Қаржылық инвестициялар және ақшалар


1. Ақшалар есебі
2. Қаржы салымдары есебі
3. Касса операцияларының есебі
4. Кәсіпорындар мен ұйымдардың есеп айырысу шоты бойыниш жургізілетін операцияларының есебі
5. Валюталық шоттардагы ақшалар қозгалысының есебі
6. Банктердегі арнаулы шоттардагы ақшалардың есебі
7. Жолдагы ақшалардың есебі
8. Ақшалардың қозгалысын ішкі бақылау
1. Ақшалар есебі
Қай саладағы кәсіпорындар мен ұйымдар болмасын өз қызметі барысында басқа заңды және жеке тұлғалармен қарым-қатынас жасайтындығы белгілі. Сол уақыттардағы операциялардың барлығы дерлік ақшамен есеп айырысу арқылы жүргізіледі десек қателеспейміз. Ал ақша арқылы есеп айырысу белгілі бір заңға сәйкес жүргізілуді қажет етеді. Біздің елімізде қызмет ететін кәсіпорыңдар мен ұйымдар ақшалармен есеп айырысу операцияларын Қазақстан Республикасының Ұлттық банк мекемесі белгілеген ережелер мен тәртіпке сәйкес жүргізіп отырады.
Өздерінен алынатын табысқа байланысты құнды қағаздар мынадай екі топқа бөлінеді:
- қарыздық құнды (бағалы) қағаздар;
- инвестициялық құнды (бағалы) қағаздар.
Қарыздық құнды қағаздар — құнды қағаздың бұл түрі бойынша эмитент көрсетілген уақыт барысында белгіленген пайыз көлемінде (процентімен) тиісті қарыздарын өтеуге (төлеуге) міңдетті. Қарыздық құнды (бағалы) қағаздарға облигацияның барлық түрлері, вексельдер, тағы да басқа бағалы қағаздар жатқызылады.
Инвестициялық құнды қағаздар — құнды қағаздың бұл түрі иемденушіге активтің бір бөлігін иемденуге құқық береді. Құнды қағаздардың бұл түріне акцияны жатқызуға болады.
Құнды қағаздар шығарылу мақсатына байланысты мынадай екі түрге бөлінеді:
- қорлы құнды (бағалы) қағаздар,
- саудалық құнды (бағалы) қағаздар.
Қорлы құнды қағаздар — бұндай құнды қағаздар қор биржаларында айланысқа түседі және көп мөлшерде эмиссияланады. Құнды қағаздардың бұл түріне акциялар және облигациялар жатқызылады.
Саудалық құнды қағаздар — құнды қағаздың бұл түрі белгілі бір коммерциялық бағытпен сауда операциялары кезінде есеп айырысуға арналған.
Нарықтағы айналымдағы ерекшеліктеріне байланысты құнды қағаздар мынадай болып екіге бөлінеді:
- нарықтық құнды (бағалы) қағаздар;
- нарықтық емес құнды (бағалы) қағаздар.
Нарықтық құнды қағаздар — бұндай құнды қағаздар айланыста еркін сатылып немесе сатып отырылады.
Нарықтық емес құнды қағаздар — бұл аталған құнды қағаздар қолдан-қолға еркін жүре бермейді, яғни олар екінші айналымға түспейді.
Атқаратын қызметіне және рөліне байланысты құнды қағаздар мынадай үш топқа бөлінеді:
- негізгі (акция, облигация),
- көмекші (чектер, вексельдер, депозиттік сертификаттар),
- туынды (варранттар, опциондар, фьючерстер, бондар, тағы да басқалары)
Акция дегеніміз кәсіпорындар мен ұйымдардың қандайда бір акционерлік қоғамды дамыту үшін қаржы салғандығын куәландыратын және иесіне акционерлік қоғамның пайдасының бір бөлігін дивидендт түрінде (табыс ретінде) алуға құқық беретін құнды қағаз болып табылады. Акциялар айналым мерзімі белгіленбей-ақ шығарыла береді. Кәсіпорындар мен ұйымдарды басқаруға қатысу құқығына сәйкес акциялар мынадай түрлерге бөлінеді:
- жәй акциялар;
- артықшылығы бар акциялар
Жәй акциялар акционерлік қоғамды басқаруға құқық береді. Бір жәй акция ұйымның акционерлер жиналысында осы кәсіпорынға қатысты мәселелерді шешу барысында бір дауысқа ие бола алады. Жәй акциялар үшін дивидендт төлеу акционерлік қоғамның таза пайдасынан резервтер жасалғаннан (толтырылғаннан) кейін және артықшылығы бар акциялар бойынша диввденттер төленгеннен кейін ғана жүргізіледі.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге




ҚАРЖЫЛЫҚ ИНВЕСТИЦИЯЛАР ЖӘНЕ АҚШАЛАР
1. Ақшалар есебі
2. Қаржы салымдары есебі
3. Касса операцияларының есебі
4. Кәсіпорындар мен ұйымдардың есеп айырысу шоты бойыниш жургізілетін
операцияларының есебі
5. Валюталық шоттардагы ақшалар қозгалысының есебі
6. Банктердегі арнаулы шоттардагы ақшалардың есебі
7. Жолдагы ақшалардың есебі
8. Ақшалардың қозгалысын ішкі бақылау

1. Ақшалар есебі
Қай саладағы кәсіпорындар мен ұйымдар болмасын өз қызметі барысында
басқа заңды және жеке тұлғалармен қарым-қатынас жасайтындығы белгілі. Сол
уақыттардағы операциялардың барлығы дерлік ақшамен есеп айырысу арқылы
жүргізіледі десек қателеспейміз. Ал ақша арқылы есеп айырысу белгілі бір
заңға сәйкес жүргізілуді қажет етеді. Біздің елімізде қызмет ететін
кәсіпорыңдар мен ұйымдар ақшалармен есеп айырысу операцияларын Қазақстан
Республикасының Ұлттық банк мекемесі белгілеген ережелер мен тәртіпке
сәйкес жүргізіп отырады.
Өздерінен алынатын табысқа байланысты құнды қағаздар мынадай екі топқа
бөлінеді:
- қарыздық құнды (бағалы) қағаздар;
- инвестициялық құнды (бағалы) қағаздар.
Қарыздық құнды қағаздар — құнды қағаздың бұл түрі бойынша эмитент
көрсетілген уақыт барысында белгіленген пайыз көлемінде (процентімен)
тиісті қарыздарын өтеуге (төлеуге) міңдетті. Қарыздық құнды (бағалы)
қағаздарға облигацияның барлық түрлері, вексельдер, тағы да басқа бағалы
қағаздар жатқызылады.
Инвестициялық құнды қағаздар — құнды қағаздың бұл түрі иемденушіге
активтің бір бөлігін иемденуге құқық береді. Құнды қағаздардың бұл түріне
акцияны жатқызуға болады.
Құнды қағаздар шығарылу мақсатына байланысты мынадай екі түрге
бөлінеді:
- қорлы құнды (бағалы) қағаздар,
- саудалық құнды (бағалы) қағаздар.
Қорлы құнды қағаздар — бұндай құнды қағаздар қор биржаларында айланысқа
түседі және көп мөлшерде эмиссияланады. Құнды қағаздардың бұл түріне
акциялар және облигациялар жатқызылады.
Саудалық құнды қағаздар — құнды қағаздың бұл түрі белгілі бір
коммерциялық бағытпен сауда операциялары кезінде есеп айырысуға арналған.
Нарықтағы айналымдағы ерекшеліктеріне байланысты құнды қағаздар мынадай
болып екіге бөлінеді:
- нарықтық құнды (бағалы) қағаздар;
- нарықтық емес құнды (бағалы) қағаздар.
Нарықтық құнды қағаздар — бұндай құнды қағаздар айланыста еркін сатылып
немесе сатып отырылады.
Нарықтық емес құнды қағаздар — бұл аталған құнды қағаздар қолдан-қолға
еркін жүре бермейді, яғни олар екінші айналымға түспейді.
Атқаратын қызметіне және рөліне байланысты құнды қағаздар мынадай үш
топқа бөлінеді:
- негізгі (акция, облигация),
- көмекші (чектер, вексельдер, депозиттік сертификаттар),
- туынды (варранттар, опциондар, фьючерстер, бондар, тағы да басқалары)
Акция дегеніміз кәсіпорындар мен ұйымдардың қандайда бір акционерлік
қоғамды дамыту үшін қаржы салғандығын куәландыратын және иесіне акционерлік
қоғамның пайдасының бір бөлігін дивидендт түрінде (табыс ретінде) алуға
құқық беретін құнды қағаз болып табылады. Акциялар айналым мерзімі
белгіленбей-ақ шығарыла береді. Кәсіпорындар мен ұйымдарды басқаруға қатысу
құқығына сәйкес акциялар мынадай түрлерге бөлінеді:
- жәй акциялар;
- артықшылығы бар акциялар
Жәй акциялар акционерлік қоғамды басқаруға құқық береді. Бір жәй акция
ұйымның акционерлер жиналысында осы кәсіпорынға қатысты мәселелерді шешу
барысында бір дауысқа ие бола алады. Жәй акциялар үшін дивидендт төлеу
акционерлік қоғамның таза пайдасынан резервтер жасалғаннан (толтырылғаннан)
кейін және артықшылығы бар акциялар бойынша диввденттер төленгеннен кейін
ғана жүргізіледі.
Артықшылығы бар акциялар — басқаруға қатысу құқығын бермейді, әйтседе
олар иесіне тұрақты белгіленген мөлшерде дивидендтер алу құқығын береді,
яғни оларға белгілі бір мөлшерде табыс әкеліп тұрады. Сонымен қатар
артықшылығы бар акциялар ұйымның таза табысын акционерлер арасында бөлу
кезінде немесе қоғамның жойылуы кезінде жәй акциялар мен салыстырылғанда
артықшылыққа ие болып табылады.
Акцияның бір акционерден екінші акционерге берілу ережелеріне сәйкес
оларды атаулы акциялар және ұсынбалы акциялар деп аталатын екі түрге
бөледі.
Атаулы акциялар деп — иелері міндетті түрде кәсіпорындар мен ұйымдардың
тізілімінде (реестрінде) тіркелуге тиісті акцияларды айтады. Бұл ереже
бойынша акционерлер штабында акционердің сатып алған акцияларының алынған
уақыты мен саны көрсетіліп және басқа да тиісті жазулар мен мәліметтер
жазылады. Атаулы акциялардың иесі бұл бағалы қағазды сатып алған кезде
акцияны шығарушы кәсіпорындар мен ұйымдардан барлық сатып алған акциялары
үшін олардың өз иесінің қолында екендігін куаландыратын бір ғана сертификат
алады. Акциялардың бұндай түрін сату барысында сертификаттың теріс жанында
екі тараптың да қолдары қойылған (сатушы мен сатып алушы) табыстау туралы
келісімшарт жасалуы қажет. Содан кейін бұл сертификат акционерлер тізіміне
тиісті өзгертулер енгізу үшін кәсіпорынға беріледі. Осыдан кейін барып
акцияның жаңа иелері өзінің сатып алған құнды қағазына жаңа сертификат
алады.
Ұсынбалы акциялар иелерінің аты-жөні, яғни олар туралы деректер мен
мәліметтер акцияны шығарушы кәсіпорындар мен ұйымдарда тіркелмейді.
Кәсіпорындар мен ұйымдар әдетте ондай акциялар иелерінің кім екендігін де
біле бермейді. Акциялардың бұл түріне, яғни ұсынбалы түріне иелік ету тек
қана кәсіпорындар мен ұйымдардың акционерлері бар деп айтуға заңды түрде
негіз бола алады. Ұсынбалы акцияларды сатып алу немесе оларды қайта сату
операциясы құнды қағаздың бұл түрінің бір меншік иесінен екінші бір меншік
иесіне тікелей ауысуы болып табылады.
Облигация дегеніміз оның иесінің ақша салғандығын куәландыратын және
оған көрсетілген мерзім ішінде осы құнды қағаздың атаулы (номиналды) құнына
белгіленген пайызды (процентті) төлей отырып, өтеу міндеттемесін
мақұлдайтын құнды қағаз болып табылады. Облигациялар белгілі бір мерзімге
шығарылады. Жалпы облигацияларда акциялар сияқты кәсіпорын үшін
инвестицияның маңызды көзі болып табылады.
Яғни, облигациялар — кәсіпорындар мен ұйымдардың қарыз міндеттемелерін
растайтын құжат. Ол корпорацияның активтеріне қарсы жұмсалады.
Облигацияларды мерзімдік, қарыздық міндеттемелер ретінде өтеу кепілдігі
эмитент тарапынан берілген жалпы кепілдік болып табылады. Жалпы кепілдік
эмитенттің банкрот болып өз міндеттемелерін орындамаған жағдайда облигация
ұстаушының сол кәсіпорындар мен ұйымдардың, яғни облигацияны шығарған
ұйымның мүліктерінің белгілі бір бөлігін алуға құқылы екендігін көрсетеді.
Алайда бұл жоғарыда айтылып өткен акциялар мен облигациялар деп аталатын
құнды қағаздардың бір-бірінен едәуір айырмашылықтары бар және ондай
айырмашылықтары мыналар:
- Облигациялардың иесі кәсіпорындар мен ұйымдардың кредиторы болып
табылады. Бұл обдигацияны ұстаушының кәсіпорын немесе ұйымды
қаржыландырғандығын куәландырады. Ал акционер болса кәсіпорындар мен
ұйымдар иелерінің бірі болып табылады.
- Облигациялардың иесі бұл құнды қағаз бойынша белгіленген уақыттан
кейін міндетті түрде пайыз (процент) түрінде табыс алып отырады. Бұл
пайыздың (процент) мөлшері алдын ала белгіленіп, яғни мөлшерленіп қойылған,
сондай-ақ облигациядан алынатын табыс қандай да бір белгіленген мерзім
ішінде ғана жүргізіледі. Ал акционер болса есепті жылдың соңында ғана, яғни
ұйымның кірісінің көлеміне байланысты дивидент алып отырады.
- Кез келген несие берушілер (кредиторлар) сияқты облигация иесінің де
кәсіпорындар мен ұйымдарда ешқандай дауыстық құқығы жоқ. Олар акционерлер
жиналысына қатыса алмайды және кәсіпорындар мен ұйымдарды басқаруға да
ешқандай қатысы жоқ болып табылады. Ал акционерлер болса бұл кәсіпорындағы
немесе ұйымдағы өзінің мүліктік мүдделеріне қатысты барлық мәселелерді шешу
ксзінде дауыс құқығына ие бола алады.
Депозиттік сертификаттар дегеніміз — ірі атаулы құнға (номиналға) ие
болатын мерзімдік сертификаттар. Депозиттік сертификаттар (жалпылай
алғанда) құнды қағаз болғанымен оларды бір адамнан екінші адамға беруге
болады. Депозиттік сертификаттар клиентке баык мекемесінің берген борыштық
сенімхатының рөлін атқарады. Бұл сертификатта банкке белгілі-бір мерзімге
салынған салымдарының түрі көрсетіледі. Сертификаттардың өзі атаулы және
ұсынбалы болып екі түрге бөлінеді.
Сонымен депозиттік сертификат дегеніміз салымшының немесе оның
мұрагерінің белгіленген мерзімнің соңында депозит сомасы бойынша пайыз
(процент) түрінде табыс алу құқығын куәландыратын ақшалай салым туралы
эмитент банкінің берген жазбаша куәлігі болып табылады.
Кәсіпорындар мен ұйымдардың қай саладағы болмасын өз қызметінің сонғы
нәтижесінде негізгі мақсаты пайда табу екендігі кімге болса да белгілі. Ал
экономикалық теория мен микроэкономика курсын оқығанда кәсіпорындар мен
ұйымдардың ақша арқылы ақша жасағанда, яғни ақшаны айналымға салғанда пайда
табатындығын оқып берген болатынбыз. Осыған сәйкес кәсіпорындар мен ұйымдар
өзінің бос тұрған яғни, уақытша пайдаланылмай тұрған ақшаларың айналысқа
салса ғана оны тиімді пайдаланғаны болып табылады. Бірақ та бұл үшін
кәсіпорындар мен ұйымдардың белгілі бір тәуекелге баруына тура келеді.
Бұндай тәуекелге бел байлау кей уақыттарда кәсіпорындар мен ұйымдарға табыс
әкелсе, екінші бір кезеңде шығынға ұшыратуы мүмкін. Осы айтылғаңдай
шығынға, ұшырамау үшін бухгалтерлік есеп жұмысын дұрыс жүргізіп, оның
мәліметтерін уақтылы пайдалану керек екендігін алдыңғы тақырыптарда айтып
өткенбіз. Нарықтық экономика жолымен жүретін әрбір кәсіпорындар мен ұйымдар
үшін бұндай тәуекелге бару міндетті болып табылады. Міне, осы айтылғандарға
сәйкес кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржы салымына табыс табу мақсатында
басқа заңды тұлғаның шығарған құңды қағаздарын сатып алуға жұмсаған
ақшалары жатқызылады. Құңды қағаздар сатылып алынған құны бойынша кіріске
алынады. Ал кәсіпорындар мен ұйымдардың байланысын құру барысыңда құнды
Қағаздардардың сатылып алынған құны мен ағыңдағы құны салыстырылып,
екеуінің ең төменгісі алынады. Жалпы кәсіпорындар мен ұйымдар өздерінің
қаржы салымы қатарына жатқызылатын активтері арқылы мынадай табыстар таба
алады:
а) пайыз, дивидендт және роялти түріндегі табыстар;
ә) қаржы салымына жұмсалған қаржы көлемінде капиталдың артуы;
б) инвестордың басқа да табыстар.
Қаржы салымдары кіріске алу кезінде оларды сатып алу барысыңда
жұмсалған шығындарды қоса алғандағы сатып алу құнымен бағаданады. Ал оларды
сатып алу барысындағы жұмсалатын шығындарға: қор биржасының комиссиялық
қызметі үшін төленген төлемдер мен банк мекемесінің, брокердің немесе
дилердің көрсеткен қызметтері үшін төленген төлемдер жатады.
Жоғарыда ағымдағы активтерге анықтама берген кезімізде оның құрамына
қысқа мерзімге салынған қаржы салымдары (қысқа мерзімді қаржылық
инвестиция) жататындығын атап өткен болатынбыз. Ал қысқа мерзімді қаржы
салымына бір жыл мерзім аралығында пайдаланатын қаржы салымдары жатады.
Кәсіпорындар мен ұйымдар қысқа мерзімді қаржы салымдарын өзінің
бухгалтерлік балансында ағымдағы құны бойынша бағалаған жағдайда (уақытта)
күнделікті қор биржалары мен биржадан тыс жерлердегі қаржы салымдары
құнының өзгерісін бақылап және оның нәтижесін бухгалтерлік есеп құжаттарына
түзетіп жазып отыруы тиіс. Егер қаржы салымының, яғни инвестицияның қор
биржаларындағы немесе биржадан тыс нарығындағы ағымдағы құны өссе оны
кәсіпорындар мен ұйымдар есепті кезеңнің табысына жатқызады, ал керісінше
қаржы салымының қор биржаларындағы немесе биржадан тыс нарығындағы ағымдағы
құны көміген жағдайда есепті кезеңнің шығынына жатқызады.
Қысқа мерзімді қаржы салымдарын өзінің бухгалтерлік балансында сатып
алу және ағымдағы құнының ең төменгісі бойынша бағалаған жағдайда (уақытта)
кәсіпорындар мен ұйымдар мынадай үш тұжырымды басшылыққа алады:
а) баланстық құнды тұтастай жиынтық портфель негізінде анықтау;
ә) баланстық құнды жиынтық портфель негізінде инвестиция түрлері
бойынша, яғни сатып алу құны мен ағымдағы құнының ең аз (төменгі) құнын
анықтау;
б) баланстық құнды жеке инвестициялар негізінде анықтау.
Кәсіпорындар мен ұйымдар қысқа мерзімді қаржы салымын салған уақытта
оның бухгалтерлік есебінде мынадай жазулар жазылады:
Мысалы: кәсіпорын 100000 (бір жүз мың) теңге көлемінде қысқа мерзімді
қаржы салымын салған деп алатын болсақ:
Д-т: Қысқа мерзімді қаржы салымы 100000 тг.
К-т: Ақшалар шоты 100000 тг.
Осы салған қысқа мерзімді қаржы салымы негізіңде кәсіпорынның тапқан
10000 (он мың) теңге табысына:
Д-т: Ақшалар шоты 110000 тг.
К-т: Инвестициялық қызметтен түскен табыс 10000 тг.
К-т: Қысқа мерзімді қаржы салымы 100000 тг.
Егер кәсіпорындар мен ұйымдар өздерінің салған қысқа мерзімді қаржы
салымы негізінде 5000 (бес мың) теңге көлемінде шығын шеккен жағдайда:
Д-т: Ақшалар шоты 95000 тг.
Д-т: Инвестициялық қызметтен шеккен шығын 5000 тг.
К-т: Қысқа мерзімді қаржы салымы 100000 тг.
Ескеретін бір жағдай, кәсіпорындар мен ұйымдардың өздерінің салған
қысқа мерзімді қаржы салымы негізінде шығын шегуі қаржы салымының қор
биржаларындағы немесе биржадан тыс нарығындағы ағымдағы құны көміген
жағдайда ғана болуы мүмкін.
Қаржы салымдары (инвестициясы) шоты
бойынша жүргізілетін операциялар
№ Операциялардың мазмұны Дебитте-летКредиттеле-тін
ін шот шот
1 2 3 4
1 Сатылып алыну құны бойынша акциялар 401 431, 432, 441,
кіріске алынды 451, 671, 687
2 Берілген материалдық құндылықтар үшін 401 201-206, 208
сатып алу құны бойынша кіріске алынған
акциялар
3 Акциялар үшін есептелінген дивиденд 332 724
сомасы
4 Сатылған акциялар:
- баланстық құны бойынша 843 401
- сатқаннан алынатын табыс сомасына 431,441,451723
5 Сатылып алынған облигациялар 431-432,
және басқадай құнды қағаздар 402,403 441, 451
Қысқа мерзімді қаржы салымда- 401
рының ағымдагы құнының өзгеруі-
не байланысты алынатын табыс
сомасына
7 Қысқа мерзімді қаржы салым-
дарының ағымдағы құнының өз- 845
геруіне байланысты шеккен зиян 401
сомасына

3. Касса операцияларының есебі
Кәсіпорындар мен ұйымдардың кассасы жұмысшы-қызметкерлерге есептелінген
еңбекақы бойынша есеп айырысу үшін, күнделікті көлік құралдарына қажетті
шығындарды (жанар-жағар майға) төлеп отыру үшін, кеңсе тауарларын сатып алу
үшін, сондай-ақ ұйымның хат және басқа да құжаттарды пошта арқылы жөнелтуі
үшін есеп айырысуға арналған. Касса арнайы жабдықталған, яғни дабылдама
(дыбыстық белгілер, сигаализация) орнатылган, және ақшаларды сақтайтын
сейфі бар бөлмеде орналастыруды қажет етеді. Кассадағы нақты ақшалар касса
қызметкерінің мөрі сүргіш (сургуч) арқылы басылып жабылатын сейфте сақталуы
тиіс. Бұл сейфтің кілті мен сүргіш (сургуч) басатын мөр касса
қызметкерінде, ал кілттің екінші данасы арнайы ыдысқа салынып кәсіпорындар
мен ұйымдардың басшысында сақталады. Касса қызметкері әрбір жұмыс күнінің
соңында кассаны жауып күзетшіге тапсыруы тиіс. Кассадағы ақшалардың
түгелдігіне касса қызметкері, яғни кассир толық жауап береді.
Кәсіпорындар мен ұйымдарда кассирлік жұмысқа қызметкер орналасқан
уақытта, яғни ұйым басшысы касса қызметкерін тағайындау туралы (жайлы)
бұйрыққа қол қойғаннан кейін кәсіпорынмен касса қызметкері арасында
материалдық жауапкершілікке келісімшарт жасалуы қажет. Кәсіпорындар мен
ұйымдар өздерінің есеп айырысу шотынан нақты ақшаны сол есеп айырысу шоты
ашылған банк мекемесі берген чек кітапшасы арқылы ғана ала алады. Банк
мекемесінен нақты ақша алу үшін кәсіпорынның касса қызметкері чек
кітапшасындағы парақты толтырады. Бұл чек парағын толтыру барысында чекке
банк мекемесінен алынғалы отырған, яғни кәсіпорынның жұмсауға тиісті нақты
ақшаларының сомасы және бұл соманың қандай мақсатқа жұмсалатындығы жазылып
көрсетілуі тиіс. Толтырылған чекке кәсіпорынның бас бухгалтері және басшысы
қол қойып, осы ұйымның мөр таңбасы басылады. Барлық толтыруға тиісті
ақпараттар толтырылмағанша, чекке қол қоюға болмайды. Сонымен қатар чекке
лауазымды адамдардың, яғни қол қоюға тиісті адамдардың қолы қойылмаса (екі
адамның қолдары қойылмайынша), мөр басуға рұқсат етілмейді. Кәсіпорындар
мен ұйымдардың касса қызметкері банк мекемесінен нақты ақша аларда банк
бақылаушысының қатысуымен ақшаны санап алуы тиіс. Сонымен қатар банк
мекемесінен алынған нақты ақша сол алынған күні кәсіпорындар мен ұйымдардың
кассасына кіріске алынуы керек. Ол үшін кассир кассалық кіріс ету ордерін
толтырып, содан соң оны кассалық кітапқа жазады. Кәсіпорынның кассасына
қолма-қол нақты ақшаны кіріске алу, яғни қабылдау үшін бас бухгалтердің
немесе ол сенім білдірген адамның кассалық кіріс ету ордеріне қол қоюы
керек және ақша төлеген заңды немесе жеке тұлғаға осы толтырылған кассалық
кіріс ету ордерінің квитанциясы беріледі. Осы нақты ақшаны кассаға қабылдау
барысында толтырылатын кассалық кіріс ету ордеріне ұйымның аты, ақша
төлеуші заңды немесе жеке тұлғаның аты-жөні, қандай мақсатқа және не үшін
ақша төлеп жатқандығы, сол ақшаның төленген уақыты (күні, айы, жылы)
жазылып, кассир мен бас бухгалтердің қолдары қойылуы қажет. Кассалық кіріс
ету ордері мына үлгілі түрде болады:

Кәсіпорындар мен ұйымдардың кассасыннан нақты ақша кассалық шығыс ету
ордері немесе тиісті үлгілі түрде дайындалған басқа да ақша төлеу
тізімдемелері, сондай-ақ кәсіпорындар мен ұйымдардың басшысы мен бас
бухгалтерінің қолдары қойыдған ақша алу үшін жазылған өтініштер, шоттар
тағы да басқа құжаттар бойышпа беріледі. Бұл құжаттарға кассалық ордердің
деректемесі (реквизиті) көрсетілген мөртаңба (штамп) басылуы керек. Егер
кассалық шығыс ету ордеріне қоса тіркелген құжаттарда кәсіпорындар мен
ұйымдардың басшысының "рұқсат етемін" деген жазуы және қолы қойылған болса,
онда кассалық шығыс ету ордеріне оның қол қоюы аса қажет болып саналмайды.
Кәсіпорындар мен ұйымдардың кассасынан адамдарға кассалық шығыс ету ордері
бойынша ақша берген кезде касса қызметкері нақты ақша алушы адамның төл
құжатын немесе өзін куәлаңдыратын басқа да құжаттарын көрсетуді талап етуі
керек. Сонымен қатар касса қызметкері осы көрсетілген құжаттарда жазылған
деректерді, яғни ақша алушы адамның аты-жөнін, құжатының нөмірін жене ол
құжатты кім бергендігін, қай уақытта берілгендігін кассалық шығыс ету
ордеріне жазуы тиіс. Кассадан нақты ақша алушы адамдар кассалық шығыс ету
ордеріне алып жатқан сомының теңгедегі бөлігін жазумен, ал таынын сандармен
көрсетеді. Кассалық кіріс ету ордері және оның квитанциясы, сондай-ақ
кассалық шығыс ету ордері жене оның орнына жүретін немесе оған қосымша
тіркелетін құжаттарды кәсіпорындар мен ұйымдардың бухгалтерия қызметкерлері
сиямен немесе шарикті қаламсаппен анық етіп толтырулары қажет. Бұл
құжаттарды өзгертуге олардағы сандармен әріптерді түзетуге, өшіруге
ешқандай рұқсат етілмейді. Кассалық кіріс ету және кассалық шығыс ету
ордерлерін немесе олардың орнына жүретін құжаттарды кассаға берместен бұрын
бухгалтерия қызметкерлері тіркеу журналына тіркеп жазады. Кассалық шығыс
ету ордері мына үлгілі түрде болады:

Кәсіпорындар мен ұйымдарда жұмысшылар мен қызметкерлерге жәрдемақы,
сыйақы, еңбекақы төлеу үшін төлеу тізімдемелері қолданылады. Бұл
тізімдемелер тіркеу журналына еңбекақы, жәрдемақы және сыйақыларды төлеп,
үлестіріп болғаннан кейін ғана тіркеледі. Кассалық кіріс ету немесе
кассалық шығыс ету ордерлері, сондай-ақ олардың орнына жүретін құжаттар
бойынша кассаға ақша қабылдауға және кассадан ақша төлеуге тек қана осы
құжаттар толтырылған күні ғана рұқсат етіледі. Кәсіпорындар мен ұйымдардың
кассасына нақты ақшаны қабылдау немесе кассадан ақша төлеу барысында
(кассир) касса қызметкері кассалық кіріс ету және кассалық шығыс ету
ордерлерінің дұрыс толтырылғандығын бұл құжаттарда ұйымның басшысы мен бас
бухгалтерінің қолдарының болуын, және ордерлерде көрсетілген қосымша құн
түгелдігіне-тексеру жүргізуге, қадағалауға міндетті. Бұл операциялар
орындалғаннан кейін құжаттардың тиісті жеріне касса қызметкері оз қолын
қоюы керек. Касса операцияларының есебі кассалық кітапқа тіркеліп отырылуы
тиіс. Бұл кітапты касса қызметкері жүргізеді. Кассалық кітаптың беттері
(парақтары) нөмірленіп және оған жіп өткізіліп, кәсіпорын басшысы мен бас
бухгалтері қолдарын қойып, куәландыруы керек. Кәсіпорынның кассасына келіп
түскен, кірістелген немесе кәсіпорынның кассасынан төленген, яғни шығыс
етілген ақшалардың кімнен келіп түскендігін немесе кімге не үшін
теленгендігін білу үшін ол операцияларға толтырылған құжаттардың нөмірі
және бухгалтерлік жазулар, сонымен қатар кіріске алынған, сондай-ақ шығыс
етілген сомалар кассалық кітапқа жазылуы тиіс. Күн сайын кәсіпорынның касса
қызметкері кассадағы нақты ақшалардың қалдығын жұмыс күнінің соңында санап,
және оның сомасын кассалық кітапқа жазады. Бұл кассалық кітаптағы
деректерге өзгеріс енгізуге, өшіруге, түзетуге жол берілмейді және касса
операциялары мен ондағы жүргізілетін, толтырылатын құжаттардың дұрыстығына
ұйымның бас бухгалтері бақылау жасап отыруы керек. Кәсіпорынның кассадағы
шетелдік валюта түріндегі нақты ақшаларының есебі үшін өз алдына кассалық
кітап ашылады. Сонымен қатар бұл жағдайда кассалық операциялар бойынша
толтырылатын барлық құжаттарда кіріске алынған яғни келіп түскен және шығыс
етілген, кассадан төленген ақшалардың сомасы шетел валютасымен және сол
күнгі бағам (курс) бойынша ұлттық валютаға (теңгеге) айналдырылып жазылады.
Мысалы: кәсіпорындардың сатып алушысы болып табылатын заңды тұлға 2002
жылдың 13 желтоқсанында алған тауарлары үшін 5000 (бес мың) АҚШ доллары
көлемінде Кәсіпорынның кассасына ақша төлеген (сол күнгі доллардың теңгеге
шаққандағы бағамдық айырмашылығы 149-га тең) деп алатын болсақ бухгалтерлік
есепте мынадай жазу жазылады:
Д-т: Касса . $ 5000 (745000 тг.)
К-т: Тауарларды сатудан алынған табыс $ 5000 (745000 тг.)
Мұндағы 745000 тг. = 149 х 5000
Жалпы кәсіпорынның кассасындағы шетел валютасы түріндегі ақшалардың
есебі кассадағы ұлттық валюта түрінде нақты ақша қаражаттарының есебіне
ұқсас жүргізіледі.
Кәсіпорындардың кассасындағы ақшаларын есептейтін шоттар бойынша
жүргізілетін операциялар кредиті бойынша нөмірі бірінші журнал-ордерде, ал
дебиті бойынша осы журнал-ордердің тізімдемесінде жүргізіледі.
Кассадағы ақшалар шоты бойынша жүргізілетін операциялар
№ 1Операциялардың мазмұны Дебитте-летКредитте-л
ін шот етін шот
1 Түсуге тиіс дебиторлық борыш сомасы 451, 452 4 301
Кәсіпорынның кассасына кіріске алынды.
2 Алынған вексель бойынша түсуге тиіс дебиторлық451, 452 302
борыш сомасы кәсіпорынның кассасына кіріске
алынды
3 Еншілес, тәуелді серіктестіктердің берешек 451, 452 321-323
ақшалары кәсіпорынның кассасына келіп түсті.
4 Есептелген пайыз бойынша алынуға тиіс 451, 452 332
дебиторлық борыш сомасы Кәсіпорынның кассасына
кіріске алынды
5 Есеп беруге тиіскі адамдардың бұрын аванс 451,452 333
ретінде алған, жұмсалмаған (жұмсалғаннан
қалған) ақшалары кәсіпорынның кассасына
қайтарылды
6 Жұмысшылар мен қызметкерлерге артық төленген 451, 452 333
еңбекақы сомасы кәсіпорынның кассасына
қайтарылды
7 Заңды тұлғалар мен жеке адамдардың берешек 451, 452 333, 334
қарызы кәсіпорынның кассасына кіріске алынды.
8 Алынуға тиісті жол төлемі Кәсіпорынның 451,452 334
кассасына кіріске алынды.
9 Қызмет көрсетушілер мен қоюшы мердігерлерге 451, 452 351, 352
аванс ретінде берілген соманың артығы
кәсіпорынның кассасына қайтарылды.
10 Келіп түсуге тиісті жолдағы ақшалар 451, 452 411
кәсіпорынның кассасына кіріске алынды
11 Банктегі арнаулы шоттардан Кәсіпорынның 451, 452 421-424
кассасына кіріске алынған сомалар
12 Банктегі валюталық шоттардан кәсіпорынның 452 431, 432
кассасына кіріске алынған сомалар
13 Есеп айырысу шотынан кәсіпорынның кассасына 451 441
алынған сомалар
14 Жарғылық қорды толтыру үшін үлес қосушылардан 451, 452 511
қолма-қол келіп түскен ақшалар кассаға кіріске
алынды.
15 Кәсіпорынның сатып алған өз меншігіндегі 451, 452 521
акциясын қайта сатудан түскен кіріс кассаға
кіріске алынды.
16 Банк және банктен тыс мекемелерден несие 451,452 601-603
түрінде алынған сомалар кәсіпорынның кассасына
кіріске алынды (үй-жай салу үшін берілген).
17 Алдағы кезеңнің (уақыттың) кірістеріне жататын451, 452 611
сома кәсіпорынның кассасына кіріске алынды.
18 Дайын өнімдерді сатудан алынатын ақшалар 451, 452 701
кәсіпорынның кассасына кіріске алынды.
19 Сатылып алынған тауарларды сатудан алынатын 451, 452 701
ақшалар кәсіпорынның кассасына кіріске алынды.
20 Материалдық емес активтерді сатудан алынатын 451, 452 721
сома кәсіпорынның кассасына кіріске алынды.
21 Негізгі құралдарды сатудан алынатын сома 451, 452 722
кәсіпорынның кассасына келіп түсті
22 Құнды (бағалы) қағаздарды сатудан алынған сома451, 452 723
Кәсіпорынның кассасына кіріске алынды.
23 Құңды (бағалы) қағаздардан алынатын дивидендт,451, 452 724
пайыз түріндегі табыстар сомасы кәсіпорынның
кассасына кіріске алынды.
24 Жағымды бағамдық айырмаға байланысты алынатын 452 725
табыс сомасы кәсіпорынның кассасына кіріске
алынды.
25 Атқарушы органдардың субсидия ретінде берген 451, 452 726
ақшалары Кәсіпорынның кассасына кіріске
алынды.
26 Демеушілерден көмек ретінде келген ақшалар 451, 452 727
сомасы кәсіпорынның кассасына кіріске алынды.
27 Сақтандыру келісімшартына сәйкес төтенше 451, 452 862
жағдайлардың орнын толтыруға байланысты
кәсіпорынның кассасына кіріске алынған сомалар
28 Сатылып алынған материалдық емес активтердің
бағасы (құны) кәсіпорынның кассасынан төленді:
- сатылып алынган құны бойынша; 101-106 451, 452
- қосылған құн салығы сомасына. 331 451 452
29 Сатылып алынған негізгі құралдардың бағасы
(құны) кәсіпорынның кассасынан төленді:
- сатылып алынған құны бойынша; 121-126 451,452
- қосылған құн салығы сомасына. 331 451,452
30 Сатылып алынған материалдық қорлардың бағасы
(құны) Кәсіпорынның кассасынан төленді:
- сатылып алынған құны бойынша;
- қосылған құн салығы сомасына. 201-206; 451, 452
208 331 451, 452
31 Сатылып алынған тауарлардың бағасы (құны)
кәсіпорынның кассасынан төленді:
- сатылып алынған құны бойынша 222 451, 452
- қосылған құн салығы сомасына 331 451, 452
32 Есеп беруге тиісті адамдарға берілетін ақшалар333 451, 452
(іссапарына, керекті бұйымдар сатып алу үшін
тб) кәсіпорынның кассасынан төленді.
33 Жұмысшылар мен қызметкерлерге несие ретінде 333 451, 452
берілетін ақшалар кесіпорынның кассасынан
төленді.
34 Қызмет көрсетушілер мен қоюшы мердігерлерге 351, 352 451, 452
аванс ретінде Кәсіпорынның кассасынан төленген
сома
35 Сатылып алынған құнды қағаздардың бағасы 401-403 451
Кәсіпорынның кассасынан төленді.
36 Кассаға тауарларды, дайын өнімдерді және тағы 431, 432 452
да басқаларды сатудан түскен ақшалай түсімдер
валюталық шотқа аударылды.
37 Кассаға тауарларды, дайын өнімдерді және тағы 441 451
да басқаларды сатудан түскен ақшалай түсімдер
есеп айырысу шотына аударылды.
38 Банк немесе банктен тыс мекемелерден алынған 601-603 451
несиелер сомасы ұйымның кассасынан қайтарылды.
39 Акционерлер мен үлес қосушыларға есептелген 621-622 451
дивидендтер сомасы кәсіпорынның кассасынан
теленді.
40 Бюджетке есептелінген салық сомалары үшін 633 451, 452
қарыз кәсіпорынның кассасынан төленді.
41 Қоюшы мердігерлерге берешек сома кәсіпорынның 671 451, 452
кассасынан төленді.
42 Жұмысшылар мен қызметкерлерге есептелген 681 451
еңбекақы, сыйақы сомалары Кәсіпорынның
кассасынан төленді.
43 Кәсіпорынның лауазымды тұлғалар алдындагы 3 682 4 451
борышы кассадан төленді.
44 Жұмысшы-қызметкерлердің депоненттелген 687 451
еңбекақы сомасы кәсіпорынның кассасынан
төленді.
45 Жұмысшы-қызметкерлердің берген аванстық есебі 687 451, 452
бойынша оларға қарыз сома кәсіпорынның
кассасынан төленді.
46 Өнімдерді сату барысында пайда болған шығындар811 451
кәсіпорынның кассасынан төленді.
47 Кәсіпорынның әкімшілік шығындары кассадан 821 451
төленді.
48 Кәсіпорынның қонақ күту (представительские 821 451, 452
расходы) шығындары кассадан төленді.
49 Құнды қағаздарды сатуға байланысты жұмсалатын ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қаржылық инвестициялар және ақшалар жайлы
Қаржылық инвестициялар есебі
Қаржылық инвестициялар портфелін бағалау және қалыптастыру
Қаржылық инвестициялар портфелін қалыптастыру және бағалау
Қаржылық инвестициялар және оларды бағалау әдістері
Несиелік ақшалар және оның түрлері
Қаржылық инвестициялар портфелін қалыптастыру көздерінің негізі
Инвестициялар
Несиелік ақшалар және олардың сипаттамасы
Несие ақшалар және олардың экономикалық маңызы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь