 16 том. Алматы: Жазушы, 1985. –400б.
4. Алтынсарин Ы. Қазақ хрестоматиясы. Алматы: Білім, 2003. –112б.
5. Байтұрсынұлы А. Шығармалары. 1 том. Алматы: Алаш, 2003. –408б.
6. Келімбетов Н. Қазақ әдебиет бастаулары. Алматы: Ана тілі, 1998. –256б.
7. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. Алматы: Ғылым, 2001. –448б.
8. Сейфуллин С. Шығармалары. ҮІ том. Алматы: Қазкөркемәдеббас, 1964. –456б
9. Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы.- Алматы:Санат.-1994.-б.210-214
10. Қалижанұлы У. Қазақ әдебиетіндегі діни-ағартушылық ағым. - Алматы: Білім. – 1998. - б. 210-222
11. XX ғасыр басындағы әдебиет . Хрестоматия . – Алматы:Білім. – 1994. - б.30-34
12. «Жамбыл-Тараз» 2004 №4,№3,№2
13. Қазақ тілі мен әдебиеті» Т.Қыдыр . – б.70
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ...............................................................................................................3
1-ТАРАУ Ш. ЖӘҢГІРҰЛЫНЫҢ ӨМІР ЖОЛЫ МЕН ТАРИХЫ
1.1 Шәді Жәңгірұлының өмір ... ... ... ТАРИХАТ ДАСТАНЫ
2.1 дастанын талдау............................................................................14
2.2 Дастандағы Абылай хан бейнесі.................................................................20
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................................................28
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.....................................................29
КІРІСПЕ
Қазақ елінің оқу мен ... ... аса ... ... ... ... тарихына, ел-жұрттың тұрмыс жағдайына баса назар аударған , ... ... арғы -- ... хандарымыздың өмірбаянына үңіліп, бізге шама-шарқынша жеткізген зиялы ақындарымыздың бірі - Шәді Жәңгірұлы. Ақын 1855 жылы Оңтүстік Қазақстан облысының ... ... ... ... . 1861 жылы ... ... Шәдіні әкесі ауыл молдасына дәріс алсын деп береді . ... , ... Шәді хат ... шығады. Келер жылы әкесі Шәдіні Шаян мешітінің молдасына береді . Осында оқып ... Щәді өз ... ... ... ... ... жылы Шәді Шымкенттегі Абдолла Шәріп дейтін ғұламадан дәріс алып , ... ... ... ... . 13 ... ... қабілетін таныған Шәріп оған , , сияқты ертегілерін үнемі айтып , оқып беріп ... . Шәді ... ... діни ... ... ... ақын діни ... болумен қатар, шығыстың қисса- дастандарын жетік білген және соның салдарынан сол ... ... ... ... діни ... ... Ол дінді өзіне идеал етіп дәріптеді. Ол дінді- ағартушылықтың, ... ... ... көзі деп ... Жәңгірұлының көп жыл ізденіп, көз майын тауысып жазған атақты дастаны - атты ... Бұл ... ... (ғ.с.) ... ... дейінгі барлық өмір жолы суреттелген. Ол кісі кіммен дос , кіммен күреңқабақ болды, кәпірлермен қалай күресті мұсылмандарды қалай қолдады, ... ... ... ... тәрбиесін көрді қанша рет некеленді ,әке-шешесі кім еді, туған-туысы бәрі-бәрі түп-түгел жырда көрініс ... ... ... ... қалам тербеуінің өзінде де көп мән бар . Біріншіден, пайғамбар өмір тарихының халық арасына тарауын көздесе, ... , ... ... ... ... мәселеге өзіндік көзқарасын білдіріп отырады. Дастанның басынан-ақ сипатына ... ... соны ... керек . Өйткені орта ғасырлық ғұламалар Алланың алғаш жаратқан нәрсесі жайында дауласып , әр түрлі пікірлерді ұстанған болатын. Кейбірі ... ... ... пайғамбардың нұры десе, кейбірі қалам немесе ақыл екенін алға ... ... ... мен ... ... сөз шебері Шәді Жәңгірұлының шығармашылығындағы дастандардың басты ерекшеліктеріне, оның шығармашылық өмірбаянына, шығармаларының идеялық, танымдық, тәрбиелік мәніне, өзіндік сыр-сипатына талдау ... ... ... туындыларының бізге жету жолын, жариялануын, танылуын, әр кезеңдердегі зерттелу ерекшеліктерін айқындау мақсат етілді. Осы мақсатты ... үшін ... ... іске ... ақынның өмірі, шығармашылығы тоқтау;
* Ақынның дастандарын соның ішінде дастанындағы ... хан ... ... ... ... ... жұмыстың теориялық және әдіснамалық негіздері: ақынның дастандарын талдауда арнайы жазылған әдебиет ... ... ... ... ... ала ... өзіміздің жеке талдау білігімізге сүйендік.
Курстық жұмыстың әдіс-тәсілдері жұмысты жазу барысында. жинақтау, жүйелеу, салыстыру, талдау сияқты зерттеу ... ... ... ... мен нәтижелері ақын шығармашылығының бұрын айтылмай келген қырларының айқындалуы, кейіннен табылып, соңғы жылдары жарық көрген шығармаларымен толықтырыла отырып ақын ... ... ... мен ... деп білеміз.
Курстық жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы қіріспеден, 2 тараудан, ... ... ... тізімінен тұрады.
1-ТАРАУ Ш. ЖӘҢГІРҰЛЫНЫҢ ӨМІР ЖОЛЫ МЕН ТАРИХЫ
+ Шәді Жәңгірұлының өмір жолы, шығармалары
Ақын үлкенді-кішілі 18 дастан, поэма, қисса - ... ... ... жазып бастырған. Шәді өз шығармаларын көбіне XIX ғасырдың 80-90 ... , ... XX ... ... он ... ... Шәді көбіне хикаялармен , дастан жазады. Өйткені, жасынан шығыс классиктерін ... ... ... таланттың шығармашылығы - дастандар еді. Олар: , , , (Абылай хан жайында ... ) , , т.б. ... ... ... діни ... жазды. Өйткені ақын діни сауатты болумен қатар, ... ... ... ... ... және ... салдарынан сол замандағы көптеген мәселелер бойынша діни көзқараста болды. Ол ... ... ... етіп ... Ол ... ағартушылықтың, адамгершіліктің, тазалықтың қайнар көзі деп білді .
Шәді Жәңгірұлының көп жыл ізденіп, көз майын тауысып жазған атақты дастаны - атты ... Бұл ... ... (ғ.с.) ... өлгенге дейінгі барлық өмір жолы суреттелген. Ол кісі кіммен дос , кіммен күреңқабақ болды, кәпірлермен қалай ... , ... ... ... ... баласы болды, кімнің тәрбиесін көрді , қанша рет некеленді ,әке-шешесі кім еді, ... ... ... ... көрініс табады .
Ақынның Мұхаммед пайғамбар жайында қалам тербеуінің өзінде де көп мән бар . ... ... өмір ... халық арасына тарауын көздесе , екіншіден , мұсылман ғалымдары арасындағы даулы ... ... ... ... ... Дастанның басынан-ақ сипатына ерекше тоқталуы соны аңғартса керек . Өйткені орта ғасырлық ғұламалар Алланың алғаш жаратқан нәрсесі жайында дауласып , әр ... ... ... ... Кейбірі алғаш жаратылған нәрсе пайғамбардың нұры десе , ... ... ... ақыл ... алға ... еді. ... Мұхаммедтің (ғ.с.) қалай өмірге келгенін де оқимыз:
Ғабдолла Әмина атты әйел алды,
Ибраһим тәртібімен некеленді.
Әуелі кездескенде ... ... айда ... ажал ... ... ... ... өліп кетті .
Алланың әмірімен Мұхаммедті ,
Құрсақта анасының жетім етті .
Ақынның мәліметі ... , ... ... ... (ғ.с.) ... ... жетім қалғанын білеміз, көптеген діни қолжазбаларда Алланың елшісін ... өсті ... ал ... ... ... ... осы дастандай жан-жақты түсіндіріп айтқан емес .
Мекке арабтарында сол кезде жас баланы көшпенділерге тәрбиеге беру салты қалыптасқан екен . Осы әдет ... жыл ... олар ... , ... ... алып ... екен . ... тау қоршаған, барлық жағынан санитарлық нормаға сәйкес келмейтін : ауасы тар , ыстық, сасық қалада сәбилер өлімі 10 пайызға ... ... . Неше ... ... ... ... әр түрлі жұқпалы аурулар көп таралған. Сондықтан шамасы келген отбасы ақыларын төлеп , сәбилерін сүті бар ... ... ... ... ... . Бұл әдет ... екі рет : көктемде және күзде жүзеге ... . ... Бату Саад ... ... ... аралап бала ала бастағанда сәби Мұхаммедті (ғ.с.) ... ... ... , ... оның жетім екенін біліп , оған уақытылы ақы бермейтін шығар , егер шешесі күйеуге шығып кетсе , ... ... ... ,- деп, баланы алғысы келмейді . Сол уақытта ешқандай бала ала алмаған Халима , ... Әл ... және бала ... ... ... өзінше намыстанып , амалсыз Мұхаммедке (ғ.с.) сүт ана ... . Ол ... жан , ол ... ... , ... ... сүт ана ... , қандай адамға оның сүтінің керек болатынын ?
Халиманың Мұхаммедті (ғ.с.) әкелгендігі оған бақыт-байлық , ырыс ... ... ... ... , үнеиі қарыздан шықпай жүрген бұл отбасына ойламаған жерден береке келіпті , ... ... ... , ел ... ... . ... (ғ.с.) те ... қағажу көрмей , өз ата-анасындай болып кеткен осы отбасының бір мүшесіндей сезініпті өзін. Алайда ойламаған жерден Мұхаммед (ғ.с.) ... , ... ... ... тез өсіпті , бұл туралы дастанда :
Расул өзгелерден тез ер ... , ... айда ... ... кетті .
Сөйлеуге үш-төрт айда тілі кепті ,
Әуелі деп сөзге кепті , ... айда ... ... ... .
Мұхаммед (ғ.с.) жасынан қасиет иесі еді , оның ең ... ... ... - ... деп ... ... ... келуі дер едік . Біздің көпті көріп , көнектің түбін тескен ата-бабамыз :
Әуелгі сөз бисмиллә ,
Бисмилләсіз іс қылма,-
деп тегіннен-тегін айтқан ... ... бір ... құдіреті деп білеміз , халқымыз : деп біліп айтқан.
Шәді Жәңгірұлының атты дастанында ... ... бес ... ... жастағы Хадиша атты жесір әйелге үйленгенін де жырлайды. Меғражға барып, Алланың көргенін де ... . ... ... ... ... кіргізіп күндіз-түні аянбай, Алла жолында қызмет еткенін, мүнафиықтарды (екі жүзді) ешқашан аямайтынын, күллі мұсылманды бір ел , әр ... ... ... пайғамбар тарихына арнаған дастанынан басқа , оның ... үшін ... ... ... дастанын да жазған. Хайбар- жердің аты.Мәдинеден бірнеше шақырым жерде орналасқан.Бұл соғыстың Ислам тарихында алар орны ... . ... ... (ғ.с.) ... ... ... елдің сол қанатына шоғырланған жүгеттермен болған шешуші шайқасы Хайбарда өткен болатын. Адам ата жаратылғалы бері адамзат баласының қас - ... Оның ... адам ... ... жолдан тайдырып, жаманшылыққа бастау болып табылады.Әзәзіл Ібілістің бар айла-шарғысын ашып ... ибн ... () ... еңбегі діндарлар арасына осы еңбектің желісіне құрылған. Шығармада Барсиса деген діндардың хақ жолында жүріп, қалайша Ібілістің тұзағына ... ... ... . ... осы ... ... ... өз нәпсісініңқұлы болмауға шақырған.
Шәді деген дастанын жазады. Осы дастаннан оның құран тәпсірін де жетік меңгергенін көруге болады. ... ... ... ... адамның өлер алдындағы сәтінен бастап, қабір азабына дейінгі аралықты суреттеген шайырдың еңбегіне сүйсінбесе амал жоқ .
Шәді ақын ... ... ... қорқытудан аулақ. Тірлікте істеген әрбір әректтің о ... ... ... ... екенін еске салады . Демек, адам баласы тіршілікте істеген қателіктері үшін тіршілікте Алладан кешірім сұрауы тиіс. Ақынның бұл көзқарасы ... ... ... ... жаны таза адамның жүрегінен шыққан өсиет сөз екенін аңғаруға болады.
Кеңес ... Шәді ... ... деп ... жасырын ұстап келгені анық, осы бір жайды Ә.Тәжібаев ашына толғайды: .
дейді ғой халқымыз, көп жылдай жабылып келген перденің беті ... ... Шәді ... ... ... жерін, дінін бар жанымен сүйген ғұлама жандарымыздың туындысын оқып, ... өз ... ... ... қажет демекпін.
Шәді -- Қазан төңкерісіне дейін қазақ даласындағы баспадан ең көп ... ... ... Қазан, Орынбор, Ташкент баспаларынан , , сынды талай діни өлең-дастандары, ... ... ... ... ... Шәді шығармашылығы бойынша кандидаттық диссертация қорғаған филология ғылымдарының докторы, жазушы ... ... 13 ... атын ... ... мәліметтер оны жиырмадан асырады. Шәді Пушкиннің поэмасын қазақшаға аударған. Тіпті ... ... ... де сөз бар. ... ханның бел баласы, атақты Сыздық сұлтан 1910 жылы қайтыс болғанда, ... осы Шәді төре ... ... ... Шәмші Қалдаяқовтың шешесі Сақыпжамал Шәді төренің қарындасы болып ... Яғни ... -- Шәді ... ... Шәді ақын да Шәкәрім қажы сынды зергер ұста болған. 1928-29 жылы кәмпеске кезінде Шәдіні кедей болса да, діншіл ... деп, ... ... ... ... ... ... болған Сәкен Сейфуллиннің араласуымен босанып шығады.
Шәді ақынның туысы, Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі, Созақ ... ... ... ... ... биыл ... жасқа келген Файзула Үрмізов ақсақал: -- 1930 жылы жаз айы. ... ... ... ... ... Шәді атам үш күн ... үнсіз, кеудесінде лепес тынысы бар, көзін ашпай жатып қалды. Ауыл қариялары дем салайын десе, басын шайқап жолатпайды. Үш ... ... ... сау күйі кітабын оқып, жазуын жаза берді. Осы құпиясын екі жылдан кейін Ташкент жаққа көшерінде менің әжеме айтып ... Әжем ... ... ... кейін Шәдінің құпиясын айтты. Шәдіге үш күндей қайберен қырық шілтендер келісе алмай таласыпты. Не үшін таласқанын білмейді. Әлі үш жыл ... бар деп ... ... Шәді деп кетіпті. Шәдінің қорымының басында шырақ жанып, сол маңдағы елдер басына түнеп, топалаң ... ... ... ... -- ... ақынның өзбек еліне қарай ауғаны, сол жақта көз жұмғаны белгілі болғанмен, ақынның жатқан ... ... осы ... дейін белгісіз болып келген-ді. Ал жақында осы ақиық ақын, ғұлама ғалымның қабірі Өзбекстаннан табылды. Оның қалай табылғанын түсінікті болу үшін ... ... ... ... ... ... ... Ғалым Есенсариев жерлесі Шәді ақын туралы қазақ радиосының эфирінде бірнеше жыл бұрын бір ... ... Сол ... ел ... қозғалыс туғызады. Қызылорда облысынан телефон шалып хабарласқан Бектай ... ... ... Шәді ... ... ... тіпті жастау кезінде қабірін де көргенін айтады. Осыны естіген соң ... ... ... тимеген Ғалым Қызылордаға сапар шегіп, Бектай ақсақалмен сөйлесіп, тың деректерге қанығады.
Бектай ақсақалдың айтуынша, ... ... ... ... бірге Түркістан маңындағы Қарнақ медресесінде білім алған. Сол ағасы Жүсіпбектен естуі, ал оған Шәдінің айтуы бойынша, ақынды Аралда түрмеге қамайды. Бес ... ... қаза ... ақын таң бозында азан шақырса, түрме есігі өз-өзінен ашылып кетеді екен. ... ... ... ... ... жер аудартады. Қуғында жүрген шал адамның сақал-шашы өсіп, ... ... ... түрме бастығы -- қазақ жігіттің жаны ашып, Шәдіні параходпен екі күнге Аралға жуынып келуге жібереді. Қай үйге кірерін ... ... келе ... ... адам күбірлесіп, әлдене кітапты оқып отыр екен. Құлағын салса, өзі жазған . Шәді ақын әлгілер қате оқыған бір-екі жерін түзеп ... ... деп ... ... ... ... деп ... төрге шығарып қонақ етеді. Екі күннен соң параход түрмеге қайтып барса, ішінде Шәді жоқ. деп ... ... ... ... келсе, аппақ қардай болып киінген Шәді ақын ... отыр ... ... ... ... үйі ... бастығының өз үйі екен. Ата-анасы өтініш жасаған соң, түрме бастығы оны деп акт ... ... ... Шәді төре ... ... ауып ... ... артынан Жүсіпбек те жер аударылып Өзбекстанға кетеді. Бір күні Жүсіпбекке өзбектің бір баласы ... оны бір кісі ... ... айтады. Барса, бір керуен Самарқанға кетіп бара жатыр екен. Сол керуеннің ішінде қатты ауырып, хал ... ... Шәді ... іздестіріпті. Жүсіпбек ақынның жолға жарамайтынын біліп, арба іздеп кетеді. Кештетіп келсе, ... ... ... Сол ... ... ... қайтыс болып кеткенін айтады.
Кейін Жүсіпбекке Шәдінің моласын көрсетеді. Өзбектер басына тал еккен ... ... ... ... ... тас ... сол ... еге болып жүреді.Ашаршылық кезінде елде күш-қуат қайдан болсын, Шәдіні тізеден көміп кете салыпты. Арадан 25 жыл ... ... бір шеті ... ... ... ... бар, сол ... қариялары бар сүйегін қайта жерлеу үшін ашады. Сөйтсе, Шәдінің сақал-шашы мен тырнағы өсіп кеткен. Денесі 25 ... ... сары тап ... жатыр дейді. Құранды көп оқыған адамның ішіне Құран түсіп кетеді де, денесі бұзылмайды деген сөз, сірә, рас болса керек.Содан ... ... ... көк тас ... ... ... ... Хрущевтің жылымығы кезінде Жүсіпбек елге қайтады. Сыр бойында қартайып, дүниеден өтеді. Жүсіпбектің Сейітқасым деген ... мен ... ... ... Шәдінің моласын іздеп барады. Таппай жүрсе, бір көктас көмулі жатыр екен. Қазып алып ... деп араб ... ... Олар ... ... ... ... бағыштап қайтады.
Келген соң Бектай Сүлейменов Шәді туралы мақала жазады. Өкінішке қарай, оны газеті де, Қызылорда мен ... ... ... де ... Коммунистік қызыл заманның кері әсері. Одан бері де 30 жыл уақыт өткен...
Сонымен ... ... ... Ғалым Есенсариев қоштап, біраз кісі жақында сауапты жолға шығады. Көңілде таба аламыз ба ... ... бар. ... ... Шәді ... ... ... облысының Замин ауданында жай тапқан екен. Шәді ақынның жатқан жерін жергілікті тұрғындар қабірі деп ... ... ... ... жеріне бұрын-соңды аяқ басып көрмеген Ғалымның айтуынша, өзбектердің қонақжайлылығы қасында бүгінгі қазақтар жіп есе алмайды екен. Сапардың мақсатын білген ... ... ... ... ... таласқан. Бәрі сауап жинап қалмақ. Ала тақиялы ағайынның имандылығының, діншілдігінің арқасы. Сол ауылдың Қаныбек Хошмұратов деген молдасы Шәді ... ... ие ... ... ... бері ... ... жүреді екен. Қазақстаннан барғандар аяулы ақынның темір шарбақты қабірін тауып, Құран ... сол ... 30-40 ... жинап шағын ас береді. Басына белгі қояды. Сөйтіп, Шәді ақын ... ... ... ... жай ... ... Шәді - ... классикалық әдебиетінің назиралық үлгісін жете меңгерген, гуманистік, ағартушылық бағытта дәстүрлі тақырыптарды жырлаған, мазмұн мен түрі жағынан, идеясы мен сюжеттік желісі ... ... ... ... төл ... ... ... Ол ұлы орыс халқының ерлікке толы тарихынан реалистік поэма (, Орынбор, 1910) жазды. Шәді бұл ... ... өз ... ... ... ... мәнін нақтылы тарихи деректермен, білгірлікпен көрсеткен. Шәдінің ... ... мол. Ол 30-ға жуық ... және көптеген өлеңдер жазып, кітап етіп бастырып шығарған. Көлемді шығармаларынан қазірше табылғаны - 18 ... ... көбі ... ... Ғ.Х. ... баспаханасынан әр кезде басылып шыққан: (, 1913, 1914), (1914), (1913), (1914), (1914), (1917), (1917), т.б. атты ... ... ... күйінде сақталған. Шәдінің сүбелі шығармасының бірі - (). Бұл дастан бір басылымында (1913) деп те ... ... ... төрт ... ... ... оқиғалары арқылы өрбиді. Ақын дастанында адамның рухани мүмкіндігіне, күш-құдіретіне шексіз сенім білдіреді, адам бойындағы ең асыл қасиеттерді, ақыл-ойды, ... ... ... мадақтайды. Бұл дастан сюжеті бұрын да өзге түркі халықтары арасына қисса болып кең тараған. Шәді дастанын да ... аңыз ... ... ... отырып жазған. деген атпен қазақ арасына тараған әңгіме сюжетіне құрылған атты дастанда мазмұны жағынан ... ... төрт ... бар. Ақын ... ... ... мейірімді, бауырмал болуға үндейді. Сараңдық пен дүниеқұмарлықты тәрк етеді. Ал атты лиро-эпикалық дастанында сүйіске екі жас арасындағы ... ... ... ... ... ізгі ... ... Бұл дастан оқиғасы да ертеректе Шығыс халықтары арасында кең ... ... ... ... Шәдінің қиял-ғажайып ертегілері мен аңыз-әңгімелер негізінде жазған дастанында қиял-ғажайып ... ... ... әдеттегі реалдық істерімен, күнделікті тұрмыста кездесетін көріністерімен ұштасып, тығыз байланысып жатады.
2-ТАРАУ Ш.ЖӘҢГІРҰЛЫНЫҢ ТАРИХАТ ... ... ... ... халыққа кеңінен жайған туындысы - (Абылайхан жайында дастан) дер ... Бұл ... ... ... ... ... ... қорлық-зорлық көріп, арқа еті арша, борбай еті борша болып, істің ақырын бір Алла өзі қолдап, хан болуымен аяқталады. Осы ... қай жылы ... ол жағы ... Шәді ... ... ... еш жерде жарияланбаған, қолжазба күйінде тараған, тек 1993 жылы С.Дәуітұлы құрастырған атты кітапқа еніпті. Дастанда Абылай ... әр ... ... бірге, оның жекпе- жекке шыққан қиян-кескі сайыстарына дейін өрнек тапқан. Шәді Жәңгірұлының Абылай ханның ... алып ... ... тарихи шындыққа үйлесетіндігімен де, ханның биік ... ... ... бере ... де ... ... ... ел үшін, жұрт үшін жанын аямай еңбек етсе, халқы да оны алақанына салып аялады, құрметтеді, ... қара ... ... ғана ... ... отырып, биік лауазымға көтерілді. Біз ХVIII ғасырды айтсақ, ... ... тұра ... өйткені сол заманға лайық Абылай Ханның өзіндік тұлғасы бар. Ханның қыруар еңбегі, ақыл-ойы, арман үміті Шәді ... ... жан - ... ... Шәді ... ел ... ,кітап таратқан, халықтың сауатын ашқан, өзі алланың ақ ... ... ... түзу ... түзу ... Аса еңбекқор ақын майшамның жарығымен ұзақ отырып, көп жазып, сарыла оқыған, сол жазғанын ... етіп ... үшін ... алыс жол жүріп, бір тынбай, қажыры мен қайратын ... ... ... ... Шәді ... ... деп ... жасырын ұстап келгені анық, осы бір жайды ... ... ... . ... бар ... ... іздеумен өтті, ол Мұхаммедтің өмірбаянын терең де, жан-жақты зерттеді деп жоғарыда айттық. Алайда, Шәді ... ... тек ... мен ... өмір ... ғана емес еді, ... ... тұрмыс-тіршілігін де мол жырлаған. Жұртты оқу-білімге, өнегеге үндеген, қажырлы еңбек, ынталы жүрекпен қызмет етудің керектігін ескертіп отырған. ... ғой ... көп ... жабылып келген перденің беті ашылды, қазір Шәді Жәңгірұлы сияқты жұртын, жерін, дінін бар жанымен сүйген ғұлама жандарымыздың ... ... ... өз ... терең түсіндіру, күрделі ғылыми еңбек жазу ауадай қажет демекпіз.
Оңтүстік өлкесінде өмір сүрген, өзі де ақсүйек тұқымынан, кітаби ақындардың алғы ... ... Шәді төре ... ... ... ... Абылай ханның тарихаты,
Үш жүздің баласының хикаяты.
Абылайдың заманындай дұшпандарын
Мұқатып көрген емес қазақ халқы,-дейді. ... ... ... ... ... сол ... өр ... кейінгі уақыттарда шыққан дұшпандарымен болған соғыста көрсете алмады, қаншама рет жеңілістің ащы дәмін таттық, тіпті ... ... ... ... түсіп кетуімізді өзі айықпас дертінен болды. Айтуға аузың бармайды, жазуға қаламың жүрмейді...
Тарих толқынында өте көп, соның бірі ... ... ... ... ... ... саясаты. Абылай ханды да орта жүз ханы етіп түсіндіру әрекеті болды, көп жағдайда ол мақсаттарына ... ... ... тағы бір рет сол атты ... ... ... аударайықшы:
...Жиналып Түркістанда бас қосамыз,
Жақсылар келсін сонда қалмай бірі.
Баршасы мақұл десе ... ... ... хан көтеріп,-дейді. Одан әрі:
Ұлы жүз: Үйсін, Қаңлы, Ысты, Дулат,
Орта жүз: Арғын, Қыпшақ, ... ... жүз: Бай ұлы, ... ... ... ... еді жазылған хат.
...Ұлы Жүз адамында ол уақта
Төле би әділ еді - ... ... Жүз ... ол уақта
Қазыбек Қаз дауысты қойған нәмі.
Кіші Жүздің басшысы Әйтеке би-
Қариялық даналықтан асқан бәрі.
Осы бір тарихи жиынның ... ... жыр ... ... ... жүз Төле биге ... ... Орта жүзден шыға келді.
Әйтеке Кіші жүзден киізді ұстап,
Біреуі Жәнібектің өзі де еді.
Төртеуі төрт бұрыштан ұстап тұрды,
Көтеріліп жоғары, таққа мінді.
Мұның бәрі ... ... ... ... ... ... ханы, қазақ халқы әділ сайлау арқылы Абылайды ақ ... ... хан ... Қазақ әдебиеті, соның ішінде ауыз әдебиеті мұраларын жинауға көп еңбек сіңірген, соның ішінде Абылай хан ... да ... ... көздерін жинаған Мәшһүр Жүсіп Көпеев жазбаларында жоғарыда біз айтқан мәселелерді айғақтай түсетін жыр жолдары бар екен.
Ғаламда он ... мың жан ... ... ... таң ... ... қойып тыңдасаңыз,
Қазақта Абылайдай хан болыпты.
Тарих аренасына ХҮ ғасырдың орта кезінде Керей мен Жәнібек хандар ... ... ... ... ... қазақ халқының Абылай заманында, одан кейінгі ғасырларда көрген азабы, қуғын-сүргіні, бір сөзбен айтқанда отарлау саясатының ойраны аз болған жоқ. ,-деп (4.) ... ... ... ... ... зор. ... ХХ ғасырдың бас кезінде (1927) кеңес билігінің қыл бұрауы бостау кезін пайдалана отырып айтқан ,-деген ... үшін ... де ... ... ... тура келді. Бірақ, айтылған сөз, атылған оқ.
Қазақ әдебиеттану ғылымының басында тұрған ғалымы Ш.Уәлиханов қазақ-қалмақ арасындағы сұрапыл ... ... ... ... ... ... деп баға береді. Мұның бәрінен алар тағылым Абылай заманы тәуелсіздік тарихындағы алтын ғасыр, хан Абылай тәуелсіздік туын жықпай өткен ... ... ... ... ... күні кеше ғана ... Түркістан жерінде өмірден өткен абыз ғалым, түркі әлемінің атанған Р.Бердібайдың келесі бір пікірлерімен ойымызды тиянақтай түссек: . (3.5.) Шын ... хан ... ... ... алтын ғасырын елу жылға жуық ат үстінен түспей жүріп жасады. ... ... ... ... ... жағы басым болды, бір тудың астына жиналған халық батыс пен шығыстан келген алып империяларға, көрші ... ... бола ... ... ... ұстаған хандықтарға, манаптар мен бектерге де дер кезінде тойтарыс берді. Алып ... ... туын ... ... ... ... алыс-жақынды мойындатты. Реті келіп тұрғанда орыстың зерттеуші ғалымы Левшиннің Абылай туралы айтқан пікірін де еске ұстаған абзал: , - ... ... ... ... ... ... (Левшин.А. Описание киргиз-кайсацких орд и степей. СПб, 1832).
Абылайнама дәуірінің жаңа эрасы басталды, азаттық туының астында жеткен қазақ елі өткен ... ... ... сабақ алуға тиісті. Ұлы тұлғаны тануда жаңа көзқарас қалыптасып келеді. Тарих ... ... ... ... ... де жас ... хандарды жақсы, жаман деп бөлуді емес, ол хандардың ел билеу, тәуелсіздік тұтқасы болу ... ... ... тағылым алу жолында ізденіске ұмтылғаны дұрыс. Шәді Жәңгіров өз ... сол ... үшін ... ... мәні ... ... - ... және ағартушылық идеяны жырлады. Шәді кейбір діни аңыз - ... ... ... ... ... діншіл адамдарды - - араб парсы тілдеріндегі діни кітаптарды мән - ... ... ... де ... ... ... қалтқысыз сенетін ишан - молдаларды надан діншілдікті, діни қараңғылықты сынады.
Шәді - шығыстың ... ... ... ... ой - ... ... ... халықтық сарындарды шығармашылықпен меңгерген әрі орыс әдебиетінің озат, ілгерішіл ... де ... ... ... ... осы әдебиеттердің ең жақсы дәстүрі негізінде мазмұны бай, компизициясы жинақы ... ... ... ... ... ақын. Шәді дәстүрлі тақырыпқа шығарма жазудың шығыстық әдісі - нәзирагөйлікті жан - жақты ... оны ... ... ... етіп ... ... ... түскен ақын.Ол дәстүрлі тақырыптарды, сюжеттерді, образдардыбетке ұстай отырып, мазмұны мен формасы жағынан, идеясы мен сюжеті тұрғысынан мүлдем жаңа, тың, ... ... ... , сияқты дастандары, сондай - ақ, , , , т.б ... ... ... ... ... ... ... мазмұны жағынан әрі қызықты, компизициясы жинақы, тілі жатық кқріктеу құралдары тұрғысынан мүлдем жаңа туындылар. Сондай - ақ, Шәді ... ауыз ... жиі ... , , , ... ... ... ... зор шеберлікпен пайдаланады, бұл теңеулерге өзінше жаңа мән - мағына береді.
2.2 Абылай хан бейнесі
АБЫЛАЙ, Әбілмансұр (1711 ... 1713] -- ... ... ... Арыс ... -- ұлы мемлекет қайраткері, қолбасшы және дипломат. Арғы тегі -- Жошы хан, ... ... ... ... ... ... Әз ... одан соң Еңсегей бойлы Ер Есім хан, Салқам Жәңгір хан. А. -- ... ... ... ... ... ... Уәлибақы, Тәуке деген екі ұлы болады. Жәңгір қайтыс болып, таққа Тәуке отырғанда, Уәлибақы хандыққа өкпелеп, Үргенішті билеген нағашы атасы ... ... ... ... ... ... Абылай жекпе-жекке шыкқана жауы шақ келмейтін батыр болып, Канішер Абылай атаныпты. Осы Абылайдан Көркем Уәли туады. Оның баласы Әбілмансұр ... ... хан ... ... ... ... ... қалып, үйсін Төле бидің қолына келеді. Аш-жалаңаштықтан ... ... өсіп ... шашына қарап Төле би оған деп ат қойып, түйесін бақтырады. Әбілмәмбет төренің жылқысын да бағады. ... 20 ... қан ... ... ... Бұқардың Абылайға деуі осының дәлелі. Қай жылы туса да, 1730 -- 33 ж. ... ... бір ... ... белгісіз жас жігіт Әбілмансүр жекпе-жекке шығып, қалмақгың бас батыры, қоңтажы Қалдан Сереннің жақын туысы (кейбір деректерде: күйеу ... ... ... ... ... ... жауға Абылайлап ат қойған Әбілмансүр жеңісті ұрыстан соң, Орта ... ... деп ... ... ... ең беделді әміршілердің біріне айналады. Бұдан соңғы жерде Әбілмансұр есімі ұмытылып, Абылай атанады. Абылайдың 20 жасы қай жылға сәйкес келуіне ... қай ... ... ... болжам айтуға болады. Бұл, әрине, Абылай катысқан алғашқы соғыс емес. Ел әңгімелері, тарихи жырлар Сабалақ әуелде Бөгенбай жасақтарының құрамында ... ... ... ... ... ... ... өзінде де, Абылайдың 1730 -- 33 ж. болған бір ірі шайқаска қатысқаны дау тудырмайды. Тарихи деректерден Орта жүз ... мен ... ... 1930 ж. да, 1731 ж. да ... ... ... ... белгілі. 1732 ж. жоңғарлардың 7 мыңнан астам әскері Орта жүздің шығыс шетіндегі ауылдарына шабуыл жасап, тегеурінді тойтарысқа тап ... ... ... саясатының архиві, Жоңғар істері қоры, 113/1-т., 1-іс, 95 -- 96 парақ). Абылайдың жиырма жасы 1733 жылға сәйкес келсе, дәл сол жылы ... пен ... ... ... ... ... қытай деректерінде атап көрсетілген. Абылайдың әскери қайраткерлігі, қолбасылық қабілеті 30 -- 40 жылдардағы шайқастарда ерекше көрінді. Осындай жан ... жан ... ... бірін Бүқар жырау деп суреттейді. Ол соғысқа Абылайдың қанды көйлек жолдастары: Каракерей ... ... ... ... Жәнібек, Қарақалпақ Қылышбек, Шапырашты Наурызбай, т.б. қазақгың белгілі батырлары тізе қоса катысады. Бұл да Абылайдың ... ... ... халқының басын біріктіре білгендігінің дәлелі болып табылады. ... ... бар өкім ... ... ... ... ханнан (ол да Салқам Жәңгірдің әулеті) өтіп, Абылайдың қолына көшеді. Абылайдың ерлігі мен ақыл-парасатына бас үрған Әбілмәмбет ақылшы аға ... ... ... хан ... ... ... 30-жылдарының аяғында Абылай есімі бізге белгілі құжаттарда Әбілмәмбет ханмен катар аталады. Орыс тарихшысы А.И. ... , -- деп ... Ш. ... та осы ... ... 1738 -- 41 ж. ... бастаған казак, қолы жонгар басқыншыларына бірнеше мәрте соққы берді. 1742 ж. ... ... ... жасаған жоңғарлардың қолына тұтқынға түседі. Сол кездегі ойрат басқыншыларына қарсы күресетін ең белеснді үйымдастырушыларының біріне айналған ... жау ... ... ... қоғамында абыржушылық туғызып, Абылайды босатып алу үлкен саяси мәселеге айналады. Тарихи жырларда қазақ, ... ... Төле би мен ... хан ... ... ... тұтқыннан босатып алуда ара түсуге өтініш жасайды. Бұл дерктің шындық екенін осы кезенде Орынбор ... ... пен ... ... ... ... да ... түседі. Қазақтың үш жүзінен Төле би басгап 90 адам елші ... ... ... 1743 ж. 5 қыркүйекте Абылайды тұтқыннан шығарып алады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қазақтар мен калмақтар бітімге келліп, бірігіп кете ме ... ... те ... і ... сыртқы саясат архиві. Жоңгарлар ісі коры, 113/1-т., 3-іс, 14-н.). ... ... ... ... жаңа ... 1744 ж. Әбілмәмбеттің Түркістанға көшіп кетуі уақытына саяды. ... ... ... ... бола ... ... аса ауыр ... қалжыраған елінің есін жиғызу үшін дипломат. жоддарды да тиімді пайдаланады. 1740 ж. ... ол Орта жүз ханы ... тағы да ... 120 ... Орынборға келіп, орыс өкіметінің кіруге келісімін білдірді. Сонымен бір мезгілде.қазақ халқының тұтастығын сақтау мақсатында Шың империясымен де ... ... ... пен ... ... ... (1757-77 ж. Пекинге 10 елшілік жіберген). Ол Ресей мен Кытай империяларының өзара қайшылықтарын қазақ хандығы мүддесіне пайдаланып отырды. ... 1745 ж. ... ... ... салғаннан кейін, Жоңғарияның билеуші топтарының тақ таласынан ... ... ... ... ... ... және жоңғар-қытай соғысын Шығыс Түрікстанмен іргелес өңірдегі ойратгардың уақытша билігінде қалған қазақ жерлерін қайтаруға, елдің дербестігін ... ... ... ... үшін ... күш ... Абылай қазақ елінің тәуелсіздігіне нүқсан келтіретін жағдаяттармен аянбай күресіп, дербес сыртқы саясат ұстанып өтті.
1745 ж. Орта жүздегі Әбілмәмбет, ... және ... ... ... ... 3-4 ... ... мұндағы жағдай мүлдем өзгерді. 1749 ж. тамыз айында Неплюевпен ... ... ... , -- деп ... ... деректерде Абылайдың шетел басқыншыларына карсы табанды соғыс жүргізгендігі айқын ... 1752 ж. ол ... ... ... ... 15-20 мың ... ойраттар қолының шабуылына тойтарыс берді. 1753 ж. желтоқсанда Абылай 5 мың жауынгерімен жоңғар әскерлерімен шайқасып, ... ... ... азат ... 1754 ж. ... ... бастаған 1700 қазақ әскері 10 мың калмақпен соғысуға мәжбүр болса, (Қаратал өз. бойында), сол жылдың шілде-тамыз ... 4 мың ... ... ... ... 3000 ... түтқынға алып келген.1756 ж. Абылайдың бастауымен казақтар кытайлар мен ... ... ... екі рет ... оның ... ... (Абылай жаралы болады), екіншісінде жеңіске жетеді.
1757 ж. Абылайдың 6 мың әскері Қытайдың 40 мың әскерімен шайқасынан соң, ... ... ... сұрады.1753 -- 54 жылдардағы шайқастарға Қабанбай, Бөгенбай, Жанатай, Керей Жәнібек, ... ... ... ... ... Абылай бірде Калдан Серенмен бітімге келсе, бірде Дабашыны (Давациды) шауып, бірде оны және ... ... ... Сөйтіп Ойрат ұлысының бөлшектене беруін көздеді. Тегеуріңді әскери қимылмен қатарластырыла жүргізілген дипломатиялық әрекеттері Абылайды өз заманының үлы қайраткерлері ... ... ... ... Абылай әскері 1771 ж, Мойынты өз. бойында ... ... ауыр ... жаңа ... жетті.
Саяси ахуал тұрақталған шақта Абылай қазақ жерінің бүтіндігіне қол сұққан басқалармен ымырасыз күрес жүргізді. 1754 -- 55 және 1764 ж. ... ... ... ... ... ... ... Барақ| пен Шынқожа батырлар бастаған әскерлерді Ақсу, Көксу| және Шу бойында талқандайды. Осы ... ... 1755, 1765І ... ... ... ... ... жасап, Іленің сол жағасын, Шу бойын тазартады (қ. Жайыл ,қырғыны пен қырғыздың Ңарынқолдан Қордайға тартылған, күні ... ... ... отырған шекарасын анықтайды. Өмірінің соңғы 15 жылында Орта Азия хандықтарына қарсы тынымсыз күрес жүргізді. 1765 -- 67 ж. ... ... ... ... ... | соғысының нәтижесіңде Түркістан Сайрам, Шымкент қалалары қайтадан ... ... ... ... алым ... ... жүз ... созылған халкының жоңгар шапқыншылығына қарсы азатгық күрессінің соңғы жаңғырығы алаш жұртының санасыңда деген атпен ... Бұл 1771 ж. Еділ ... (170 -- 180 мың ... 40 ... ... бар) ... қазақ жері арқылы үдере көшуі еді. Кіші жүздің ханы Нұралы асығыс әскер жиып, Жем бойында ... ... ... береді. Балқашқа жақындаған кезде Абылай бастаған қазақтың қалың қолы калмақтарды қоршауга ... Осы ... ... басшылары Ұбашы мен Серен бітімге келуді, бүкіл ел жұртымен бодандыққа қабылдауды сұрап, елші жібереді.Кіріптар үсынысты ... үшін ... ... ... ... тағы да ... танытып, жеңілген жауды қырып-жоюдың кажеті жоқ екендігін дәлелдеуге тырысады.Еділден ауған калмакпен келіссөзге келіп, тым кұрыса олардың ... ... өтіп ... ... беру ... ... ... аржағында шығыстағы ұлы көршімен болашақ тағы қарым-катынасты ойлау жатар. Жоңғардан азат етілген шығыстағы жерлерге қазақ ауылдарын апарып түпкілікті қоныстандыру да ... ... ... ... ... ... Оның ... іс-әрекеті қазақ халқының бүтіңдігін, елі мен жерінің тұтастығын сақтауға бағытталды.Билікке таласкан Барақ сұлтан Әбілкайыр ханды өлтіргенде де Абылай ел ... ... ... Төле ... Іізе қоса ... ... сұлтанды жазаға тарту жағыңда болады. Абылай соғыс жағдайына сай қол астындағы елде, әсіресе, әскер ішінде ... ... ... ... да хан ... ... ел-жүрты мен ата мекенін қорғау рухы жоғары, ұзақ жорықгарға шыдамды, шайқас даласында тегеуріні ... ... ... сан ... ... басым жаумен шайкасудан еш тайынбасган және көбіне үстем шығып отырган. Абылай казақ хандығының ... ... ... жағынан куатты мемлекетке айнылдырды.
1771 ж. жасы жеткен Әбілмәмбет хан дүние салды. Қалыптасқан дәстүр бойынша Орта ... ханы ... не ... інілерінің бірі, не үлкен үлы Әбілпейіз сайлануға тиіс еді. Алайда басты сұлтандардың, старшындардың, Әбілпейіздің өз калауымен үш ... ... ... Түркістанда Абылайды хан көтерді. Абылай іс жүзінде жалғыз Орта жүздің ғана емес, бүкіл Қазақ ордасының (хандығының) үлы ханы ... ... ... ... да ... Үш ... ... ретінде ардақталғанын көрсетеді. Қытай императоры, Жонғария хаңдығы, Орта Азия ... ... ... ... ханы деп ... ... танығанымен, Абылай ханның беделінің өсіп бара жатқанынан сескенген Ресей патшасы Екатерина II Абылайға Орта жүз ханы ... ғана ... ... Бұл бір ... ... ... еді. И.И. ... деген пікірі мүны айғақтай түседі.
Ш. Уәлиханов Абылайдай шексіз билікке ие болған бір де бір қазақ ханының болмағанын, оның мемл. ... ... ... ... әрекеттерін, тыйғандығьш жазды. Шоұадн: , -- деп атап көрсетті. Бүкіл өмірін Абылайдың оң тізесін басып ... оған ... ... ... ... ... ... ханға деуінің негізіңде тарихи шындық жатыр. Абылай Ресей мен Қытай империяларының арасында орналасқан Казақ елінің геосаяси ... ... ... ... ... әскерлері жоңғарларды жойып, Орта Азия мен Қазақстанға ене бастаған кезде мүсылман елдерінің басын қосуға ұмтылып, Ауған шаһы ... ... ... жүргізді. Түркияға елшілік жіберу ниеті де болды. Қытаймен катынас жақсара бастаған кезде орыс бодандығынан бойын ... ... ... ... ... ... қабылдау үшін 1779 ж. қазан айында Петропавл бекінісіне барудан бас тартты. ... ... ... 3 мың ... () ... орыс ... ... Ш. Уәлиханов: , -- деп жазды. 1779 ж. 4 казанда Орынбор әкімшілігіне жолданған патша ... ... да ... ... хан ... ... ... халқының рухани касиетінен еркін сусындаған дарынды күйші ретінде де белгілі.Ол -- , , , , , , , , , , , , т.б. ... ... ... өмір жолын ат үстінде жорықтарда өткізіп, Арыс өз. ... ... ... ... ... қ-ндағы Қожа Ахмет Иасауи кесенесінің ішінде Қабырхана мен Ақсарай арасындағы дәлізде жерленген. Абылайдың артында 12 әйелінен 30 үл, 40 қызы ... (қ. ... хан ... Қазақ халқының жадында Абылай қажырлы мемл. қайраткері, батыл қолбасшы, дарынды дипломат ретінде сақталып келді. Оның есімі тәуелсіздік ... ... ... айналды.
Азаттық күрестің жалынды басшысы Абылай ханның асқақ тұлғасы, ақыл-парасаты Бұкар, Үмбетей, Шәді төре Жәңгір ұлы жырларында, ақындар Көпбай ... ... ... ... I. ... Ә. ... Қ. Жұмаділовтың, т.б. туыңдыларында сомдалды. Оның ұлағатты өмірі мен ішкі, сыртқы саясаты отандық және шетел ғалымдарының (Ш. ... В.В. ... Н. ... Р.Б. ... М. ... М.Б. ... Дж. ... т.б.) назарын аударып келеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Шәді - шығыстың классикалық поэзиясындағы ... ... ой - ... үлгілі әдебиеттегі халықтық сарындарды шығармашылықпен меңгерген әрі орыс әдебиетінің озат, ілгерішіл идеясымен де азды- көпті таныс ... осы ... ең ... ... ... мазмұны бай, компизициясы жинақы көркем, қолтума шығармалар ... ... ... Шәді ... ... ... ... шығыстық әдісі - нәзирагөйлікті жан - ... ... оны ... ... лайықты етіп белгілі дәрежеде дамыта түскен ақын.Ол дәстүрлі тақырыптарды, сюжеттерді, ... ... ... ... мен ... ... ... мен сюжеті тұрғысынан мүлдем жаңа, тың, көркем шығармалар жазды. , ... ... ... - ақ, , , , т.б шығармалары осындай нәзирагөйлік әдісімен ... ... ... ... ... әрі ... ... жинақы, тілі жатық кқріктеу құралдары тұрғысынан мүлдем жаңа туындылар.
Кеңес заманында Шәді Жәңгірұлының туындысын деп бүркемклеп, жасырын ұстап ... ... осы бір ... ... ашына толғайды: .
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
* Шәді төре. А., 1995. ... Шәді ... ... 1914ж. ... ... М. ... 16 том. ... Жазушы, 1985. - 400б.
* Алтынсарин Ы. ... ... ... Білім, 2003. - 112б.
* Байтұрсынұлы А. Шығармалары. 1 том. Алматы: Алаш, 2003. - 408б.
* Келімбетов Н. ... ... ... ... Ана ... 1998. - 256б.
* ... С. Ұлт ... және әдебиет. Алматы: Ғылым, 2001. - 448б.
* ... С. ... ҮІ том. ... ... 1964. - 456б
* ... Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы.- Алматы:Санат.-1994.-б.210-214
* Қалижанұлы У. Қазақ ... ... ... - ... ... - 1998. - б. 210-222
* XX ... басындағы әдебиет . Хрестоматия . - Алматы:Білім. - 1994. - б.30-34
* 2004 ... ... тілі мен ... Т.Қыдыр . - б.70

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау . Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі9 бет
Ш. Жәңгірұлының өмірі мен шығармашылығы26 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау10 бет
Тәуке хан4 бет
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала). Ғ.Қараштың ізденіс жылдары15 бет
Шапырашты Наурызбай Құттымбетұлы.2 бет
Қазақ хандары жайлы7 бет
Мақыш Қалтайұлы7 бет
Бөкей ордасы және Жәңгір хан80 бет
Вебердің социологиясы және «веберлік қайта жаңғыруы»12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь