Батыс түрік және Түргеш қағанаттары

1. Негізгі бөлім
1.1. Батыс түрік және Түргеш қағанаттары

2.Негізгі бөлім
2.1. Түрік қағанатының құрылуы және тұрмыстық жағдайы
2.2 Батыс түрік қағанатының мемлекетттік құрылымы және мемлекеттік билігі
2.3. Түргеш қағанаты

3. Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Халықтардың ұлы коныс аудару дәуірі (П—V ғғ.) Қазақстанның, Орта Азия мен Шығыс Европаның этникалық және саяси картасын едәуір дәре-жеде өзгертті. V ғасырда түркі тіддес теле (тирек) тайпалар одағының саны көп топтары Солтүстік Монғолиядан Шығыс Европаға дейінгі далалық өңірге қоныстанды, оңтүстігінде олардың көшіп жүретін жерлері Әмуд-арияның жоғарғы ағысына дейін жетті.
VI ғасырда Қазақстан жерлері кұдіретті держава - билеушілері түрік тайпасының әулеттік ашин руынан шықкдн Түрік қағанатының билігіне түсті. Түрік этносының езі қағанаттың курылар алдындағы кезенде Ганьсу, Шығыс Түркістан және Алтай аудандарында III ғасырдан VI ғасырға дейін кезен-кезенмен қалыптасты.
Түрік қағанаты. «Түрік»1 этнонимінін алғаш рет аталуы қытай жылна-маларында кездеседі және ол 542 жылға жатады. Қытайлар түріктерді сюн-нулердің (ғүндардың) ұрпақтары деп санаған. Шежірелерде бұл кезде қыт-айдың Вэй князьдігінің солтүстік өңірлеріне солтүстік-батыс жақтың бірінен келген түріктер (туцзюе) жыл сайын шапқыншылык жасап, ойран-дап кететін болды деп хабарланады. Олар туралы келесі бір мәліметтер бүкіл қүрылыктағы тарихтың талай ғасырлар бойғы дамуына өзек болған окиға-ларға байланысты. . •
546 жылы тирек тайпалары кдзіргі Монғолияның оңтүстігі мен орталык, беліктерін мекендеген және бұл жерлерге үстемдік егкен аварларға (жу-ань-жуань) қарсы жорық жасайды. Батыс жақтан қаптай енген тиректер армиясының сан жағынан қаншалықты көп болғаны белгісіз, бірақ олар-дың нөпірі сүсты болған деп топшыланады, өйткені тиректердің күрамына көптеген тайпалар енген, ал олардың куатты аварларға аз күштермен қа-рсы тұра алуы екіталай еді. Түрік кдғаны Бумынь күтпеген жерден катты шабуыл жасай отырып, бей-берекет жаткдн тирек армиясын қапылыста басып,
        
        БАТЫС ТҮРІК ЖӘНЕ ТҮРГЕШ ҚАҒАНАТТАРЫ
Халықтардың ұлы коныс аудару дәуірі (П—V ғғ.) ... Орта ... ... ... этникалық және саяси картасын едәуір дәре-жеде
өзгертті. V ғасырда түркі тіддес теле ... ... ... саны көп
топтары Солтүстік Монғолиядан ... ... ... далалық өңірге
қоныстанды, оңтүстігінде олардың көшіп жүретін жерлері Әмуд-арияның жоғарғы
ағысына дейін жетті.
VI ғасырда Қазақстан жерлері ... ... - ... түрік
тайпасының әулеттік ашин руынан шықкдн Түрік қағанатының ... ... ... езі ... ... ... ... Ганьсу, Шығыс
Түркістан және Алтай аудандарында III ғасырдан VI ... ... ... ... ... «Түрік»1 этнонимінін алғаш рет аталуы ... ... ... және ол 542 ... ... ... түріктерді сюн-
нулердің (ғүндардың) ұрпақтары деп санаған. Шежірелерде бұл ... ... ... ... ... ... ... бірінен келген
түріктер (туцзюе) жыл сайын шапқыншылык жасап, ойран-дап кететін болды ... Олар ... ... бір ... ... ... тарихтың
талай ғасырлар бойғы дамуына өзек ... ... ... ... жылы ... ... ... Монғолияның оңтүстігі мен орталык,
беліктерін мекендеген және бұл жерлерге ... ... ... ... ... ... жасайды. Батыс жақтан қаптай енген тиректер армиясының
сан жағынан қаншалықты көп болғаны белгісіз, ... ... ... ... деп ... ... ... күрамына көптеген тайпалар
енген, ал олардың куатты аварларға аз күштермен қа-рсы тұра алуы екіталай
еді. Түрік ... ... ... ... ... ... ... отырып, бей-
берекет жаткдн тирек армиясын қапылыста басып, кескілескен ... ... ... ... де, ... 50 ... астам әскерін түріктер
түтқынға алады. Даланың әдеттегі қүқығының қағидаларына сәйкес ... ... ... ... ... ... ... еді. Осы
кезден бастап, бұрын авар-ларға вассалдық тәуелділікте болған түріктер енді
олардың бәсекелестеріне айналады. Мүның бір ... авар ... ... қағаны үйінің ханшасын Бумынға әйелдікке бер деп ... ... ... елшілігі болды.
Мұның өзі қағанмен тең күқықтылығын көрсетуден гөрі оны басынғандық
еді. Авар кағаны Анағұй: «Маған бас ...... ... ... ... барды?» деп Бумыньға жаушыларын жібереді2. Бірақ аварлар калы-птаса
бастаған ... ... ... ... ... ал ... ... өзі осылай болуға тиіс деп дұрыс ойластырылған әдіс қана ... ... ... ... ... қарсы соғыс ашуға дәлелі
табылады. 552 жылы көктемде түріктер аварлардың ордасына ... ... ... ... ... Анағұй өзін өзі өлтіреді. Осы ... ... ... қағандар атағын алады, сөйтіп аварлардың
бұрынғы күш-қуатына да, олардың барлык иеліктеріне де өзін мұрагер ... ... ... ... оньщ ... ... отырады, оның бас-
тауымен ... ... ... жағында бір жердегі Букрат (Мула)
тауларында аварларды екінші рет жеңеді. Қара-Ескенің мұрагері деп ... ... ... ... атайды, ол қағандықтағына Мүқан-қаған (Мугань)
деген атпен отырады, онын лақап аты Йанту ... ... бәрі ... ... болған. Бұл уақытгың ішінде түріктер шығы-ста қайлар
(татабтар), квдандар және ... ... ... Енисей
кырғыздарын өздеріне қаратып алады.
Бүл жылдары түріктердің батыста жасаған соғыс жорықтары бүлардан да күшті
бола түседі. Бүларды ... ... бір ... ... ... кейін оны
батыс түріктерінің түпкі атасы және Батыс Түрік кдғанатының ... ... ... 552 не 553 жылы батысқа жасалған жорықтар-дың ... ... ... ... «он ұлы ... ... қауым бастығын) баскдрды,
он түмен әскері болды; ху елін (соғдылыктар-ды?) жуасытуға аттанды және ... деп атап өзін ... ... було ... деп ... Бұл ... назар аударарлык хабар. Мұны шежіре дәстүрінің өзі де ... ... ... тайпа-лық-әскери үйымның ондык жүйесінің шығуы Жетісу
түріктерінде 651 жылы ғана болады, сол жылы ... ... ... ... ... ... он ... бөледі: әрбір үлыс оны
ба-сқарушы бір адамның қарамағында болады»6. Оны шэ (шад) деп атаған. Әрбір
шадқа бір ... ... ... ... келіп Он жебе-деген ат шығады.
Тайпалық-әскери ... ... ... Жетісудың ежелгі түрік тілді
тайпаларында VI ... орта ... ... және ... ... ... қүрылымында айқын бейнеленеді.
552—553 жылдары түріктер «батыста идті (эфтал) бағындырады». Әңгіме
Орта Азия эфталиттері ... ... ... ... ... ... алу үшін ... Алтайдан Тоқарстанға дейінгі жолдағы мем-
лекеттердің бәрін бағындырып алу ... еді, ал ... ... бізде жоқ.
Оның бер жағында түріктердің Орта Азия эфталиттерін 563—567 жылдары, ... ... ... ... ... баршаға мәлім. Сондықтан «батыста ... ... ... ... тұрғысынан Алтай аумағымен шек-теу керек.
Түріктерді қараэфталит ... ... ... олар осы ... ... VIII ... орта шенінде ұйғыр жансыздары да оларды осы
жерден тапқан. Сөйтіп, батысқа түріктердің Бумынь мен Иштемидің ... ... ... ... отырғандықтан (соңғыға Жетісу түріктері
қағанатының құрамына кіретінін көрсететін «Он ... ... ... нак, осы ... ... 552 жылғы әскери экспедОтырықшы
аудандардың байлығын иеленуге ұмтылу түріктердің батыс-тағы, Орта ... арғы ... ... болды. Олар эфталит-терінің батыс тармағына
міне осы арада кездесті, ал ... ... ... теңізінен
Солтүстік Үндістанға және Шығыс Түркістанға дейінгі жерді алып жатқан ... ... ... зор да, ... ... ... ... күшті
жалғыз жеңіп алуға түріктердің шамасы келмейтін. Олар үшін соғыс сасанилік
Иранмен әскери одак ... ... ғана ... бола ... вассалдық тәу-елділікте болған Иран оларға үзақ уақыт бойы жыл
сайын күміспен салық төлеп тұрды, мүны осы ... үшін ... ... ... қоса ... ... бар теңгелер көрсетеді. Сондықтан
түріктердін эфта-литтерге кысым жасауы Иранның ... ... ... ... ... ... ... бойынша Хұсрау I Ануширван
шах өзінің армиясын Тоқарстанға аттандырып, оны 564 жылы ... ... ... ... ... берік те қамсыз тылынан уақыт-ша
айрылып қалды. Мұның өзі түрік кдғаны Силзибулға 563—567 жылдары ... ... ... ... Түрік-эфталит соғысы біткен бойда-
ақ Шығыс пен Батыстың ... ... ... ... ... жерлерді
бөлуге келгенде одақтастар арасында араздык бастал-ды. Бұл жерлерді иелену
жол ... ... ... жібек, тәтті тағамдар, сәндік заттар т.
б. саудасын бақылауға, Шығыс пен Батыс ара-сындағы товар айырбасына ... ... ... ... ... ... Орта және Орталық Азия аумағында негізгі делдал-дар
соғды көпестері болды, олар өздеріне колайлы жағдайды сақтап калуға ... гері ... ... ... ... ... ... қалған
түрік кағаны Хұсрау I Ануширванға Персия арқылы Визан-тияға жібек және
баскд товарлар ... ... ... ... ... ... ... соғды көпесі Манйах бастап барғанына танда-нуға болмайды. Алайда
елшілік сәтсіздікке ұшырады. ... I ... ... ... біржолата үзуге батылы бармай, әкелген жібектің бәрін сатып алуға
бұйрық берді, сөйтті де, оны Маниахтың көзінше өртеді. ... ... ... ... болып шықты.
Бұл жағдайда түріктер тікелей Константинопольге, Византияның импе-раторы II
Юстинге сөз салуды дұрыс керді. Тағы да сол ... ... ... ... ... ... тура келді. Маниахтың Константи-нопольдегі келіссөзі
сәтті болды, ол кейін қайтқанда түріктердің жаңа ... ... ... Земархты алып кдйтты. Земарх елшілігі Кавказдан асып,
Каспий теңізін жағалап, ... ... ... ... Бұл ... жазылуы Менандрда сақталған. Ол елшілердің екі оттың арасынан
етіп, тазалану рәсімін жасауға тиіс болғанын ... ... ... ... дөңгёлектері бар алтын тақты суреттеп жазады. Византия
елшісінің түрік қағанымен ... ... мен ... ... ... сауда жүргізу туралы және олардың арм ияларының сасанилік
Иранға қарсы бірлесіп қимылдауы туралы сөз болады.
Алайда бірінші ... екі жақ ... келе ... ... бұл кезде
Византия жібек құртын өсіруді өзі ... ... ... сондықтан ол
сырттан жібек әкелуге зәру емес еді. Византиялыктар түріктерден Иранға
қарсы әскери көмек қана ... ... ... ... оң ... ... шегі деп ... керек. Тегі, бұл Иран мен Византияны
әлсіретуді кездеген дипломатиялық есеп болса керек: егер бұлар ... ... ... түріктерге бұл қолайлы болып шығар еді. Солай болып ... ... ... ... соғыс жолымен анықтап алудан
қолдары босамаған Иран мен ... ... ... ықпал жасай алмады.
Бірақ 575 жылы жағдай өзгерді. Византия мен Иран ... ... ... ... ... ... ... күреске олардың бүлікшіл вас-
салдары уархун (вархонит)-түріктерді ... үшін ... арғы ... ... ... ... жасады. Бұған жауап ... ... атты ... ... онан ... ... және Батыс Кавказға жойқын жорық
жасады.
Батыс түрік кағанаты.
Бірақ ... ... жер енді ғана ... ... шеңберінде ұзақ уақыт қала алмайтын еді. Олар ... ... ... ... ... тұра аларлык өзара бай-ланысты біртұтас
экономикалық және этникалық-саяси организм болма-ды. Тек ... ... ... империя оған ұзақ уақыт ... тұра ... ... әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуі, олардың талай жылдарға
созылған мал індеттерімен, ... және ... ... ... ... ... ... ша-буыл жасауы (581—618 жылдар), ақырында,
онын аудандарының ... ... ... ... басталуы жалпы
Түрік қағанатының 603 жылы екі дербес кағанатқа — ... және ... ... ... ... қағанаттың орталығы Суяб (Жетісу)
болды. Бөлінуі-не қарамастан, Батыс түрік ... ... ... ... ... ... болды, онда екімет билігі түріктердің каған руы
— ашина-лардың колында ... ... ... ... усун ... ірге ... ... оның аумағы
ендік бағытта Қаратаудың шығыс баурайынан Жоңғарияға дейінгі жерді алып
жатты. Қағанатгың негізгі ... ... — «он ... ... ... жері де осы еді. Сонымен қатар ол Түрік қағанатынын.
Шығыс ... мен Орта ... ... ... Кеш, ... ... Бұхара, Амуль және ... ... ... алған барлық жерлерінін,. мұрагері бодцы. Батыс
түріктеріне тәуелді деген аты ғана ... ... мен ... да ... ... ... оның ... болды.
Шаруашылық-экономикалық жағынан алғанда, қағанат екі негіздің — ... ... ... ... ... ... және бұл ... қатынастар едәуір дамыған отырықшы-егіншілік қоға-мның ұштасуы
болды.
Бұл кезде феодалдық қатынастар Византия мен сасанилер Иранында дамыған
болатын. Соғыс және ... ... ... ... соның
арқасында да болар), феодалдык қоғамдық қатынастар Кавказ еңірінің Хазар
патшалығының көшпелі ортасына, тиректер мен ... ... ... өтіп ... ... ... (сондай-ақ Шығыс түрік) қағанатының халықаралық ша-руашылық
және саяси ... ... ... ... мен ... ... ... рөл атқарды. Жетісудың кұжаттарда көбінесе «соғды»
қалалары деп ... ... ... ... ... 300
тоқтап қана өтетін мекендер болған жоқ. Қалалардың соғды халқы да, ... да ... ... ... ... дәрежеде шұғыл-данды.
Қала мен дала кдғанат кұрамында бірін-бірі толыктыратын және ... ... ... ... біртүтас шаруашылық-саяси орга-низмнің екі
бөлегі болды.
Транзит сауда ... да, ішкі ... ... да ақша ... ... ... түрік қағанатының вассалдық шет аймактарының да,
орталығының да халкы осы айналыс ерісіне тартылды.
Қағанатта коғамдық-экономикалык ... ... ... ... осы ... үрдістерге байланысты жүріп, феодал-дық
катынастардың орнығу арнасында жүргенімен, онйң өз ерекшеліктері де ... ... ... ... ...... жоғарғы биле-
уші, билеп-төстеуші, әскербасы болды. Ол ... ... ... түрік қағ-
анатына тәуелді болды, бүл оның таққа отыруына ез келісімін беретін не-месе
бермей де қоя ... еді. ... іс ... ... ... де өздерінің
інілеріне талай рет бағынышты болды. Алғашында ... ... ... ... сол ... ... ... фратриясының өкілдері
отыратын, бірақ бұл ... ... мен ... ... ... ... тартыс күресінде мезгіл-мезгіл бүзылып отырды. Кей кез-дерде
қағанатга бірнеше қаған ... ... ... ... әр түрлі болды.
Қаған мемлекеттін ішкі және ... ... ... ... бас-шылық етті,
ру басшыларын тағайындады. Ол әулеттік фратриялардан шыққан ... ... және ... ... ... Шу ... ... болды. Саяхатшылардың хабарлауына қарағанда, Суябқа жақын ... - ... ... ... ... тек ... ғана емес, сонымен қатар қағанаттың барлық жерінің ... ... ... Алайда көшпелі қоғам жағдайында (дала халқын ... ... ... ... ... ... ол жерді пайдаланатын адамдар
ұжымына жүргізілді.
Техника мен жер ... тым кдра ... ... ... ... жарамды жерлер тапшы, ал мал жайылатын жерлер кеп болды.
Көшпелі қоғам жылжып көшіп, ... ... ... кете ... ал ... жөнінде бұлай деуге болмайды. Мал шаруашылығы үжы-мдарының көшіп-
қонып жүруі қағанаттың жоғарғы ... ... ... ... ... қолы ... алысқа үдере көшіп кетуіне мүмкіндік беретін
еді.
VII ... бас ... ... ... ... ... ордасында бо-лған
будда монахы Сюань Цзанның жазғандары каған руынын, байлығы туралы біраз
үғым береді. Қағанды аң ... ... ... ... ... ... ... таң-тамаша қалады. «Қаған жасыл жібек желбегей
киген, — дейді ол. — Оның қасына ерген екі ... ... ... бар, ... желбегейлер киген, шаштарын бұрымдап өрген. Басқа ... ... ... ішік ... бөріктері жұмсақ матадан тігілген, қолдарына
айбалта, садақ, ту үстаған. Аттары өңшең ... ... ат ... ... көз ... Одан әрі қаға-нның киіз үйі туралы
айтқанда, оның алтынмен сәнделгені ... ... «кез ... ... ... кейінгі екінші адам ұлық болған. Қағанаттағы
жоғарғы лауазымдар — ябғу, шад және ...... ... ... еді; оларды қаған вассал тайпаларды билейтін лауазымдарға қойған.
Сот ... ... мен ... ... Бектер — тайпа бастық-тары
мен өкілдері — жергілікті жерлердегі ақсүйектер сословиесінің басты тірегі
болған.
Тағы бір ...... ... ... аударарлык. Деректеме оны былай
деп сипаттайды: «Дәрежесі ябғудан төмен қағандар болады. Сондай-ақ бір ... ... бір ... ... көп ... да ... өз ... деп атайды; түріктер үйді үй деп атайды, демек бүл үй қағаны деген
сөз»10. Әңгіме бұл ... ... ... эко-номикалық бөлінісі
партиархаттық отбасылық қауым жөнінде болып ... ... ... ... мал өсіретін ерікті ұсақ кауым мүшелері
болды. Батыс ... ... ... ... аталғаны белгісіз, бірақ шығыс
түрік әлеуметтік терминологиясына ұқсастырып, оларды «қара бұдун» («тобыр»,
«қара халык») деп ... деп ... ... ... ... да, бір- жағынан, ақсүйек тайпалар, ал екінші жағынан, оларға
бағынышты, вассалдык, тәуелді тайпалар болып бәлінген.
Бағынышты ... және ... ... ... жүктелген
міндеткерліктер туралы жазба деректер аз. Солай бола ... да, ... бірі ... ... ... ... ... салық») болғаны белгілі; бүл міндеткерлік бойынша, ... ... ... жауынгер-еркектері тайпа көсемі армиясының кұрамы-на
кіреді. ... ... ... ... адам ... ең кебі
бағынышты тайпалардың мойнына түседі. Кейде «келімсек» деп ... ... ... ... ... ... шеп» ретінде пайдаланылған, яғни
алғы шепке койылған. Бүл дәстүр ... ... ... ... ... ... катар жүріп отырған. Оның үстіне
бағындырылған ... ... ... ... ... ... ... тобы калыптасқан. Бірақ ертедегі ... ... ... ... ... ... ... түсінуге болмайды. Құл
тайпалар — үстем тайпаға мал және аң терісі т. б. ... ... ... ... вассал тайпалар.
Түріктердің көршілес тайпаларға шапқыншылық жасағандағы мақсат-тарының
бірі кұлдар алу болған, бүл ... ... ... мен ... ... түріктің Баһадүр-қағанының 620 жылы бірнеше мың кыз баланы ... ... ... ... ... ... мен қыздар, яшма мен жібек
- мұның бәрі каған ... ... - ... сол ... ... Түріктің Білге-қағанының 720 жылы басмылдарды жеңуін ... ... ... ... ... ... мен ... алып,
кейін қайтты» деп хабарлайды. Дерек-темелерде ... ... ... ... ... ... от-басылы қауымда әдетте «бала қылып
алып», шаруашылыкка пайдаланды. ... бәрі ... ... басқа
түрлері болғанын (мысалы, қо-лөнерші, қала салушы т. с. ... ... ... ... ... кұл еңбегін пайдаланудың негізгі түрі
үйдегі, яғни отбасындағы күлдық деп есептеуге мүмкіндік береді.
Тәуелділердің тағы бір ... ... ... ... ... және ... арналған сездер бар. Онда мынадай жол
кездеседі: «...менің шын ... ... ... ... ... осыған
(ескерткішке) карай отырып, он жебе ... және ... ... Ертедегі түрік жазуларында таттар деп батыс түріктеріне
тәуелді Жетісу аумағындағы отырықшы ... мен ... ... ... айтылатын болуы керек14; түрік кағандарына бағыныш-ты болған
бүлар саудамен де, ауыл шаруашылығымен де шұғылданған.
Батыс ... ... ... және ... қаты-настардың
ала-күла, үстемдік ету мен бағыну түрлерінің ... ... ... ... ... ... ... кұрылу және ерте-дегі
феодалдық ... ... ... тез ... ... ... қаганаты.
Батыс түрік кағанатындағы өзара тартыстар, Жетісу-да өз үстемдігін
орнатуға ұмтылған кытай ... ... ... ... ... әлсіреуіне, сөйтіп бірте-бірте тек аты ғана қалуына көбіне-
көп себепші болды. «Он ... ... ... тайпалар-дың енді қаған атынан
емес, өз туын көтеріп қимыл жасауы жиілей түсті. 694 жылы ... ... ... тибеттіктермен одақтаса отырып, шығыста қытай әскеріне
карсылык үйымдастыруға әрекет жасаған ... ... ... ... ... ... Чықан және үлық-ок тай-пасының басшысы бастаған тайпалар ... ... ... ... ... ... жеңіске жете алмаған. Мүның өзі, сірә, ... ... ... ... ... ... ... туралы шежірешінің сөздері
наместниктің мәлімдемесіне ғана негізделген. ... ... ... ... ... ... жок, ... тек «женілді» дейді де қояды.
Ол былай тұрсын, бұдан кейін бірден аймақтың ... ... үшін ... ... ... үйымдастырылды (бұлар түріктерден кұрылған
болуы керек) делінеді. Бірак жорыққа әзірленіп жатқан кездін ... ... жаңа бір күш ... ... да, ... ... соншалык, Хусэ-ло
батыска жорық жасаудың орнына асығыс түрде тайып тұрады.
Бұл күш Баға-тархан (мөге-даган) ... ... бар ... ... ... ... және ... кағанның кашып кетуі жағдайында түргеш-тердің
көтерілуі күтпеген жерден болған окиға емес еді. Қағанаттың сол ... ... ... көп ... ... түргештер VI ғасы-рда-ақ Шу-Іле
кос өзені аралығындағы үлкен аймакты алып ... және ... ... көбі ... ... ... ... ықпалы бірте-бірте
күшейе берді, оларға бағынышты тайпа-лар саны көбейді. ... ... ... өз ... әркайсысы 7 мың адамнан 20 түтіктік күрды.
Бүрын Шудың солтүстік-ба-тыс жағында болған өз ордасын ол ... ... ... орда деп атады; Күнгіт қаласында оның Кіші ордасы болды. Күнгіт
және солай ата-латын тайпа Іле өзені ... ... ... ... ... да ... мұны ... Қашғари атап көрсеткен)19. Шежіреде
айтылғанын-дай, батыс түрік ... ... ... ... (яғни
Шығыс түрік кдғанатымен), батыста - хулармен (соғды ... ... ... Сичжоу (Түрфан) және Тинчжоу (Бесбалык) аймақтары-
на дейінгі жерді алып жатқан»20.
Бұл екі топтың арасы өте-мөте ушығып тұрған ... ... ... ... Іле ... ... бастаған шығыс түріктерімен
әскери одақ құрды. Олардың арасындағы күрес көріністерінің бірі ... ... ... ... ... ... шайқас болып табылады. Шу
түргештері (басқаша ... сары ... ... ... ұшырады,
мұның нәтижесінде үстемдік олардың бәсекелестері-не (кара түргештер, ... ... ... ... ... Бұлар қаған тағына кара түргештердің
шапыш (чэбиши) ... ... ... ... ... сол кездегі Түргеш қағанатында әлеуметтік езгерістердің бо-
лғанын керсетеді. ... Тань ... ... делінген: «Шығыңдар
(ақсүйектердің) күн сайын өсіп ... ал қор ... ... жок. Соңғы
жылдары ол (қаған) тапшылықты ... ... ... ... ... ... ... салмай, өз колында ұстады. Міне, осы кезде
бағыныштылар да одан бөлініп шыға бастады»21. ... қара ... сары ... ... ... ... ... ұласты. 738 жылы
Сұлық-қаған өлген кезден бастап бұл күрес өте-мөте ... ... ... ... қағанатында «Сөгенің (Сақ-алдың) ұрпақтарын
сары рулар (сары түргеш) деп, ал Сұлу ... ... қара ... ... деп атайды, (олар) бірімен-бірі жауласады, біріне-бірі сенбейді»22.
Түргеш шонжары шүмекен Бекан-Күлүг-шорасының (Фу-Янь-Цюэлю-чо) хатында да
осы ... ... «Біз ... толқып тұра-тын елде тудык, біріие-бірі
шабуыл жасап, кескілесіп жатады...».
Қағанаттың ордалары Таласты және Суябта болған қара ... мен ... ... жүйесі калыптасты. Алайда VIII ғасырдың ... бұл ... іс ... ... ... Бы-тыраңқы тайпалар
751 жылы қытай шабуылына тек сыртқы күштердің көмегімен ғана тойтарыс бере
алды. 756 жылы қағанат ... ... ... ... тегеурініне шыдамай
қүлады.
Соғдылықтар Жетісуда. Ілгеріде ... ... ... ... ... ... және соғдылыктардың Жетісу қалалары мен Қазақ-стан
аумағының оңтүстігіндегі және оңтүстік-шығысындағы басқа да ... ... ... ... ... байланыс-ты болатын.
VII ғасырдың бас кезінде Жетісуда болған Сюань Цзань былай деп жаз-ды:
«Суяб қаласының батыс жағында бірнеше қала орналасқан. Олардың ... ... ... ... өз ... бар. ... ... дейін бүкіл ел Сули/Сулиг (Соғ-ды) деп аталып келген.
Тұрғындарының жартысы егіншілікпен, екінші жартысы саудамен шүғылданған»23.
Басқа да ... ... ... ... бұл ... ... жергілікті этникалық ортасына кептеп келіп сіңіскенін көрсетеді.
В. В. Бартольд соғдылықтардың қоныс аударуының негізгі ... ... ... ... ... ... ... себебі, сірә, кеңірек бо-
луы керек: оны VI-VIII ғасырларда Соғдыда және Орта Азияның ... ... ... ... ... өзгерістерден іздеу
қажет. Бүл үрдістердің бір көрінісі ... ... ... ... ... тап күресі туралы хабары болып табылады. Аб-руйдың қысымына
төзбеген соғды диқандары мен көпестері Түркістанға кетуге ... ... олар қала ... оны Хамукет деп атады.
Соғдылықтардың VI—VIII ғасырларда Жетісуға қоныс аударуы Орта Азиядағы
араб жаулап алушылықтарымен де байланысты. Тоникөк жазба-сының ... ... ... ... ... ... ... түрік
қағанаты - Ферғана - Шаш - Соғды одағының маңы-зын ... ... Бүл одақ ... араб ... ... ... рөл ... бағынғысы келмеген соғдылыктар-дың арабтарға ... ... ... ... ... ең жақын ауданы болды.
Соғдылықтардың көшіп ... ... ... және қала ... ... із ... ... оның ... ... тарихының басты-басты факторлары Жетісудың жергілікті ... ... ... ендіргіш күштерінің дамуы болды.
Түркі тілдес ортаға түскен ... ... ... ... ... көшті. Түптеп келгенде соғды топтары түрік халқы
бұқарасымен сіңісіп кетті; соғдылықтардың ішінде түрікше ... ... XI ... Махмұд Қашғари.
Жетісудың жергілікті қалалық мәдениетінің дамуына соғдылықтардың ықпал
жасауы әр ... ... ... бірдей болған жок. Соғдылық-тар VII—VIII
ғасырлар кезеңінде неғұрлым зор рөл ... ... қала ... ... ... оған ... жазба де-ректемелер Жетісу
қалаларының аралас халқының шаруашылығы, мате-риалдық және ... ... ... ... ... ... ... Жетісуда егіншілік
мәдениетінің, кұрылыс енерінің, кера-мика колөнерінің дамуында елеулі рөл
атқарды30. Соғды жазуының тарауы да, буддизмнің, ... діни ... ... ... да ... ... Мамандардың пікірінше, Ақбешім
қала жұртынан табылған будда ғибадатханаларын соғды сәулетшілері салған31.
Соғдылықтардың ... ... ... ... ... ... ... соғ-дылықтар түрік қағандары атынан соққанымен, олардағы сөздер
соғды тілінде жазылды.
Соғдылыктардың шығысқа карай ілгерілей енуі бір жақты ... жоқ. ... ... ... ... ... Орта Азия ... халықтарының қүрамына енді. Соғдының өзінде де түріктер аз рөл
атқарған жоқ. Түрік және соғды халықтарының арасындағы ... ... ... ... мұның өзі олардың этникалық-саяси тари-хында, материалдык
және рухани мәдениетінде көрініс ... ... ... қағанатының хронологиялық тарихын негізгі үш кезеңге
бөлуге болады. Бірінші ... - оның ... ... енген уақыты; екінші
кезең - Батыс түрік кдғанатының құрылуы; ... ...... ... ... ... Батыс түрік және Түргеш қағанаттары
2.Негізгі бөлім
2.1. Түрік қағанатының құрылуы және тұрмыстық жағдайы
2.2 Батыс түрік қағанатының мемлекетттік құрылымы және мемлекеттік билігі
2.3. ... ... ... ...

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары туралы5 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет
Ертедегі ортағасырлық мемлекеттер28 бет
Түрік қағанаты (551–603 жж.)4 бет
Қазақстан жеріндегі ортағасырлық мемлекеттер3 бет
Түрік қағанаты туралы12 бет
Түргештердің орналасуы және саяси ұйымы10 бет
IX-X ғасырларда Батыс Еуропа елдеріндегі феодалдық құрылымның нығаюы. IX-XI ғасырлардағы Франция, Германия,Италия X-XIғасырдың ортасына дейінгі Англия. Испания мен Византия дамуының тарихи ерекшеліктері9 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысыңдағы Батыс Европадағы саяси және құқықтық ілімдер22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь