Жалпы тіл білімінің әдістері мен тәсілдері

Кіріспе

Негізгі бөлім

1. Зерттеу әдістері
1.1 Сипаттамалы әдіс
1.2 Салыстырмалы әдіс
1.3 Салғастырмалы әдіс
1.4 Структуралық әдіс
1.5 Статистикалық әдіс
1.6 Лингвистикалық әдіс
1.7 Эксперименттік әдіс
2. Зерттеу тәсілдері
2.1 Бақылау тәсілі
2.2 Есепке алу тәсілі
2.3 Салғастыру тәсілі
2.4 Картотекалық тәсілі

Қорытынды
Тіл білімі жеке ғылым саласы болып, XIX ғасырдың бірінші жартысында қалыптасты. Бұл, әрине, XIX ғасырға дейін тіл туралы, тіл білімі туралы ешқандай ұғым болған жоқ дегендік емес. Тіл туралы зерттеулер XIX ғасырға дейін де болған.
Лингвистикалық әдебиеттерге қарап отырсақ, тіл білімі- басқа ғылымдармен иық тіресіп, қатар тұра алатын жеке бір ғылым саласы екен. Әрбір ғылымның өзіне тән тарихы, теориясы және зерттеу әдістері болатындығы белгілі. Тіл білімінің де өз тарихы, өз теориясы, өз зерттеу әдіс-тәсілдері бар.
Ғылымның алға қоятын негізгі мақсаты- өз нысанын жан-жақты танып білу, оның белгісіз сырларын, заңдылықтарын ашып айқындау. Мұндай мақсат орындау үшін ғалымдар зерттеудің әр түрлі амал-тәсілдерін қолданады. Ондай амал-тәсілдердің жүйесі мен жиынтығын зерттеу әдістері деп атайды.
Тіл білімінің зерттеу әдістеріне тоқталмас бұрын біз әдіс (метод), әдістеме (методика), әдіснама (методология) және тәсіл (прием) деген терминдердің мән-мағыналарын түсініп, бір-бірінен қандай айырмашылықтары бар екенін біліп алалық. Алдыңғы үшеуінің ішіндегі ең жлпысы және мағынасы жағынан ауқымдысы- әдіснама да, ал нақтылысы әдістермині. Бұл жердегі бізге ең керегі осы соңғысы.
Әдіснама (методология) – жаратылыс пен қоғам өміріндегі құбылыстарды зерттеудің, танып-білудің, түсіндірудің жалпы ғылымдық, философиялық бағыт-бағдарын, жолын көрсетеді. Ол барлық ғылым салаларына ортақ. Мысалы бұрынғы Кеңес одағындағы мұндай әдіснамалық принцип – тарихи материализм немесе маркстік диалектика деп аталғандығы мәлім. Ол барлық ғылым салаларына басшылық жасады және бірден-бір ғылыми жол деп есепінеді.
Ал әдіс дегеніміз - әр ғылымның тек өзіне ғана тән арнаулы зерттеу жолы, амалы. Яғни ол -әр ғылымның өз нысанын теориялық тұрғыдан зерттеуде қолданылатын амал-тәсілдердің жиынтығы. Мысалы, биология ғылымында – биологиялық әдіс, тіл ғылымында – структуралық әдіс деген сияқты, т.б.
Әдіс белгілі дәрежеде, әдіснамаға тәуелді, соған бағынады. Өйткені жоғарыда айттық, әдіснама дүниедегі алуан түрлі құбылыстарды ғылыми тұрғыдан танып- білудің жалпы ұстанымдарын белгілейді. Әрбір ғылым өз нысанын зерттеуде қандай әдіс қолданса да, оны ортақ әдіснамалық ұстанымға бағындырады.
Тәсіл дегенге келсек, ол бір әдістің ішіндегі одан гөрі майдарақ, одан гөрі нақтылау келген іс-жүргізу амалы. Тәсіл қажетті материалдықалай жинауды, қалай екеш сұрыптауды, қалай топтап жіктеуді айқындап береді. Бұл жағынан алғанда тәсіл әдістің көмекші құралықызметін атқарады.
Қысқасы , әдіснама жалпы және тұрақты болады. Ол барлық ғылымға ортақ. Әдіс одангөрі нақтырақ және өзгермелі. Ал тәсілге келсек, ол-әдістің
1. Қордабаев Т. Жалпы тіл білімі Алматы 1975ж.
2. Қордабаев Т. Тіл білімінің кейбір мәселелері Алматы 1995 ж.
3. Аханов К. Тіл білімінің негіздері Алматы 1973 ж.
4. Қасенов К. Тіл білімі Алматы 1978ж.
5. Кодухов В. Общее языкознание Москва 1974
6. Косовский Б. Общее языкознание Москва 1969
        
        Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім
1. Зерттеу әдістері
1.1 Сипаттамалы әдіс
1.2 Салыстырмалы әдіс
1.3 Салғастырмалы ... ... ... ... ... ... әдіс
1.7 Эксперименттік әдіс
2. Зерттеу тәсілдері
2.1 Бақылау тәсілі
2.2 Есепке алу тәсілі
2.3 Салғастыру тәсілі
2.4 Картотекалық тәсілі
Қорытынды
Тіл білімі жеке ғылым ... ... XIX ... ... ... Бұл, ... XIX ... дейін тіл туралы, тіл білімі туралы
ешқандай ұғым болған жоқ ... ... Тіл ... ... XIX ... де болған.
Лингвистикалық әдебиеттерге қарап отырсақ, тіл ... ... иық ... ... тұра ... жеке бір ... ... екен.
Әрбір ғылымның өзіне тән тарихы, теориясы және зерттеу әдістері болатындығы
белгілі. Тіл білімінің де өз тарихы, өз теориясы, өз ... ... алға ... ... ... өз ... жан-жақты танып білу,
оның белгісіз сырларын, заңдылықтарын ашып айқындау. Мұндай мақсат орындау
үшін ғалымдар зерттеудің әр ... ... ... Ондай амал-
тәсілдердің жүйесі мен жиынтығын ... ... деп ... білімінің зерттеу әдістеріне тоқталмас бұрын біз әдіс ... ... ... ... және ... ... ... мән-мағыналарын түсініп, бір-бірінен қандай айырмашылықтары
бар ... ... ... ... ... ... ең ... және мағынасы
жағынан ауқымдысы- әдіснама да, ал нақтылысы әдістермині. Бұл жердегі бізге
ең керегі осы ... ...... пен ... ... ... ... түсіндірудің жалпы ғылымдық, философиялық бағыт-
бағдарын, жолын көрсетеді. Ол барлық ғылым ... ... ... ... одағындағы мұндай әдіснамалық принцип – тарихи материализм немесе
маркстік ... деп ... ... Ол ... ... ... жасады және бірден-бір ғылыми жол деп есепінеді.
Ал әдіс дегеніміз - әр ғылымның тек өзіне ғана тән ... ... ... Яғни ол -әр ғылымның өз нысанын теориялық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... әдіс, тіл ғылымында – структуралық әдіс деген сияқты, т.б.
Әдіс белгілі дәрежеде, әдіснамаға тәуелді, ... ... ... ... ... дүниедегі алуан түрлі құбылыстарды ғылыми
тұрғыдан танып- білудің жалпы ... ... ... ... ... ... ... әдіс қолданса да, оны ортақ әдіснамалық ... ... ... ол бір ... ... одан гөрі ... ... нақтылау келген іс-жүргізу амалы. Тәсіл қажетті материалдықалай
жинауды, қалай екеш сұрыптауды, қалай ... ... ... ... Бұл
жағынан алғанда тәсіл әдістің көмекші құралықызметін атқарады.
Қысқасы , ... ... және ... ... Ол ... ғылымға ортақ.
Әдіс одангөрі нақтырақ және өзгермелі. Ал тәсілге ... ... ... ... ... мен ... таңдау-зерттеушінің өз
еркіндегі нәрсе емес, ол-жұмыстың тақырыбына және алдына ... ... ... ... ... ... ... әдіс болуы мүмкін. Мәселен, тіл білімінде мынандай
әдістер бар: сипаттамалық әдіс, салыстырмалы әдіс, ... ... ... ... струтуралық әдіс, статистикалық әдіс немесе
сандық әдіс, т.б.
Сипаттамалы әдіс
Бұл әдіс лингвитикалық әдістердің ... ең ... және ең ... Ол ... ... ... өткендегі күйін, тарихын
ескермейді. Тек оның белгілі ... ... ... ... ... ... ... зерттеудің кейде статикалық ... ... те ... да, ол әдіс бойынша жазылған еңбектер, әдетте, осы
әдістің атымен ... ... ... ... ... ... ... атауларға ие болады. Мектептерде болсын, жоғарғы
оқу орындарында ... оқу ... ... ... ... қазіргі
тілдердің грамматикалары , фонетикасы мен ... ... ... ... жазылған.
Сипаттамалы әдістің кемшілігі: Онда тіл тарихы мен басқа тілдердің дәл
сондай тілдік материалдары зерттеуден тыс ... ... ... да тіл ... кең ... әдіс.
Әдетт, кез келген салыстыруды – салыстырмалы әдіс деп атап жатады.
Салыстырмалы ... ... ... барлық салаларында қолдана
беруге болады.
Салыстырмалы әдіс арқылы салыстырылып отырған тілдік материалдардың
жалпы, ортақ белгілері мен ... жеке ... ... Яғни ... тектес фактілердің арасындағы ұқсастықтары мен ... ... да ... ... ... тілдік материалдарын бір-бірімен салыстыруға болады. Екі не
одан да көп ... ... ... ... ... болады.
Бір тілдің сәйкес материалдарын ... ... ... бар. Біріншісі-тілішілік салыстыру деп, ал екіншісі-
теларалық деп аталынады.
Егер тілішілік ... бір ... екі ... ... ... ... ... салыстырылса, тіларалық салыстыруда екі не
одан да көп тілдің бір дәуірдегі ... ... ... ... салыстырулар тіл білімінде жеке-жеке атаулармен аталынады. ... ... әдіс ... ... әдіс ... ... салыстыру- салыстырмалы тарихи әдіс және салыстырмалы-
салғастырмалы әдіс деп аталынады. Бұл ... ... ... тілді және
қандай тілдерді салыстыратындығына, ол ... ... ... ... ... ... мақсат
қоятындықтарына байланысты ажыратылады.
1. Тарихи-салыстырмалы әдіс
Бұл кейде қысқартылып, тарихи әдіс деп те ... әдіс ... бір ... әр ... ... ... бір ... тарихи қалыптасқан варианттары бір-бірімен
салыстырылады. Одан да гөрі ... ... ... бір ... ... тілдік мәнбілері сол тілдің өткен дәуірлердегі дәл сондай тілдік
мәнбілерімен салыстырылып, оның даму заңдылықтар, өзгерістері көрсетіледі.
Мұндай бір ... ... бір ... даму ... ... ... ... белгісіз болып келген және еш ... ... ... ... ... ... кездегі мінбілерден
айырмашылықтары көрсетіледі.
Тарихи-салыстырмалы әдіс тілдің өзгеру, даму жолдарын, ол өзгерістердің
заңдылықтарын және оған түрткі ... ішкі , ... ... айқындау
үшін пайдаланылады. Бұл әдіс XX ғасырда ... ... ... әдіс ... ... Егер ... әдіс ... бір дәуірдегі статикалық,
синхрондық күйін айқындауды көздесе, тарихи әдіс оның даму, өзгеру үстінде,
динамикалық, диахрондық күйде алып қарастырады. ... ... ... ... себептерді ашады. Ол үшін белгілі бір тілдің белгілі бір
дәуірдегі ... ... оның ... ... ... бір дәуірдегі
құрылымдық күйімен салыстыра зерттейді.
2. Салыстырмалы-тарихи әдіс
Егер тарихи-салыстырмалы әдіс арқылы бір ... әр ... ... ... ... ... әдіс арқылы бірнеше туыстас
тілдердің материалдары бір-бірімен салыстырылады. Яғни бұл ... әдіс ... ... ... ... ... туыстығына негізделеді.
Басқаша айтсақ, ... ... ... ... ... салыстырғалы отырған тілдердің бір ата тілден тарауы шарт.
Ол тілдердің бір-бірімен туыстық негізде болуы міндетті.
Туыстас ... соң, ол ... ... құбылыстары мен категориялары,
тілдік формалары мен дыбыстары бір-біріне жақын ұқсас болып ... ... бұл ... пен ... ... абсолютті емес. Ондай
тілдік материалдардың көпшілігі бір-бірімен ... ... келе ... ... ... ... ... болады.
Салыстырмалы-тарихи әдістің мақсаты- туыс тілдердің арасындағы осы
ұқсастықтар мен ... ... ... әдіс ... ... ... әдіс деп ... ссалғастырудың өзі де салыстыру.
Егер тарихи-салыстырмалы әдіс бір тілдің өткені мен бүгінгісіне ... ... әдіс ... ... ... кезеңіне ғана көңіл
аударады. «Бірнеше тіл» болғанда ол ... әдіс ... ... ... ... ... туыс емес ... материалдарын бір-бірімен
салыстырады.
Салғастырмалы әдістің мақсаты- екі не одан да көп туыс емес ... ... ... ... мен ... ... ... олардың бүкіл тілдік материалдарын сипаттап беру. Сол ... ... ... ... ... ... айырым-
өзгешеліктерін көрсету. Мұның өзі әр ... тіл ... ... жете ... ... беретіндігі сөзсіз.
Структуралық әдіс
Тілдің құрылымдық ерекшелігін зерттеуде қолданылатын ... ... әдіс деп ... Бұл әдіс тіл ... XX ... ... ... қолданыла бастады. Оның тууына себеп болған нәрсе- ... ... ... ... ... ... ... жіне оның
дамуы.
Структуралистердің айтуынша, тіл ... ... ... ... ... ... құралады. Тілдік элементтер бір-бірімен тығыз
байланыста болады. Тіл ... ... – осы ... ... ... ... ... жайында болуы керек.
Структуралық әдістің мақсаты – жоғарыда айтқанымыздай, тілді бір тұтас
құрылымдық эүйе ... ... ... ... ... ... қабаттар мен қабаттардың арасында тығыз ... ... ... ... ... ... ... бар. Структуралық
әдіс тілді зерттеу үстінде оның осы қарым-қатынастары мен байланыстарын
ашуға, оның жүйелілік құрылымын көрсетуге ... ... әдіс ... ... әдіс ... ... әдіс деп те ... XXғасырдың 50-жылдарында дүниеге келген.
Статастикалық әдістің негізгі ... ... ... мен тілдік
құбылыстарды математика ғылымының ... ... сол ... ... ... заңдылықтарын ашу. Біз математика ғылымының ... деп- ... ... ... бір сөзбен айтқанда,
математикалық ... ... ... ... сыры ... Кез ... ... оның ішінде
тілдік бірліктердің де, сапалық белгілерімен бірге олардың сандық белгілері
де болады. Тіл білімі ғылымындағы ... ... бәрі ... ... ... ... арналған. Тек статистикалық әдіс
қана олардың сандық жағына көңіл аударады.
Тілдік бірліктердің біреулері көп болса, ... одан ... ... ... ... жиі қолданылса, екіншілері жиі қолданылады. Бір
тілдік ... ... ... ... ... екіншілері өнімсіз, пассив
қызмет атқарады. өте сирек қолданылатын ... де аз ... ... алу, ... тіл ... үшін қажет-ақ. өйткені ... ... ... көп ... ... қаншалықты жиі,
қаншалықты сирек қолданылатындығымен ерекшеленеді.
Лингвистикалық география әдісі
Бұл әдіс кейде ... әдіс деп те ... Ол тіл ... ... ... жиі ... ... болу керек
кейбір әдебиеттерде оны диалектография деп атаушылық та бар. Лингвистикалық
география әдісінің ... ... ... ... ... ... белгілері арқылы картаға түсіру.
Эксперименттік әдіс
Эксперименттік әдісті айтқанда бізге екі түрлі әдіс ... ... тура ... Оның ... жай, ... ... әдіс те, ... аспапты эксперименттік әдіс, яғни
зертханалық ... ... ... ... дейсіздер ғой ?
Санап көрелік: магнитофон, спектрограф, осциллограф, ... ... ... ... және электронды есептеуіш
машинасы мен компьютер, т.б.
Техниканың жетістіктері ... ... осы ... ... ... ... отырып, зерттеуші тіл білімінің
фонетика саласын жан-жақты зерттейді. Сол ... ... ... дәл ... ... отырып, ол тіл дыбыстарының ... ... ... ... үлгілері туралы нақтылы тұжырымдар
жасайды.
Зерттеу тәсілдері
Зерттеуші ғалым мақсатына жету үшін алдымен белгілі бір ... ... оның ... ... ... ... ... қажетті материалдарды
жинап, сұрыптап, ... ... ... ... ... ... ... іс жүргізу амалдары мен жолдрын – зерттеу тәсілі
деп атайды. ... ... ... ... мен ... тәсілін
шатастырып жүр. Бұл екеуінің арасында елеулі айырмашылықтар бар.
Әдіс зерттеп отырған ныснды танудың, ... ... ... ал ... ... ... ... жинауды, қалай екшеп сұрыптауды,
қалай топтап ... ... ... ... ... келтіруді
айқындайды. Басқаша айтқанда, әдіс- көздеген мақсатқа жетудің жолы болса,
тәсіл сол жолды ... ... ... келтіріп отыратын көмекші құрал.
Яғни тәсіл - әдістен туатын мақсатқа жету жолында қолданылатын іс ... ... ... ... ... ие. Ол бір ... ғана тәуелді болмайды. Іс
жүргізудің белгілі бір тәсілге барлық әдістер де ... ... ... ... ... ... жиі қолданылатыны мынадай тәсілдері
бар:
Бақылау тәсілі
Бұл- ғылым атаулының, әдіс атаулының барлығына тортақ, ең кең тараған
тәсіл. Өйткені бақылай ... ... ... ... ... ... ... емес. Бақылау нысан танып білу құралдарының бірі. Сондықтан
дұрыс бақылай білу- дұрыс қорытынды жасаудың кепілі.
Есепке алу ... ... ой ... ... ... материалдарды бір
жүйеге келтіру, жинақтау, оның дұрыс-бұрысын тексеру мүмкін емес еді.
Сондықтан қажетті ... ... алу- ... ... ... тағы ... ... табылады. Ол бақылау ісімен қатарластырыла, жарыстырыла
жүреді.
Мысалы, біз ... бір ... ... ... ең ... ... ... мәнбілерді түгел жинап, есепке аламыз. Содан барып оларды
саралауға, зерттеуге, талдауға кірісеміз.
Салғастыру тәсілі
Бұл тәсіл бойынша, ... ... ... ... ... ... бірліктердің әрқайсысының өзіндік ... , ... ... өзгешеліктері барлығы ашылады. Сөйтіп,
оларды дұрыс жіктеуге жәрдемдеседі.
Картотекалық тәсіл
Бұл тәсіл әсіресе тіл ... ... ... ... ... кеңінен қолданылады. Оның мәні зерттеуге
арналған материалдарды алдымен карточкаға түсіріп алып, соның ... ... ... жүргізіледі. Нәтижесінде қай топта қанша бірлік
бар екендігі, олардың бір-бірінен айырмашылығы сандық қатынасы айқындалады.
Лингвистикалық тәсілдердің басқа да ... ... ... Қордабаев Т. Жалпы тіл білімі Алматы 1975ж.
2. Қордабаев Т. Тіл білімінің кейбір мәселелері Алматы 1995 ... ... К. Тіл ... ... Алматы 1973 ж.
4. Қасенов К. Тіл ... ... ... Кодухов В. Общее языкознание Москва 1974
6. Косовский Б. Общее языкознание Москва ... ... ... және Ғылым Министрлігі
Орталық Азия Университеті
Гуманитарлық факультет
Реферат
Жалпы тіл білімінің әдістері мен тәсілдері
Орындаған:
Дихамбаева А.
Қабылдаған:
Оспанғазиева ... 2006

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оқушыларға білім беретін дерек көздеріне сәйкес топтастырылған әдістер: сөздік әдістері, көрнекілік әдістері, тәжірибелік әдістер13 бет
Оқыту әдістері22 бет
Оқыту әдістері, тәсілдері және құралдары туралы ұғым21 бет
Педагогикалық әдіснама бойынша теориялық және практикалық материалдармен жұмыс.Библиографиялық көрсеткіш7 бет
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
"Қазақстан Республикасының экологиялық кодексі"239 бет
5-сыныптың «Ежелгі дүние тарихы» оқулығымен оқушылардың жұмыс істеуі42 бет
Delphi16 бет
Delphi ортасында құрылыс дүкенінің жұмысын автоматтандыру22 бет
Graph кітапханасын қолдану21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь