Қазақ философиясының тарихы

Кіріспе
1 тарау. Алғы философия және оның қалыптасу барысы
2 тарау. Көне түркі жазбаларындағы философиялық ойлар
3 тарау. ІХ.ХІІІ ғ.ғ қазақ даласының ойшылдары
3.1. Әл.Фараби (870.950)
3.2. Жүсіп Баласағұн (ХІ ғ.)
3.3. Қожа Ахмет Иассауи (1094 . 1167)
3.4. Махмұт Кашқари 9ХІ ғ.)
3.5. Ахмет Иүгінеки (ХІІ ғ.)
3.6. Сүлеймен Бәқырғани (1104.1186)
3.7. Асан Қайғы (ХV ғ.)
4 тарау. Ақын.жыраулар философиясы.
4.1. Бұқар Жырау (ХVІІ. ХVІІІ ғ.ғ.)
5 тарау. Зар заман ақындарының әлеуметтік философиясы
6 тарау. Ағартушылар философиясы
Қорытынды
Экономикалық, мәдени және рухани даму барысында ғұндар, үйсіндер және қаңлылардың дүниетанымдық түсініктерінің өзара байланысы нығая түсті. Олар алғашқыда әр алуан еді. Өйткені, ғұндар “таза көпшілілер”, қаңлылар “таза” егіншілік, ал үйсіндер - жартылай көшпелі мал шаруашылығын жүргізіп отырған. Шамамен бес-алты ғасыр өткен соң жағдай айтарлықтай өзгерді.Ғұндардың басым көпшілігі батысқа кетті, ал қалғандары мен қайтып оралғандары қазақтың басқа ұлыстарына араласып, сіңісіп кетті. Қаңлылардың елеулі бөлігі өғыздардың өңтүстік батысқа қоныс аударуы барысында осы тайпалардың құрамында кетіп, осы қауымды және жаңа қоныстарында ассимиляциға ұшырады. Қалған қаңлылар үйсіндерге қосылып, осы уақытқа дейін өздерін солардың құрамындамыз деп санайды. Бұдан ұғарымыз, бірінші мыңжылдықтың ортасындағы қазақтың ата тегінің ішінде үйсіндер – Қазақстан тұрғындарының негізгі дүниетанымдық бет-бағдарын өз бойына жинақтаған һалық болды. Мұның тағы бір дәлелі қазіргі бүкіл Қазақстан аумағында осы үйсіндердің шаруашылық түрі - жартылай көшпелі малшылық негізгі шаруашылық түрі еді.
Бүкіл Евразия даласын көктей өткен Ұлы Жібек жолы көшпелілер мен егіншілер арасындағы экономикалық байланыстардың қаншалықты жемісті болғанын көрсетеді. Оның барысында мал, нан, жүн, былғары, қолөнер бүйымдары саудасы қыза түсті. Қалалар егіншілік аймақтармен шектес далаларда да, сондай-ақ даланың терең ішкі аймақтарында да бой көтерді.
М.С.Орынбеков пайымдағандай, “мемлекеттілігі елсіз болған сайын табиғи ортаның этникалық қауымдастыққа зор ықпалететіні белгілі. Ал, қазақтың көне және соңғы тарихында мемлекеттіліктің әлсіз болғаны белгілі Табиғат әрқашанда Қазақстан тұрғындары үшін абсолюттік және жалғыз бастық рөлін атқарды.Ол өзінде дербес жаратушы, тіршіліктіқ иманенттік себептерімен факторларының белсенділік пен эволюция негіздерінің иегері болды”.
Көне және архаистік заман адамдарды күн сайын рудың немесе тайпаның дүниетанымдық пиғылына адалдығын әйгілеп отыруға мәжбүр
        
        ҚАЗАҚ ФИЛОСОФИЯСЫНЫҢ ТАРИХЫ
Кіріспе
1 тарау. Алғы философия және оның қалыптасу барысы
2 тарау. Көне түркі жазбаларындағы ... ... ... ... ғ.ғ ... даласының ойшылдары
3.1. Әл-Фараби (870-950)
3.2. Жүсіп Баласағұн (ХІ ғ.)
3.3. Қожа ... ... (1094 – ... Махмұт Кашқари 9ХІ ғ.)
3.5. Ахмет Иүгінеки (ХІІ ғ.)
3.6. Сүлеймен Бәқырғани (1104-1186)
3.7. Асан Қайғы (ХV ғ.)
4 тарау. Ақын-жыраулар ... ... ... ... ... ғ.ғ.)
5 тарау. Зар заман ақындарының әлеуметтік философиясы
6 тарау. ... ... ... және ... даму ... ... және ... дүниетанымдық түсініктерінің өзара байланысы
нығая түсті. Олар алғашқыда әр ... еді. ... ... ... қаңлылар “таза” егіншілік, ал үйсіндер - жартылай көшпелі мал
шаруашылығын жүргізіп отырған. Шамамен бес-алты ... ... соң ... ... басым көпшілігі батысқа кетті, ал қалғандары
мен қайтып оралғандары қазақтың басқа ұлыстарына араласып, ... ... ... ... ... ... ... қоныс аударуы
барысында осы тайпалардың құрамында кетіп, осы ... және ... ... ұшырады. Қалған қаңлылар үйсіндерге қосылып,
осы ... ... ... ... ... деп ... ... бірінші мыңжылдықтың ортасындағы қазақтың ата ... ...... ... негізгі дүниетанымдық бет-бағдарын өз
бойына жинақтаған һалық ... ... тағы бір ... ... ... аумағында осы үйсіндердің шаруашылық түрі - жартылай көшпелі
малшылық негізгі шаруашылық түрі еді.
Бүкіл ... ... ... ... Ұлы Жібек жолы көшпелілер мен
егіншілер арасындағы ... ... ... ... ... Оның ... мал, нан, жүн, ... қолөнер
бүйымдары саудасы қыза түсті. Қалалар егіншілік аймақтармен шектес
далаларда да, ... ... ... ішкі ... да бой ... пайымдағандай, “мемлекеттілігі елсіз болған сайын табиғи
ортаның этникалық қауымдастыққа зор ықпалететіні ... Ал, ... және ... ... ... әлсіз болғаны белгілі Табиғат
әрқашанда Қазақстан ... үшін ... және ... ... ... өзінде дербес жаратушы, тіршіліктіқ иманенттік себептерімен
факторларының белсенділік пен эволюция негіздерінің ... ... және ... ... ... күн ... рудың немесе тайпаның
дүниетанымдық пиғылына адалдығын әйгілеп отыруға мәжбүр етті. ... және ... ... ... ... әлеуметтіқ бағдар мен
салттардан бұлтаруына жол бермеді.
Табиғи ортаны өңдеудің туындауы философиялық ... ... ... ... ... ... ... пайда болуын
көрсетеді. Мұның өзі, адамның табиғаттан бөлініп, дербес ... ... ... алғы ... еді. ... мақсатқа бағытталған қызметі
объективті процестің шешуші нысаны ... ... ... , бірақ қарама-
қайшылықты процесте оның әр қыры табиғи ... және ... ... ... ... Енді ол «табиғат бөлшегі» емес, оның
әміршісі, өңдеушісі дәрежесіне ұмтылуымен қабаттаса дамиды.
Табиғат ... ... ... және мақсат-мұраттық
қызметі процесінде адам әлеміне ... Оның ... ... ... ... талабына тәуелді ететін табиғи заңдылықтарға емес,
адамдардың еркін қайраткерлігіне тиеді, Á½ë ... àäàì ... ... ¼çií ... ... ... Ѽéòiï, áiðòå
áiðòå æåêå ... ... åêi ... ... ... ... ... èãåðóãå æ¸íå º½ðó¹à áà¹ûòòàë¹àí îðòàº
¸ðåêåòi, àë ...... ... ... ... ... ... àäàìçàò ¼ìiðií æàë¹àñòûðó¹à, îíû» áèîëîãèÿëûº
және әлеуметтік қажеттілігін өтеуге бағытталған өзара байланыс.
Табиғатты ... ... ... ... іс-әрекеттерін
бейнелейтін алуан түрлі дәстүрлі әдет-ғұрыптар, әпсаналар, қарапайым
түсініктер пайда бола ... бәрі ... ... ... ... жинақтаудың,
танымының, көбінесе сезімдік сатысына тән ... ... ... келді.
Қауымдық болмыстың бейнесі – қауымдық сананың негізі өзекті мазмұнын
құрайтын, жеке ... яғни ... ... ... ... ықпал жасайтын, олардың нақтылы ... ... ... ... рөл ... әпсаналық ой кешу
үрдістерінің жиынтығы танымдық ... мол, ... мен ... көп ру ... құзырында болды. Жазу-сызудың ... ру ... ... ... тәжірибені зердес1ине
сақтаған әрі күнделікті өмір сүру ... ... ... ... сол ... тән ... ... топырағында қалыптасқан философиялық ойлардың құрамдас бөлігі
ретінде , осыдан екі жарым мың жыл ... ... өмір ... ... ... ... ... қалдырған скифтік
Анахарсисті (Анарыс) айтуға болады. Ол туралы грек философы ... ... ... – аты ... ... скиф. Грецияға саяхат жасағанда
Солонмен кездесіп, соның ықпалында болып данышпандығымен атағы ... ... ... ... ойлар
Ашина (көк бөрі) ұрпақтары VI ғасырда ... ... ... ... ... ... билік пен заң шығару ісі ақсақалдар
әлқасының (кейінгі қазәқ һандығында –билер ... мен хан ... ... Ал хан ... атқарушылық міндеті үлкенді кішілі
лауазымдар иесіне жүктеледі. Бұл ... ... ... ... ... демократия арқылы жүзеге асырылған, Халықтың ... әрі ... ... ... ... кең ... ... тұратын, Тәуке ханның «Жеті жарғысы» деген атқа ие болған Ел заңы:
1-бап. Көтеріліс жасап, ... ... ... өлім ... ... ... ... сатып, елге опасыздық ... ... ... ... ... ... кісі өлтірген кісілер өлім жазасына
бұйырылсын.
4-бап. Өзге біреудің ... ... ... ақ ... өлім ... ... Өреде тұрған, тұсаулы тұрған сәйгүлік атты ұрлаған кісіге
өлім жазасы бұйырылсын.
6-бап. Төбелесте ... ... ... ... ... ... біреудің көзін шығарған кісі айыпқа қызын береді;
ә) төрт мүшенің бірін ... кісі ... ат ... ... ... өзге де құнды мүлік үшін он есе артық ... ... ... ... ... ... стилі ХІV-ХV
ғасырларға дейін жеткен. Мұндай жәдігерліктер қатарына “Қорқыт ... мен ... да ... ... ... өзара стильдік
айырмашылықтары болғанымен, оқиға ... ... ... ... өте ... ... жәдігерліктердің барлығының да мазмұнын тәңіршілік
көктей өтеді, ол олардың дүниетанымдық ... ... ... ... ... ... ... мына сөздерден бағамдауға
болады: “Жоғарыды Көк тәңірі, төменде қара жер ... екі ... оғлы ... екен”, Олардың үстінен қарайтындар “Тәңірден ... ... ... ие ... ... ... ... қағандар еді.
Тәңіршілдік көзқарастың танымдық тірегі - тәңірінің ... ... ... сенім. Түркілердің танымдық қабылеті , жеңіске
жетуі, табғачқа (қарақытайға) бағынғаны үшін ... да ... ... ... ... жемісі. Көрнекілік үшін ... ... дана қарт ... ... ... ... сыйы
ретінде қабылдайды, ал, шын мәнісінде, ол білімді тбғач елінде ... ... ... ... ... ... даналығындәріптеу
мақсатында қайталанып отыратын “қағаны алып екен, ақылшысы дана ... сөз ... ... ... ... ... ... мақтаныш
сезімінің айғағы болса керек.
Қазақстан аймағындағы алғашқы адамдар тас ... ... ... ... ... таңдады, осыдан сезімді, мәнді әрекет процесі
басталды. Қола дәуірі ... ... ... ... ... яғни ... ... ең үлкен еңбек ... ... ... ... ... ... ... қозғаушы күш
берді. Тері шалбарлар пайда болды және көрші халықтар мұны ... ... ... ... ... ... жебе ұштарының
қажеттілігі металлургия мен тау-кен өндірісін тудырды.
Қазақтың ата ... ... ... сан мың ... ... белгілі бір күн мен айға байланысты басып өтілуін белгілеумен
кеңістік ұғымы басталды. ... көш жолы бір көш, ... қозы ... көш, т.б. қашықтық мөлшері белгіленеді. Кеңістік бет-бағдары ежелгі
қазақтар есігінің ... ... ... адамзат өркениеттегі әйгілі мадени ошақтардың ұдайы көшпелілер
мекені мен оған ... ... ... ... отырғаны кездейсоқ емес.
Әлемдік діндердің ... ... ... ... ... ... ... Тәңірлік дін уақыт пен кеңістікті игеруге ... ... тіл ... ұмтылған адам баласының алғашқы таным-түсінігі еді.
Тәңірлік дін көшпелілердің өмір ... ... ... өмір ... күні ... ... ... атуы мен күннің батуына дейінгі
уақытты беске бөледі: таң, сәске, түс, ... ... Осы ... ... ... ... діні арқылы иудаизмге ауысты, одан ... бес ... ... орнығуына себепші болды.
Қазақ халқының алғы философиялық және ... ... ... хайуанаттар жайындағы ертегілер; реалистік
ертегілерінің де ... өте ... ... Бұл ертегілер өте ерте
замандарда адамның табиғат сырын әлі ... ... ... кездерде
туған. Мұнндай мифологиялық наным , сенімдер және оның тарихы үнді ... ... араб ... ... сақталған.Бірақ қазақ аңыз,
ертегілерінің ой ... ... ... ... ... бірінші
орынға қоя білуінде. Мысалы, патриархат ... ... ең ... киелі
күш деп ұғыну үстем болған. Табиғаттың тілсіз күштерін ... ... ... адам ... ... ... қиял-ғажайып аңыз-ертегілері осы
ізде туған. Кшпелілер аңыздарының бір ерекшілігі – оның ... ... ... ... ... ... көшпелі елдің төл
ерекшеліктері, белгілері бірден байқалады. Себебі олар – біздің тұрмыс-
салтымыздың , ... ... ... ... ... дала аңыздары
ішінде халық арасында Қорқыт, асан қайғы туралы толып жатқан ... ... ... ... да ... ... күйші, қобызшы болғандығын айта келіп,
табиғаттың дүлей күшіне ... ... ... ... алып ... ... ... ұғымынша, болашақты көре білетін, өлімді ... ... алып ... ұлы қобызшы.
Қорқыт ата
Қорқыт философиясын, оның дүниетанымын біздер ел арасында сақталған
Қорқыт туралы толып жатқан аңыздардан танып білеміз. Бұл ... ... ...... ... ... жанның мәңгі бақи
екеніне сену. Мәңгілік етуге талпыну. Адамдар ... ... ... ... армандап келеді. Оны барлық жерден іздеді, оған жол таба алмаған
жағдайда адамдар адам жанын ... етер ... су, т.б. ... ... ... ... дүниеге келтірді. Қазақтардың ауызша-
поэтикалық ... ең ... ... – Қорқыт туралы аңыздар болып
табылады.
Қорқыт ... бұл ... ... да ерте бір ... мың ... ... ... туралы эпаосымен өте ұқсас, мазмұны
да сәйкес келеді. Мұнда да өмір мен өлім, мәңгі жойылмайтын өмір ... ... ... бар. ... ... ... жазуынша “Бұл проблема ежелгі шығыс ... ... орын алып ... ... ... ... ... Оғыз тайпаларының ортақ
мақсат-мүдделерімен байланысты. Оның ... ...... жолы ... ... тағдыры, жырлайтыны - әулие пайғамбар туралы
діни сюжеттер емес, оғыз батырларының ... ... ... ... асқан күйші , қобызшы болғандығын айта келе, табиғаттың дүлей
күшіне қарсы ... ... ... алып ... танытады. Қорқыт халық
ұғымынша, болашақты көре білетін сәуегей философ, қобызшы, Қорқыт өміріне
байланысты тараған аңыздарда ұлы ... ... ... күй ... ... Ол ... астындағы жалғыз түйесін сойып,
терісін қобызына шанақ етіпті дейтін сөз ... ата ... ... ... ... саралығы,
суреттейтін өмір тұрғысы, салт-сана көрінісіжағынан қазақтың батырлық
жырларына өте ... ... ... ата ... ... ... көріністері елеулі орын алды.
Қорқыт ата жырларында көшпелі ... тән, ... ... Жылан, қасқыр, су, тау, ормандарға сыйыну болған. Әр нәрсенің өз иесі
бар деп, ол табиғатпен де тілдесе білген. ... көк ... ... туа бастайды. Бұл кезде ... ... ... бәрі ... адам ... саналған. Бұл бірте-бірте ата-баба аруақтарына
сыйынуға, ата-баба рухына ... алып ... ... ... ... осы ... ... Аталық қоғам салты шамандық наным-сенім
жырдан үлкен орын алған. Оларда діннен гөрі ... ... ... Оғыз ... ... ... ... байлап жүретін болған.
Қорқыт жырларында батырлық пен әсемдік, нәзіктік пен сұлулық қобыз
сарынымен ... ... бір ... ... алып келеді.
Табиғаттың тылсым күштерін , адам ... ... ... ... ... ... аса бір нәзіктікпен жеткізе білгендігіне қайран
қалып отырмыз. Корқыт түркі халықтарына ... ... ... ... Ренессансы үшін де аса көрнекті тұлға болды. Қорқыт қайда барса да ,
алдынан екі адам кездесіп, көр қазып ... ... ... ... көр: ... қойса, олар: “Қорқыттың көрі” деп жауап қатады. Ақыры, ол суда ажал
жоқ деп Сырдарияға ... ... ... ... су ... ... Бірде Қорқыт қалғып кеткенде оны жылан шағып өлтіріпті ... өз ... ғана ... сол өз ... ... қоғам
арасындағы қаұшылықтар, әділетсіздіктер Қорқытты осындай пессимизмге алып
келді деп түсұнуімз керек.
Ұлы жазушы Мұхтар Әуезов: “Қазақ ... ... ... ... ... ... өте терең. Ажалды тоқтату мүмкін еместігін
мойындағысы келмеген Қорқыт жұрттан безіп, айдалаға табиғат аясына кетеді,
бірақ тауларда, ... да, ... да оған өлім ... ... ... қорқып шырғайдан бірінші рет қобыз жасап, жер бетіне бірінші
болыпкүй ... ... ... ... ... ... - деп ... көріп отырсыздар, қазақ аңыздарындағы Қорқыт бейнесі енді
өлімнен қашқан жан ... ... ... ... ... рухани алып
тұлға. “Қорқыт күйлерін бүкіл ... жан иесі ... үйып ... ... ... ... ... ажал жақындай алмайды, ажал күйден, күй
тартушыдан өзін әлсіз ... ... ... ... ... ... бойы ... қобыз тартқан Қорқыт қалжырап, қалғып
кетеді. Қорқытты ізіне түсіп аңдыған ажал сол кезде ... ... ... кілемге келіп шаққанда, Қорқыт осыдан ауырып өледі” – дейді халық
сөзі.
Қорқыт жайындағы аңыздың философиясы ... ... ... ... ... ... даярлап қойған талайына қарсы алысады. Ол ... ... ... халыққа қызмет етті. Оның өлмес-өшпестігі де, терең
философиясы да осында болса керек.
Әл-Фараби (870-950)
Тарихымыздағы ұлы ... ... ... дүниесінің ең ірі, атағы
әлемге жайылған ғұлама философы, ... ... ... ... Әбу Насыр әл-Фараби қазақ жерінде, ... ... ... ... ... түркі тайпасынан дәулеті бір ортасынан
шыққан бізге мәлім, бұған дәлел оның ... ... ... ... ... Әл-Фараби 870 жылы Сыр бойындағы Арыс өзенінің ... ... ... ... ... ... келді. Фарабидің толық аты-
жөні Әбу-Насыр Мұхаммед ибн ... ибн ... ибн ... ... ... ... арғы атасы Тарһан. Туған жері – қазақтың ежелгі қаласы
Отырарды арабтар ...... деп атап ... ... ... ол ... яғни Фарабтан шыққан Әбунасыр атанған. Бұл қаланың орны - қазіргі
Отырар ауданы, Оңтүстік Қазақстан облысы аумағында.
Әл-Фарабидің ... ... ерте ... ... да ... ... түпнұсқасынан танысқаны жөнінде
деректері бар. ... ... ... құштарлықтың жетелуімен ол ... ... ... ... бәрі ... әрі ғажап, әрі таңсық
көрінетін ... ... ... сол ... мәдени әлемнің көптеген
орталықтары: ... ... ... (Шам), Каирда (Мысыр) болған.
өз өмірінің көп жылдарын ол араб халифатының саяси және ... ... ... ... ... ол өз ... әбден тиянақты меңгеріп,
толықтырады. Көрнекті ғалымдармен ... ... ... ... ... алғырлығы және асқан байсалдылығы арқасында көп
ұзамай олардың арасында үлкен абырой ... ие ... ... ... ... ... оны жек ... күндей бастаған, әсіресе, олар Әл-
Фарабидің бүкіл ойының ... ... ... ... ... оның ... ... болмысты танып білуге , адам бақытын о ... ... ... ... ... ... еді. Ақыр соңында әл-Фараби лажсыздан
Бағдаттан кетеді. Өзіниң “Фусоул ал-мадани” (Мемлекет ... ... ... ... ... ол: адам ғылымға түрліше тосқауыл
жасайтын мемлекеттен кетіп, ғылыми өркен жайған елде ... тиіс ... адам ... ... адал ниетті болу керек деп есептейді.
Өйткені ... стер ... ... ... ... адам бұл ... ... философ теориялық ғылымдарды дә білуге, бұл ... ... да ... ... ... Платон мен Аристотель нағыз философқа
әқимнің ... ... тиіс деп ... бірақ Платонның пікірінше ,
философ өзгермейтін ... ... ... басқаруды жоғарғы
мақсатқа жетуге бөгет жасайтын ауыртпалық деп ... ал ... ... ... бойын аулақ салмайды, қайта адамдардың
ақиқатқа жету жолына түсуіне көмектесуге ... Бұл ... ... ... ... Оның ... дін ... ұксас: екеуі
де жоғары принциптерге, бар заттардың бастамаларына түсінік береді. Бірақ
философия ... дін ... ... етеді. Заң шығарушы өте жақсы
пайымдаудың арқасында адамның мүдделеріне сай ... тиіс ... ... ... ... – ең ... дәрежеде теориялық білімі және ... бар ... ... өзі ... ... ... болып,
оларды бақытқа жетуге бағыттап отыруға құқ береді.
Сонымен, философ”, “заң шығарушы”, “имам” және бирінші ... ... ... ... ... Олар бір мақсатқа қызмет етеді,бірақ ... әр ... ... жүзеге асырады.Демек, әл-Фарабидің мемлекет,
ел ... ... ... ... ... көзқарастары
бүгінгі қоғам үшін де айрықша маңызды.
Жүсіп Баласағұн (ХІ ғ.)
Орта ... ... ... ... ... ... Жүсіп
Баласағұн өмірі мен шығармашылығын түсіну мүмкін ... ... ... ... ... ... түркі халықтарының
арасынан ағартушы ғалымдарды, ойшыл ақындарды шығарады.
Өткен замандардың әйгілі мәдени ... ... ... ... ... қабатына жатады. Қазіргі дәуірде адамзат
қауымы жылдар бойы ... ... ... ... игеруге
ұмтылып, оны бөлшектеуге, қиратуға бағытталған күштерге қарсы күрес
жүргізуде.
Ол - ХІ ... аса ... ... есімі бүкіл Шығыс елдеріне
мәлім данышпан ойшыл, философ, ... ... ... ... Ол – ... ... ... астрономия, тарих,
араб-парсы тіл білімі, т.б. ғылым салаларын жетік меңгерген ғұлама ... ... ... танытқан “Құтты білік” кітабы – сол ... ... тілі ... ... араб ... емес, түрік халықтарының тілінде
жазылған ... ... ... кез ... ... ... ... ондағы бірінші дәрежелі жұлдыздар тізіміне енетін, яғни
ешқашан мәнін ... ... ... ... ... ... ... қайта қарап, саралауға тиісті.
Жүсіп Баласұғынның “Құтты білік” дастанында шығыс әсерінен гөрі түркі
халықтарының бай ауыз ... ... ... ... ... сияқты.
“Құтты білікте” салт жырларының дәстүрі басым, Бұл реттен Жүсіп исламнан
бұрынғы әдет-ғұрыпты ... ... Сол ... ... ... бір ғана ... әсері үстем деп айтуға болмаса керек.
Х-ХІ ғасырларда араб-парсы тілдерінің үстем болып тұрған заманында
Жүсіптің таза ... ... ... ... ... өмірге алып келуі –
үлкен тарихи жаңалық. Ол түркі ... ... ... ... етті. Жүсіп халық фольклорының мүмкіндіктерін жазба мәдениетімен ... ... ... ... ... біздер түркі тектес хаықтардың
табиғатын, тағдырын, бұрынғы наным-сенімдерін Жүсіп шығармасы ... ... ... ... Ахмет Иассауи (1094-1167)
Түркі халықтарының орта ғасыр кезінде біржола араб ... ... ... ... ... алып ... ... қатар бұл кез шығыс
әлемінде суфизм ағымының әсері күшейіп, бірте-бірте ... кең ... ... кез еді. Бұл ... Орта азия ... үшін де аса ... ... Осы шақта елдің бірлігін, халықтың ... ... ... ... көксеген.соны ту етіп,
өз шығармаларына арқау еткен ақын-шайырлар тобы тарих ... ... ... ... ... көзге түскендер – хорезмдік Ахмет
Иүгінеки, Ахмет Иассауи, Сүлеймен Бақырғали ... ... тағы ... ... софылық әдебиет өкілдері болды, Бұлардың арасында асқан
шеберлігімен, елге ... ... пен ... ... ... бүкіл түркі жұрттын татулыққа үндеген, қасиетті
әулиесі атанған Құл Қожа ... ... ... ... еді. ... ... ел арасында көптеген аңыз-әңгімелер тараған. Егер де тарихи
деректерге жүгінсек, ақын ... қала ... ... ... ибн
Махмуд деген диханның әулетінде дүниеге келген.
Бұл өмірдің азабын көп ... Қожа ... ... бет ... сенуді уағыздайды, содан дүние қызығынан безіп, тәрки дүниеге
салынады. О дүниенің мәңгілігін ... Өз ... ... ... сопы
болды. Мұсылмандық ішінде ұстамдылық және аскетизмді уағыздап, сопылық
ілімін ... ... ... ... ... дүние қызығынан түңілуге бет
алды.
Сопылық мұсылман дінінің бір түрі ... ... ... ... гностицизм, гректік жаңа платонизм, зорастризм,
христиандық мистицизм және басқалардың кейбір жақтарын иеленеді. Сопылық
біртұтас ... ... емес еді. Ол ... өзіндік өмір
тәжірбиесіне, мистикалық толғаныстың әдіс-тәсілдері ... ... ... ... де, ... ... діни ... бұрыннан
бар жалпы (дүниенің жаратылуы, құдай оның табиғатқа ықыласы, табиғаттағы
адамның орны жайлы үғымдар сияқты) ... де ... ... ... болмыс тұтастығы еді. Ол үш дүниеде – (абсолют, аттар (архитиптер)
және феноменалдық дүние) – көрініс ... тану ... ... мистикалық меңгеру басты орын
алды. Құдай – Ақиқат зерде өрісінен биік, өйткені ол ... ал ... ... ... ... Сопы ... рационалды білімнің
қүнын жоққа шығармады, бірақ ... ... оның ... атап ... ... үшін ... пәні дін ... Олар үшін бастысы – құдай және адам ... не, ... ... бе, адам ... ... ... ... алу
керек?
Ахмет Иассауидің пайымдауынша, ол өзін-өзі ... ... ... іс ... ... адам адасуы, әділетсіздік ... ... ... емес. Ол өзінің жолын ... ... ... ... ... ... шығатыны туралы оұдан
аулақ ұстайды. Оның саяси және әлеуметтік ... ... ... ... ... айтар болсақ, ... ... ... ойлармен үндес, сабақтас болған Ахмет Иүгінекидің
негізгі шығармасы “Ақиқат сыйында” Сүлеймен ... ... ... атты өлең ... ... ... түсінік тұтасымен діни-
мистикалық мазмұнда қалыптасқандықтан бұл дүниенің алдамшы екендігіне Иасса
ғұламаларының ешқайсысы күмән келтірмейді.
Иассалықтар тіл мен ... ... ... және оның ... ... мойындайды. Иассауи тіл құдыретін аллаға мінажат етуге ... ... тіл ... ... мінажат етуге жұмсауды үндейді.
Білімді қиямет күн алла-тағала алдында есеп-қисап берудің ... ... ... ... (ХІ ... ... жұлдыздарымыздың бірі Маһмұт қашқари – ХІ ... ... ... Шу, Талас 1оңіріндегі Баласағұн қаласында өмір
сүрген ғалым. Ол – ұлы ... ауыз ... ... ... ... ... саяхатшы “Түркі тілдерінің жинағы”
кітабын 1072-74 ... ... өз ... ... араб ... ... ... Бүкіл түркі ру-тайпаларын аралап, олардың ... ... ... зерттеген, Сөйтіп, түркі тілдерінің
салыстырмалы грамматикасын жазып шыққан.
М.Қашқари ... ... ... ... сөздігін қамтыған сөздік
болды. Егер Жүсіп Баласағұн “Құтты білік” еңбегінде ... ... ... өмір сүру ... ... ... соң түркі тіліндегі жазбалар саны көбейді. Көптеген орта
ғасырлық оқымыстылар қашқаридың жолын қуып оны одан әрі ... ... ... орта ... билеп отырған жағдайда ... көне ... ... соға ... еңбек жазуға мүмкіндік
болмаған.
Қорыта айтар болсақ , ... ... ... бұл ... ... ... үшін баға ... асыл қазына екендігіне үлкен
мән бере отырып, барлық түркі халықтарына ортақ ... ... аса ... ... бірі деп танып білеміз.
Ахмет Иүгинеки (ХІІ ғ.)
Ахмет Иүгинеки – ХІІ ғасырда өмір сүрген аса көрнекті ... ... ... ол бүкіл түркі еліне танымал үлкен ғалым адам
болған. Ол ... ... ... ... тілінде жазған. А.Иүгінекидің
негізгі шығармасы “Ақиқат сыйы2 деп аталады. Бұл ... орта ... ... ... ... яғни қараханид түріктерінің ... ... Оның ... да ... ... ... ... бізге жеткені,
сақталып қалған осы аталған дастан ғана.
А.Иүгінеки Сыр бойындағы Түркістан ... ... ... елді
мекенде дүниеге келіпті. Оның ... ... мен ... ... толық мәліметтер жоқтың қасы. Шығарманың ең көне ... бірі – ... ... сақталғаны. Ал түрік ғалымы Рашид
Арат Рахмат 1951 жылы осы дастанның толық қолжазбаларының бірі – ... ... Ал ... ... ... Арат Рахмат 1951 жылы осы
дастанның толық ... ... ... ... ... ... ... зерттеп, бір жүйеге түсіріп, көп еңбек сіңірген
ғалымдар Е.Э.Бертельс, С.С.МАлов, ... т.б. ... ... ... ... де кездеседі. А.Иүгінеки
адамдарды мейрімді, иманды, білімді, әдепті сөйлейтін, жомарт, әділ ... ... ... ... ... ... ашатын кілт –көкірегі
ояу. Көзі ашық, оқыған, білімді адамдардың қолында деген ... ... Ол ... мен ... қатар қоюға болмайды деді. ... ... адам ... ... ... ... Бар дүниенің
есігін, болмысын тек білім арқылы ғана ашуға болады деген шешімге келді.
Сондай-ақ А.Иүгінекидің адамгершілік, әдептілік ... де ... ... ... деп ... Ол ... ... , мазмұнды әділ сөйлей
білуге, өсек айтпауға, сыр сақтай білуге, әдептіліктің басы - ... ... ... баса ... керемет ақыл-өсиеттер айтады. Оның бар ойы ,
әрекеті ... ... ... ... ... , адам
деген қасиетті жоғары ұстауы. Тән жарасы жазылар, бірақ та ... ... , тіл ... жара жазылмас деп айтуы үлкен бір ... ... ... өз заманының адал перзенті
болған үлкен азаматтықтың белгісі деп ойлаймыз.
А.Иүгінеки ... ... ... ... философиялық-
этикалық пікірлерін, жомарттық пен ... ... ... Оның пікірінше, жомарттық болған жерде алынбайтын асу,
жылымайтын жүрек жоқ

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Антик философиясының дамуы12 бет
Ежелгі Шығыс философиясының ерекшелігі3 бет
Кант классикалық неміс философиясының негізін салушы18 бет
Кант философиясының сыни кезеңдегі қойған мәселелері15 бет
Неміс классикалық философиясының тарихи тамыры13 бет
Орта ғасыр философиясының жалпы сипаттамасы және ерекшеліктері7 бет
Орыс философиясының ерекшеліктері5 бет
Түркі мәдениеті. Қазақ философиясының және дүниетанымының қалыптасуына түріктердің мифологиялық ағымдарының әсері4 бет
ХІХ ғасырдағы неміс философиясының даму кезеңдері11 бет
Қазақ философиясының даму ерекшеліктері25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь