Қаратау қорығынның экотуризмді мүмкіндіктерін жете зерттеу

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.6

I . ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАНДА ТАБИҒИ ҚОРЫҚТАРДЫ
ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ АЛҒЫ ШАРТТАРЫ
1.1.Экотуризмнің анықтамасы және оның түрлері... 7.19
1.2..ҚР экотуризмуінің даму жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20.23
1.3. Қазақстан қорықтарының табиғат зоналары мен ландшафт жүйесі ... 24.33

II . ТАРАУ.ҚАРАТАУ ҚОРЫҒЫНДА ЭКОТУРИЗМДІ ДАМЫТУ МҮМКІНДІКТЕРІ.
2.1.Қаратау қорығына физикалық.географиялық сипаттама ... ... ... ... ...34.55
2.2..Қаратау қорығындағы экотуризм маршруттары ... ... ... ... ... ... . 56.62
2.3.Қаратау қорығында экотуризмді дамыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 63.90
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 91.93
ПАЙДАЛЫНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 94.99
ҚОСЫМШАЛАР
Жұмыстың өзектілігі қазіргі заманда Қазақстан экономикасы дағдарыс кезеңінен өтіп экономикасы жаңа үрдіс алып келе жатқан кезде экотуризмді дамыту қажеттілігінің туындауында. Экономиканың материалды өнім өндіретін салаларымен бірге, табиғатты қорғау салалары да қалыптасуда. Осының ішінде, Қазақстанның мемлекеттік табиғи қорықтары географиясының алатын орны ерекше. Атап айтқанда, Қаратау қорығында экотуризді дамытудың маңызы зор. Себебі, экотуризмді дамыту бұл табиғи ресустарды пайдаланудың ең жоғарғы формасы.
Біздің көз алдымызда экотуризмді дамыту ісі – Қазақсатан дағдарыс кезеңінен өткеннен соң, белсенді қолға алынып отыр. Ол еліміздегі табиғи тардың толық пайдалану мүмкіндігін арттырып, ел экономкасының дамуына өз ықпалын тигізеді. Қаратау қорығындағы экотуризмді дамыту ондағы табиғи обьектілерді қорғаудың белгілі бір сигменті.
Қаратау қорығы- бұл табиғит обьектілерін қорғаудың ең жоғары формасы. Қорық аймағы шаруашылық айналымнан босатылып, онда кен өндіру мен құрылыс жұмыстарын жүргізу, аң – құс атып, балық аулау, шөп шабу мен мал жаю және ағаш дайындау сияқты табиғат байлықтарына нұқсан келтіретін әрекеттерге тиым салынған. Сонымен қатар, қорық жеріне улы химикаттарды шашуға және басқа жерлердің өсімдіктері мен хайуанаттарын жерсіндіруге болмайды. Адам оның бақылаушысы, зерттеушісі ғана. Сол себептіде, қорықтарды соңғы кезде ашық аспан астындағы нағыз «табиғат лабораториясы» деп те атап жүр.
Шындығында да, кең – байтақ республикамызда қорықтардың жетіспеуі кімді болса да ойландырмай қоймайды. Қазақстанда әр жылдары ұйымдастырылған «Ақсу – Жабағылы» (1926), «Алматы» (1934), «Наурызым» (1959), «Барсакелмес» (1939), «Қорғалжын» (1968) және «Марқакөл»(1976), «Үстірт» (1984), «Батыс Алтай» (1992), «Алакөл» (1998) қорықтары бар.
1. Ә.С.Бейсенова., А.Б.Самақова., Т.И.Есполов., Ж.Б.Шілдебаев «Экология және табиғатты тиімді пайдалану» Оқулық – Алматы: «Ғылым», 2004 – 166 бет.
2. Ә.С.Бейсенова., А.Б. Самақова., Т.И. Есполов., Ж.Б.Шілдебаев «Экология және табиғатты тиімді пайдалану» Оқулық – Алматы: «Ғылым», 2004 – 169бет.
3. Ә.Жұмаділов «Қазақстан қорықтары», - Алматы: «Қайнар», 1980 – 13 - 20 беттер.
4. В.Е.Соколова., Е.Е.Сыроечковский «Заповедники СССР. Заповедники Средней Азии и Казакстана», - Москва: «Мысль», 1990 – стр. 77 -79.
5. А.В.Чигаркин «Памятники природы Казакстана», - Алма – Ата: «Кайнар»,1980 – стр. 75 -76.
6. «Қазақ ССР қысқаша энциклопедия» 2 том, - Алматы: «Қазақ ССР Баспа»
7. А.А.Андрейчук., Ю.Г.Афанасьев., Б.А.Губанов «Новые заповедники Казакстана» - Алма – Ата: «Наука», 1988 – стр. 10 – 14.
8. Ә.Жұмаділов «Қазақстан қорықтары», - Алматы: «Қайнар», 1980 – 22бет.
9. А.А.Андрейчук., Ю.Г.Афанасьев., Б.А.Губанов «Новые заповедники Казакстана», - Алма – Ата: «Наука», 1988 – стр. 15.
10. С.С.Байхонов «Табиғатым – тағдырым»,- Алматы: «Қайнар», 1991 – 76 бет.
11. «Наурызым» - Алматы: «Қайнар», 1985 – 29 бет.
12. А.Г.Банников «Заповедники Советского Союза» - Москва: «Колос», 1989 – стр. 44.
13. Ф.Ковшарь., А.А.Иващенко «Заповедник Аксу – Жабаглы» - Алматы: «Кайнар», 1982 – стр. 22.
14. Р.Насыров «Южный Казакстан» - Алматы: «Кайнар», 1990 – стр.75.
15. В.Хроков «Заповедник Кургальджино» - Алматы: «Кайнар», 1968 – стр.52
16. «Наурызым» - Алматы: «Кайнар», 1985 – 31 бет.
17. «Жемчужины Казакстана» - Алматы: «Кайнар», 1983 – стр.63.
18. «Қ.Р. Парламентінің Жаршысы 17 – 18» - Алматы: «Қ.Р. Парламентінің басылымы», 1997.
19. Ә.Бейсенова., А.Б.Самақова., Т.И.,Есполов., Ж.Б.Шілдебаев «Экология және табиғатты тиімді пайдалану» Оқулық – Алматы: «Ғылым», 2004 – 267 бет.
20. Ә.Бейсенова., А.Б.Самақова., Т.И.Есполов., Ж.Б.Шілдебаев «Экология және табиғатты тиімді пайдалану» Оқулық – Алматы: «Ғылым», 2004 – 269 бет.
21. «Қ.Р. Парламентінің Жаршысы 17 – 18» - Алматы: «Қ.Р. Парламентінің басылымы», 1997.
22. «Қ.Р. Парламентінің Жаршысы 17 – 18» - Алматы: «Қ.Р. Парламентінің басылымы», 1997.
23. Ә.Бейсенова., А.Б.Самақова., Т.И.Есполов., Ж.Б.Шілдебаев «Экология және табиғатты тиімді пайдалану» Оқулық – Алматы: «Ғылым», 2004 – 270 бет.
24. «Қ.Р. Парламентінің Жаршысы 17 – 18» - Алматы: «Қ.Р. Парламентінің басылымы», 1997.
25. А.Ш. Молдабергенов «Қазақстанның хайуанаттар дүниесі мен өсімдіктер әлемі және оларды қорғау» - Алматы: «Қайнар», 1983 – 184 бет.
26. А.Байғабылова « Қазақстан қорықтары» - Алматы: «Аруна», 2003 – 10 бет.
27. Н.Сламбекова «Қазақстанның табиғат ғажайыптары» - Алматы: «Аруна», 2003 – 11 бет.
28. Б.Иманалиев «Қорықтардың даму тарихы» - «КазЭУ хабаршысы»: 31 шілде, 2004 №7 – 240 бет.
29. М.Шиманский «Поспешишь – мир насмешишь» (развитие заповедников) – «Казакстанская правда»: 7 ноября 2003 – стр. 12.
30. А.Кайгородцев «Альтернативные модели развития Биосферы территории» - «Саясат»: 8 ноября 2005 №8 – 9 – стр.13.
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ.....................................................................
............................... 3-6
I – ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАНДА ТАБИҒИ ... АЛҒЫ ... ... және оның ... ... экотуризмуінің даму жағдайы
............................................... 20-23
1.3. Қазақстан қорықтарының табиғат зоналары мен ... ...... ... ... ДАМЫТУ МҮМКІНДІКТЕРІ.
2.1.Қаратау қорығына физикалық-географиялық сипаттама...................34-
55
2.2..Қаратау қорығындағы экотуризм маршруттары......................... 56-
62
2.3.Қаратау қорығында ... ... ... 94-
99
ҚОСЫМШАЛАР
КІРІСПЕ
Жұмыстың өзектілігі қазіргі заманда Қазақстан экономикасы дағдарыс
кезеңінен өтіп экономикасы жаңа үрдіс алып келе ... ... ... қажеттілігінің туындауында. Экономиканың материалды өнім өндіретін
салаларымен бірге, табиғатты қорғау салалары да ... ... ... ... табиғи қорықтары географиясының алатын ... Атап ... ... ... экотуризді дамытудың маңызы зор.
Себебі, экотуризмді дамыту бұл табиғи ресустарды пайдаланудың ең ... көз ... ... дамыту ісі – Қазақсатан дағдарыс
кезеңінен өткеннен соң, ... ... ... ... Ол ... ... толық пайдалану мүмкіндігін арттырып, ел экономкасының дамуына өз
ықпалын тигізеді. Қаратау ... ... ... ... ... қорғаудың белгілі бір сигменті.
Қаратау қорығы- бұл табиғит обьектілерін қорғаудың ең жоғары ... ... ... ... ... онда кен ... мен құрылыс
жұмыстарын жүргізу, аң – құс ... ... ... шөп шабу мен мал жаю ... дайындау сияқты табиғат байлықтарына нұқсан келтіретін әрекеттерге
тиым салынған. Сонымен ... ... ... улы ... ... ... ... өсімдіктері мен хайуанаттарын жерсіндіруге болмайды. Адам
оның бақылаушысы, зерттеушісі ғана. Сол себептіде, қорықтарды соңғы кезде
ашық ... ... ... ... ... деп те атап ... да, кең – байтақ республикамызда қорықтардың жетіспеуі
кімді болса да ойландырмай қоймайды. Қазақстанда әр ... ...... (1926), ... (1934), ... (1959), «Барсакелмес»
(1939), «Қорғалжын» (1968) және «Марқакөл»(1976), «Үстірт» (1984), «Батыс
Алтай» (1992), «Алакөл» (1998) ... ... ... ... ... ... табиғат байлықтарын
қорғау ісіне орасан зор үлес қосып отырғандығын айта кетпесек болмайды.
Қорық ісін ғылыми ... оның ... ... ... ... Сол ... ... жұмыстың тақырыбы – Қазақстанның
қорықтарының өткені мен бүгінін анықтауға негізделеді.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері.
Жұмыстың негізгі мақсаты – ... ... ... ... ... ... жүйесін жан – жақты талдау жасай отырып анықтау.
Осы ... ... үшін ... ... шешу ... ... қорықтарының ғаламдық және аймақтық ... ... ... Қазақстан қорықтарының табиғи алғышарттарына талдау жасау.
3. Ерекше қорғалатын аймақтар, соның ішінде ... ... ... ... жұмысының зерттеу нысанасы: Қазақстан территориясындағы ерекше
қорғалатын аймақтар, ... ... ... ... ... ... әдістемесі.
Дипломдық жұмыста зерттеліп тоырған аумақтағы қорық ісі дамуының
табиғи және қоғамдық - ... алғы ... арын ... ...... ... ... әдістер қолданылыпбасқа
авторлардың зерттеулерінің нәтижелері талданды.
Физикалық географиялық ғылыми – теориялық қағидалары негізге алынды.
Қорғауға ұсынылған мәселелер:
1. Қазақстанның ... ... ... қорғалатын
табиғат обьектілерін есепке алу.
2. Ерекше қорғалатын аймақтар, соның ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... кездесетін және жойылып кету хаупі төніп
тұрған фауна мен флора өкілдерінің тізімін ... ... ... және ... ... тізімін
құрастыру.
5. Жергілікті жердегі орта мектептің оқушыларына табиғатты қорғауды оқытуда
Қазақстанның қорықтары географиясының танымдық ... мен ... ... ... ... маңызы.
Қазақстанда ерекше қорғалатын аймақтар, соның ішінде қорықтардың
географиялық жүйесі ... Осы ... ... ерекше
қорғалатын аймақтар жүйесін дамытуда ғылыми – практикалық негіз ... ... және орта ... ... ... «Табиғат -
тану» сияқты пәндерді өткенде, ... ... ... ... ... осы ... жұмыс материалдарын пайдалануға болады.
Дипломдық жұмыстың құрылымы мен көлемі.
Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан, әдебиеттер ... ... ... ... жұмыстың мазмұны 4 кестемен, 2 карта –
схемамен және 3 суретпен жабдықталған.
Жұмыстың бірінші тарауында ... ... ... алғы ... оның ішінде жекр бедері, геологиялық құрылысы
жөнінде баяндалған. Сонымен қатар, Қазақстан қорықтарының климаты мен ішкі
сулары, ... – ақ, ... ... мен ... ... ... ... екінші тарауында – табиғи қорықтардың ... ... ... ... жасалып, Қазақстан Республикасының ерекше
қорғалатын ... ... ... ... ... Заңы қарастырылып,
қорықтағы табиғи обьбектілердің тізімі құрастырылып, оның қорық ... ... ... ... – ақ, табиғи қорықтардың
даму тарихы мен жүйесі қарастырылып, қорықтардың көкейтесті ... ... ... 80 ... ... ҚАЗАҚСТАНДА ТАБИҒИ ҚОРЫҚТАРДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ АЛҒЫ ШАРТТАРЫ.
1.1. Жер ... ... ... – бұл ... ... қорғаудың ең жоғары формасы. Қо -
рық аймағы шаруашылық айналымнан босатылып, онда кен өндіру мен құ - ... ... аң - құс ... ... аулау, шөп шабу мен мал жаю және
ағаш дайындау ... ... ... ... ... тиым ... Сонымен қатар, қорық жеріне улы химикаттарды
шашуға және басқа жерлердің өсімдіктері мен ... ... Бір ... ... ... ... жердің табиғаты, сол
аймақтың ландшафтылы - географиялық белдеуінің үлгісі, ретінде қорға - луы
қажет. Бұл ... ... ... ... ... ара ... ... жағдайда өтеді. Адам оның бақылаушысы, зертеушісі ғана.
Сол себептіде қорықтарды соңғы кезде ашық аспан астындағы ... ... - ... деп те атап жүр. ... ... ұзақ жылдар бойына та - биғат
комплекстерін табиғи жағдайда ғылыми зерттеу, ... ... ... сияқты алуан түрлі жұмыстар жүзеге асырылады. Қорықтарда тек саны
азайып, жойылып кетуге жақын тұрған хайуанаттар мен аса ... ... ... алынып қоймай, сонымен қатар, өлкеміздің кө - рікті
табиғат ландшафтылары, ... ... ... сол қалпында сақталады.
Міне, сондықтан да болашақ ұрпаққа табиғат байлықтарын кеме - ... ... ... ... етуде қорықтардың алатын орны ерек ... ... ... 9 мемлекеттік қорық, 66 қорыққор (оның
44 ... 20 ... 2 ... 6 ... парк және ... ... ... ескеткіштері бар. Әрине, ... ... ... ... жерлер барлық жердің 3 пайызын ... ... ... ... проблемасының өз шешімін таппай отырғанын көрсетсе керек.
Дегенмен, республикамызда қорықтар ұйымдастыру соңғы ... ... ... Мәселен, соңғы жылдары Батыс Алтай мен Алакөл ... ... ... ... Іле ... ... құрылуы осының айғағы болса керек. (1)
Егеменді Қазақстан жері ... ... ... ... Кент,
Қапланқыр, Балқаш, Ерейментау,Торғай, т.б. көптеген қорықтар мен ұлттық
парктердің отанына айналары сөзсіз.
Негізінен ландафтарды қорғаудың 10 ... ... ... ұлттық парктер;
- табиғат ескерткіштері;
- қорғалатын ландшафтар;
- табиғат ресурстарының қорық – қорлары,
- биосфералық қорықтар;
- микроқорықтар; (омыртқасыз жәндіктер мен өсімдіктерге арналған );
- ... ... мен көп ... ... алынатын жерлер.
Қандай да болмасын тіршілік иелері, мейлі ол ... ... ... түз ... ... ... оларды өздері бейімделіп, тіршілік
ететін табиғи ортасынан ажыратпай қорғау және мейлінше ... ... ... күн ... ... ... мәселелердің бірі. Неге десеңіз,
қазіргі өнеркәсіп пен ауылшаруашылығының, ... ... ... ... ... ... ... кері әсер етпеу үшін, адам ғылыми -
техникалық прогресс пен табиғат қорғау ісін ғылыми ... ... ... ... ... өтетін экологиялық процестерге игі ықпал етіп,
қоршаған ортаны көркейтумен қатар, ... ... ... бар ... барлық компоненттерімен қамқорлыққа алғаны жөн.
Қазақстан жері жасыл өсімдіктер әлемі мен ... ... ... бай ... Өздеріңізге белгілі, олардың арасында ... ... ғана тән ... мен ... эндемикалық түрлері мен
қатар, сонау мұздану дәуірінен бері бізге жеткен реликт және толып ... ... ... ... ... де аз емес. Айталық, жойылып
кету қаупі бар және ... ... ... хайуанаттардың 87,
өсімдіктердің 306 түрі ... ... ... ... де, ... ... ... кетпеуіне жағдай жасау мол міндеттер жүктейді. Бұл міндеттердің
дұрыс шешілуінің көптеген жолдары бар. Солардың ішіндегі ең тиімді жолы ... мен ... ... қорыққор мен ... ... ... бақтар мен хайуанаттар парктерін құру. (2)
Табиғат – қоғам байлығы. Шындығында да, кең - байтақ ... ... ... ... ... қоймайды. (3) Қазақстанда әр
жылдары ұйымдастырылған «Ақсу - Жабағылы» (1926), «Алматы» ... (1959), ... (1939), ... (1968), ... ... (1984), ... Алтай» (1992) және «Алакөл» (1998)
қорықтары бар. Осы ... ... ... ... ... ... ... орасан зор үлес қосып отырғандығын айта ... ... - ... ... Ол ... жер ... ... қайнар
көзі. Елімізде табиғи ресурстарды пайдалану ісі бұл процестің екінші жағы -
табиғатты қорғау ісімен ... ... ... осы екі ... түрде шешу нәтижесінде еліміздің бай табиғаты ... ... ол ... мен ауыл ... ... ... ... қатарлы айналып отыр. Біздің заманымызда жер қойнауының алуан
түрлі қазба байлығы ... сан ... ... мен ... ... бой көтерді. Елімізде ғасырлар бойы ... ... тың ... ... ... , онда көптеген ауыл- елдімекендер мен қалалар
орнады. Шөл - ... ... ... оны ... ... ... ... асырылуда. Отанымыздың жасыл алқасы - орман
тоғайларды ... ... зор ... ие ... ... бағалы аңдар қатары
қалпына келтіріліп, ... ... саны ... ... қазынасы сарқылмас қор емес. Оның адам игілігі үшін ұзақ
мерзім ... өніп - ... ... ... ... қамқорлығын керек
етеді. Қоршаған орта тазалығы, орман, қазба ... су ... мен ... дүниесі қазіргі күннің үнемі ... ... ... бірі ... ... ... ... тиімді пайдалану,
оны қорғау - өте күрделі жұмыс. Ол үшін ең ... адам мен ... ... ... дұрыс шешу, табиғат байлығын «тонай» бермей, оны
арттыра түсу ісіне атсалысу, күтіп – ... ... ... ... ... ... айтқанда, табиғаттағы биологиялық тепе – теңдік
бұзылмауы тиіс.
Алуан түрлі өнеркәсіп пен ... ... ... ... ... ... ... қазіргі кезеңінде түрлі ... ... ... ... ... ... ... тепе
–теңдік заңдылықтарын білуіміз шарт. Бұл міндетті ойдағыдай шешуде табиғи
лаборатория - қорықтардың ролі өте зор. ... көп ... ... өтіп ... ... бақылау жүргізіліп, оның даму
заңдылықтары зерттеледі. Соның ... ... ... ... ... ... Онда болатын өзгерістерді зерттеу нәтижелеріне
қарай алдын – ала ... ... ... да ... ... ... лаборатория болып табылады. Табиғаттың қорғауға алынған бұл аумағы
- ауа – райы, топырағы, өсімдіктер мен ... ... ... ... жылдар бойы қалыптасқан биологиялық байлықтарды ...... ... ... ... - ... ... шабындық, аң
– құс, айдын көлдер мүмкіндігінше сол ... әсем ... ... ... – байтақ жері бар Қазақстан бірнеше табиғи - географиялық аймақты -
солтүстігінен ... ... ...... ... шөлейтті, шөлді
өңірлерді қамтиды. Территориясында Д.М. Менделеев кестесіндегі элементердің
барлығы дерлік ... ... ... ... ресурстарға аса бай
өлке. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің 5 000 – нан ... ... 150 - ... 480 түрі, бауырымен жорғалаушылардың 50 –і , қосмекенділердің 12-
ден астам түрі ... ... бұл ... шын мәнінде табиғи байлықтың
мекені деуге болады. Бірақ, бұл інжу - маржандар қанша мол болғанымен, ... ... - өзі өне ... қор ... ... да оны пай ... бірге, ұқыпты түрде қорғап, байлығын молайта беруге ... ... ... Осы ... ... бірі – «жер жаннаты»
деп орынды аталып кеткен небір тамаша ... ... ... ... ... ... қорығы. Алматы қорығы Іле Алатауының теріскей
беткейінен орын тепкен. Биік ... ... мұз бен қар ... ... ... ... көз тоймайтын әсем тау кімді болса да
қызықтырмай қоймайды. Ғажап қой, тау іші ... Тау ... күн ... ... іші ... ... бөленеді. Алатау бауырында сыл- ... мөп – ... ... мен көкорай шалғындары, ... қия ... ... ... алып, «табиғаттың бізге тартқан жомарт сыйын
ардақтап, қорғаңдар» ... ... ... ... Іле ... бөлігі – теңіз деңгейінен 1400 - 1500 м. ... ... ... тау жоталары енеді. Жер бедері күшті тілім - ... 25 мың ... ... ... алып ... Топырағына эрозия зор
әсер еткендігі көзге ұрып тұрады. Оның үстіне қорық территория - сына ... ... ... кіреді. Шағын ғана жері бар осы қоныста табиғаттың
әр алуан көріністерінің ұштасуы ғажап – ақ. ... тау» ... ... «Әнші тау» биіктігі 150 метрдей, ұзындығы 3 шақырымға жуық ... ақ ... ... ... оны ... тау» деп те ... ... тау» халық арасында неше түрлі аңыз - әңгімелер тудыр -
ған. Мәселен, бұл ... ... ... жырымен жолаушыларды еліктіріп,
хауіпті сусыз шөлдерге апарып, қырғынға ұшырататын әйел ... ді ... ... - мыс. ... тау» ... әр қилы хиқаялар дінге сенуден, жоққа
нанушылықтың салдарынан туған. «Жаңғырық таудың» ете - ... ... ... ... Көне дәуірдегі аңыз - әңгімелерге арқау
болған «Әнші тау» құпиясына бұл ... ... ... жүргізуде.
Қазір ғалымдар құмның айрықша үн шығаруын ... ... Енді ... ... Ол ... ... болжамдар көп - ақ, ... ... бұл ... ... ашып бере ... Тек ... дыбыс шыға -
руының кейбір себептері ғана белгілі болып отыр. Мұндай қасиеттер өте ... ... ... бар ... таза ... ғана ... Ондай құм түйіршігі ұсақ және біркелкі мөлшерде қиыршық бо- ... ... тек ... ... ғана дыбыс шығаратындығы ақи - қат.
Егер құм сусып ... оның ... ... бірте – бірте күшейіп,
реактивтік самолеттің гүрілі сияқты қуатты гуілге ... ... ... оң ... ... «Әнші таудың» күшті жел ... ... ... ... одан үш шақырымдай жерде тұрған үй ... ... Осы төбе ... ... оның дауысын естіген адамға,ол
сондай бір ... әсер ... ... ... ... ... ... – ақ одан иттің ырылдағанына ұқсас дыбыс құлаққа шалынады. Енді
оған толық көтерілген уақытта құм шыр ете ... ... ... ... екпінімен құм қозғалып, сырнайдай таза үн шығарады.
«Әнші тауды» зерттеумен кеңес ғалымы В.И. ... ... ... ... құм ... ... ... жазылып алынып, одан соң
қазіргі акустикалық құралдар көмегімен лаборатория жағдайында тексерілген.
Өзінің көп жылғы ... ... В.И. ... ... ... ... жел ... пайда болатын «құм тол - қындары» осындай
дыбыс шығарады деген қорытындыға келеді. ... үс - ... беті ... басқа күштер ықпалымен қозғалып, төменгі ... ... ... ... да, одан біз еститін әсем «ән» пайда ... Бұл ... әлі де ... ... ... ... Ғалымның бұл пікірі
әлі де болжам есебінде қалып ... ... ... толқынды қабаты жоқ осы
«Әнші таудан» алынған құм да дыбыс шығарады. Бұл жұмбақтың ... ... ... ... жоқ. ... таудың» құпияларын ғы - лыми ... ісі қызу ... ... ... ... ... - тың осы бір
қызық құбылысын өз көзімен ... ... ... тас - қыны ... тау»
бағытында еш толастамайды.
Ақсу – Жабағылы мемлекеттік қорығы. Ақсу – Жабағылы қорығы Талас
Алатауының ...... ... ... және көршілес Өгем жотасын
алып ... Оның ... ... ... ... ... - ... және Алғабас аудандары жерінде орналасқан. Сонымен ... ... екі ... ... ... бірі - ... ... 126 га., екіншісі – «Әулие», жер көлемі 100 га. ... де ... - ны ... ... ... ... 120 ... орналасқан.
Қазірде қорықтың жалпы жер көлемі 74 416 га. оның 2616 га. – ры Түл
- ... ... 50 576 га - ры ... ... ... 224 га – ры ... ... ауданының үлесіне тиеді. Қорықтың орталығы Түлкібас ... ... 18 - 20 ... ... Ново – ... ... Ең
биік шыңдары мәңгі мұзбен таласқан, ірі құзды Талас Алатауы шығыста Та -
лас өзенінің ... ... ... - ... пен ... ... ағысына дейін 250 шақырымнан аса қашықтыққа ... ... ... оңтүстік беткейі Өгем, Піскем, Шатқал тау жоталарына ... және ... - ... ... созыла түседі. Талас Алата - уының
солтүстік жағы Шоқпақ және Майдантал асулары арқылы ... ... Ақсу мен ... ... ... ... жағынан жан ... ... ... ... және ... да ... тау жоталары
кетеді. Арнасын осы жоталардан алатын өзендер Арысқа ... ... Жаба ... ... ең биік шыңы ... ... 2915 м., Алатаудікі - 4042 ... ... - 4072 м ... Таудың беткейлері көбіне тік келеді.
Алатау жотасы мен Балдыбірек тауының ... ... 1800 – 2500 ... ... келіп, жазыққа айналады. Тау беткейлеріне тән қасиет -
онда орман ағаштары жоқ. Тек ... ... ғана ...... бо ... ... ... көруге болады. Көбіне тау қойнаулары тастақ келеді. Биік
құздары көп – ақ. Судың жуып шаюынан өзендер бойында ... бет - ... ... - ... ... ... ... Ақсу өзені бойын - дағы
осындай каньондар қашықтығы 30 шақырымдай ... да, ... 500 - ... ... Одан ... бірақ сондай әсем аңғарлар ... - ... және Кіші ... Кіші ... ... ... да ... Алатауының жоталары негізінен қалыңдығы 2000 метрге дейін жететін
палеозойлық ... тау ... ... ... пен сиенит жы -
ныстары аз кездеседі. Олардың әктаспен араласқан жерлерінде мрамор ... ... 1800 ... ... ... ... бор (70-110 млн. жас)
және үштік (70 млн. кем жас) ... ... ... сланец,
конгломерат жыныстары басқан. Бұл жыныстар қабаттарының қалай жатқа - нын
қорықтағы өзендер бойындағы ... ... ... ... ... ... бөлімде юра дәуірінің сла -
нецтері көп – ақ. Бұл сланецтер бір парақ ... ... жұқа ... Сондықтан да кейде оны «қағазды сланецтер» деп те атайды.Олар -
дың түсі ақшыл - сұр, кейде ақ ... Бұл ... ... ... ... ... ... жұмсақ лай, тұнба күйінде қалған. Кейіннен
қатқан бұл ... өз ... осы ... ... 120 млн. жыл ... тір -
шілік еткен өсімдіктер мен жануарлардың таңбаларын сақтап қалған. Бұл
жерде 60 – тан ... ... ... ... ... ... – ақ ... секомдардың, молюскалардың, бақалар мен балықтың тасқа түскен сурет –
тері бар. Әсіресе, ұшатын кесірткенің қаңқа ... мен алып ... ... жеке ... ... ... қызықтырып отыр.
Өткен дәуірлерде қорық территориясы мен оған көршілес жатқан ... ... ... ... ... палеозой уақы - тында (бұдан 350 -
550 млн. жыл бұрын) қорық территориясы теңіздің түбі ... Оқта – ... ... ... көрінетін. Тек силур дәуірінің аяқ ке - зеңінде ... млн. жыл ... ... ... ... әсерінен теңіз суы
тартылып, құм мен тасы көп ... ... ... Одан ... де бұл ... ... бастан кешті. Мәселен, бұдан 150 млн.ж жыл бұрын мұнда
ауа – райы ... ... ... ... өсіп ... Бі -раз жері ... Бірақ ылғалды климат көпке созылған жоқ: төменгі бор ... ... млн. жыл ... қаулап өскен өсімдіктердің біразы ... ... ... бұл ауданда төбе – төбе жоталар пайда болған. Эоценде
күшті тау түзілу процесі ... ... ... Тянь ... тау ... ... Ақсу – ... қорығының геологиялық тарихы міне осындай.
Мұнда пайдалы қазбаларда мол. Темір, мыс, қорғасын қорлары көп екен
- дігі анықталып отыр.
Барсакелмес ... ... ... ... ... ... аралдың жағалауы аз тілімденгендіктен, қолтық, қойнау шығанағы көп
емес. Бұл арал - сазды, тақырлы ал ... жері ... ... ... ... ... ... оңтүстігі тік жарқабақ болып тіреледі, солтүстік –
батысы ойпаттау. Жері көбіне белесті, сирегірек ... ... құм ... ... өсімдіктер өседі. Мұнда өсетін
өсімдіктердің көбі хайуанаттардың ... ... ... ... ... ... 6 - 7 м. Қыс айларында мұндай ... ... ... ... ... ... жер ... соңғы жылдары
едәуір өзгерістерге ұшырады. Арал теңізі деңгейінің ... ... ... ... ... 200 - 300 метрге дейін қашықтап кетті. Осы
себептен аралдағы ащы көлдер кеуіп қалды: олардың орнына үлкен ... ... ... ... – ақ, ... жыл қатарынан жауын – шашын
болмағандықтан ... тұщы ... ... ... ... ... осындай
өзгерістер қорықта мекендейтін жануарлардың тіршілік ету ... ... ... ... ... Қорғалжын қорығы шөлді, дала аймағын -
да орналасқан. Ол негізінен Қорғалжын және Теңіз ... екі ірі ... алып ... ... ... көлемі 39,6 мың га., жаға -
ларының ... 135 км., ... ... және шығыс жағасы қыратты,
тілімденген, батысы мен оңтүстігі жадағай. Орташа ... 2 ... ... ... ... – қоға өседі.
Науырызым мемлекеттік қорығы. Науырызым қорығы Қостанай ... - ... ... орналасқан. Мамандардың, ғалымдардың айтуынша, бұдан ... жыл ... ... ... алып мұз ... жатқан. Мұз ери келе,
оның тастай суы «Торғай қақпасымен» жылжып Арал теңізіне құйыла ... бойы мұз ... ... берді, сонымен қоса суыққа төзімді
өсімдіктер мен жануарлар да шегінді. Бұл маң ... ... - ты ... ... ... ... ... көлемінде жартылай шөлейттік
белгілері бар дала пайда болды. Әйтсе де әлі де ... мұз суы ... ағып ... да, ол сол ... ... ... ... мен
жануарлар дүниесінің тіршілігіне жағдай туғызады. Ал мұз әбден ... ... бұл ... ... ... климат жағдайына бейімделе баста
-ды. Табиғаттың қайталанбас көрінісі осылайша туды – ... ... ... аралдары сақталып қалды.
Марқакөл мемлекеттік қорығы. Марқакөл - ... ... мен ... ... ... ... шалқып жатқан үлкен айдынды көл. Ол
теңіз деңгейінен 1485 м. ... ... ... ... қорығы. Үстірт Каспий мен Арал теңіздерінің арасын
-да орналасқан қазаншұңқырлар мен бөктер, кең байтақ шөлде орналасқан ұсақ
шоқы. ... ... ... гипс пен ... нәтижесінде пайда
болған ірі карст формалы рельефтер де кездеседі. Жер үсті ... ... беті ... ... көлдер мен сорлар, құмдақтармен толықтырыл -
ған. Үстірттің көп бөлігін батпақты, ұсақ тасты – ... ... ... Оның ... сұр – қоңыр гипсон, беткі қабаты бұйырғын мен ит ... ... ... ... - ... ... ... түбінде еш -
қандай өсімдік өспейтін, сортаңды болып келетін кең көлемді ойпаттар орна -
ласқан. ... шет – ... ... ... кең ... кез -
деседі. Шоқының солтүстік бөлігінде шайылу мен желдің нәтижесінде пайда
болған қыраттар ... ... ... ... жол қиын . ... ... ... жар қабақ пайда болады, кейде ол ... ... Оның ... ... ... – қыраттың түбі күн сәулесінен
жарқырап жатады. Әдетте, жарқабақтардың тік болуынан, одан ... ... ... Осы ... муфлондар паналайды, осы маңда жайран - дар
қауіп - қатерден қорғанады.
Қорықтың территориясы батыс бөлігінде жазық ... ... ... бө ... сайлар мен шұңқырлармен тілімденген. Олардың аралығындағы сорлар -
мен тілімденген. Солтүстік және солтүстік – батысқа қарай жердің ... мен ... ... Барлық территорияға тақырлар, ойпаттар
тән. Биіктігі 200 – 250 болатын батыс шоқы үстірт шоқысын батыстан орасан
үлкен жол ... орап ... Бұл ... ... ... ... фор
- маларының өзіндік эрозиялық сипаттағы табиғи құбылысы ... ... 200 м ... тік және ... ... ақ, көк, ... ... боялған, жарықтарынан шығып жатқан түтіндер, мұнараға
ұқсайтын ... ... ... ... ... ... түбі болған Үстірт аумағы көне теңіз жануарларының
қалдықтарына бай (жануарлардың сүйектері, ... ... Жар ... ... көне ... аң ... үшін ... тас қарулары
орналасқан (жайран, ... ... ... ... барлық типі кездеседі, Үстірт пен
басқа жалғасып жатқан территорияларға - үстірт, ... сай – ... тән. ... ... ... деңгейінен 68 метр төмен жатқан ірі
сорлар кездеседі. Бұл денудациялық ойпат Үстіртті ... ... үс ... ... тұр. ... беткі бөлігі тегіс, тек кей жерлерінде ғана
төбешік - тер кездеседі. Ойпатты солтүстікте биіктігі теңіз ... ... ... ал ... 180 м. ... ... қоршап жатыр.
Үстіртттің рельефі оның геологиялық құрылымының бор және юралық
жасына, байланысты анықталады. ... ... ... ... ... мен ... ... жалаңаштайды. Үстірттің
әктас, құм мен батпақтардан тұратын құрылымдар кездеседі. Үстірттің ор ... ... ... ... ... ... терең жыралар пайда бол -
ған. Жыралар арасында жазыққа ... ... ... ... ... ... ... біріктіріп тұрған ұшбұрышты мүйістердің жойылуылуынан
Үстірт ... ... ... ... Міне осындай жолмен Қарамая та -уы
пайда болған.
Шөл зонасына сұр – ... ... тән, оның ... ... ... гумусты топырақ орналасқан. Сұр – қоңыр топырақтың жұқа бөлігі
120 - 150 см., ал ... ... – 25 – 30 см. Бұл ... әктасты
плита төселген. Топырақты суреттеу үстірттік шығыс пен солтүстік ... ... ең ... ... ... су ... бар ... алып жатыр. Бұл
сорлар тұздану мен ылғалдануды оған ... ... ... суларынан алады.
Мұндай сорларда топырақ түзілу әлсіз ... Ақ ... ... ас - ... ... батпақты, тұз сіңген масса орналасқан. Үстірт
топырақ жамылғысынсыз ... ... ... ол ... ... да, ... ... оның етегінде ... ... ... оның ... ... өсуге бейім өсімдіктер өседі.
Маңғыстау – Үстірт шөлді зонасында физико – географиялық провин ... ... ... ... Мұндай орындардың жылдам
игерілуі мен мұнай алынуы, құбыр жолдарының салынуы, асфалть ... - ... ... ... ... ... түрлерінің көбеюі,
броконьерліктің етек жаюы, Үстірт ... ... әсер ... ... ... бір ғана формасы - мал жаю болды, ... ... қоры мол ... ауыз ... ... ... - нысты,
онда жайылым құрудың еш маңызы жоқ еді.
Антропогендік ... ... ... ... ... жаңа мал ... совхоздар құрды. Ауыр автомашиналар мен
тасымал транспорты гипсондық ... ... ол ... жел ... ... да, мал ... ... жойылуына әкеліп соғады. Ал
оазистер өсімдік өсетін топырақ химизіміне кері әсерін тигізеді. ... ... ... ... ... ... ... – ауыл маңында, жол жаға -
лауларында дами береді. Кей жерлерде жол ... мен ... 30 % - ын ... ... ... ... ... -
рімен бұзылуы ойпаттарда да, сорлар да байқала береді, оның шаңы ... ... улы. ... ... пайымдауынша, тұздар мен
гипстардың дифляциясын ... ... тек қана өзі ... ... уа -
қыт өте келе басқа да жақын жатқан территорияларға кері ... ... ... тақырларды жойып – жануарлар мен ... ... су ... ... Қара ... ... ... табиғатына үлкен залалын тигізеді. Қара сексеуіл үй жануарлары мен
жабайы хайуанаттар үшін таптырмайтын азық болып табылады. (7)
1.2. Климаты мен ішкі ... ... ... Шөлді аймақтың тау етегіне жақын орнала -
суы оның ауа - ... ... ... ... Соған сәйкес таудан төмен түс
- кен ... ... ... ... – шашын мөлшері де азая береді. Мәсе -
лен, теңіз деңгейінен 1000 м. ... 500 мм. Ал, 2400 – 3000 ... 780 - 870 мм. ...... ... ... ... әрбір 100 м.
көтерілген сайын ауа температурасы 0,71 градус ... ... ... ... ... салқындау болуы да жасыл шабындықтардың жайқалып өсуіне жағ
- дай жасайды. Қыс айлары онша суық ... Бұл ... ... ... ... шығуына көмектеседі. Қорық ... ... ... ... ... тау ... ... суы мол саналатын негізгі өзендер - Талғар мен Есік. Басын мәңгі
мұздардан алатын бұл ... ені - 3 - 5 м., ... - 0,5 - 1 ... ... ... келеді. Өзендердің су деңгейі ... ... ... рет өзгереді. Жаз айларында су деңгейінің тәуліктік ауысуы кейде
40 -50 см. – ға жетеді. Ара – тұра ... ... ... ... ... ... жағдайлар да кездеседі. (8)
Үстірт мемлекеттік қорығы. Қорық шекарасынан 15 шақырымда орналасқан
«Аққұдық» ... ... ... ... ... ... континентті,
құрғақ және өте ыстық. Белсенді температура ... ... ... ... - 215 күн. Жазы ... ... ... температурасы – 25 – 28 ºС. Қыс
салыстырмалы түрде қысқа, онша суық емес, қаңтардың орташа температурасы ... -5ºС. ... кей ... ауа ... – 40 ºС ... Жауын –
шашын мөлшері өте аз, жылына орта есеппен 120 мм. Қар ... өте ... ... қар ... ұзақ ... ... өзендер мен көлдер болмайды. Құмдардағы
ылғал қоры жерасты суларынан суларынан ... ... мен ... жиналған.Әртүрлі деңгейдегі минералданған жер асты ... ...... ... ... Құм ... бірнеше мал
суаратын суы тұзды құдық орналасқан.
Кендірлі сорға солтүстік ... ... ...... ... ... уақытта бұлақтармен қоректенетін Қаражар өзені ... ... ... ... ... ... ... құяды. Айтмашы құдығының
ауданына әртүрлі қоректенетін бірнеше бұлақтар кіреді, ... ... ... ... ... су ... ... Құмға сорға майда бұлақтар
құйып, майда уақытша көлдер құрайды. Үстіртте ... ... ... ... ... батысында су торлары жоқ. Судың сапасы оның
салаларымен өлшенеді. Аз минералданған суды батпақтардан ... ... ... ... ... ... тек ... жануарларды сумен қамтамасыз
ететін көптеген бұлақтар орналасқан. (9)
Ақсу – Жабағылы мемлекеттік табиғи қорығы. Қорық территориясынан ағып
өтетін өзендер, Топшақ пен ... ... Арыс ... ... саналады. Қорықтағы ең ірі өзен – Ақсу. Ұзындығы 120 км., ені 10, кей
жерлерде 20м., суының тереңдігі ... м., суы ... ... 20м. ағыны
қатты тау өзені.
Ақсу – Жабағылы қорығында көлдер жоқтың қасы. Тек ... ... ... км. ... ... ... ... маңында немесе өзендер
иірімінде ... ... ... ... ... Қызылжар, Айнакөл,
Қызөлген жатады. Қорық жерінде бұлақтар да бар. ... көбі ... ... ... ... ... қар ... деңгейінен 3300 м. биіктікте жатады.
Мұздардың жалпы көлемі мәңгі қар көлемінен 4 – 5 есе кем. ... ... ... ... 11 м., ... ... ... 14 м. көшпелі мұз бар. Олардың ішіндегі ең ірісі ... Оның ... 1600 м., ені 350 ... ауа райы өте ... Қысы ... ... қалың қарлы болатын
болса, жазы ыстық, ...... ... ... ... ... өзі де ... Тауда жаз айының кейбір күндерінде ... ... ... ... ... тау етегінде – 7,6 градусқа
тең;қаңтар айының орташа ... – 4,9ºС ... ... ол + ... ... бұл жер жауын – шашынды келеді. Жалпы алғанда, қорықтың ауа
райы Тянь – Шаньнің басқа ... ... ... ... ... ... да ауа райы да өзгеріп отырады. ... 100 ... ... ауа ... ... есеппен 0,6 градусқа төмендейді,
ауа ылғалды ... ...... ... ... биік ... күшті желдер
де болып тұрады. Тау етектерінде қар 4 – 5 ай жатады, кей ... ... ... ... ... ... ... бұл өңірде ауа райы ... Қар ... күн жыли ... Таудың альпі белдеуінде қыс 6 – 7
айға тдейін ... Қар ... ... ... тау жоталары қарсыз болып,
онда тіршілік ететін елік, арқар, таутеке сияқты ... ... ... ... ... ... ... қорығы. Аралдың жер бедері соңғы
жылдары едәуір өзгерістерге ұшырады. Арал ... ... ... ... су ... ... 200 – 300 м. ... кетті. Осы себеппен
аралдағы ащы көлдер кеуіп қалды: ... ... ... көлемді сор пайда
болды. Сондай – ақ ... жыл ... ...... болмағандықтан
мұндағы тұщы сулар, бөгеттер мекендейтін жануарлардың тіршілік ету
жағдайына әсерін ... ... ауа райы ... солтүстігінде қоңыржай шөлді
аймақтар сияқты. Жазы өте ... қысы суық ... ... қыс 2 - 2,5 айға
слозылады. Жылдық жауын – шашын 100 – 200 мм. Мөлшерде түседі. Қыста ... ... – 30º ... ең ... ... ... +38º, +39º ... айынан бастап ауа райы суыта бастайды да, ... ... ... Наурызда орташа температура – 3,5º болады. Қыс айында жауған қар
жерде көп ... оның ... ... қарды көбінесе солтүстік – шығыстан
соққан жел ұшырып алып кетеді.
Қорыта айтқанда, ... ... - ... жер ... ... ... ... ерекшелігі бар және бүтіндей, тұтас бағалы
обьектілерді қорғауға терең ... өте ... ... мемлекеттік табиғи қорығы. Қорық ... ... ... ... өзендер мен көлдер көп. Қорғалжын көліне Нұра
өзені құяды. Қорықтың шығысында – ... ... ... Құланөтпес
өзендері ағады. Басқа ... ауа ... ... ... орналасқан
ауданның климаты өзгешелеу, оған оның территориясына кіретін жағасы қопалы
Қорғалжын көлі үлкен тәсерін тигізеді. Қыста ауаның ... – 41 ... ... ... температура +38º, +39º жетеді. 125 – 130 күн аязсыз
шуақ болады. Алғашқы суық қыркүйекте түсіп, ... ... ... ... ... 200 мм. ... ... – шашын түседі. Жаз айларының
өзінде де күндізгі ыстықтан кейін кешке қарай салқын самал ... Бұл ... ... ... ... ... – шашын шілде – тамыз
айларында жиі ... ... ... аяз, ... ... қар ... ... табиғи қорығының да ауа райы құбылмалы. Қысы
суық болатын болса, жазы ыстық. Ал, Марқакөл көлі – ... ... ... ... ... ... ойпатта шалқып жатқан үлкен айдынды көл.
Ол теңіз деңгейінен 1485 м. биіктікте орналасқан. Көлдің оңтүстік жағалауы
жарқабақты, ал ...... ... ... ... Оның ... тең келетін көл сирек. Ұзындығы – 38, ені – 19 км. ... ... ... ...... 28 өзен құйса, одан тек бір
ғана ... ... ағып ... ... ... 24 ... ... келген де, жоғары да берілген деректерден біз ... ... тән ауа ... өзен – ... ... ... ... отырмыз.
(10)
1.3. Табиғат зоналары мен ландшафт жүйесі.
Батыс Алтай – ... ... ... ... ... жатады.
Олардың шекаралары самырсын - көктерек ареалдарымен ... ... ... ... ... 2 негізгі зона – орман және
альпілік болыпбөлінеді. 1 – шісі – ... ... 100 ... 1700 ... ... Алпілік зона 1800 м., одан да ... ... ... тоғай мен биік таулы тундра пайда болған. Бұл белдеуге ... ... ... ... топырақ тән. Мұнда тундралық, ... ... ... ... ... өсімдік жамылғы түрлерінің әр
алуандығымен ерекшеленеді, мұнда қылқан жапырақты орман, ... ... ... ... кездеседі, сондай – ақ альпілік және ... ... ... ... кездеседі. Қара орман тайгасының массивтері Қазақстан
бойынша тек ... ... ғана ... ... ... ... шөптесін өсімдіктердің 10 түрі кездеседі.
Сонымен қатар, дәрілік және техникалық өсімдіктер ... ... ... бұл ... ... ... марал түбірі деген дәрілік
өсімдік алқаптары кездеседі. ... ... ... ... ... ... ие. ... өсімдіктерінің әртүрлілігінің нәтижесінде орман
экосистемасының әртүрлі типтерін құрайды.жолдардың болмауы мен рельеф
ерекшелігі мұндағы өсімдік ... ... ... ... ... келесі өсімдік бөлінеді: тоғай далалары, бұтақтар, қылқанжапырақты
тайга, балқарағай ормандары, альпілік және субальпілік тоғайлар, биік таулы
тундра. ... екі ... ... ... кірмейді, өйткені, теңіз
деңгейінен 1000 м. биіктікте ... ... ... түрлерге:
қайың, көктерек жатады. Ал, екінші қабатты - мойыл, алқызыл қараған, шәңгіш
жатады. Қалың шөпті келесі ... ...... ... ... ... ... - сын, жалпақ жапырақты соссюрея, иілмелі пион,
дәрілік бақ – бақ, биік қоразгүл, алтыншабақ, қышқыл ... ... ... – батыс Алтайдағы басты формацияларға жатады, ол басқа
фитоценоздардан ерекшелік түрлерімен ерекшеленеді; 1 – ші ...... 2 – ші де ... қайың, ал аласа бұталарға – ... ... ... ... ... ... ... өсуі, беткі бөлікте
мүктің болмауы немесе әлсіз болып өсуіне септігін ... ... ... ... 400 м. ... ... теңіз деңгейінен 800 –
1000 м. ... ... ... ... ...... ... көктерек және қайың, жекеленген бөліктерінде сібір қарағайы
(самырсын) өседі.
Ақ және Қара Оба ... ... ... ... барылдауық,
шүрегей, қасқалдақ, бүркіт, қаршыға, қара лашын, ... ... ... үкі, құр мекен етеді. Әрине, келтірілген тізімді жаңа ... ... ... ... Алтайдың орнитофаунасы жеткіліксіз
зерттелген болса, басқа ... ... ... ... ... де болады. Аумақта терифауналық зерттеулер әдейі жүргізілмеген.
Зерттеушілердің деректері мен бақылаулары ... ... ... 30 түрі ... алтай көртышқаны, жарғанат, ... аю, ... сары ... ... ... ... «Қызыл кітапқа»
бүркіт, сапсан, қара тырна енген.
Батыс Алтайдағы жүргізілген ғылыми зерттеулер фауна мен ... ... алуы ... өйткені, олар жеткіліксіз зерттелген. Жануарлар ... ... жеке ... ... ... ... ... зерттеу қажет. Қорық ... ... ... ... ... іс – ... ұйытқы болып, ғылыми кадрлар
дайындап, жаратылыстану ... және ... да ... ... өтетін орны болуы тиіс.
Үстірт мемлекеттік табиғи қорығы. Үстірт шоқысында ... ... ... ши өседі. Жыраларында боялыш, бұйра боялыш бұтақтары өсіп,
соның тасасында жабайы аңдар паналайды. ... фоны ... ... ... ... жамылғысы сирек, 40 -50 ... ... ... ... ... шөл ландшафтына қарай ауысып отырады.
Өсімдік жамылғысы ... ... ... мен ... ... ... тамыры өздеріне тірек болатын шұқалақтар, тамарикстер
өседі, ал, ... көп ... ... ... ... жоқ деседе болады.
Шоқының етегі сирек өсетін бұталардан тұрады. Қарамая тауының ... ... ... мортық бұйырғы, тұздық пен жыңғыл, эфемер, баялыш,
сексеуілмен көмкерілген. ... ... ... ... ... түбі ... азық болатын өсімдіктерге бай. Мұнда аталған
түрлермен ... ... пен ... ... ... –ақ, ... ... жусан, түйе жаңқасы, бидайық, алабота, эфемер, қара сексеуіл,
жүзгін, жыңғыл топтанып өсіп, ... ... азық азық пен ... мен ... батысы бөлігінің ... ... ... ... ... ... ... муфлоны)
тұрақты популяция тығыздығы байқалып, басқа да жануарлар мен өсімдіктердің
көптігі, ... ... ... ... комплекс шаруашылыққа
пайдаланбағандығымен тек аз ғана ... ... ... пайдаланылған)
қорық құру үшін таптырмас шарт. Қорықта құлақты кірпі, жайран, ірі және
жарты күндік құмтышқан, басқа да ... ... ...... ... ... – құм ... Северцев және кішкентай қосаяқ, оңтүстік шөлді
түрлерге – гепард, құм ... иран – ... ...... ... ұзын ... кірпі, қазақстандық фаунаның алты түрі – ірі
қосаяқ, жалпақ құйрықты ... сары және ... ... ... Осылай, Үстірт аумағының зоогеографиялық аумағы – ... ... ... ... ... ... Ұзын тікенекті кірпі «Қызыл
кітапқа» енген. Түркменстан, Тәжікстан, Өзбекстан жерінде таралған. ... ... Ала ... мен үшсаусақты қортық қосаяқтың кездесуі
мүмкін. Бұл аймақты ... ... –ақ 10 – 12 ... ... ... ... ... ғасырдың ортасы мен аяғында құлан мекендеген.
Ғалымдардың пайымдауынша, бұл ... ... ... ... ... өсірсе болады. Бұл сирек кездесетін аттың түрін өсіру
орта Азия елдерінде, атап айтқанда, Түркменстанда ... ... ... ... ... да. ... өкілдері тіссіз катран, үстірт астрагалы, қатты
сүттіген, синтенис итжүзімі, үстірт жүзгіні, оносма, ерекше қорғауды ... ... ... ... әсіресе, сирек кездесетін және бағалы
үстірт ... ... ... ... ... жойылудың аз
алдында тұр. Бұл ... ... ... жаңа ... ... бола ... Құлан мен гепардты жерсіндіруге болады.
Жануарлардың ... ... де, ... ... ... шөл ... шіл,
ұзын тікенекті кірпі, сайғақ, қарсақ, түлкі де қорғауды қажет етеді. ... ... ... ... ... келесі бағытта жүреді: барлық
фауна мен флораны тізімге алу, «қызыл кітапқа» енген ... ... ... ... мен ... ... экологиясын зерттеу,
табиғат шежіресін құру, барлық су ... ... және ... құрамын
зерттеу, қорғауды түсіндіріп ... ... ... мен оның ... ... құру мен ... қорық еңбектерін тарату. (11)
Алматы мемлекеттік табиғи қорығы. Алматы қорығының бір артықшылығы ... ... ...... ... және альпі өсімдік белдеулерінің
ұштасып жатуы. Шөлді аймақ «әнші тау» төңірегін қамтиды. Орманды – ... ... ... 1300 – 2600 м. ... ... ... Оның төменгі
етегінде жапырақты ағаштар мен бұталар өседі. Олардың көпшілігі жабайы
жеміс ... Бұл ... ... ағаш ... – алма, өрік, долана,
көктерек тал. Бұталармен топтаса қарақат, итмұрын және ұшқат ұшырасады.
Қорықта ... ... ... ... ...... болып, өзен
аңғарларында, тау жоталарында кездеседі. Мәселен, жабайы алма бағв 1700 м.
биіктікке дейінгі тау қыраттарының етегіндегі ... ... да ... өрік сол ... ... ... беткейін ала орналасқан.
Көктерек жоталарының солтүстік және шығыс беткейлерінде кқбірек кездеседі.
Жалпы жабайы жеміс ағаштарының алып ... ... 157 га. ... бұталары
негізінен, талғар өзендерінің бойын алып жатыр.Алтауға сән беріп тұрған
қылқан ... ... 1400 – 2800 м. ... ... ... ағаш түрі – Тянь – Шань немесе Шренк шыршасы. Тянь – Шаньнің ... ... ... ... ... ... дейін жеткен асыл
қазына. Оның қоры тек қана Қырғызстан және Қазақстан ... ... ... ... ... 500 мың га. ... деп шамаласа, оның 300 мың
га. Біздің республиканың, 200 мың га. ... тау ... – дала ... ашық ... шабындық – көкмайса шөптар
өседі. Таудың салқын самалды қыраттарында боз, ... ... ... сияқты өсімдіктер өседі. Сондай – ақ бұталы ағаштар ... ... қозы ... тянь – шань еркекшөбі, ширатылған қоңыраубас,
шабынды қоңырбас, аюбалдырған, т.б. балауса шөптер көктемде ... ... ... ... ... ... Альпі белдеуі 3000 – 3600 ... ... одан әрі қар мен ... мұз орын тебеді. Бұл өңір
көлемінің 70 – 80 пайызын қой ... мен ... алып ... ... жарылуынан, бұзылуынан пайда болған тасты шөгінділер үнемі
қозғалыста болады да, шөп ... ... ... ... ... ... дәнекті шөп түрлері кездесіп қалады. Бұдан қорықтың әр
белдеуінде ауа – райына байланысты әр ... ... ... ... дәрі –дәрмек ашлынатын өсімдіктердің көптеген түрлері кездеседі.
Олардың бастылары – долана, итмұрын жемістері және ... ... ... ... адам денсаулығына қажетті шикізат ... ... ... ... ерекшеліктерін терең ... де ... ... міндеті.
Көрікті де әсем Алатаудың қыраттары теріскей бетте аласара келіп, Іле
өзнеінің жағасындаығ ... ... ... ... жер ... ... ауа ... р белдеудегі ала –
құлалығы, соған сәйкес өсімдік түрлерінің ... жан – ... кең ... ... ... Мұнда құстардың 200 – ден аса, ал
сүтқоректілердің 40 – тай түрі тіршілік етеді. ... ... ... ... шырша торғайы, шиқылдақ торғай, қызылқұйрық торғай,
тоқылдақтар мекендесе, орманды – дала белдеуінде ... ... ... бұлбұл, маубас жапалақ, қара қарға, үкі, кептер, құр және басқа ... ... ... ... ... Таудың биік құздарында ұлар мен
қозықұмай ұшырасады.
Қорықта ... ... ... ... қоңыр аю, барыс, саусар, тиін
сияқты аңдар да бар. Әсіресе, орманды – дала белдеуінде (2000 м. ... елік ... ... Елік пен таутекеге қарағанда мұнда марал
сирек кездеседі. Ол жапырақты және ... ... ... ... ... ... ... тек адамның баруы қиын ... ... мен ... ... Іле ... ... ... жылан тау жоталарының күнгей беткейін ала отырып, 2000 – 2200
м. дейінгі ... ... ... Көбіне тастар арасында ұшырасып
қалады. Қорықта «Алай кесірткесі» деп ... ... ... ... белдеуіне дейін таралған.
Сол сияқты Алматы қорығында омыртқасыз жәндіктердің алуан түрлері
кездеседі. Олардың пайдалы және зиянды ... бар. ... ... ... ... ... атауға болады. Алатау етегінде ауыл ... ... ... ... ... бұл ... кокцинеллид – жыртқыш қоңыздарының санын көбейту керектігін осында
көп жыл бойы зерттеу жұмыстарын жүргізген ... ... ... ... ... қорығының жануарлар дүнисі әр алуан. Қорғауға
алынғаннан кейін олардың саны өсіп келе жатқандығын жоғарыдағы ... ... ... тамашалауға барған дам онан бір мезгілде тастан –
тасқа секірген таутекені, оның тұяғының астынан домалаған ... ... ... ... көре алады, орман ішін «әнге» бөлеген ... ... ... ... Жан – ...... ... ел дәулеті
екендігін, оларды қорғау керектігін түсінеді. (12)
Ақсу – ... ... ... Жер бедері мен ауа ... ... ... ... ... алуан түрлі болуына жағдай жасайды.
Тасты, құзды келетін ... ... (3000 – 4000) ... онша ... Субашльрілі белдеу (2000 – 3000) қоңыр топырақты келсе, орманды дала
белдеуі (1200 – 2000) қызыл – ... ... ал тау ... ... болып келеді. Ақсу – Жабағылы қорығы өсімдіктер дүнисіне бай.
Бұталы ағаштардың 60 – тай түрі ... ... ... және ауа ... ... ... ... жер
шарының әр түрлі ендіктерінде мекендейтін сан алуан аңдар мен құстардың
осында шоғырлануына жағдай ... ... ... қарағанда, қорық
территориясында және оған ... тау ... ... ... 42, ... жорғалаушылардың 9, қос мекенділердің 2 және
балықтың 2 түрі мекендейді. Насекомдардың ... ... де осы ... ... ... – ақ ... ... миллиондаған жыл
бұрын өмір сүрген қанатты алып ... мен ... жұқа ... тау жыныстарымен бірге тас ... ... ... бейнелері
табылған. Мысалы, Қасқабұлақтағы тас үңгір ішінде ерте ... ... ... ... көп ... галереясы», Ақсу өзенінің арнасындағы
өсімдіктердің табиғи оранжереясы - өткен ғасырларн қазынасының асыл ... ... Бұл ... ескерткіштерін қорғау да қорық қызметкерлерінің
басты міндетттерінің бірі болып табылады. (13)
Барсакелмес мемлекеттік табиғи қорығы. Акралдың ... де ... ... өсімдіктері типтес. Оларға негізінде көп жылдық бұталар мен ... ... ... Қазіргі кезде бұл өңірдің флорасы толық анықталып
отыр. Мұнда 256 түрлі ... ... ... гүлді өсімдіктер өседі.
Солардың ішіндеалабота тұқымдастар, күрделі ... ... ... ... ... бұршақ тұқымдас өсімдіктер көбірек кездеседі. ... ... ... ... ... кездесетін өсімдіктер
дүниесіне де өз әсерін тигізуде. Мұндағы көптеген ... ... ... ... ... тіпті сирек кездеседі. Жабайы
хайуанаттардың азық қоры жеткіліксіз. Сол себепті де қорық ... бар ... ... ... қамқорлық жасаукерек.
Барсакелмес қорығындағы хайуанаттардыңтіршілік ету жағдайы шөлді
аймаққа ұқсас.Аралда жан- жануарлар түрлері өте аз. ... ... ... 200 –ге ... ... 8, ... 1 түрі ... Арал теңізі жағасындағы шөлді аймақтарды мекендейтін жануарлар
дүниесімен ... ... ... ... ... ... 95, сүт ... 30пайызы ғана кездеседі.
Қорыта айтқанда, Барсакелмес мемлекеттік қорығының жануарлар дүниесі
онша көп емес. ... ... ... ... ... аңдардың саны
өсіп отырғанын жоғарыда келтірілген мәліметтер айқын көрсетеді.(14)
Қорғалжын мемлекеттік ... ... ... ... жусан, көкпек, боз селеу секілді өсімдіктер өседі. Бұлардың
барлығы сол жердің шөлді ... ... ... ... ... ... құрақ, қамыс, тал биік те бітік өседі. Қорық даласында Арқа
жеріне кең ... ... түрі – ... ... ... ... оның
маңында теңіздей толқыған бидайық, кілемдей мқұлпырған бозшөп жайқалады.
Мұнда суда өсетін өсімдіктердің 22 түрі кездеседі.
Ауа ... ... ... жер ... сәйкес жануарлары да әр
түрлі бұл қорықтың ... ... 225, ... ... амен ... жорғалаушылардың 10 түрі табылған.
Жалпы Қорғалжын қорығының табиғаты әр ... ... ... мен ... ... де сан ... болып келеді. (15)
Наурызым мемлекеттік табиғи қорығы. Наурызым қорығы – ен далаға әкеп
табиғаттың ... ... ... ... десе де болғандай. Хайуанаттар
дүниесі, өсімдіктер адам таң ... мол – ақ. ... ... ... 30, ... мен ... ... 10, ашл
құрт – құмырсқалардың 700 – ге тарта түрі бар.
Сондай – ақ ... ... ... да бай. Қорықтың
территориясында басқа да көптеген аңдар кездеседі. Мәселен, мұнда 1975 жылы
30 – дай ... ... 40 – тай ... 60 – тай ... ... және 60 – ... кездескен. Қорық маңында орман алабы – бұлан, дала рауы – ... еті мен ... ... ... ... әр ... ... көзге шалынып
қалады.
Қорыта айтқанда, Наурызым қорығының байлығы орман ғана мес, ... ... мен ... да мол. ... ... ... тағы бір міндет –
көлдерді қорғау, оны мекендейтін су ... және ... ... ... ... ... Сондықтан да, мұндағы табиғи
комплекстерді жан – жақты толық зерттеудің маңызы зор. (16)
Марқакөл мемлекеттік ... ... ... ... өсімдіктердің
алуан түрлері таралған. Тіпті, орманның өзінің 19 түрі кездеседі ... ... аң – ... ... өте бай. Онда ... 40,
құстардың 200 – ден аса түрі ... ... Оған ... бұл аймақта
қосмекенділердің 3, бауырымен жорғалаушылардың 6 түрі ... ... ... ... ... балқарағай өскен орманда қанаттылардан көбірек
екздесетіні – меңіреу құр. Тәулігіне орман ішін аралаған адамға 20 – 30 ... ... Көл ... су ... – аққу ... Міне, осындай
хайуанаттардың алуан түрлерін зерттеу, олардың санын анықтау – қорық
қызметкерлерінің алдына ... ... ... Сол ... бұл ... осы ... ... марал, кәмшат және басқа да ... ... ... де ... жөн.
Сонымен қорыта айтқанда, Қазақстанның қорықтарында мекен ететін
жануарлар дүниесі мен өсімдіктер жамылғысы,әр ... ... ... ... ... ...... орналасуына қарай әр ... ... ... ТАБИҒИ ҚОРЫҚТАРДЫҢ ЖҮЙЕСІ, ОНЫҢ КӨКЕЙТЕСТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ.
2.1. Табиғи қорықтардың даму тарихы мен жүйесі.
Ландшафтарды ... ең ... ...... ... ... ... сүйенсек, жер шарының жекеленген елдерінде
қорық ұйымдастыру он ... ... ... ... ... жүзеге аса
бастағанын көрсетеді. Ал, оның ... ... бірі – ... ... ... жерінде ұйымдастырылған алғашқы ұлттық парктер (бақтар). Одан
соң Канада, Африка, ... Жаңа ... т.б. ... ... ... ... ұйымдастырылғаны белгілі. Ресейде 1874 жылы Аскания,
Нова ... бағы ... ... ... ... жер ... ... қарағанда ұлттық бақтардың саны
әлдеқайда көп. Оның себебі, шет ... ... ... шектелген
табиғат қорғау жүйесі болғандықтан, табиғатты қорғау үшін ұлттық бақтар
ұйымдастыру әлдеқайда ... ... дер ... ... ... Шын
мәнінде, табиғатты қорғау оның аймағымен шектелмеуі тиіс, керісінше барлық
жер адам ... үшін ... бақ, ... ... ... керек.Осы орайда,
Канада, Африка, Австралия, Англия, т.б. ... ... ... ... ... ... деп ... алынған. Мәселен, Англияның
кішкентай ғана жерінде 189 ... ... 10 ... ... 81 ... болса, ал Германия жерінде 735 қорықшалар, 400- ден ... ... 9100 ... ... бар. Сол сияқты Франция
жерінде 22 ұлттық парк, 20 қорық бар екенін ескерсек, жоғарыдағы ... ... ... сүйетінін бес жасар бала да түсінетін болар.
«Қорғалатын аймақтар» мен «заказниктер» Көне Русьта да ... ... ... бойы ... сөзі тек атақты ақсүйектер ... ... ... ... аң аулауға тиым салынған
жерлер деген мағынаны білдірген. (26)
«Заказник», «қорықша» сөздерінің мағыналары бір – ... өте ... ... сөзі ... ... Киев ... Ярославль Мудрыйдың билік
құрған тұсында пайда болған, ал, ... ... ... ... ... Ең еөне ... ... қатарына – Беловеж орманы жатады. Ол
Неман, Буга және ... ... ... ... Сонау
XIII – XIV ғасырларда мұнда Владимир – ... ... ... сирек кездесетін түрлерін қорғауға қорғауға алған, ал 1541
жылы Беловеж орманы салтанатты түрде ... ... атақ ... (27)
Бір ғасыр өткен соң Алексей Романов патшаның жарлығымен (1645 – ... ... ... ... ... қорығы мен сұңқар қорығы «Жеті
арал» (Кола түбегіне жақын орналасқан, қазір ... ... ... ... ... ... ... алды. Әсіресе қорық сөзі
Ресейде I Петр – дің ... көп ... 1703 – 1772 жылы I Петр ... ... ... ... ... қорғау туралы ой – пікірлер Еуропада XIX ғасырдың аяғында
өріс ала бастады, осы уақытта ... ... ... ... ... ... ... 1882 жылы Камчаткадағы Кроноц бухтасының
аумағында қорық пайда болды, 1886 жылы ... ... ... ... ... ... аяғында В.В. Докучаевтың бастамасымен Харьков губерниясының Старобель
уезінде қорғалатын ... ... ... ... ұмытылып,
«тастанды» жер болды. 1898 жылы өз ... көзі ашық ... ... жер ... Ф.В. ... – Фейн ... оңтүстігінде Асканья – Нова
қорығын ұйымдастырған, ол қорық қазір да бар.
XX ғасырда ... ... ... көңіл бөлінді. 1905 жылы Русьта
«Табиғат ... ... ... ... ... ... жылы швед қауымдастығы альпілік өсімдіктерді қорғау ... ... ... ... 1905 жылы ... ескерткіштерін қорғау жөнінде мәселе көтерілді.
1906 жылы Петербургта « ... және жер » ... шыға ... ол жер ... ... ... қарауға шақырған. (29)
1907 жылы Варшавада, 1910 жылы Екатиринбургтағы – ... ... ... ... ... сүюшілер қауымдастьығы ашылды. Тек ұлы қараша
Социалистік ... ... ... ... ... ... жағдайлар жасалды.Қазақстан территориясында және орта ... ... ісі тек ... ... ғана дами бастады. 1919
жылдың шілде айында орынборда Қырғыз ... ... ... ... ... ал 1920 ... 26 тамызында В.И. Ленин мен М.И. Калинин
қол ... ВЦИК және СНК ... ... ... ... ... үкіметінің жағдайына тоқталсақ, КСРО, қазіргі ТМД елдері
бойынша 141 мемлекеттік қорық, 2700 қорыққор, 12 ғана ұлттық парк, ... ... ... ... ... шет елдермен салыстырғанда бұл өте
аз, оның өзіндік себептері бар. Десе де, ... ... ... ... мен ... ... ... жатқандығын мойындауымыз
тиіс. (31)
Елімізде ғасырлар бойы тусырап жатқан тың және ... ... онда ... ауыл – ... мен қалалар орнады. Шөл – шөлейтті
аймақтарды суландыру, оларды жайқалған оазиске айналдыру жұмыстары жүзеге
асырылуда. Отанымыздың ... ...... ... ... ... зор
мәнге ие болып, терісі бағалы ... ... ... ... ... қатары көбейтілді.
Біздің елімізде қорықтар ұйымдастыру ісінің негізі өзінің арнасын 1921
жылғы 16 ... В.И. ... қол ... « ... бау ... және парктерді қорғау » туралы декреттен алды. Одан кейінгі
мерзімде табиғи ... ... оны ... ... ... ... өзі қол қойған 90 – нан астам қаулы мен декреттер шықты. Астрахань
мен ильмен қорығы тікелей ильичтің ... ... ... 1931 жылы ... ... ... онда 150 – дей ғана
жабайы солтүстік бұғысы бар еді. Қазір оның саны 20 – 25 ... ... ... ... оны ... ... аулаудың мүмкіндігі туды.
(32)
Ұлан – байтақ жері бар Қазақстан ... ...... ... ... . ... ... орманды дала, дала, шөлейтті, шөлді
өңірлерді қамтиды. ... Д.И. ... ... бәрі ... ... ... ... табиғи реурстарға
аса бай өлке. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің мыңнан 5 астамы, аңның 150 –
дейі, құстың 480 ... ... ... 50 і, ... 12
ден астам түрі тіршілік ететін бұл аймаққа шын мәніндегі табиғи байлықтың
мекені деуге болады. ... бұл інжу – ... ... мол болғанымен, ол
сарқылмайтын, өз - өзінен өне беретін қор емес. Сондықтан да, оны пайдалану
мен бірге, ұқыпты ... ... ... ... ... ... керек. Осы бағыттағы шаралардың бірі-жер жаннаты деп орынды ... ... ... ... ... айналдыру болып табылады.
Бұл салада біздің республикамызда да көптеген жылдар бойы ... ... ... 1962 жылы ... ССР ... Кеңесінің
табиғатты қорғау туралы заңы шықты. Мұнда табиғи ортаны көркейтудің бірнеше
нақты шаралары атап ... Олар – ... ... заказниктер мен
табиғат ескерткіштерін сақтау ... ... ... (1969 ... –ақ, 1972 жылы қазақ ССР мемлекеттік қорықтарының ережесі шықты.
Міне, бұл ... ... ... мен ... ескерткіштерін
ұйымдастырудағы мақсат пен міндеттер және қорғау ... ... Сол ... 1962 - 70 ... еліміздің қорықтардың жұмысын
жақсарта беру мәселесіне де көңіл бөлініп тұрған. Оған ... ... ... Кеңесінің сол жылдары қабылданған ... ... ... Мәселен, 1968 жылы 9 шілдеде « ... ... ... ... ... мен қорғау шаралары туралы», 1969 жылғы 24 қаңтарда
«Қорғалжын ... ... ... 1972 ... 2 ... ... ССР
Мемлекетік қорықтарының қызметін жақсарту туралы » қаулылар жарияланды.
Бұл шаралардың өлкеміздегі қорықтардың ...... ... зор ... болды. Республика қорықтарында қол жеткен
табыстар аталып көрсетіліп, орын алып ... ... ... нақты
жолдары белгіленеді.
Шындығында да, кең – байтақ республикамызда қорықтардың ... ... да ... ... ... әр жылдары ұйымдастырылған
«Ақсу – Жабағылы» (1926), «Алматы» (1934), «Наурызым» (1959), ... ... (1968), ... (1976), ... (1984), «Батыс
Алтай» (1992) және «Алакөл» (1998) қорықтары бар.
Осы ... ... ... ... табиғат байлықтарын
қорғау ісіне орасан зор үлес қосқандығын айта кетпеске болмайды.
Енді, ... ... ... даму ... және ... ... республикадағы қорық ұйымдастыру ісінің ... ... жөн ... (33)
Ақсу – Жабағылы мемлекеттік табиғи қорығы. Табиғат – қоғам байлығы.
Табиғат қазынасы сарқылмас қор ... Оның адам ... үшін ұзақ ... өніп - ... ... ... адамның қамқорлығын керек етеді.
Бұл міндетті ойдағыдай ... ... ... ... рөлі зор.
Қорықтарда көп жылдар бойы табиғатта өтіп жатқан өзгерістерге бақылау
жасалып, оның даму ... ... ... ... ... ... ... болжам жасалады. Қазіргі кезде көптеген
мемлекеттерде биосфералық қорықтар деп ... ... ... ... бар. Онда ... ... шаралары дүниежүзілік деңгейде жүргізіліп,
болжау жұмыстарына көптеген елдердің ғалымдары қатыстырылады. Осындай
мақсатта, 1926 – 1998 ... ... ... ... қорық ұйымдастырылған. Сондай қорықтардың ең алғашқысы Ақсу –
Жабағылы қорығы. Бұл қорық Арыс өзенінің бассейніне кіретін екі өзен ... ... ... (Ақ – су) ... ... ... емес, керісінше таудан
еріген қар, мұз суымен қоректенуіне байланысты аталған. Қорықтың ең ірі
өзені – ... ... ... ... ... қосылуымен пайда
болған.Оның ұзындығы 120 км. , ені 20 м. , судың ... ... ... тасыған кезде 2 метрге дейін көтерілетін ағыны қатты тау өзені.
Жабағылы өзенінің ... ... ... екі ... ... ... ... түсі сары болады, кейде ондағы саз қоспаларының әсерінен
қызыл түсті болып келеді. Өзендер басын мәңгі бен ... ... ... ... ... ... екі рет ... Мәселен, 1959 жылы жабағылы
өзені тасығанда, бұрқыраған күшті су ағыны жолындағы бұталы ... ... ... ... тек ... ғана мұз қатады. Ал, ... ... ... қорық ұйымдастыру мәселесін, орта Азия
мемлекеттік университетінің профессоры А.Л. ... ... ... жылы ескі ... ... ... және өнерді қорғауды
Түркістан комитеті көтерген болатын.
Осы комитеттің тапсырмасымен 1922 – 1923 ... орта Азия ... ... ... ... Д.Н. ... М.Г. Попов,
Е.П.Коровин, М.В. Культиасов, Н.А. Димо ақсу мен Жабағылы өзендері ағысының
жоғарғы жағында зерттеу жұмыстарын ... ... 1926 жылы 14 – ... ... ... Ақсу – ... қорығы ұйымдастырылды. Бұл қорықты ұйымдастырудағы негізгі
мақсат – ... Тянь – ... ... сол ... сақтап, тау
жүйесіндегі табиғат кешендерінің даму заңдылығын зерттеу.
Алғашқыда қорық ауданы 30 мың ... ... ... оның ... ... өзені бойымен және бұғылытор, Үлкен Ақсу өзендері
арасымен, ал оңтүстікте Ақсу ... ... ... бөлігін қамтыған.
Кейін, 1935 – 37 жылдар аралығында қорық территориясына жабағылы ... ... ... мен адырлары, Бұғылытор,Үлкен Ақсу, Бала ... ... ... ... ... мен ақсу өзен
каньонының 18 км. жері ... ... Бұл ... ... ... 72 мың
гектарға ұлғайды. Бірақ, мұнан кейін оның шекарасын түзету және оны ... ... ... ... созыла береді. Сондай түзетулер
1969 жылы қорықта орман отырғызу барысында қолға алынды. Ақсу – ... ... ... ... ... солтүстік – батыс бөлігінің
біразын және оған көршілес Өгем жотасын алып ... Оның ... ... ... ... ... Ленгір, Алғабас
аудандары ... ... ... ... қорық құрамында екі
планеттологиялық ... ... ... – Қарабастауда, жер көлемі – 126
га., екіншісі – «Әулие», жер көлемі – 220 га. ... де ... ... 120 ... ... ... (36)
Осы күні қорықтың жалпы жер көлемі 85,4 мың га – ға ... ... мың га. Жері бар ... қорғау жөніндігі бұл жаңа мекемені құруды оның
бірінші директоры Б.П. Тризнаның ... ... ... кейінде қорық
меңгерушілері өзгеріп ... Е.А. ... (1941 -45 ... (1945 – 51 ж.ж.), Б.С. ... – 77 ... Одинцов
(1981 – 82 ж.ж.), т.б. қорықтың дамуына өз үлестерін қосты. (37)
Алғашқыда Батыс Тянь – Шань ... ... ... ... ... – ақ адам болды: директор, табиғат жөніндегі нұсқаушы және бес қорықшы
немесе ... бұл ... ... ... білу XVIII ... ... XIX
ғасырдың басында жүргізіле бастады. Батыс Тянь – ... ... ... ... ... мен ... ... жоғары дәрежелі ғалымдардың
негізгі зерттеу обьектісіне айналды. Атап ... ... ... ... Н.А. Зрудный, ботаник Б.А. Федченко, О.Э. Кнорринг,т.б. ... ... ... ... ... ... мен жануарлар туралы
мәлімет жинады. Бұл қорықта хайуанаттар ... ... ... Бұл қорықта хайуанаттар жөніндегі алғашқы зерттеуді 1926 жылы А.П.
Коровин бастады. ... ... ... ... жинақталған материалдар осы мұражайға
жіберілді. Экспедиция құрамында Орта Азия ... ... ... студенттері А.П.Коровин, А.А Угаров, Р.Н. Меленбурцев
және жоғары сынып ... Л.Н. ... ... ... ... бас
көмекшісі П.Л. Дымовичтің ұлы қатысты. ... ... ... ... түр – ... және олардың жергілікті жерде таралуын зерттеу.
Осы экспедиция нәтижесі бойынша құстардың 180 ... ... ... ... ... берілді. А.П. Коровиннің бір ғана еңбегі жарық
көрді. Ол – «Қызғылт жасымықтың географиялық ... ... Ал, 1931 ...... қорығында Н.А. Павловтың басқаруымен және КСРО ... ... ... ... ботаник И.А. Линчевскийдің, Л.М.
Шульпин, М.Н. Мекленбурбурцевтің ... ... ... Кіші ... ... және ақсу өзені каньонының маңындағы
өсімдік жамылғысын да тыс қалдырмады. Экспедицияның ... ... ... ету ... мен ... ... ... қолда бар
мәліметтерді анықтау. Қорықтың өсімдік әлемі де терең зерттеуді ... ... ауыр ... ... үш мүшесі бар экспедицияға жүктелді.
Экспедиция ... ... ... Л. М. ... ... 400 ... ... Солардың ішінде құстардың осы ... ... ... түрі ... ... орнитологиялық жаңалықтар Л.М.
Шульпиннің « солтүстік – батыс Тянь – Шань ... ... » ... ж) деген мақаласында жарық ... Ал, Р.Н. ... 100 – ден аса ... ... Ол да өз ... ауданның жануарлар әлемі туралы бірнеше ... ... ... « Орта ... ... жер бетіндегі омыртқалылардың жаңа орын табу
белгісі » деген ... ... ... – соң, 1935 – 39 ... ... А.А. ... В.С.Корнилова,
И.Т. Васильченко және Е.И. Штейнберг, М.В. Культиасов, К.Н. тараканов, ... ... ... ... ... Б.П. ... ... геологиялық комитетке хат жолдап, Ақсу – Жабағылы қорығында
көптен бері тек өсімдіктер мен жануарлар ... ... ... ... келе ... ... ... геотехникалық
зерттеулер, су режиміне барлау жүргізілмегендігін айтты. Сондай – ақ, ол
геологиялық ... ... ... Ақсу – ... ... ... ... үшін бірнеше ғылыми экспедициялар ұйымдастыруды
өтініп сұрады.
Осыдан кейін бұл ... ... ... жүргізуге геологтар В.Г.
Мизин, В.Б. Тризна, патентолог С.И. Сергунькова ... ... ... ... ... В.А. ... бұған дейін тек
Солтүстік Америка тауларында ғана сирек кездесетін фергусит минералын ашып,
Кіші Қайыңды жотасын зерттеуге ... ... ... деп ... ... Ақсу – ... ... қызметкерлерге ботаниктерге, зоологтарға, геологтарға және
басқаларына да басқаларына да үлкен ғылымға ... ... есік ... ... ... ... Н.Х. Камешева, б.ғ.к. А.А. Иващенко, б.ғ.д. ... т.б. ... ...... ...... ... ішінде ешқандай
реорганизацияға, жабылуға, бір аймақтан екінші аймаққа ... ... ... ... аз ... ... қорықтың жер көлемі
ұлғайып және ғылыми зерттеудің нәтижесінде ... ... ... ... бар ... біріне айналды. Ақсу – жабағылы
қорығының табиғаты, өсімдігі және ... ... ... ... Әлі де ... ғылыми зерттеулерді қажет етеді. (39)
Барсакелмес мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... кеткендігіне де бірер ... жүзі ... ата – ... қара ... тым ... болғандықтан, барған адам
қайтып келе алмайды деген ... ат ... ... арал ... шамасында өзінің сол географиялық ұғымынан айрылып тынды. Сөйтіп,
шын мәнінде «арал» болу қалпынан қалды. Бұрынғы арал ... келе ... ... яғни түбекке айналды. (40)
Барсакелместің арал болғаны – қазір таяу ... ... Енді ... ... өтейік. « Қазақ совет энсиклопедиясында » бұл туралы
кезінде мынадай анықтама берілген ... « ... Арал ... ... ... ... ... ... 30 км., ені 8 км., ауданы 133
шаршы шақырым шамасында. Барсакелмес аралы ... ... ... ... ... ... тас, ... жыныстарынан түзілген.
Жағалауы аз тілімделгендіктен, қолтық – ... ... көп ... Арал ... ... шөл. Үстіртті келген (100 м.) оңтүстігі теңізге тікқабақ
болып тіреледі, ал солтүстік батысы ... Жері ... ... ... де кездеседі. Аралдағы құм төбелерде өсімдік бар. Төбелердің
биіктігі 6 – 7 ... ... ... ... ... ... ... - 12◦С, шілдеде – 20 - 26◦ С. Жауын – шашын 100 – 200 ... ... ... ... ... ... ... бұталар
кездеседі. Жер асты суы ащы...».( 2 – том, Алматы, 1973, 173 бет.). (41)
Бір қызығы, осы ... ... бірі – ... «Құландар
аралы» деген кітабында бұл туралы сәл басқаша мәлімет ... ... ... ... 28 шақырым, батыс бөлігінің ені 11,5
шақырым, ал шығыс жағы 2,5 ... ... ... жалпы көлемі 180
шаршы шақырымды алып жатқан арал» (Остров куланов. Алма – ата, 1973, ... ... бір ... ... жарық көрген осы екі еңбектің
екіншісіндегі ... ... ... Олай ... жер асты суы ащы» ... тұжырым үзілді – кесілді дәл пікір
емес. Дәлірегі, аралда жер асты суы тұщы көлдер бар. Құландар баяғыдан сол
тұщы ... су ... бір ... зерттеуші Л. Сапожникова арал ортасында «Алтын
жазық» деп аталатын алаңқай тұрғанын ... ... ... – бір ... көзі ... саналатын алқапта ашық сары түсті гүлдерге толы биік
қарағандар қаулап өсіп ... ... Осы әсем ... ... ... маңайды алтын шарға ұқсатып ерекше нұрландырып тұратындықтан мүйіс
осындай ат алған.(«Мои тарасовские пути», қызылорда, 2001, стр. 68). ... ...... ... ауыз су ... алтынға пара – пар. Бір жағы, бұл
жазық сол ... ... ... ие ... керек. Сондай – ақ, екінші
анықтамада аралдың батыс және шығыс ендіктерінің екі ... ... ... өңіріндегі тұрғындар арасында Барсакелмес жайлы аңыздар да жетіп
артылады. Солардың бірі былайша желі ... ... осы ... ... ... ... тыйылым болмай бара жатқасын, Ләтпай деген
кісі бастаған ру адамдары құлақ естіп, көз ... алыс ... ... ... ... ... ... теңіздің қақ ортасындағы суы ... ... ... мол, алуан түрлі аң – құқстары бар, сексеуілі қалың ... өтіп ... ... ... Олар мұз ... ... ... аралдың төріне жетіп алмақ болады. Сол мақсатта Изенді ... ақ жар тас ... ... ... ... ... ... олар жақын оттың маңайына жыртық шапанды, тесік тымақты бір
ақсвақал келіп, ләтпайға қарап: «Ол ... ... онда ... ... жоқ, адамдар жоқ.Аралда табиғатты сақтасаңдар, бақытты да ұзақ өмір
сүресіңдер. Ұрапқтарың ештеңеден зәрулік көрмейді. Мыңғырған мал болады. Аң
... ... ... тимеңдер.», - дейді. Осыны айтқан қария
заматында қараңғылық қойнауына сүңгіп жоқ ... ... ... оның ... іштей сезінеді. Ал, төбеден Шолпан жұлдызы көрінген сәтте тайпа түгел
орнынан қозғалып, мұзды көпір – ... ... ... ... ... ... ... түседі. Қысты осы арада жақсы ... ... ... қарай тойына бастайды. Қыдыр атаның айтқандары айдай келіп,
көп ұзамай олар шектен тыс байи түседі. Осы ұзақ ... ... ... ... жылы баяғы қарияның өсиетін естерінен тарс шығарып,
сексеуілді отап, аң – құстарды қырып, ... ауыз сала ... ... ... ... түгел ордалы жыланның жалмауымен аяқталады. Аңыз ... ... ... бір баланың ғана аман қалғанын жеткізеді. Шамасы
елдің түгел қараң етуге ертегілерге тән сарынның әдісі ... ... ... ... түбегейлі зерттеулер жүргізу XIX ғасырдың
орта тұсына ... ... ... үкіметі жүзжылдықтың 40 – жылдарында Арал
теңізінің ... ... ... ... ... оған ... А.Бутаковты басшы етіп белгілейді. 1848 жылғы мамырдың ... ... 1000 ... 500 өгізі, 1500 жасағы бар керуен 800 шақырымнан
астам жердегі арал теңізіне қарай сапарға шықты. ... 25- інде ... ... 3000 ... 565 жол бастаушы қазақтар қосылады. Сөйтіп, әрбірі
250-300 кило жүкті артқан 4 мың қаралы түйесі бар ... ... аса ... ... ... ... ... Альбом. Алма – Ата, 1982,
стр.15).түйелерге текшелене тиелген жүктердің ... ... ... және ... осы ... үшін арнайы жасақталған «Константин» және
«Николай» шхуналарынның бөлшектері еді. ... ... ... ... бекінісіне тұрақтағасын сол бөлшектерден желкенді
кемелерді құрастырып шығарып, көп ... ... ... жұмысын
бастап кетеді.
Бір айта кететін жәйт, Орал тауларының етегіндегі Ор бекінісінен ... ... ... ... ... Рахматулла, Сиранбек дейтін
аралдық қазақтар болған екен. «Сол бір ... 1848 ... деп ... ... ... ... пен Рахматулла дейтін ... ... ... алып ... (Мои ... ... Ал, Алексей Бутаковтың экспедициясымен бірге тап жолы Орынбордан
Арал бойына келген ... ... ... ... ... ... сол ... жайлы: «... Қандай келбетті халық! Қандай тамаша бас!
Және титтей өркөкіректігі жоқ ... ... деп ... кн., стр. ... ... ... ... Бронислав Залесский 1865 жылы Парижде
шығарған суретті альбомында: «Адамдар салған бірде- бір жол жоқ, ... ... ... бір- ... ... ұқсайтын, ал құдық сирек кездесетін
осынау далда жолдың бағытын таңдауда ... ... көп ... ... ... апарып ұрындырар еді. Мұнда бастаушысыз жол ... ... ... ... өз ... өте ... біледі,
түнде олар жұлдыздарға қарап бағыт алады» деген,- ... ... ... ... 62). Осы ... соның ішінде жоғарыдағы
Әлменбет бас болып орыс зерттеушілерін енді Арал ... ... ... ... Сол ... ... ... бізге дейін: «15 шілде күні кешкі 7-
де ... және ... ... жолашар дұғаларымды оқып, өз
жалаушамды біріншіге көтеріп, райым пристанынан ... ... ... ... ... оған ... ... соншама жауап алып, сырдарияның
ағысымен төменге түстім» деген жазбалар да ... А.И., ... по ... морю в ... ... ташкент, 1958, стр.35).
бұдан ары жиһангер өзімен бірге 26 ... ... ... ... ... баяндайды. Сол 27- нің ішінде жоғарыда ... ... ... ... пен ... ... да болды.
Осы сапарға шықпас бұрын алексей бутаков жолбасшылық ... ... арал ... ... қанығып, қай жерде тұщы
су қоры барын, қай маңнан тас көмір, алтын және тағы басқа металдарды іздеу
керектігін біліп ... ... ... оң және сол ... ... ... туралы мәліметтер жинап алған Алексей Бутаков сонымен қатар
қазақ тілін де үйренді. Бұл оның өзі үшін ... ... ... ... ... ... береді. Жаз ортасында теіңзге бет ... ... ... ... ... соң барсакелмеске жүзіп барады.
Ауқымды арал барушыларды өзінің керемет табиғатымен ... ... ... ... ... жапқан мекен екен. Тұщы суы бар көлдер де ... ... ... ... ... ... тұрған жерде
мүлдем жоқ болып шықты. Экспедиция жетекшісі А.Бутаков тек құстардың өзінің
200 түрі бар ... ... ... мен ... ... мен ... ... Сексеуілді паналаған еліктер мен ақбөкендер тіпті ... ... Осы сұлу ... ... ... ... ... өзінің
«Барсакелместегі шағала» атты бірінші полотносын салды. ... ... атын ... ... ... ... үсті айрықша әсем
көрінеді. Мұндағы мазасыз қоңыржай түн де ... ... ... ... бұл ... ұзақ ... ... тұрып, балық және
мал ... ... ... құрлықтан әкеліп тұрған. Соған
қарағанда жермен ... ... енді ... қорығының даму тарихына келсек, ол өз алдына бір
тарихи ... ... 1939 жылы ... Арал ...... бөлігіндегі Барсакелмес аралына орналасқан. Әкімшілік –
территориялық бөлінісі жағынан ... ... ... Арал ... Арал ... ... ... базасы бар. ... арал ... ... ... 180 шақырым. Ал ең жақын ... ... рет Арал ... ... ... ... 1931 жылы
белгіленген. Бұл аралды тұңғыш рет зерттеуші ... ... ... ... экспедицияны 1848 жылы басқарып келген. Зерттеуші аралды
және оның жағаларын сипаттай келіп, оларды топографиялық картаға ... ... ... жалы ... ... ... Одан кейін бұл
аралда 1900 жылы академик Л.С.Берг сапар шеккен. Осы ... ... ... ... рет Арал мен ... аралын зерттеушіні және
саяхатшыны есте қалдыру үшін теңіздің оңтүстік- батысындағы ең үлкен мүйіс
Бутаковтың есімімен аталған.
1929 жылы ... ... аң ... ұйымдастырылған
болатын. Ол осы аралға терісі бағалы аңды- ... ... ... ... және оны ... жұмысымен шұғылданды. Сондай – ақ,
мұнда сұр ... ... ор ... және ақбөкен
сияқты бағалы хайуанаттар жіберілген. Сол ... бұл ... мен ... өте ... кездесетін. Бұл бағалы жануарлар жаңа ... ... ... ... 1935 жылы ... ... түрде аулау басталды.
Бірақ кейінен аңшылық шаруашылығы онша табысты болмаған соң, ол жабылып
қалды. 1939 жылы осы ... ... ... ... ... ... қорық ұйымдастыруға өте ыңғайлы, тамаша табиғи
лобароториялық орын ... ... ... ... ... ... мұнда сирек кездесетін және бағалы ... ... ... ... туатыны сөзсіз.
Барсакелмес қорығы алғашқысында саны азайып, құрып бара ... ... ... бірі- ақбөкенді қорғау мақсатында құрылды. Сонымен қатар,
қорық ұйымдастырған кезде мұнда әбден жойылып кету ... ... ...... еді, оны ... жерден әкеліпөсіру жоспарланған болатын.
Бірақ, бұл жұмцысты жүзеге асыруға ҰОС басталып кетуі кедергі жасады. ... ... ... ... жұмысы тек 1953 жылы басталды.
Сол кезде, қорық ... ... ... ... ... ... келген шөлді аралдың тамаша жануарлар мен өсімдіктер ... ... ... ... ... ... қорығының ең маңызды ғылыми
міндеті- осы аралдың табиғат комплексін қорғай ... сол ... ... ... ғана ... Одақ ... ... кездесетін және
халықаралық ... ... ... ... енген құлан ... ... ... жан- ... ... болып табылады. Сондай –
ақ, Барсакелмес аралының азық қорын, жайылымды ұлғайту ... ... білу алда ... міндеттердің бірі. Бұл қорық, негізінен, құлан,
ақбөкен, қарақұйрық сияқты жануарларды қорғауға ... ...... ... ... ... (42)
Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы. Ақмола облысының Қорғалжын
ауданында орналасқан. Ол Тың ... ... әсем де ... ... ... 1958 жылы ... Ол ... оның жер көлемі 15 мың
га. еді. 1961 жылы қорық Қорғалжын орман-аң ... ... ... 1968 жылы ... ССР ... ... шешімі бойынша тағы да
қорыққа айналды. Қазір қорық аймағына ... ... ... ... ... Жер көлемі 183,7 мың га. Оның көпшілік бөлігі Асаубұлақ,
Қоқай, Есей, Қорғалжын және ...... ... ... ... ақ Бозарал түбегі және Мыңжылқы аралы да қорық аймағына енгізілген еді.
Жағаларында жайқалып қамыс- құрақ өскен. Әсіресе, ... ... Нұра ... ... ... ... құя ... атырауында шоғырланған.
(43)
Республиканың бұл өңірінде қорық ұйымдастырудың ... ... ... осы су ... арқылы Каспий теңізі жағалауында, Пәкістанда,
Үндістанда және Солтүстік Африкада қыстап шыққан жыл ... ... ұшу жолы ... Сәуір, мамыр айларында Қорғалжын мен Теңіз көлдерінде
су құстары мекендейді. Қорық территориясында да ... ... ... ... мен көлдер көп. Бұлар бір жағынан қорық табиғатының шөлді
аймақтан ерекше болуына ықпал ... ... ... шөл мен ... ... мен жан – ... мол ... әсерін тигізеді.
Өзендер мен көлдердің сулары сортаңданып ащы тартады. Бірақ, тұз ... ... ... ... ... айдындар мен қара суларға жер астынан
таза бұлақ сулары қосылып, жалғасады. Қорғалжын көліне Нұра ... ... ... суы солтүстік жағалаудың суынан әлдеқайда әлдеқайда
тұщырақ. Сондықтан да көлдің осы жағалауында қамыс – құрақ өте ... ... пен ... ... етуіне барынша қолайлы келеді. (44)
Марқакөл мемлекеттік қорығы республикадағы ... ... ... ... 4 ... ... ССР Министрлер кеңесінің осы қорықты
ұйымдастыру туралы қаулысы шықты. Бұл шешімді өз ... сұлу ... ... ... ... ... ... алды. Қуаныш негізсіз емес
еді. Үстіміздегі ғасырдың басында Марқакөлдің атағы жер ... Онда ... мол ... оны сатып алушы саудагерлер еліміздің түкпір-
түкпіріне ... ... ... 400 ... ... ... аулайтын.
Көктемде балықтар уылдырық шашуға өзенднер арналарына шығар уақытта да ... ... ау мен ... ... ... ... ұстайтын.
Марқакөлде 700- дей балықшылар кәсіп жасапты. Міне,осылайша көл ... ... оның ... ... ... ... ... «Бір уақытта
уылдырық шашуға балықтар өзендер бойына ағылғанда,олардың ... ... ... ... балықтар ат аяғына соғып жүргізбейтін.» - ... ... ... ақсақалдар. Ал, бүгінде оны байқау тіпті қиынға
соғады. Сонымен бірге көл төңірегіндегі тау ... ... ... кесу етек ... тау жоталары ашылып, «сидиып» қалды. Бұрын
тіршілік еткен өзен кәмшаты мүлде жойылып кетсе, көл маңынан бұлғын, ... және ... көру ... ... ... айналды. Марқакөл
төңірегіндегі ... ... ... азая ... облыс жұртшылығын
барынша ойландырды. Олар бұл көл мен оның айналасындағы табиғат байлықтарын
қорғау ... ... ... ... ... бұл өңірде 1947 жылы жасыл желек
жамылған орман алқабын қорғайтын орман шаруашылығы ... Ал, 1970 ... ... ... ... ... ... Тау беткейіндегі 36,8 мың га. орман
алқабы бірінші топқа көшірілді. ... ... ... тиым салынды. Табиғаты
әсем көл маңы жанданып, бұл ... жыл ... ... ... ... ... болды. Бірақ, бұл шаралар Марқакөл аймағының байлығын
қалпына келтіріп, сақтау үшін ... еді. ... да, ... ... онда қорық ұйымдастыру қажет екендігін жете ... ... ... республика үкіметі алдына қажетті мәселе қойды. Сөйтіп,
республикада жаңа қорық – Марқакөл мемлекеттік ... ... ... ... ұйымдастырудағы негізүгі мақсат- маңайдағы сирек кездесетін бағалы
аңдар мен ... және ... ... ... ... ... арналарын
қорғап, сонымен бірге жанға сая болатын орманын, ақ шабағы шоршыған айдын
–көлі мен өткел бермейтін асау ... сұлу да әсем ... ... ... ... ... ... қорығы алып тұлғалы ... ... ... Іле ... Кіші ... ... шаруашылығының
территориясында 1931 жылы ұйымдастырылды. Бұдан кейінгі жылдары қорықтың
жер көлемі бірнеше рет ... 1935 жылы ... ... ... ... Есік, Түрген, Шелек, таушелек, Табанқарағай орман алқаптары
қосылды. Ал, 1936 жылы оған тағы да ... ... ... тауы және ... ... ... мен ... жері енгізілді. Ол кезде
қорықтың жер көлемі 856,7 мың га. дейін жеткен еді. (46)
1937 жылдан бері ... ... ... жұмыс істей бастады. 1943 жылы Алатау
өңірінде орналасқан бұл қорық территориясында 14 ... ... ... жартысын майдан мақсаты үшін алуға рұқсат етілді. (47)
1952 жылы бұл қорық жабылып қалдыы да, ондағы жұмыс тоқталып ... ... ... ... ... алқабында қайтадан
ұйымдастырылды. Ол кезде қорықтың ... ... ... ... ... бұл қорыққа Талғар өзенінің сол және оң жақ ... ... ... ... Оған Іле өзені жағалауында орналасқан «Әнші тау» да кірді.
Сол кезде Алматы қорығының территориясы 89,6 мың га. ... Бір- ... екі ... ... оның ... Іле ... ... бөлігінде
орналасқан таулы аймақ( көлемі 71 681 га.), екіншісі қалқан шөлді аймағы
(көлемі 17 850 га.) болған. ... ... ... ... 25 шақырым
жерде, Талғар қаласына таяу ... Онда ... ... ... ... ... жұмыс істеуде. (48)
Наурызым мемлекеттік қорығы. Қарауытқан қарағайлы тоғай, шоқ
қайыңдар, құм ... мен дала ...... осының бәрі тұтасып,
Наурызым қорығын құрайды. Бұл жер ... ... ерте ... да – ... ... (49)
Өлкенің ежелгі тарихы нашар зерттелген, материалдар аз және ... ... Орта ... ... ... жоқ. ... жылдар өтті, өмір ... өтіп ... Ескі ... ... ... ... ... жүріп жатты. Әрбір жаңа халық географиялық пунктерге өз атауларын
әкелді де, қазір енді жазба бойынша қай ... қай ... ... қиын ... ... (50)
Наурызым 1762 жылы Т.Г.Рычковтың «Орынбор топографиясы, ... ... ... ... ... рет ... бетін көрді.
Наурызымда 1771 жылы болған академик Ф.Фальк 1826 жылы Наурызым ... ... ... қана ... ... 1820-1822 жылдар аралығында
А.Левшин ... ... ... мен ... суреттеді. Жиырма бес
жыл өткен соң өсімдіктер дүниесін зоолог Н.А.Северцев зерттеді. ... ... ... та ... ... ... 1849 жылы орманды
алғаш рет ... ... Оны ... ... ... ... ... Наурызымда жұмыс істеген ботаниктер В.М.Савич пен Н.В.Павлов
орман мен селеулі даланы қорғау қажет екенін айтқан. ... бұл ... ... тек қана ... ... ... соң ... туды.
Қазақстанда далалы өңірді қорық ұйымдастыру мәселесі ... ... ... ... профессор И.И.Спыригинге соған ... жер ... ... бұл ... кең ... ... зерттей отырып,
мынандай шешімге келді. ... ... ... ... ... және ... орммандарын алып тастап, оның орнына ... кең ... ... учаскелері мен көлдерін қосу керектігін
айтады. Экспедиция материалдары мұқиат зерттеліп, ақырында 1934 жылы ... – ның ... ... ... ... ... Алтай мемлекеттік табиғи қорығы. Батыс Алтай қорығы Лениногор,
шығыс Қазақстан облысының және ... ... ... ... ... жылы ... жер ... 30,73 га. Қорық қазақстандық Алтайдың
Линей, Холзун, ... атты тау ... алып ... Қорық аумағында Ақ
және Қара Оба өзендері мен Кедрово және Щербакова көлдері, т.б кішігірім су
жүйелері бар. (52)
Батыс ... ... да ... болғанымен ғылыми – зерттеу жұмыстары
жаңадан қолға алынуда. Осы ... ... ... ... ... ... өте көп кездеседі. батыс Алтай қорығының ғылыми,
экскурциялық, танымдық мәні зор. (53)
Алакөл мемлекеттік табиғи қорығы. 1993 ... 14 ... ... ... Кабинетінің «Қазақстан Республикасында мемлекеттік
қорықтар мен ұлттық табиғат парктерін ... ... ... ... ... қаулыда жобаланған 5 жаңадан құрылатын ... ... ... қорығы болды. Енді оның құрылу тарихына көз
жіберейік. қорықты ... ... ... ... ... ... және ... басқармасының 13 наурыз 1996 жылғы №
21 шешімімен Алакөл қорығын ұйымдастыру ... ... ... ... 21 ... 1996 жылығ № 114 шешімімен қорықтың жері ... ... ... 12,5 мың га.), ... ... экология және
биоресурстар министрі қорық туралы уақытша Ережені бекітті. ... ... құру ... ... одан кейінгі құжаттарды дайындап,
қатысы бар министрліктердің келісіиін ... ... ... ... ... ... саяси - экономикалық маңызы өте зор еді. ... ... ... ... ... – Алматы темір жолы болашақта
халықаралық трансконтинентавльды жолға ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар мен саяхатшылардың,
саясаткерлердің назарын жиі ... деі. ... ... Марко Поло, Рубрук
жүріп өткен, берісінде поляк Янушкевич өткен ... өз ... ... ... оның ... көлдерін халықаралық табиғат қорғау
талабына сай бәз қалпында сақтау мелекет ... ... хақ. ... мемлекеттік табиғи қорығы. Бұл қорықты құру туралы ұсыныс
жиырмасыншы ... ... да ... – Тянь – Шанский тарапынан
болған, кейінірек 20 – шы ... ... ... қолдауына ие болды.
Үстірт қорығын ұйымдастыру Үстірт мемлекеттік ... ... ... ... ... ... Кеңес депутаттары комитетінің
шешімімен үстірттің батысындағы Кугусем және Қаражар құдықтары мен Гурьев
(қазіргі Ақтау) ... ... ... ... ... ... аң
аулау шаруашылығындағы жұмыс істеушілерге Үстірт мемлекеттік аң аулау
қорықшасына 20 жыл мерзімге мемлекетік ... ие ... ат ... сондай – ақ
қорықша қорықтардың сақшысының қорғауында болған жоқ, соңғы ... ... ... ... ... ... керек етті. Қазақ ССР ғылым
академииясы тарапынан Үстірт шоқысындағы Кугусем және Кендірлі мекендерінде
қорық ұйымдастыру ... ... ... 1984 ... 12 шілдесінде Қазақ ССР
Кеңес Министрлері Маңғыстау облысындағы ... ... ... ... ... оның иелігіне 223,3 мың га. жер беру туралы
қаулы шығарды. Үстірт қорығын ұйымдастыру ... ... 60 – 70 ... ... 1975 жылы ... ССР ... ... Үстірт қорығын ерекше
территориялар жоспарына кіргізді. 1977 жылы бұл ұсынысты Қазақстанның басты
аң аулау ұжымы құптады, 1984 жылы ... ... ... қорық ұйымдастыру тарихы осындай.
2.2. Қазақстан Республикасының табиғи қорықтар туралы Заңы.
Ерекше қорғалатын ... мен ... ... ... ... ғылыми және мәдени жағынан ерекше құнды обьектілері ҚР ... ... ... заң ... қорғалатын табиғи аумақтар қызметінің ... ... және ... ... ... ... ... ерекше құқықтық қорғау ... бар ... ... ... ... ... мен қалпына келтіруді қамтамасыз
ететін шаруашылық қызметі режимімен реттелетін жер, су, ... және ... ... ... – бап. ... ... ... қоры.
1. Мемлекеттік табиғи қорық қоры – қоршаған ... ... ... мен ... ... зерттеулерге, ағарту, білім беру ... және ... ... зат – ... ... экологиялық, ғылыми
және мәдени жағынан ерекше құнды, ... ... ... ... ... ... табиғи қорық қорына мына обьектілер енгізіледі :
Зоологиялық обьектілер –жануарлардың сирек кездесетін және құрып кету
қаупі төнген түрлері, жануарлардың құнды түрлері, ... ... ... және ... ... ... ... - өсімдіктердің сирек кездесетін және құрып
кету қаупі ... ... ... ... ... ... ... және сирек кездесетін тобы;
орман обьектілері – ерекше қорғалатын ... ... ...... ... мен ... қорғайтын орман өсірудің бірегей
үлгілері;
дендралогиялық обьектілер – ғылыми және мәдени – ... ... ... ағаштар немесе олардың топтары, бау- парк дақылдарының бірегей
үлгілері;
гидрологиялық ...... ... ... бар ... жағынан ерекше құнды су қоймалары;
геологиялық,геоморфалогиялықжәнегидрогеологиялықобьектілер – жер
қойнауының экологиялық, ғылыми, мәдени және өзге де ... ... ... ... - ... ... ... типтік, бірегей
және сирек кездесетін топырақтар;
ландшафтылық обьектілер – типтік, бірегей және сирек ... ту ... ... ... ... рекреациялық маңызы
бар ландшафтар. (20)
4 –бап. ҚР. ... ... ... аумақтар туралы Заңдарының
принциптері.
ҚР. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы заңдары ... ... ... табиғи қорық – қорын, биологиялық алуан түрлілікті және
табиғи экологиялық жүйелерді сақтау;
- Ерекше ... ... ... ... пайдалану;
- ғылымды, мәдениетті, ағарту мен білім беру ісін дамыту мақсатында ерекше
қорғалатын табиғи аумақтарды ұтымды пайдалану;
- әлеуметтік – ... ... ... ... мүдделерін
ескере отырып, туризм мен рекреацияны дамыту;
- ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды пайдалану және ... ... ... қолдау;
- ерекше қорғалатын табиғи аумақтао саласындағы мемлекеттік реттеу мен
бақылау;
- ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды ақы ... ... ... ... ... ... ... заңдарды бұзушылықпен келтірген
залалды өтеу;
- халықтың және қоғамдық бірлестіктердің ерекше қорғалатын ... ... ... ... табиғи – қорық қоры мен ерекше қорғалатын табиғи ... – күйі ... ... ... танысу;
- халықаралық құқық негізіндегі халықаралық ынтымақтастық.
5 – бап. ... ... ... ... ... ... мемлекет меншігінде болады. (21)
6 - бап. Азаматтардың ерекеше ... ... ... саласындағы
құқықтары мен міндеттері.
1. Азаматтардың :
- Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды белгіленген тәртіппен пайдалануға,
мемлекеттік табиғи - ... ... ... және ... келтіру жөніндегі
шараларға қатысуға;
- ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың қоғамдық бірлестіктері мен қоғамдық
қорларын құруға;
- ерекше қорғалатын табиғи ... ... мен ... ... құру ... ... ... ерекше қорғалатын табиғи аумақтар бойынша қоғамдық сараптамаға қатысуға;
- мемлекеттік органдар мен ұйымдарға ерекше қорғалатын табиғи ... ... хат, ... арыз ... және ... жасауға, олардың
қаралуын талап етуге құқығы бар.
2. Азаматтар табиғатты қорғауға және табиғат байлықтарына ұқыпты қарауға,
ерекше ... ... ... ... ... қатаң сақтауға міндетті.
3. Шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ ... ... ... табиғи
аумақтар саласында, егер Конституцияда, ... және ҚР. ... ... ... ... азаматтары үшін белгіленген
құқықтарды пайдаланады және солар сияқты міндетті болады:
- ерекше қорғалатын табиғи ... ... мен ... ... ұсыныстар енгізіледі, осы аумақтарды құру жөніндегі негіздемелерді
келісіп отырады;
- мемлекеттік табиғи – қорық қоры мен ... ... бар ... ... ... ... ... резервін жасауды белгіленген
тәртіппен қамтамасыз етеді;
- ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың күзетілетін санитариялық – ... өзге де ... ... ... жеке санатқа бөліп көрсетеді,
осы өңірлерді қорғау режимін қамтамсыз етуге ... ... ... бар ... ... табиғи аумақтарды ұйымдастырады;
- жергілікті маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи ... ... ... ... ... ... ... етеді.
(22)
12 – бап. Ерекше қорғалатын табиғи ... ... ҚР. ... ... ... және пайдаланылу ерекшеліктеріне қарай
ерекше ... ... ... ... ... бөліп көрсетіледі:
- мемлекеттік ұлттық табиғи парктер;
- мемлекеттік табиғи парктер;
- мемлекеттік табиғат ескерткіштері;
- мемлекеттік қорық өңірлері;
- мелекеттік табиғи ... ... ... ... ... ботаникалық бақтар,
- мемлекеттік дендрологиялық парктер;
- ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың ормандары;
- ерекше мемлекеттік маңызы бар ... ... ... ... құнды су
қоймалары;
- халықаралық маңызы бар сулы – ... ... жер ... ... ... ... және өзге де ... ерекше
құнды учаскелері. (23)
2. ҚР. Заңдарымен ерекше иқорғалатын ... ... өзге де ... ... – бап. ... ... табиғи аумақтар мынандай оқу мақсаттарында:
- оқушылар мен студенттердің оқу экскурциялары мен сабақтарын, өндірістік
практикаларын өткізу;
- қорық ісі, ... ... ... және ... ... ... ғылыми кадрларды даярлау, мамандарды қайта даярлау ... ... ... пайдаланылуы мүмкін.
28 – бап. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды пайдаланудың мақсаттары.
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар:
1. ғылыми;
2. мәдени – ағартушылық;
3. оқу;
4. туристік және ... ... ... ... пайдаланылуы мүмкін.
34 – бап. Мемлекеттік табиғи қорық ұғымы.
1. Мемлекеттік табиғи қорық – типтік, сирек екздесетін және бірегей табиғи
кешендерді ... ... ... қоса ... ... сақтауға
арналған, табиғат қорғау мекемесініңмәртебесі мен қорықтық қорғау режимі
бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ.
2. мемлекеттік ... ... ... ... бар ерекше қорғалатын
табиғи аумақтардың жоғары санатына ие.
35 – бап. ... ... ... ... режимінің ерекшеліктері.
1.Мемлекеттік табиғи қорықтарда, ерекше қорғаудың міндетті жалпы шараларын
қоспағанда:
- үйлер мен ... ... ... жолдар, труба құбырларын,
электр беру желілері мен басқа да коммуникациялар салуға,
- мемлекеттік ... ... және ... ... жұмыстарына;
- ауыл шаруашылығының, өнеркәсіптің, гидроэнергетиканың, су көлігінің суға
деген қажеттерін өтеу үшін және де өзге де шаруашылық ... үшін ... және жер асты ... ... ... ... ... ағаштарды кесуге, шайырды, екінші дәрежелі
орман материалдары мен ағаш шырындарын ... ... ... және ... ... ... және ... қоры учаскелерін
аң шаруашылығы мұқтаждары үшін пайдалануға;
- шөп шабу мен мал жаюды қоса алғанда, өсімдіктер ... ... ... мен жануарлар дүниесі үшін жаңа ... мен ... ... қоршаған ортаға кез – келген химиялық, биологиялық және физикалық ықпал
жасауды қолдануға;
- ... ... ... табиғи ортадан жануарлар мен өсімдіктерді алып
қою арқылы коллекциялар жинауға және ғылыми зерттеулер ... ... ... рұқсатынсыз және келуге бөлінген орындардан ... ... тиым ... ... ... қызметкерлерінің жеке қосалқы шаруашылығы
үшін жер ... ... ... ... ... тыс ... өздерінің қорғауындағы санитариялық – қорғаныш және өзге де қорғаныш
өңірлерінің шегінен бөледі.
36 – бап. ... ... ... ... ... ерек ... ... табиғи қорыққтар, оларда құрылатын ғылыми орталықтар -дың,
лабораториялар мен бөлімдердің күшімен жыл бойы ... ... ... ... ... ... қорықтардың ғылами орталықтарына, лабораториялары
мен бөлімдеріне белгіленген тәртіппен ғылыми ұйым мәртебесі ... ... ... ... құқықтары қолданылуы мүмкін.
2. Мемлекеттік табиғи қорықтарда ғылыми кеңестер құрылып, олрадың құрамына
жетекші ғалымдар мен ... ... ... мен ... бірлестіктердің
өкілдері енгізіледі.
3. мемлекеттік табиғи ... ... ... ... ... ... кітапханалар мен мұрағаттар құрылады.
Мемлекеттік табиғи қорықтар қорық ісі ... ... ...... және басқа да әдебиеттер шығара алады.
37 – бап. Мемлекеттік табиғи қорықтарды мәдени – ... оқу және ... ... ... Мемлекеттік табиғи қорықтарда мәдени – ағарту, оқу және ... ... ... ... ... ... бөлінген учаскелерде жүргізіледі.
2. Мемлекеттік табиғи қорықтарда жабдықталған туристік соқпақтарды
пайдалану мен ... ...... және басқа да қызмет көрсететін
обьектілерді қорықтың шегінен шығару арқылы ғылыми – танымдық туризмге
рұқсат ... – бап. ... ... ... ... ... табиғи биосферлық қорықтар ауқымды экологиялық мониторингті
жүзеге асыру үшін жұмыс істеп тұрған немесе жаңадан ... ... ... қорықтардың базасында құрылуы мүмкін.
2. Қоршаған ортаны бүлдірмейтін және биологиялық ресурстарды ... ... ... ... ... ... әдістерін сынақтан
өткізіп, енгізу мақсатында мемлекеттік табиғи биосфералық ... ... ... істеу режимдері әртүрлі биосфералық полигондар қосылуы мүмкін.
3. Мемлекеттік табиғи биосфералық қорықтар туралы жеке ережелерді ҚР.
бекіткен ... ... ... ... ... ... Қорықтардың көкейтесті экологиялық проблемалары.
Адамзаттың шаруашылық ... ... ... ... ... Әсіресе, қатты өзгеріске ұшыраған тірі табиғат болды:
өсімдіктердің сиреуі, жануарлардың ареалының қысқаруымен көптеген түрлердің
жойылып ... ... ... маңы ... ... ... қысқарып,
сексеуілдер мен бұтақтар жойылды. Таулы шөлді аймақтарда табиғи мал азықтық
шөптердің өсуі төмендеп ... ... ... ... ... ... мен ... өнеркәсіп және шаруашылық қалдықтарымен
ластау көрініс алды. ... ... шаң - ... нәтижесінде топырақ бетінің бұзылуы ... ... ... ... ... жоя бас - тайды. Табиғатта адамзаттың
шаруашылық қызметінен өзгеріске ... ... ... - бір ... ... ... қорғау, табиғи ландшаф - тардың болашағын болжау, олардың
табиғи тепе – теңдіктерін сақтау, олар -ды ... кету ... ... табиғат алдындағы борышы. ... ... ... және ... стационар - ларда, әлі ешкімнің қол ... ... ...... ... - тарда жүзеге асады. (57)
Жер шарында өзінің сұлулығы мен жануарлар ... ... ... ... аз ... ... ... жұмыстарымен БҰҰ
- ның білім, ғылым және ... ... ... Ол 1972 жы ... ... ерекше бөліктерін, Бүкіл әлемдік мұраға 124 елдің
ішіндегі 721 обьект кіреді, соның ішінде 114 - і ... ... қа ... Бұл ... Қазақстаннан бірінші болып Қорғалжын мен Науырызым
мемлекеттік қорықтары ... 2005 ... ... ... ... арнайы
сараптамашылар тексеруге келді. (58)
Республикада 9 қорық, 6 ұлттық саябақ, 55 қорықшалармен 24 ... бар. ... ... ... ... ... ... болуға лайықты. Бірақ неге тек Қорғалжын мен Науырызым осы атаққа ие
болды? (59)
Бұл таңдау ... ... ... ... ... балық, аң аулау шаруашылығының ерекше қорғалатын аймақ комите -
тінің төрағасы ... ... ... – ның ... ... үшін ... негізгі критерияларға сәйкес келуі тиіс:
қорық зонала - рының жағдайы мен қорғалуы, сондай – ақ ... ... ... ... және ... бара ... қорлардың) кездесуі.
Қорғалжын мен Наурызым осындай шарттарға сәйкес ... ... ... ... аймақ ретінде мемлекет қарамағында болғанына
бірінші жыл емес, сондай – ақ ... - ... ... ... - ден - ... ... кітапқа енген құстардың көп
кездесуі. Бұл аймақ – қоқиқаз құсының ... ұя салу ... ... ... құстардың тұзды - лығы Тынық мұхитынан 5 -6 есе көп, ... ... ... ... сұ - рақ тууы ... ... бұл көл қоқиқаз
қоректенетін майда рактарға бай.
Осы екі ... ... ... Ақмола мен Қостанай облыстарының бірік –кен
жерінде орналасқан Сарықопа қорықшасы кіреді. Осы ... арқы - ... ... ... ... ... ... Келесі Бүкіләлемдік
мұраға кіру өтінішіне Көкшетау және ... ... ... ... қорығы кіруі мүмкін (мұнда шағала тіршілік етеді). Эксперттердің
келуіне, іс - ... ... ... ... ... ... ... ұжымы көмек көрсетті. Бұл ұжымдық ұйымның біздің елде жұмыс
істеп жүргендеріне 7 жыл болды. Орта Азия ... ... пай - ... ... ... жыл ... НАБУ ... Евразия табиғатын
қорғау мен ландшафт мәдениеті» деген кітап та шығарды. Мұнда 1 ... ... ... ... ... жазылған. Институт
біздің еліміздің табиғаты туралы деректер жинап ЮНЕСКО-ң Па - риждегі штап
пәтеріне ... ... ... ... ... ... Ақ - ... жіберілген сарапшылардың құрамына Бүкіләлемдік фонд ... ... ... ... ... облыстық және аудан - дық
әкімшілік комитетінің қызметкерлері мен екі қорықтың да ... ... ... – ға осы ... ... есеп ... болғандықтан
Жаңа Зеландиялық Лесли Моллоя мен ирландиялық Рольф Хоганның баға беруі
маңызды ... Аз ... ... (үш күн ... ... төрт ... ... және екі күн ... ... ... бұл ... шынымен Бүкіләлемдік мұраға кіруге ла - ... ... ... ... ... шақырымды олар автомобиль - мен
айналып шықса, ал соңынан территорияны ұшақпен айналып шықты.
Эксперттерге Қорғалжын ... ... ... ... ... ... – дей ... қызметкері Ольга Кошкина. Дегенмен олар «Қызыл кітапқа» енген сирек
кездесетін құстар – бұйра бірқазан, сұлу ... мен ... ... ... бір күн ішінде барлығын ... ... ... ... ... біздің табиғат туралы неміс кинооператоры М. Фройде түсірген
бейнефильм, көптеген аномалиялық ... ... ... ... ... қызықты болды. Ол бойына ... ... ... ... ... ... ... жаға -
лауларында, қарағайлар - барқандарда, ал сорлар керісінше, ызғырық жел -
дердің әсерінен ... ... ... ... ... ... жыл уақыттарын бөлді. (61)
– Мұндай жоғары статус біздің қорықтарға ... - ... ... ... ... ... ... дейді – Т.Рымжанов. Оның жағда -
йына ғаламдық экологиялық мониторинг құратын ғалымдар қарайды. Соны - ... бұл ... ... ... болады, ал осыдан барып әлем - дік
сфераның қолдауына алынады. Егер Бүкіләлемдік ... ... ... ... ... зоналарын біріктірсе, онда Ресейдің шекаралық
қорықтарымен интеграциялауды ойлауға болады. ... – ның ... ... деген бағдарламасы бар, ол бүгінгі күннің қорғалатын табиғи
территориялардың ең жоғары категориясы. Ресеймен ... Орта ... ... биосфералық резерв болуы мүмкін. Бұл бірақ болашақ - тың ... ... ... ... қорықтардың Бүкіл - әлемдік мұраға
кіруі ... ... ... ... көмектеседі.
Елімізде әсем табиғатымен ерекшеленетін жерлер аз емес,
солардың бірі Арқа ... орын ... ... ... ... құрақ
пен қоғаның көптігі соншалықты, олар көлді бірнеше ірі ... мен ... ... ... жатыр. Олар ішкі және сыртқы болып бөлініп, суының мине
- ... мен, ... ... ... ... мен
бентостың биомассасымен және оның түрлерімен ерекшеленеді. Бір ... ... су ... 166 түрі бар. ... ... (1 – 4,8 мың га.) ... Сұлтанкелді, Қоқай және Жаманкөл Қорғал -
жынның солтүстігінде жатыр. Ішкі көлдерге Үлкен және Кіші ... және т.б. ... ... ... су ... 1590 шаршы шақырым.
Жағасының ұзындығы 488 шақырым. Ол негізгі суатпен солтүстік - ... ... Көл ... минералдылығы 271,5 г/л, бұл көрсеткіш оның
Дүниежүзілік мұхиттың ащылығынан 5 – 6 есе ... ... ... - ... ... ... 70 – ке жуық арал бар. ... көбісінің
аласалығы соншалықты, жел ... ... ... отырады. Орталық және
Солтүстік Қазақстанның барлық суаттары сияқты, Теңіз – ... құла ... ... ... ... сипатты ерекшеліктерінің бірі,
олардың деңгейінің (маусымдық және ... ... Көл ... ... ... және су деңгейінің тасуы мен тартылуының кезекте -суі,
таязсулы көлшіктердің кеуіп қалуымен байланысты. (62)
Қорық флорасында 300 - ден ... ... ... бар, оның 40 % - ... ... ... ... және алабұталар тұқымдастары құрайды, ал
жартысын кәдімгі далалықтар құрайды. Ағаш өспейді, бірақ бұтаның 12 түрі
кездеседі. ... ... өзен ... ... ... талдар,
итмұрындар, ырғайлар. Далада тобылғылар да кездеседі.
Қазақ халқының көптеген аңыз - ... ... ... - лар да осы ... ... олар өте аз қалды. Себебі, көбісі
жыртылып кетті. Мамырдағы ... соң, ... хош иісі ... ... ... ... сортаң топыраққа бейімделген өсімдіктердің ерекше тобы
бар. Бұдан басқа балық оты мен қаз оты көп ... ... ... алынған өсімдіктердің 45 түрі бар. Олар ... ... көк - ... ... ... орал ... , ... салаубас,
емдік жалбызтікен, қара жусан, кішкене шіл, ... боз ... ... және т.б.
Қорықтың жануарлар дүниесі де өте бай. Қорғалжынның фаунасы да ... тән. ... ... 299 – ға жуық ... ... 34 ... мен бауырымен жорғалаушылардың оншақты түрі тір - келген.
Бір ғана шіркейдің қырықтан астам түрі бар.
Қорғалжын көлдері ... да бай, ... ... ... . ... ... ... қарабалық, шабақ, алабұға аққайран, керек десеңіз
сазан да кездеседі.
Таңғажайып қоқиқаз біздің фаунамыздың ең сұлу құсы ... ... ... оның ең қиыр ... Ол ... ең ұзын ... ... бірі, бар -
лық қалпымен түрегеп тұрғанда биіктігі 1,5 м. Салмағы 5 кг. дейін барады.
Қазақтар оны кей ... ... қаз ... ... құс» деп ... Қоқиқаз
бізге сәуірде Парсы шығанағынан, Үндістаннан, Ауғаныстаннан және Түр ... ұшып ... ... қорығына келетін құстардың ішінде дүние
жүзінде жоғалып бара жатқан, тым сирек кездесетін құс ... ... ... ... ... еніп ... қоқиқаздың алатын орны ерекше.Қоқиқаз
Қорғалжын қорығының мақтанышы, осы қорықтың эмблемасы.
Кей жылдары аз мөлшерде қорықтың адам аяғы ... ... ... ... Олар да ... ... ... Нұра мен
Құланөтпестің аралығында, кезінде тың ... ... құсы ... ал
қазір Қызыл кітапқа енген дуадақтың ұялары ... ... ... ... және ... ... дала ... да енген. (63)
Қорықтың бұл жерде орналасуының өзіндік ерекшелігі бар. ... ... ұшу ... ... орналасқан. Осы құстар бала -пандарын
қанаттандырған кезде Нұраның Теңізге құяр ... ... ... ... «құс базарын» көресіз. Көл таяздау болған соң, мұнда құстар көп
жиналады. Бозарал ... ... ... ... ... - ... бес қатар болып айналып ұшады. Қорғалжын көлінің кереметін ... сөз ... ... ... ... ... ... мәз емес. Жыл
сайын қорыққа қамқор көзқарас ұмытылып бара ... ... - ... ... өз дәрежесінде емес. Себебі, Нұра өзені бойында ... жер ... ... ... қар ... ... ... көп.
Тоған иелері жиналған суды өздерінің қажетіне пайдаланған соң, мау ... ... ... ... ашып ... Су Нұра бойымен өте қатты ... мен ... ... ... ... Осыдан барып көл деңге -йі күрт
көтеріледі. Осының салдарынан көл ортасындағы аралдар мен жа - ... ... ... ... ... Мың сандаған құстар сағынып
келген мекеніне ұрпақ өсіре алмай, күзде жылы ... ... ... су ... қатар жабайы шошқалардың әлі аяғынан тұрмаған торайларын
ағызып, ондатр сияқты бағалы тышқандардың індерін шайып ... ... ... ...... болады. Ол үшін су қоймалары - ның ... яғни ... ұя ... ... ашу ... ... мен
браконьерлердің мылтықтарының даусы да үдемесе саябырлайтын емес. Қару
асынған жыртқыштарға ... ... ... ... ... - ... да мәз емес. Айта кететін жай ... ... ... Ол ... ... ... аң - ... одан тыс жерлерде де көптеп кездеседі.
Жыл сайын қорықпен шекаралас шаруашылықтар арасында дау - ... ... ... ... шөп жақсы болағандықтан шаруалар сол ... ... ... қорық ережелері жиі бұзылып тұрады.
Өнеркәсіп пен ауылшаруашылығы өндірісінің қысқаруы, жаппай жұмыссыз - дыққа
әкеліп соқтырады. Ауыл халқы ... ... ... ... ... ... мәжбүр болады. Шаруашылықты стихиялы
жүргізу, технологиялардың, дағдының, ... мен ... ... болуымен және экожүйелердің бұзылып, тез құл -дырауы жергілікті
халықтың өмір деңгейінің одан әрі төмендеуіне алып ке ... Айта ... ... ... ... қорықтың өткені мен бүгінін сипаттай
келіп, ғалымдардың тұжырымдарын ... дәл ... ... қорықтағы
жануарлар мен өсімдіктердің, сирек кездесетін құстар - дың санын сақтап,
көбейтуге ... ... оған ... ... ... ... етеді. Сол
себептен бір қорық аумағының негізінде ... ... ...... ... ... |Жалпы | ... ... | ... | Су ... |ауданы мың | | | ... |
| |га. | | | | ... |258,9 |11,3 |40,8 |8,8 |198,0 ... | | | | | ... |251,7 |46,4 |69,7 |90,5 |45,1 ... | | | | | ... ... |445,4 |258,2 |702,8 |149,3 ... |2076,3 |513,1 |368,7 |802,1 |392,4 ... | | | | | ... ... ... ... резерват дегеніміз - табиғат
байлығы, хайуанаттар мен өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... жобалауымыз бойынша табиғи резерваттың
тұғыр - намасы табиғи ... ... ... ... ... ... үш аймаққа бөлуін қарастырады.
Олардың біріншісі қорғау аймағы. Бұл аймаққа ... ... ... Қорғау аймағында табиғатқа кері әсері келмейтін ғылыми зерттеулер
мен жобалар жасалады. Аймақта табиғатты пайдалануға тыйым салынады.
Екіншісі, осы ... ... ... ... буферлік аймақ.
Аймақты құрудағы мақсат, ішкі қорғау аймағына адам ықпалын ... ... мал ... шөп ... ... ... сияқ –ты қорғау аймағына кері әсері жоқ жерді пайдалану түрлеріне
рұқсат етіледі. ... пен ... ... белгіленген жерлерде тек рұқсат
қағазбен жүргізіледі.
Ал ең үлкені үшінші аймақ – даму аймағы. Бұл шындығында даму ай ... ... оның ... жан – ... ... аудандардың жерлері кіреді.
Мысалы, оған ... мен ... ... ... ... облысының жерлері кіретін болады. Бұл аймақтың атқаратын қызметі
өте зор. ... ... ... дейтіндерге жол ашық, оларға Үкімет
тарапынан көмек көрсетілуі тиіс. Бұл ... ... ... ... ... пайдалану түрі, яғни бірінші кезекте мал ... ... - ... ... ... болашағы зор. Біріншіден, ол Астанадан
алыс емес. ... бұл шара ... ... ... ... ... ... туристік фирмалар ашылып, басқа да жұмыс ... ... ... ... ... ... тек экологиялық ахуал -
ды жақсарту ғана емес, жобаның ... ... бірі осы ... - экономикалық жағдайын қалыптастырып, тұрақтандыру. Кезінде
табиғатты техниканың күшімен «жеңемін» деген ... осы ... ... ... зиян ... ... жерлердің гумус қабатының жойы-
луы, топырақтың пестицидтермен ластануы, жел эрозиясының үдеуі және ... ... осы ... ... егін ... өнім ... ... жұмысшылар еңбек ақысын төлеу мен техникаға қосалқы сайман,
жанармай ... – ақ ... ... ... бұл ... рентабельді
шаруашылық жүргізу мүмкіндігі өте төмен болмақ. Тұйық жағ - дайдан шығудың
бірден – бір амалы ... ата - ... ... дәс - ... ... ... Шөп дайындаудың ең арзан және тиімді әдістерінің
бірі - ... ... ... Оған ... ... ... өте жақын
орналасқан ел ордамыз Астанада жасалады. Олар жағар майды да қажет ... оны ... де ... ... ... резерват құру өте орынды. Қорғалжын биорезерваты - ның
негізгі мақсаты – суаттың табиғи ресурстарын ұтымды басқару мен пайдалану
мүмкіндіктерін ... ... және ... ... ... сақтауды
қамтамасыз етіп,осы ресурстарды балансты пайдалануға және ... ... ... ... бұл жоба іске асу үшін ... халық қана емес, бәріміз бірі
- гіп жұмылуымыз қажет.(67)
Кең – байтақ ... ... ... ... ... ... табиғи қорығының жер көлемі қазіргі таңда ... ... ... ... ... алып ... қорықта 59 штаттағы
қызметкер және штаттан тыс 20 адам жұмыс істейді. Сондықтанда кадр мәселесі
көптеген жылдардан бері ... ... ... ... ... ... ... мен нысандарды қорғауды жүзеге асыру –
қорық қызметінің басты бағыттарының бірі. Күзет қызметімен 38 ... ... ... шалғай учаскелерде толықтай техникамен қамтамасыз етіл - ... ... 4 ... ... 24 ... алып жүре ... ... асырылады. Олардың сыртында 12 дүрбі пайдалынады. ... жер ... ... ... ... ... бұл ... -дың өзі аздық
етеді. Сондықтан авиациялық күзетпен арадағы жұмыс жақсы жолға қойылған. ... ... ... ... жүз ... тиімділікке қол жеткізуге мүмкіндік
береді.
Аумақтың кеңейе түсуіне байланысты соңғы кезде жергілікті ... ... ... қарым – қатынас күрделене түсті. Оған ауылшаруашылық
тауарларын ... ең ... ... ... жерлерінің қорыққа
берілуі себеп болып отыр. Заң бойынша қорық аумағына қарайтын жерлерден шөп
шабуға тиым ... ... ... ... ... ... көріп
дағдыланып қалған халық бағынғысы келмейді.
Өткен 2005 жылы 195 рейд өткізіліп, соның ... ... ... 9 заң ... анықталды. Сотқа берілген екі іс сол ... ... ... ... ... ... облыстық сотта қаралып,
қорық пайдасына шешілді. Сөз орайында біздің бұл іс - ... ... ... ... ... қалғанын да айта кету керек. Сірә, оларға
табиғат байлығынан гөрі өздері басқарып отырған уақыт ... ... ... шөп ... отынға ағаш кесіп, басшылықты мазаламай өз
беттерінше күн көргендері әлдеқайда пайдалырақ ... ... ... бір ... ... жыл ... төрт рет күзет режимінің бұзылғаны
анықталды. Келген зиян 23 129 ... ... ... ... ... 826 ... ғана ... алудың сәті түсті.
Мемлекеттік инспекторлармен ... ... ... ... ... ... ... тиімділік арта түсті.
Оларға қайта аттестациялау жүргізіліп мемлекеттік инспекторлар ... ... ... ... ... толықтырылады.
Қорық аумағы өрт қаупі жағынан бірінші категорияға жатады. Әсіресе,
жаздың ыстық күндерінде ... ... өрт ... қауіп туғызады. Сондықтан
барлық селолық округтерде ауылшаруашылық тауарларын өндірушілермен ... – шарт ... ... өрт ... ... ... ... округтер өрт сөндіру техникасымен қамтамасыз етілмегендіктен,
оларда тек ұсақ – ... ... ғана бар. ... аудандық өрт бөлімінің
өзі жиі – жиі ... шыға ... екі ескі ... ... ... оттың қорғауға жататын өтіп кетуіне жол бермеу үшін ... ... ... ... жерлердегі өрттерді сөндіруге
қатысуға тура келеді. Осылайша ... жылы ... ... ... ... 9 ... сөндіруге қатысты. Аудан аумағының 1,5 млн.
гектар ... алып ... ... оның өзі ... ... да келеді.
Қорық аумағында алты кордон орналасқан. ... ... ... 30 ... және 50 – інші ... ... ... қазіргі
кезде олардың барлығы ды апат жағдайында тұр. ... ... ... ... ... жөндеу жұмыстары жүргізіліп, лаждап болса да
пайдалануға жарамды күйге келтірілді.
Біздің жұмысымыздағы келесі бір басты бағыт – ... ... ... ... ... бес ... ғылыми – зерттеу
жұмыстарын жүргізу. Сонымен бірге табиғат жылнамасын жасау да осы санатқа
кіреді. Сол ... өзге де ... ... ... ...... ... жұмыстар жүргізіледі. Солардың қатарында ҚР Білім және
ғылым министрлігінің Ботаника және ... ... ... келісім – шарт бар.
Қорық аумағы био алуан ... ... ... ... ... ... Бұл ... жұмыстар қорықтың штаттағы
қызметкерлері тарапынан да, ... және ... мен ... ... ... ... ... да тұрақты түрде жүргізіліп
тұрады. Олардың қорытындылары ... ... ... ... ... жоғары оқу орындары студенттерінің
дала практикасын өтуі үшін де ... ... Осы ... ... ... ... ... институттың
биология және география кафедраларымен келісім – шарт бекітілді. ... ... ... ... ... жазып шыққан өздерінің диплом
жұмыстарын табысты қорғайды. Мәселен, өткен жылы 25 адам қорық аумағында
практикадан өтті.
Қорық ... ... ... ... де жиі ... ... ... ғылыми мақсаттармен келетін адамдар да аз ... ... ... және ... бар 42 ... ... ... соның
айғағы.
Наурызым мемлекеттік табиғи қорығы базасында экологиялық үйірме ... Оған ... ... екі ... оқушылары тұрақты қатысып,
өздері туып - өскен өңірдегі флора мен ... ... ... Бұл
сияқты шараның өскелең ұрпақ бойына табиғатты аялау дағдыларын сіңіруде,
жасыл ... ... күте ... ... алар ... ... зор. ... біздің табиғатты қорғау ісіне әлі күнге дейін жете мән ... де ... ... ... жергілікті ұлт өкілдері
тұратын елді мекендерде бір талдың егілмейтінін де соның ... ... ... жылдардан бері тұңғыш рет экологиялық соқпақтар безендіріліп,
олардың қазіргі заманғы талаптарға сай ... да айта кету ... ... ... суретшілер әзірлеген паннолар қорықтың
алты экологиялық соқпағына ... ... ... тағы да екі ... ... ... дайындауға арнайы тапсырыс берілді.
Әрине, қорық қызметкерлері алдына тұрған міндеттер бұл айтылған
-дармен ... ... ... және оны келер ұрпаққа дәл
қазіргідей тамылжыған көрікті ... ... ... ... ... ... ... Болашаққа белгіленген жұмыстар да осы
тұрғыда жүргізіле бермекші. (69)
Ақсу – Жабағылы мемлекеттік қорығы. Ақсу – ... ... ... сан алуан өсімдігі мен жануарлар дүниесін кейінгі ұрпаққа аманат ету
– биыл 81 жылдығын ... ... ... ... ғана емес, саналы
азамат баласының парызы. Осыны облыстың ... де ... ... ... бастаған сыңайлы. Соңғы жылдары облыста туризмге айрықша
көңіл бөлініп ... ... ...... ... туризмнің бір тармағын осынау ғажап өлкемен ... ... ... « ... » жалпыұлттық одағының Түлкібас аудандық
филиалы және аудандық кәсіпкерлер кеңесі осы ... ... ... ... ... ... ... акция өтіп, онда Жабағылының ең
тамаша деген жерлері облыстағы ... ... ... ... ... бұл ... ... демалыс үйлері салынбақ. (71)
Сонымен қатар шет мемлекеттермен, туристік агенттіктермен тікелей байланыс
орнатылып, Ақсу – ... ... ... ... бойынша демалуға
саяхатшыларды тарту, оларға жоғары деңгейде қызмет көрсететін ... ... ... және осы ... ... ... мәселесі
қаралып жатыр.табиғаттың сұлу көркін елдің игілігіне жаратсақ, оның несі
айып. Өзге ... бұл ... ... дұрыс жолға қойылған емес пе еді
? Екінші Швейцария атанған Түлкібас туризмнің ордасына айналып, жер жаннаты
атанған Ақсу – ... әлем ... күн алыс емес ... ендеше. (72)
Барсакелмес мемлекеттік табиғи қорығы. Табиғатты ... ... пара – пар. ... ... де сол ... ... содан
нәр алып, өмір сүріп келеміз. Сондықтан да оның тамаша келбетін, ... ... ... ... – тоздырмай тарту ету – басты ... ... ... бірі – Арал ... мемлекеттік табиғи қорығы. Соңғы жылдары экономикалық
қиыншылықтардан ба, әлде біздің нарықтық қатынасқа көшудегі өз ... ба, ... ... азып, жануарлар дүниесі мен
өсімдіктер әлемінің аясы тарылып келе ... кім – ... ... да ... емес.Соның бірі – « Барсакелмес » қорығы.
Еліміздіңсу байлығы саналатын Арал теңізін қолдан ... ... ... ... ... табиғат аясындағы ғажайып байлығымыздан көз
жазып ... ... ... ... бұл ... ұрпаққа сын, келер ұрпаққа
аманат. Республика Президенті Н. Назарбаевтың айрықша ... он ... бірі – ... аялауекені тегін емес. Ендеше бұл мақсатта
атқаратын ... шаш ... ... апат аймағында отырсақ та
табиғатымызды тоздырып,аймағымызды аздырып, «барға қанағат, жоққа салауат»
деп еш әрекетсіз, қол ... ... ... ... ... еш хақымыз жоқ.
Құдайға шүкір, ... ... ... экономикалық жағдайымыз күн санап
алға жылжып келеді. ... да ... ... ... ... ... көптеген құндылықтарымыз күн санап жаңарып келеді. Сондықтан
енді Барсакелмес қорығына да көңіл ... ... ... ... Ал ... мына ... айқын аңғаруға болады. 1929 жылы мемлекеттік
қорғалым болып негізі қаланған Барсакелмес 1939 жылы 10 ... ... ... ... алған. Ұзақ жылдар қорық өсіп, өркендеді.
Бірақ осы қорықтың қазіргі жағдайына келсек, көңілге кірбің оралады. Арал
теңізі қайтқалы бері оның ... ... ... көп ... Тұщы ... ... жан – ... өмір сүруіне қиындық туғызды. Содан
барып 1982 – 91 жылдары осы аралдан 260 жуық ... жас ... ... аймақтарына көшірілді. Қазір республикадағы ... ... ... ... ... ... ... 1991 жылы
қорық өсуге жарамсыз деп қалдырылған 50 бас ... ... ... ... ... жеткен. Қазіргі уақытта құландардың жылдық өсімі 20 – 25 басқа жетіп
отыр. Бұл бүгінгі жағдайға ... осы өңір үшін ... ... Оның
себебі құландардың табиғи ортаға тез бейімделуі болса, ... ... ... ...... бөлігіне қанаттас. Қасқақұлан аймағы
маңынан жақсы жайылым, тұщы су көздерінің ... Сол ... ... бері
мал бағатын қуанар әшімов ақсақалдың айтуынша ауданымыздағы теректібас
деген жерде бір үйір ... өмір ... Бұл ... ... ... жерінен кейбіреулері жерсінбей, өз мекендеріне келгендері шығар
деген ой туғызады. (73)
Қорықта ... мен ... ... ... ... ... бар. Оның ішінде тұяқты аңдар, сүтқоректілер, жыртқыш аңдар,
кеміргіштер, бауырымен жорғалаушылар, медицинаға ... у ... ... ... ... жәндіктер және өсімдіктердің 256 – дан ... ... ... ... ... арал теңізінің құрлыққа
айналуымен бұрынғы теңіздегі балықтардың сирек кездесетін көп ... ... мен ... ... мен ... сан ... түрлеріне
ауысқан сияқты. (74)
Барсакелмес қорығының тағы бір құндылығы – ол әртүрлі саладағы ғылыми
– зерттеу ... ... яғни ...... ... ... бай ... қоры бар. Өкінішке орай, Арал қаласынан Барсакелмеске
дейінгі қашықтық 350 ... ... ... дала жолы ... ... қиындығы салдарынан 1993 жылдан бері ғылыми
жұмыстар тоқтап қалды. ... бұл ... ... ... ... ... даму жоқ. Облыстағы ... Ата ... ... ... ... және ... университетінің ғалымдары
қорықтың ғылыми – ... ... ... ... келеді. Алдағы
уақытта қорықта тоқталып қалған ...... ... ... ... практикаларын осында өткізу ... ... ... ашар көп ... ... жатыр. Осы жұмыстар іске
асқан жағдайда бай кітапхана өз оқырмандарына ... ... ... ... ашық ... аясындағы табиғи зоологиялық және ботаникалық
лабораторияға айналары ... ... ... ... ... ... ... басты
проблемалардың бірі – қорыққа қосымша жер қосужәне ... ... асты су ... ... ... ... бара жатқан Арал
табанынан осы аймақты бөліп ... ... ... оған ... ... ... өңірлерінен 100 – 150 мың жерді қосып, 25 мың
гектар сексеуіл ... ... жан – ... мен ... ...... бөлмей қорғау бүгінгі күнгі басты міндет деп білеміз.
Тұяқты аңдардың алаңсыз эволюциясылық өніп - өсуі үшін тұщы су ... су ... ... ең бір ... мәселеге айналып отыр. Қорық
басындағы 1983 жылы ... ... суы ... тартылып, істен шығып
отыр. Демек, қорық басынан бірнеше тұщы су скважиналарын қазу бүгінгі ... ... іс ... табылады.
Барсакелмес аралының құрлықпен шектесіп кетуіне орай жаздың аптап
ыстығында тұщы су ... ... мен ... ... ... шығып,
Қасқақұлан өңіріне жайылады. Қорықтағы жайылымының осылайша кеңеюі оларды
қорғауға үлкен қиындықтар туғызып ... ... оның ... ... ... 550,5 мың ... ... барлығы 16 қызметкер бар. Олардың не жарамды автокөлігі, не
рация сияқты байланыс құралы, не оңды қару – ... жоқ. ... ... ... ... бар, бес қаруы сай ... ... ... де ... ... қызметкерлердің жекеменшік
техникасын пайдаланудамыз. Біздің техникалық құрал – жабдықтардың ... ... ... 1991 ... бері ... – бір ... өндіріске қажетті
құрал – жабдықтар алынған жоқ. Қорықтың материалдық ... ... ... ... ... қару – ... пен оқ – дәрі, кеңсеге қажетті
оргтехника өте қажет. Қорықтың штатын көбейту қажеттілігі де өмір ... ... ... ... қорық әкімшілігі де қарап отырған жоқ. Арал,
Қазалы аудандарындағы аудан әкімдерімен бірлесіп үгіт – ... ... Бұл ... ... ... ... құралдарын да кеңінен
пайдаланудамыз. Мысалы, заңсыз ауланған бір құлан үшін 157 500 ... ... үшін 101 250 ... бір ... үшін 36 750 ... айып салынатыны
және оларды аулаған адамдардың заң ... ... ... ... ...... беттерінде жазылып отырады.
Барсакелмес ... ... ... ... ... әкімшіліктер мен
табиғат қорғауға қатысты облыстық мекемелерге жақсы ... Бұл ... ... ... рет ... мәселелер қаралып, бірқатар шаралар
жасалды. 2001 жылдың мамыр айында Арал ауданының ... Б. ... ... және балық шаруашылығы басқармасының бастығы И. Әбибуллаев
барсакелмес қорығында болып, оның ... ... ... ... ... ... ауыз су қиындылығын көрген ... ... екі ... ... ... ... ... айтқан еді.
Барсакелмес қорығына үкіметіміз де ... ... өз ... отыр. Үкімет басшысы 2000 ... ... ... ... ... ... ... көмек көрсетті. Қорық қызметін жақсарту үшін қорық
қызметкерлері де қолдан келгенді аяп жатқан жоқ. Қолда бар ... УАЗ ... ... жөндеп жүргізді. Орталық ... ... ... ... ... ... ... жөндеу жұмыстары
жүргізілді. Ерекше қорғалатын аймаққа бақылау мұнарасын орнатып, тексеру
жұмыстары күшейтілді. 130 ... ... ... ... шаруашылығына
су тасуды қолға алды. Қорықтағы жұмысшылардың үйлерін, кітапхананы, ... ... ... ... ... Ішетін ауыз су да ... тағы ... да ... көп. ... ... болашағы - өз
қолымызда. 2001 жылы Барсакелместің болашағы үшін қорыққа қосымша жер ... ... ... ... басшылары бар Республика Үкіметіне
ұсыныс дайындау комиссиясы құрылды.Оның төрағасы болып ... ... Ш. ... ... Бұл ... жоғары республикалық
деңгейдегі құрылымдар басшыларына Барсакелмес қорығының қиын жағдайы ... ... ... ... ... ... Кезінде әлемді
таңдандырған Барсакелмес қорығы республика ... ... ... ... ... бұл ... ... еліміздің
ертеңінің нұрлы болауына септігін тигізер еді. Себебі біздің ... ... ... дерлік қазір үкімет қамқорлығына ... ... ... ... ... көмек өте – мөте керек. ... ... апат ... ... ... ... қорығының бағын ашу
да өз қолымызда дегіміз келеді.
Өкінішке ... ... ... шақты жылдан бері Арал теңізі айдынының
тартыла түсуі ... ... да ... кері ... ... мезгіл аралығында теңіздің акваториясы екі ... ... ... ... 5 ... кеміген, толқын деңгейі 20 метрге төмен
түсіп, жағалаулар сызығы 70 – 150 ... ... ... 4 млн. ... ... адам ... жасалған шөл атырап
пайда болды. Тұт жалаңаштанып қалған табандар жыл сайын 100 млн. ... ... ... ... ... ... ... облыстың қаншама мыңдаған
мал жайылымдары мен шабындықтарын, суармалы егіс танаптары мен бау ... ... ... етіп бара ... ... да, апат ... ... мен қоршаған ортаның ахуалын жақсартудың осы кездері ... ... ... іс ... ... Арал ... үшін мәні мен маңызы айрықша
зор. Мұндай жетістікке не Арал теңізінің 60 – шы ... ... ... ... не ... ... ... жұмыстарын
жалғастыру арқылы жетуге болады. Бірақ, Үлкен Аралды ... ... ... ... ... ... байланысты бірінші нұсқа ... ... түрі жоқ, ал ... ... яғни ... бұталы өсімдік
егу бұдан әрі түбегейлі жүргізіле беруі тиіс. Бұған қоса әлгі ... ... сол ... бетін жабуға қолайлы мүмкіндік туады. Алайда,
барсакелместі қайта арал ... бұл ... ... де ... ... ... ... яки, Сырдариядан су құйылмай қалған Ұлы ... ... да ... ... ... мемлекеттік табиғи қорық ретінде сақтап
қалудың басқа нақтылы шаралары жасалып та ... ... 2003 ... ... ... ... ... «арал өңірінің шөлге айналуына қарсы
күрес және тұзды шөлдерді сауықтыру» деп ... ...... ... асыруға атсалысуда. Екі жарым жылға белгіленген жобада тұз ... ... ... ... ... сақтау мақсатында Қасқақұлан
сияқты мекендерді пайдалану, жұртты шөлге қарсы ... ... ... ... ... ... табанға өсімдіктен сүзгі орнату ҚР
Үкіметінің 2001 жылғы 29 ... ... ... ... ... ... шаралары туралы» № 1121 Қаулысымен бекітілген іс – шараларға сәйкес
жүргізілуде. Мұнда негізінен құжаттың: «Барсакелмес ... ... ... ... сақтауды қамтамасыз ету жөніндегі шараларды зерттеу
және талдау» деген 7 – бабы арқылы жұмыс атқарылуда.
Енді ... ... дәл ... ... ... сипатына келсек,
ол 16 795 гектар жерді алып жатыр. Бірақ, тұяқты аңдардың (құлан, ақбөкен)
бұл қорық аумағынан тысқары ... ... ... қосымша тағы 500
мың гектардай алқап бақылауға алынған. Бұрынғы ... ... және ... ... ... осынау атырап күзет әдісімен қадағаланады. Сонда
да болса, құрамы бар – жоғы 8 инспектордан тұратын, жалғыз ғана УАЗ ... ... ... еш ... ... жоқ ... ... бұл жұмысты
атқару әсте оңайға соқпайды. Ендеше, қайталанбас табиғатқа ие, сиреп, құри
түскен аң мен құсты қорғаудың ерекше ...... ... ... ... ... ... қалу біздің елдігіміздің өзіне сын ... ... ... баққан азын – аулақ энтузиазистерге жан – ... ... ... ... ... өзі ұлы ... қақ ортасынан ойып орын алып
берген әйгілі Барсакелмес аралының бүгінгі таңдағы жай – күйі тап ... ... ... Кең ... ... ... ... өте
көп. Бірақ құрамы, оның ішінде өндірістік мәні бар ... саны ... ... ... бірі жер жаннаты Жетісу деп аталатын біздің
өңірдің Алакөл көлдері.
Суының химиялық, ... ... ... ... бұл ... қатарына жатса да бір-біріне ұқсмайтын ... ... ... ... ... ... Бұл көлдердің барлығы
да тұйық көлдер қатарына жатады.
Көлдерге Тарбағатайдың оңтүстік беткейінен Таңсық, Ай, Қарақол, Ұржар,
Қатынсу, Еміл ... ал ... ... ... ... Өлеңті,
Ырғайты, Жаманты, Тентек өзендері келіп құяды. ... ... оның ... сол ... ... ... мен
өсімдіктер құрамын табиғи қалпында сақтап қалу, тек аймақтық қана емес,
бүкіл ... ... бар ... ... ... Оның ... мынада:
Біріншіден, Қазақстан 1994 жылы дүние жүзілік табиғаттың алуан
түрлілігін ... қалу ... қол ... ... ... ... халықаралық нормасына сәйкес, қандай да болмасын
мемлекеттің кем ... де 8 – 10 ... жер ... ... ... ... жер болуы шарт. Ал біздің мемлекетте ондай ... ... ... ... сәл-ақ асады.
Екіншіден, Алакөл аймағының көлдері ... ... ... ... жер арқылы Сібірге дейін жер ұялайтын кұс жолы және ... ... ... осы ... ... 257 түрі ... оның 19
түрі Қызыл кітапқа енгізілді. Үлкен Алакөл көліндегі аралдарда Қазақстан
ғалымдары (Е.Әуезов ашқан), ... ТМД ... тек қана осы ... көне дәуір шағаласы (реликтовая) мекендейді. Ол құс тобы дүние
жүзілік Қызыл кітапқа ... Көл ... ... 1919 ... 4-еуі ... кітапқа енген); балықтың 10-ға тарта түрі бар. ... ... ... ... ... ... жататын өсімдіктер де осы маңда
өседі. Осы ... ... ... ... бойынша 1993
жылғы 14 шілде Қазақстан Республикасы министрлер Кабинетінің «Қазақстан
Республикасында мемлекеттік қорықтар мен ... ... ... ... ... ... ... қабылданған. Қаулыда жобаланған 5 жаңадан
құралатын қорықтардың біреуі Алакөл мемлекеттік қорығы ... ... ... бар ма? деп ... ... ... ... маңызы
соңғы жылдары тым төмендеп кетті. Осыдан 10 жылдар бұрын 2000 тоннаға дейін
балық ауланып, ... ... ... ... ... ... ... дейтін арнайы тағамы болған), балық аулау мөлшері 10 есе кеміді. ... мен ... ғана ... ... (маринка), Балқаш алабұғасы
(салмағы 3-4 кг-ға ... түр ... ... ... ... ... дені ісік ... ауруына шалдығып, өндірістік құнын жоюда.
Атақты Алакөлдің сазанынынң да саны күрт ... ... ... айналып
барады. Сонау 1943 жылы Америка құрлығынан әкелініп Сасықкөлге жіберілген
құнды-терлі ондатрдың да халі ... 1946 жылы ... ... ондатр
шаруашылығы құрылған. 1960 жылдардың ортасына дейін жылына 170 -180 мың
дана ... ... саны ... ... ... ... қалды.
Бұның негізгі себептері, соңғы 4-5 жыл аралығында экономикалық саясаттың
өзгеруіне байланысты көлге иелік, оған деген ... ... - ... ... ... ... ... (браконьерство) етек алды. Көл
айдыны бұрын түгелдей Алакөл балық комбинатына бекітіліп, иелік бір қолда
болса, ... ... ... ... өз территориясындағы көлге өз иелңігін
жүргізе бастады. Комбинат «Балық» акционерлік бірлестігіне ... ... Оған қоса ... ... ... ... лицензия алушылар есепсіз
көбейіп кетті. Кейінгі 2-3 жылдың ішінде жазғытұрым ... ... ... ... ... көлден шығатын жолын тосып, аяусыз аулау етек алды.
Бұрын республикалық тұтынушылар одағына қарайтын іргелі ... ... ... жойылды. Оның құлауының өзі 3-4 жылға созылды. ... ... ... ... де тоқырады. Белгісіз кәсіпқойлар ешқандай
мерзім сақтамай, ... ... ... 1995-96 ... ... жаз, күз айларында 10 мың жабайы құс өлімі байқалды. ... ... ... ... ... ... ... жасайтын
мемекеме, не ұйым жоқ.
Рұқсатсыз аң аулау етек алған себепті көл өңіріндегі ... ... ... ... ... ор қоян, шошқа, түлкі, қарсақ сирек
кездесетін аңдарға ... ... ... ... ... тереңге
жібермей Алакөл мемлекеттік қорығының ... ... ... ... ... тағы бір інжу-маржанынан айырылып қалуымыз
мүмкін. (76)
Алматы мемлекеттік табиғи қорығы. Іргесінің қаланғанына, ... ... 70 ... ... Алматы мемлекеттік табиғи қорығының бүгінгі
директоры – бас мемлекеттік инспектор Жұмахан ... ... ... ... ... ... Осы уақыт аралығында ауыз толтырып айтуға
тұратын жұмыстар жүргізіліп, негізгі ... ... ... ... ... тарапынан орман шаруашылығына баса көңіл бөлініп, табиғатқа
аса жанашырлық қажет екендігі аз айтылып ... жоқ. Осы ... ... ... ... ... ... Ауыл шаруашылығы министрлігі «Алматы
мемлекеттік табиғи қорығының» тамырына да қан жүгіріп, кейбір ... ... ... ... ... ... қойылды. Оған аталған қорық
директоры Жұмахан Еңкебайұлы өз ...... ... ... ... ... ... – ананың шынайы жанашыры
екендігін ортасына танытып үлгергендей.
Сұлулыққа тұнған табиғатты қорғау аса ... ... ... шынайы жанашырлықты қажет ететіндігін жете сезінетін Жұмахан Еңкебайұлы
қорықты қорғаушылардың әрбірі осы ойын дөп ... адал ... ... де ... қадап еске салып кетеді.
Табиғаттың байлығын «бармақ басты, көз қысты» жасамай, оны қызғыштай
орғау адалды0тан туса ... ... ... ... тарапынан жасалатын
түрлі қиянаттарға да тұсау ... ... өзі ... ... ... ... қорығының ұшқыш құс, жүгірген аң, ... ...... шыбын – шіркейіне дейін жанашырлық танытуды азаматтық
міндеті деп ... ... сұлу ... ... мемлекетімізге даңқы шыққан
көрікті жерлердің бірі – Алматы мемлекеттік табиғи қорығы. Онда мәңгі мұз
құрсанған ... ... ... аңдар мен құстардың құтты мекеніне
айналған миуалы ...... күн ... ... ... ... ... аласыз. Көздің аясындай жарқыраған айна ... мен ... ... ... өзен ... Қай – қайсысы да өзіндік
ерекшелігімен дараланады, назар аудартады. Алыстан көз ... ... ... да ... осынау ғажайып көрікті жерлері емес пе?!
Соңғы жиырма жылдан астам уақыт бойы ... ... ... ... ... ... ... жыл ішіндегі жетістіктері ... ... ... ең ... ... қаржы мәселесінің мәнді шешім тауып,
талғар қаласындағы «Аққу» мөлтек ауданындағы ... ... ... ... кейін күрделі жөндеуден өтіп, көз сүйсінерлік көрініске ие
болуын ұжымдағылар басты ... ... ... дейін иесіз қалған үйдей
қобырап, әбдан тозығы жеткен кеңсенің көңіл құлазытарлық ... ... ... ... ... ... ескіріп, техниканың да құр
қаңқасы ғана ... ... ... ... болып келген еді. Енді
мұндағы жағдай мүлдем өзгеріп, жақсара түсуіне айрықша ден қойылып ... ... ... ... ... ... басындалінген қаржы 4 млн. 900 мың теңгені ... ... ... ... 2,5 млн. ... ... жөндеуге, 1,5 млн. Теңге мамандардың
жұмыс жасауына қолайлы жиһаздармен, компьютермен қамтамасыз етуге ... ... ... ... бар,- дейді Алматы мемлкеттік табиғи қорығының
директоры, бас ... ... ... ... ... жыл
ішінде 10 млн. – нан астам қаржы бөлініп, қомақты көмек көрсетілді. ... ... ... ... ... көзқарастың қалыптасқандығын
байқатады.
Сондай-ақ өткен жылы облыс әкімі Ш. Құлмахановтың тікелей нұсқауымен
облыстық ... ... ... ... 1,5 млн. ... ... ол қорықтың
табиғи мұражайына, ондағы жылу жүйесін жаңалап,толық қайта жөндеуге
жұмсалады. Оған ұжым ... қоса ... ... да ... білдіріп жатты. Өйткені, соңғы жиырма – ... бес ... бұл ... мұндай көңіл бөлінбеген екен. Қорықтың құрылуының
негізгі мақсаты – ата – ... ... ... тұяқ ... сол ... ұрпаққа жеткізу. Айрықша қорғалатын жерді, ондағы өсімдіктермен аң
атаулыны ... ... ... тікелей міндеті. Бірінші, ол
бракоьерлерден, ... ... ... ... ... Ал, үшінші бағыты –
ондағы өсімдіктерді аңдарды ғылыми негізде зерттеу жұмысын жүргізу.
Бүгінде ... ... ... ... 23 ... ... ... барлығы өткен жылдың ішінде 750 мың теңгенің көлемінде ... бар ... киім – ... ... ... ... бірге, 500
мың теңгенің көлемінде браконьерлерден ... ... ...
жабдықтармен толықтырылғандығы да тілге тиек болды.
- Қорықшылардың көңілін уантып, мерейін өсірген тағы бір ...... ... ... ... оң ... ... - деді
сөзін сабақтаған Ж.Еңкебайұлы.
- 2003 жылғы бесінші желтоқсандағы «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы
Қазақстан Республикасы заңындағы ... ... ... ... ... ... енгізіп отыр. Бекітіліп отырған
нақты шешімдер көптеген мәселелерді өзгеруіне әсер етпек.
Әкімшілік құқық бұзушылық ... ... ... ... 11 – ... ... сәйкес әкімшілік құқық бұзушылық
ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда айыпұлдың екі үш ... ... ... ... немесе ондағы аңның қолды болуына тиым ... ... ... ... ... ағаш ... ... сақтандыру ережелерін
бұзғандарға да салынар айыппұл мөлшері екі есеге өсті. Автокөліктерді
тексеру, оларды ... ... ... ... ... Ескі 627- ... автокөліктерді тексеру тек қана көліктің иесі болғанда ғана жүзеге
асатын. Көптеген жағдайда ... иесі ... ... бөгде азаматтар
жүргізетін жағдайлар жиі ұшырасады. Осыған байланысты баптың 3 – ... ... ... ... не ... ... көзінше немесе сол
сәттегі заңды жүргізушінің қатысуымен жүргізіледі. Енді ... ... ... оны ... заңсыз істерді тәркілеуге
құқылымыз. Мұның өзі табиғат қорғаушыларының жұмысын ... ... қол ... ... ... ... да Қазақстан
бойынша орман шаруашылығын қорғауға үкімет назарының ауып отырғандығын
байқатады. Оның ... ... ... да айтып өткеніміздей қорыққа бөлінген
қаржының 5 млн. теңгеден жыл аяғында 11 млн. теңгені ... ... ... табиғи қорығының негізгі бөлігі алатаудың орталық
бөлігіне орналасқан таулы ... ... ... оң ... Есік; Түрген болса, оңтүстік шекарасы Тоғызақ асуымен, Шелек
өзенімен қатарласа ағатын Қосбұлақ, тамшы өзендерімен бөлінеді. Осы ... бір – ... ... тоғыз көпірдің қайбірін сел алып кетсе, енді
бірінің тозығы жетіп тұрғаны да алаңдатпай қоймайды. ... ... ... ... ... ... ... күрделі жөндеу жұмыстары қолға алынбақ. Оған
қажетті ... ... шешу жағы да осы ... қарастырылуда екен. (77)
2004 жылы бюджеттен аталмыш қорыққа 37 млн. теңге қаржы бөлінген
болатын. Бұл ... да ... ... ... аңғартады. Сол
жылдың алғашқы айында түскен 17 млн. 187 мың ... ... ... ... сөндіру машинасын, қорықшылар қолданантын екі УАЗ,екі ... ... Енді ... жылы қорықшылар тұратын тұрғын үйлер
салыну жоспарлануда. Мұның бәрі де 2005 – 2006 ... ... ... ... ... басқару жүйесін өркендету мақсатында
белгіленген жоспарда қабылданғандығын ... Ж. ... оны ... ... ... және ... шаруашылығы комитетінің қолдап
отырғандығын жеткізді. Егер бекітілген жоспар түгел дерлік жүзеге ... ... ... ... қана ... әлеуметтік жағдайларының
жақсара түсетіндігі сөзсіз.
Қорықта ешқандай ағаш кесілмейді, шөптің басы сынбайды, ... Онда ... ... ... ... ... – осы ... байлықты қорғап, қорын молайтып, ғылыми тұрғыда
зерттеп, келешекте ... ... ... ... ... осы деп
білетін қорықшылар жұмысы аса қиын да ... ... ... біле де
бермеспіз.
Жалпы, қорықта өрескел заң бұзушылық болмағанымен, ондағы жұмыс
тәртібін бұзыпкіргендер ... ... жыл ... осындай 5 оқиға
тіркелген. Олардың екеуіне айыппұл салынса, ... ... ... ... ... кездесетін өсімдіктер, жануарлар әлемінен
мәліметтер беретін мұражай ... ... ... ... ... құстардың – 358, хайуанаттардцың – 36, ... – 7 ... ... ... ... 8000 ... бар. Қорық қорында 1004 жоғары сатыдағы өсімдіктер талы, мүктің –
48, қынаның – 50, саңырауқұлақтардың 200 – дей ... орын ... ... ... ... мектептерінен оқушылар келіп тамашалап, өздерінің
дүниетанымын кеңейтуге аса құнды ... ... болу ... Сол ... де ... жан – ... өсімдіктер өмірінен
хабардар етер қосымша кітапшалар(буклеттер) шығару да көптен көкейде ... ... ... ... ... ... мен ... үшін, яғни
кейінгі ұрпақтар мүддесіне қызмет етіп, оған қамқоршы болып жүрген алматы
мемлекеттік табиғи қорығының жас ұрпаққа ... ... ... ... алар ... зор екендігі осыдан байқалады.
Сонымен бірге, экологиялық туризмді дамытуға да мүмкіндік ... ... ... ... Оны жүзеге асырар 7 соқпақ жолымыз бар,-
дейді Ж. Еңкебайұлы. Қорықты ... ... ниет ... жандарға
ақылы түрде қызмет көрсету жағы қарастырылған. Мұндай мақсатта жүргізілген
жұмыстың нәтижесінде қорықтың қоржынына 2002 жылы 47 мың ... ... ... ол 267 мың теңгеге өскен. Осы жылы ақылы экологиялық туризмді дамыту
арқылы жарты млн.- ға жуық қаржы түсіру де ... ... ... ... ... ... дерлік қорықтың өркендеуіне жұмсалады деп күтілуде.
Қорықтағы ғылыми қызметкерлер түрлі ... ...... ... ... Олар ... мен ... жағдайына байланысты сан мен сапа өзгерістерін тексеріп, олардан
ғылыми тұжырым жасап отыратындығы ... ... ... ... ... ... мен жан – ... құстардың дүниесі ғылыми негізде
терең зерттелуде.
Қорық қызметкерлері ... ... ... ... ... аялау
мәселелерін насихаттау жөнінде де жемісті жұмыстар жүргізіп келеді. ... ... ... ... ғылым, ақпарат және мониторинг
бөлімініңбастығы Болат Тоғұзақов,- ... ... ... қорғап,
тиімді пайдалану үшін қазіргі уақыт ... сай ... ... ... ... ... ... табиғи байлығын пайдалану жылдан – жылға
қанат жайып отырған бүгінгі заманда табиғатымызда ... ... ... ... ... қорығының алар орны ерекше.
Қорықтағы ғылыми қызметкерлер көп ... бері ... ... атты ғылыми еңбекті жазумен айналысып келеді. Мұнда өсімдіктер, жан –
жануарлар, құстар мен табиғат құбылыстарының ауа ... ... ... өзгеруі туралы бақылаулар үзбей тіркелуде,- деп атап кетті.
Қорықтағы ғылыми жұмыстар жыл бойы ... Ұзақ ... ... ... ... ... ... және
тәжірбиелік маңызы зор. Біздің ғылым, ... және ... ... зерттеудің негізіне төрт бағытта жүргізеді. Бірінші топ
өсімдіктерді зерттесе, ... бір топ ... ... үңілген. Сонымен
қатар, хайуанаттар мен ... мен ... ... зерттеуде. Ұзақ
жылдан бері «Табиғат шежіресі» деген қомақты ... ... ... ... – жыл жаңа ... ... отырылады. Онда ауа – райы
жөніндегі мәлімет, өзен – көл ... ... ... ... ... ... ... күзде қайтуы, ... ... ... орман көлемінің ұлғаюы, жеміс- жидек өнімінің аз –
көптігі, ... да ... ... ... ... ... кері ... тигізіп отырғандар
санатына талғар тау алқабындағы «Спутник» пионер лагері мен ... ... Есік ... «Есік» туристік базаларының ... ... ... ... жоқ мекемелердің зиян шектіретіні рас.
Сондай – ақ өсімдіктер дүниесін ... ... тағы бір ... ... қорықтарда ақылы экологиялық жолсапарлар мен туристер,
саяхатшылар үшін табиғи ... ... іске қосу ... ... ... зияндарын тигізеді деген ойдамын. Себебі, бір немесе
екі адам емес, 50 – 100 – ден ... ... ... жүріп өткен соқпақ
жолдардың жиегіндегі қандай төзімді ... ... да, қоры ... ... ... Сол үшін ... ... табиғи байлығын
саудаламай, өсімдіктер мен жабайы жануарлар әлемінің кейпін қол тимеген
қалпында ... ... дер ... ... көріністерінен көз тұнатын Алматы мемлекеттік
табиғи қорығы - келер ұрпақтың мәңгілік мұрасы. Оны ... ... қаз – ... қалдыруға қорықшылар қолда бар мүмкіндіктерін
жұмылдырып бағуда.
Тілсіз табиғатқа адамдар ... ... ... ... жасалғанда ғана азып- тозудан ада ... аман ... ... қолда бар байлығымызды бағалай білу ... ... ... ... ... ... ... тақырыбының өзектілігі – Қаратау қорығынның
экотуизмді мүмкіндіктерін жете зерттеуімен ... Осы ... ... ... ... мен жануарлар дүнисіне сұқ ... өзі де ... кету ... ... ... ... мен ... өкілдеріне
үлкен қатер төндіруде. Қазақсатн қорықтары географиясын ... ... ...... комплекс. Ондағы барлық құбылыстар бір – бірімен
тығыз байланысты. Міне, осы байлықтардың бірі ... ... ... ... ... ... ... табиғат байлықтарын пайдаланған
кезде бұл процестерді болжап білу ... ... ... ... ... су қоймаларын жасау және тағы басқа жұмыстарды жүзеге ... ... ... ... ... ... Шу және ... өзендерінде ірі су
құрылыстарының салынуына сәйкес, бұл өзендер алқабына ондатрлар мекендейтін
көптеген көлдердің саны едәуір ... ... – ақ, тың және ... ... ... ... ... бағалы аң – дала ... ... ...... ... келеді. Шөл және шөлейтті аймақты мал
шаруашылығы үшін игеруге ... онда ... ... ... ... ақ ... ... хайуанаттар саны күрт азайып кетті.
әрине, бұл өзгерістер адамның іс - ... ... ... ... табиғат құбылыстары арасында өзара қатынастар сырын зерттеу, ... ... ... ... мен ... ... ... жасау –
биология ғылымының алдында тұрған үлкен проблема.
Соңғы жылдары ғылым мен техниканың шарықтап ... ... ... ... қала мен ауыл ... өсуі ... ... ортаны
ластанудант қорғау проблемаларын алға қойды. Демек, содан екліп ... ... қан ... ... ... денсаулық сақтау мен
эстетикалық мәнінің де зор екендігі жайлы ұғым туады.
Қорықтар – шаруашылыққа ... ... ... ... орналасқан, табиғатқа тұрақты және комплексті зерттеу жүргізетін
ғылыми мекмелер.
2. Жойылып кету қаупі төнген ... ... мен ... ... ... ... ... алынып сақталды, ал кейбір түрлерінің саны артылды.
Мәселен, қорықтарда – кавказ пальмасы, бархыт шөп, ... ... ... қатар, қоқиқаз, ақ тырна, зубр, құлан, теңбіл бұғы, кәмшат, ... ... аң – ... ... саны өсті. әсіресе, қорғалжын
қорығының – қоқиқазды ... ...... Ақсу ... – көк ... ... ... – барысты, Марқакөлдің –
хариусты, Алакөлдің – реликті шағаланы, Батыс Алтайдың – ... - ... ... ... ... ... ... әйгілі болды. Қорықта кейбір бағалы хайуанаттар көбейіп, ... ... ... ... ... бұл учаскелер құнды теріс, еті
дәмді құс пен аңдарды сақтап, оның мөлшерін арттыратын орынға айналады.
Бұл айтылғандар ... ... ... ... атқаратын рөлі
зор екнедігін көрсетеді. Сонымен қатар, мұнда жылма –жыл бірнеше мыңдаған
дамдар болып, қорықтың сұлу ... ... мен ... әлемін
тамашалап қайтады.
3. біздің қорықтарда алдағы уақытта ... ... ... мен оларды
қайталанбас
3. Қазақстан жері жасыл өсімдіктер әлемі мен жабайы ... ... ... ... ... ... туған өлке топырағына ғана тән
хайуанаттар мен өсімдіктердің эндемикалық түрлерімен ... ... ... бері бізге жеткен реликт және толып жатқан себептерге ... ... ... де аз ... Айталық, жойылып кету қаупі төнген және
сиреп бара жатқандар тізіміне хайуанаттардың 87, ... 306 ... ... ... ... де, ... жерімізден ғайып болып кетпеуіне
жағдай жасау мол міндеттер жүктейді. Бұл ... ... ... ... бар.Солардың ішіндегі ең тиімді жолы қорықтар мен табиғи
парктер, қорыққор мен табиғат ескерткіштерін ... ... мен ... ... құру. Осы аталған ... ... ... ... мол игі ... ... Біздің қорықтарда алдағы уақытта табиғи ресурстарды пайдалану мен
оларды қайталанбас сұлулығын сақтаудың ғылыми ... ... ... ... тұр. ... бұл мәселенің табиғат байлықтарын қорғап, ... ... ... ... үшін зор ... бар. Бұл міндеттердің
Қазақстан жағдайында да актуальді екнедігі аян. Көлемі 2,7 миллион ... ... алып ... ... өлке ... саялы да аялы қалың ормандары
мен тоғайлары, оны мекендеген сан алуан хайуанаттарды, ...... ... ... өзен ... бай, ... ... елімізде 34 млн. га.
Жыртылған құнарлы жер, 186,9 млн. га. ... мен ... ... га. ... Д.И. ... периодтық кестесінің барлық элементтері
жинақталған түрлі қазба байлықтарының ірі кен орындары, 11 мың ... ... ... ... мен су ... бар. Сондай – ақ, туған өлкеміз ... жан – ... да өте бай. Осы мол ... ... ... сақтап, қорғауда республикамыздағы әр жылдар құрылған «Ақсу –
Жабағылы» (1926), ... (1934), ... (1939), ... ... (1976), «Қорғалжын» (1968), «Үстірт» (1984) сондай – ақ, «Батыс
Алтай» (1992) және ... (1998) ... ... зор. Ұлан – ... ... ... лабораториялары көбейе берсе екен ... ... ... Ә.С.Бейсенова., А.Б.Самақова., Т.И.Есполов., Ж.Б.Шілдебаев ... ... ... ... Оқулық – Алматы: «Ғылым», 2004 – 166
бет.
2. Ә.С.Бейсенова., А.Б. ... Т.И. ... ... ... ... ... пайдалану» Оқулық – Алматы: ... 2004 ... ... ... ... - Алматы: «Қайнар», 1980 – 13 - ... ... ... ... ... Заповедники Средней
Азии и Казакстана», - Москва: «Мысль», 1990 – стр. 77 -79.
5. А.В.Чигаркин «Памятники природы Казакстана», - Алма – Ата: ... стр. 75 ... ... ССР ... энциклопедия» 2 том, - Алматы: «Қазақ ССР Баспа»
7. А.А.Андрейчук., Ю.Г.Афанасьев., ... ... ... - Алма – Ата: «Наука», 1988 – стр. 10 – 14.
8. Ә.Жұмаділов «Қазақстан қорықтары», - Алматы: «Қайнар», 1980 – ... ... ... ... ... ... - Алма – Ата: ... 1988 – стр. 15.
10. С.С.Байхонов «Табиғатым – тағдырым»,- Алматы: «Қайнар», 1991 – 76 ... ... - ... ... 1985 – 29 бет.
12. А.Г.Банников «Заповедники Советского Союза» - Москва: «Колос», 1989 –
стр. 44.
13. ... ... ... Аксу – ... - ... 1982 – стр. ... Р.Насыров «Южный Казакстан» - Алматы: «Кайнар», 1990 – стр.75.
15. В.Хроков «Заповедник Кургальджино» - ... ... 1968 – ... «Наурызым» - Алматы: «Кайнар», 1985 – 31 бет.
17. «Жемчужины Казакстана» - Алматы: «Кайнар», 1983 – стр.63.
18. «Қ.Р. Парламентінің ... 17 – 18» - ... «Қ.Р. ... ... Ә.Бейсенова., А.Б.Самақова., Т.И.,Есполов., Ж.Б.Шілдебаев «Экология
және табиғатты тиімді ... ...... ... 2004 – ... ... ... Т.И.Есполов., Ж.Б.Шілдебаев «Экология және
табиғатты тиімді пайдалану» Оқулық – Алматы: «Ғылым», 2004 – 269 бет.
21. «Қ.Р. ... ... 17 – 18» - ... «Қ.Р. ... ... «Қ.Р. ... ... 17 – 18» - Алматы: «Қ.Р. Парламентінің
басылымы», 1997.
23. Ә.Бейсенова., А.Б.Самақова., Т.И.Есполов., Ж.Б.Шілдебаев «Экология ... ... ... ...... ... 2004 – 270 ... «Қ.Р. Парламентінің Жаршысы 17 – 18» - Алматы: «Қ.Р. ... ... А.Ш. ... ... ... дүниесі мен өсімдіктер
әлемі және оларды қорғау» - Алматы: ... 1983 – 184 ... ... « ... ... - ... «Аруна», 2003 – 10 бет.
27. Н.Сламбекова «Қазақстанның табиғат ғажайыптары» - Алматы: ... ... 11 ... ... ... даму ... - ... хабаршысы»: 31 шілде,
2004 №7 – 240 бет.
29. М.Шиманский ... – мир ... ... ...
«Казакстанская правда»: 7 ноября 2003 – стр. 12.
30. А.Кайгородцев «Альтернативные ... ... ... территории» -
«Саясат»: 8 ноября 2005 №8 – 9 – стр.13.
31. С.С.Байхонов «Табиғатым – тағдырым» - Алматы: «Қайнар», 1991 – 76 ... ... ... не ... ... - ... правда»: 16
сентября 2005 – стр.6.
33. В.Крыгин «Как защитим природу?» - ... ... 12 ... 2002 №139 ... 7.
34. Б.Тәжібаев «Ақсу – Жабағылы» - «Алтын Орда»: 16 – 22 қыркүйек, 2005 №37
– 25 бет.
35. ... ... 1926 – 1933 г. В ... Аксу –
Жабаглы» - «Казакстанская правда»: 12 сентебря 2003 – ... ... и мы» - Алма – Ата: ... 1976 – стр.11.
37. «Примечательные природные ландшафты СССР и их охрана» - ... 1976 – ... ... ... в ... ССР» - Алма – Ата: «Кайнар», 1976 – стр.11.
39. Ж.М.Мырзабеков « Особо охраняемые природные территории ... ... ... 2000 – ... С.Пірназаров «Барсакелмес» - «Егеменді Қазақстан»: 28 сәуір, 2004 ... 8 ... ... ... ... ... - «Егемен Қазақстан»: 11 қаңтар,
2005 №100 – 102 – 7 ... ... ... - ... 15 ... 2005 №7 – 8 – 15 – ... ... «Қорғалжын» - «Атамекен»: 10 тамыз, 2000 – 3 бет.
44. А.Досполова ... ... ... ... Р.К.) ... ... 2 сентебря 2005 – стр. 5.
45. Е.Жумагулов «В краю первозданной кросаты» - «Казакстанская ... ... 2003 – ... А.Кузенный «Золотая медаль за защиту природы» - «Казакстанская правда»:
2 декабря 2002 №269 – стр. ... ... ... ... - «Казакстанская правда»: 14 января 2003
– стр. 4.
48. Ж.М.Әділов «Тұрақты даму мен айналадағы орта» - Алматы: ... ... 23 – 25 ... ... «Ерекше қорғалатын табиғи ... - ... және ... 14 ... 2001 №2 – 8 бет.
50. С.М.Махмудов «Қазақстан қорықтары» - Алматы: ... 1981 – 63 ... ... ...... ... - ... правда»: 3
декабря 2004 – стр.9.
52. А.Банников «Основы экологии и охрана ... ... - ... 1998 – стр. 47 – ... ... ... – тал бесік» - «Егемен Қазақстан»: 9 қараша, ... 113 – 9 ... ... «Алакөл» - «Атамекен»: 10 тамыз, 2000 – 3 бет.
55. Б.В.Бокина «О чем молчат озера?» - ... ... 12 ... – стр. 9.
56. Б.Қ.Барлыбаев «Табиғатым – тағдырым» - «Атамекен»: 15 қыркүйек, 2005 ... ... ... «В краю ... кросаты» - «Закон и время»: 15
апреля 2004 – стр. 35.
58. Ж.М.Мырзабеков ... ... ... ... Казакстана» -
Алматы: «Кайнар», 2000 – стр. 60.
59. Ж.М.Мырзабеков «Особо охраняемые природные территории ... ... ... 2000 – стр. 63.
60. М.Шиманский «Войти во Всемирное наследие» - «Казакстанская правда»:22
октября 2004 №121 -123 – ... ... ... - «География және табиғат»: 8 сәуір, 2004 №6 – 17
– 20 беттер.
62. М.Жанбаев «Науырызымда қорық бар» - «Егемен ... 17 ... ... – 41 – 7 ... ... ... сән ... - «Дүние»: 16 қыркүйек, 2005 №9 – ... ... ... - «Деловая неделя»: 11 декабря 2002 №48 ... ... ... вход ... или ... ... -
«Казакстанская правда»: 7 ноября 2003 №111 – 113 – стр. 3.
66. М.Михайлова «О чем ... ... - ... правда»: 2 сентября
2005 №67 – 69 – стр. 5.
67. В.С.Иващенко «Коргальджино – это ... ... ... ... и ... 15 ... 2002 №7 – стр. 63 – ... А.А.Тұрарбеков., Қ.Жұманазаров., А.Қожахметов «Қорғалжын қорығының сәні
кетті» - «Егемен Қазақстан»: 30 шілде, 2003 №177 – 179 – 12 ... ... ... – тал ... - ... Қазақстан»: 9 қараша, 2004
№111 – 113 – 9 ... ... ... и ... заповедника Аксу – ... ... ... 1997 – стр. 61 – 63.
71. А.Ф.Ковшарь «Об ... ... на ... ... Аксу – Жабаглы» - Алматы: «Кайнар», 1996 – стр. 87.
72. А.Ф.Ковшарь., А.А.Иващенко «Заповедник Аксу – ... ... Азии и ... - ... ... 1990 – стр. ... ... «Барсакелмес қорығына көмек керек» - ... ... 2001 – 2 ... ... ... - ... 11 сәуір, 2005 – 3 бет.
75. Ж.Қ.Қалташева «Арал тағдыры алаңдатады» - ... 12 ... ... – 9 – 17 – 19 ... ... – тал ... - «Егемен Қазақстан»: 9 қараша, 2004
№111 – 113 – 9 ... ... ... ... қан жүгірді» - «Дүние»: 14 тамыз, 2004 №8 – 15
– 19 ... ... ... жеткен тоғыз көпір жөндеуді қажет етпей ме?» ... 15 ... 2004 №6 – 4 ... ... ... Т.И. ... ... «Экология
және табиғатты тиімді пайдалану», Оқулық – Алматы: «Ғылым», 2004 – ... 1 – ... ... ... ... им. Аль – Фараби, университет Туран 2
– қосымша.
81. З.М.Абишева., М.К.Назарчук КазГУ им.Аль – ... ... ... ... ... ... ... «Новые заповедники
Казакстана» - Алма – Ата: «Наука», 1998 – стр. 8 4 – ... ... ... ... Ж.Б.Шілдебаев «Экология және
табиғатты тиімді пайдалану» - Алматы: «Ғылым», 2004. 5 – қосымша.
84. Атлас Казакской ССР» том 1, ... ... ... ... ... при Совете министров СССР, 1982.
1 – қосымша.
1 – кесте. Қазақстанның қорықтары туралы жинақталған кесте.
(79)
| ... ... | ... ... ... |аттары: |мың га.|нысаны ... ... ... ... - |85,4 ... Алатауы |Түлкібас, |1926 |
| ... | ... ... ау | |
| | | ... -1400, ... | |
| | | ... – 23, ... | |
| | | ... – 240, ... | |
| | | ... ... | |
| | | ... – 9, | | |
| | | ... – 4 ... | | ... ... |73,3 |Іле Алатауы. ... ... |1934 |
| | | ... – 38, |ны | |
| | | ... |(Алматы обл.)| |
| | | ... – 4, | | |
| | | ... – 930, | | |
| | | ... – 800 | | |
| | | ... | | ... ... |30,0 ... аралы. |Барсакелмес |1939 |
| | | ... – 12, ... | |
| | | ... – 202, ...... |
| | | ... – 165 ... | |
| | | ... – қазір бәрі | | |
| | | ... | | ... ... |87,7 ... ... ... |1959 |
| | | |мен ... ... | |
| | | ... – 30, |(Қостанай | |
| | | ... – 230, ... | |
| | | ... – 3, | | |
| | | ... | | |
| | | ... – 3, | | |
| | | ... – 6, ... | | |
| | | |– 687. | | ... |Қорғалжын |258,9 |Көл экожүйесі. ... |1968 |
| | | ... ... | |
| | | ... – 37, ... обл.)| |
| | | ... – 2, | | |
| | | ... | | |
| | | ... – 3, | | |
| | | ... -11, ... | |
| | | |– 288, ... | | |
| | | |-331. | | ... ... |75,0 ... ... ... ... |1976 |
| | | ... Марқакөл.|ауданы | |
| | | ... – 59, ... | |
| | | ... – 250, ... | |
| | | ... – 3, ... | |
| | | ... | | |
| | | ... – 4, | | |
| | | ... – 4, ... | |
| | | |– 200. | | ... ... |223,3 ... ... ... ауданы |1984 |
| | | ... – 27, ... | |
| | | ... – 111, ... | |
| | | ... | | |
| | | ... – 30, | | |
| | | ... – 300. | | ... ... ... |56,1 |Батыс Алтай таулы |Лениногорск |1992 |
| | | ... ... | |
| | | ... – 28, ... | |
| | | ... – 108, ... | |
| | | ... – 145. ... | ... ... |12,5 |Су ... ... ... |
| | | ... – 21, ... ... |
| | | ... -98, қос | | |
| | | ... – 2, | | |
| | | ... | | |
| | | ... – 4, | | |
| | | ... -107. | | |
2 – ...... Қазақстан Республикасының қорықтарын зональды бөлу.
(80)
|№ |Табиғи ... ... ... ... |
| ... S,%(*) | | ... | |
| | | | ... | |
| | | | ... |
| | | | ... | ... ... |1/1 |1/1 |2 |XIII ... ... |0/2 |0/2 |2 |XII ... ... |2/2 |2/2 |4 |II ... ... |0/1 |0/1 |1 |XIV ... ... Қазақстан |2/2 |2/2 |4 |IV |
| |обл. | | | | ... ... |0/1 |0/1 |1 |XI ... |Батыс Қазақстан |0/2 |0/2 |2 |IX |
| |обл. | | | | ... ... |0/2 |0/2 |2 |III ... ... |1/1 |1/1 |2 |VIII ... ... - Орда |1/0 |1/0 |1 |VI ... ... |1/1 |1/1 |2 |X ... ... |0/0 |0/0 |0 |VII ... |Солтүстік |0/1 |0/1 |1 |I |
| ... обл. | | | | ... ... ... |1/2 |3 |V |
| |обл. | | | | |
| | ∑ |9/18 | | | |

Пән: Туризм
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экотуризм бойынша халықаралық бағдарламалар10 бет
CDMA-450 технологиясының негізінде Жамбыл облысы Қаратау қаласында сымсыз желіні ұйымдастыру51 бет
Delphi-дің графикалық мүмкіндіктерін қолдана отырып қозғалатын бағдарлама құру20 бет
HTML тілінде Corel Draw программасының мүмкіндіктерін демонстрациялау39 бет
Авиацияда серіктік навигациялық жүйелердің сигналдарының мүмкіндіктерінің қолданулуын талдау57 бет
Амангелді Иманов – ұлт-азаттық көтеріліс жетекшісі8 бет
Ата-аналармен сынып жетекшісінің бірлескен іс-әрекетін ұйымдастыру технологиясы10 бет
Басшылық пен жетекшінің менеджменттегі әсері23 бет
Жетексіз сепараторлар6 бет
Жетекші әйелдердің психологиялық ерекшеліктеріне жетекшілік қызметтің әсері54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь