«Аңырақай», «Орбұлақ» және өзге де шайқастар


1. XV.XVII ғасырдағы Қазақ халқының жағдайы
2. Қазақ. Жоңғар қатынастары
3. Орбұлақ маңындағы шайқас
4. «Ақтабан шұбырынды, алқа көл сұлама»
5. «Аңырақай» шайқасы
6. Шапқыншылықтың әсерлері
7. Соғыстан кейінгі жағдайлар
Алтай мен Атыраудың арасындағы ұлан-ғайыр алқап- көшпенді қазақ жұртының бағзыдан бергі ірге тепкен ата қоныс, алтын бесігі. Ұшқан құстың қанаты талатын осынау кең даланы біздің ата-бабамыз ғасырлар бойы ақ білектің күші, ақ найзаның ұшымен қорғап келді. Бәрінен бұрын жан- жағын жолбарыстай жайпаған Жонғар шапқыншылығы қазақ елі үшін үлкен нәубет болды. XV-XVII ғасырларда қазақ хандығы бірде өсіп- өркендеп, тұрақтылығы бекіп, берік болса, бірде бірлігі бұзылып, босаң тартқан, кейде жеке-жеке хандықтар болып ыдырап кеткен кездері болды. Көрші елдермен негізінен бейбіт қарым-қатынастар, шаруашылық және мәдени байланыстар жүргізіп отырды. Олармен кейде шағын шайқастар, шұбалаңқы соғыстар болып тұратын. Бұл жорықтар негізінен пайда табу, тонау, соның арқасында баю үшін жүргізілген тонаушылық шапқыншылықтар еді. Марқайып, мерей толтырарлық жеңістер де, көңіл күйзертерлік ащы жеңілістер де болатын. Солардың ішінде ең ауыры да, ең ұзағы да қалмақтармен соғыс еді. Орыс тарихшысы- шығыстанушы В.В. Вельяминов-Зерновтың жазуына қарағанда қазақ-ойрат қарым-қатынастары XVI ғасырдың бірінші ширегіне дейін бейбіт түрде болса керек. Осы ғасырдың 30 жылдарынан жағдай өзгеріп, күрес басталған.
XVI ғасырдың аяғында, XVII ғасырдың бас кезінде, әсіресе Есімханнның ел билеуі (1598-1628) кезінде Қазақ хандығы біршама күшті еді. Ол бытыраңқы ойрат тайпаларымен салыстырғанда басым түсетін. Есімхан билік құрған жылдарда ойраттардың бір бөлігі Жәңгір сұлтанға тәуелді болды. XVII
1. Қ. Мамырғалиев «Қазақ тарихы»Алматы 1999ж
2. Д.Ә.Жамбылов «Қазақстандағы ұлт- азаттық қозғалыс» Алматы 2001ж
3. Р.Көшім «Қазақстан Республикасының тарихы» Алматы 2005ж

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Қазақстан Республикасының Ғылым және Білім министрлі
Орта - Азиялық университет

Аңырақай , Орбұлақ және өзге де шайқастар

Алматы 2006

Жоспар

1. XV-XVII ғасырдағы Қазақ халқының жағдайы
2. Қазақ- Жоңғар қатынастары
3. Орбұлақ маңындағы шайқас
4. Ақтабан шұбырынды, алқа көл сұлама
5. Аңырақай шайқасы
6. Шапқыншылықтың әсерлері
7. Соғыстан кейінгі жағдайлар

...Мен-қазақпын, биікпін, байтақ елмін,
Қайта тудым, өмірге қайта келдім.
Мен мың да бір тірілдім мәңгі өлмеске
Айта бергім келеді, айта бергім...
Ж.Молдағалиев

Алтай мен Атыраудың арасындағы ұлан-ғайыр алқап- көшпенді қазақ
жұртының бағзыдан бергі ірге тепкен ата қоныс, алтын бесігі. Ұшқан
құстың қанаты талатын осынау кең даланы біздің ата-бабамыз ғасырлар
бойы ақ білектің күші, ақ найзаның ұшымен қорғап келді. Бәрінен
бұрын жан- жағын жолбарыстай жайпаған Жонғар шапқыншылығы қазақ елі
үшін үлкен нәубет болды. XV-XVII ғасырларда қазақ хандығы бірде өсіп-
өркендеп, тұрақтылығы бекіп, берік болса, бірде бірлігі бұзылып, босаң
тартқан, кейде жеке-жеке хандықтар болып ыдырап кеткен кездері болды.
Көрші елдермен негізінен бейбіт қарым-қатынастар, шаруашылық және
мәдени байланыстар жүргізіп отырды. Олармен кейде шағын шайқастар,
шұбалаңқы соғыстар болып тұратын. Бұл жорықтар негізінен пайда табу,
тонау, соның арқасында баю үшін жүргізілген тонаушылық шапқыншылықтар
еді. Марқайып, мерей толтырарлық жеңістер де, көңіл күйзертерлік ащы
жеңілістер де болатын. Солардың ішінде ең ауыры да, ең ұзағы да
қалмақтармен соғыс еді. Орыс тарихшысы- шығыстанушы В.В. Вельяминов-
Зерновтың жазуына қарағанда қазақ-ойрат қарым-қатынастары XVI ғасырдың
бірінші ширегіне дейін бейбіт түрде болса керек. Осы ғасырдың 30
жылдарынан жағдай өзгеріп, күрес басталған.
XVI ғасырдың аяғында, XVII ғасырдың бас кезінде, әсіресе
Есімханнның ел билеуі (1598-1628) кезінде Қазақ хандығы біршама күшті
еді. Ол бытыраңқы ойрат тайпаларымен салыстырғанда басым түсетін.
Есімхан билік құрған жылдарда ойраттардың бір бөлігі Жәңгір сұлтанға
тәуелді болды. XVII ғасырдың екінші жартысында күштердің ара салмағы
өзгеріп, жоңғар тайпалары басымдық ала бастайды. 1635 жылы бытыраңқы
ойрат тайпалары қосылып, бірыңғай жауынгерлік - әскери сипаттағы Жоңғар
мемлекетін құрды. Қазақтар сияқты, ойраттар да көшпелі, мал
шаруашылығымен айналысты. Әскри күш жағынан алғанда Жоңғар мемлекеті
қуатты, мықты болды. Кейін ол соғыс кезінде 100 мың әскер шығара
алатын жағдайға жетті. Ондай мемлекеттер ол кезде сирек кездесетін.
Сөйтіп, бұдан былай қазақтарға өздері сияқты көшпелі қауымдар емес, ұлан-
байтақ жерді алып жатқан айтарлықтай ұйымдасқан саяси күш қарсы тұратын
болды.
Қазақ халқының Жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық
соғысындағы алғашқы бетбұрыс оқиға – Орбұлақ шайқасы. Бұл соғыс 1643
жылдың жазында қазақ қолын басқарған Жәңгір сұлтан мен жоңғар қолын
басқарған Батыр қонтайшы арасында өтті. Ол жайлы мәліметті алғаш айтқан-
тарихшы И.Э.Фишер. Тау қойнауында өткен шайқас туралы тұңғыш деректі
жазып қалдырушы- Тобыл әскер-басшысы Р.С. Курагин, ал оған бұл соғыс
жайында мәліметті берушілер Тобылда қызмет еткен, ресейдің Жоңғарияға
барған елшілері Г. Ильин мен К. Кучелев. Олардың 1644 жылғы
хабарламасында: Біз барғанда қонтайшы ұлысында болған жоқ ... 50 мың
әскермен Қазақ ордасының Жәңгір сұлтанмен, Жалаңтөспен және Алатау
қырғыздарымен соғысуға кеткен екен,- деп жазылған. Есім ханның ұлы
Жәңгір шығыстан төнген жойқын қатерді көзімен көріп, қазақ руларын
біріктіруге, басқыншыларға бірлесе тойтарыс беруге ұмтылды. Бұхара
әміршісі , алшын батыры Жалаңтөс бахадүрге хабарласып, көмек сұрады.
Солжан тайпаларымен одақ құрған батыр қонтайшы Жәңгірдің қазақтарды
біріктіру жоспарын жүзеге асырмау мақсатында 50 мың қолмен жедел жорыққа
шықты. Жолшыбай жоңғар шептері Алай және Тоқмақ қырғыздарының
аумағын, бірсыпыра қазақ ауылдарын шапқыншылыққа ұшыратып, 10 мың
адамды тұтқындағаны туралы хан ордасы – Түркістанға хабар жетті. Жәңгір
шұғыл әрі батыл шешім қабылдап, қазақ жеріне ішкерілеген жоңғарлардың
жолын кесу үшін білтелі мылтықпен қаруланған 600 сарбазбен қарсы
аттанды. Әлемдік соғыс өнерінің жылнамасына енуге лайық орбұлақ
шайқасында Жәңгір мылтқпен қаруланған 300 адамды тау ішіндегі тар
өзекке ор қазып бекінуге, ал екінші жартысын жоңғарлар тар өзектегі
орға жеткенше таудың арғы бетіне жасырына тұруға бұйырды. Оның
ойлағаны айнымай келіп, Батыр қонтайшы қаймықпай қорғанған ор-бекініске
шабуыл жасайды, сол сәтте Жәңгір жауға ту сыртынан лап қойып,
білтелі мылтықтардан оқ жаудырады. Осы кезде Самарқандтан алшын
Жалаңтөс бахадүр 20 мың қолмен көмекке келіп, 10 мыңнан аса адамынан
айырылып, күйрей жеңілген жоңғарлар кейін шегінеді. Ұлы жеңіске арғын
Ағынтай, Қомпай, найман Көксерек, Бөдес, Шапырашты Қарасай, төтрқара
Жиембет жырау, қаңлы Сарбұқа, суан Елтінді, дулат Жақсығұл т.б.
батырлар үлес қосқан. Бұл ұрыс қазақ қолбасшыларының сртатегиялық та,
тактикалық та қабілетті болғанын, жауды алдын-ала зерттеп, барлап
барып соғысқанын көрсетті. Соның арқасында аз күшпен өзінен
әлдеқалай көп әскерге тойтарыс беріп қана қоймай, оның 10 мыңнан
аса әскерін жойып жіберген. Бұл Еуразия кеңістігіндегі жас мемлекет –
Қазақ хандығының тәуелсіздігіне төнген қауіп- қатерді бірнеше жылға
кейін шегерген жеңіс еді. Отандық тарихнамада Орбұлақ шайқасы өз
орнымен ерекшеленеді. 1993 жылы 3 шілдеде Алматы облысы, Панфилов
ауданындағы Белжайлау алабында ұлы жеңістің 350 жылдығына арналған той
өткізілді. Ұрыс болған жердің атауы Орбұлақ, ал оқыға Орбұлақ
шайқасы деп аталып, гранит тастан белгі қойылды.
1646 жылы Батыр қонтайшы мұқият әзірленіп, қазақ даласына
жаңа жорыққа шықты. Бұл жолы жоңғарлар жеңіске жетеді. 1647 жылы
қазақтар мен қалмақтар өзара бітімге келіп, арада жыл бейбітшілік
орнайды. 1643-1647 жылдардағы қазақтар мен ойраттардың арасындағы
соғыстың қазақ халқының саяси санасын оятуда маңызы зор болды. Сырқы
жауларға қарсы ұзаққа созылатын соғыстарда халықтың басын біріктіре
білу, әскерді дұрыс ұйымдастыру, оларды бір орталыққа бағындару,
Отанды жанқиярлықпен қорғау керектігін, қажетті одақтастарды таңдай
білу қажеттігін дәлелдеп берді. Соның арқасында ғана қазақ елінің
бостандығы мен тәуелсіздігін қорғай алатындықтарына көздерін жеткізді.
Бірақ бұл тыныштық ұзаққа бармады. Жоңғарлар Оңтүстік
Қазақстандағы маңызды сауда жолдары өтетін және қолөнер мен сауда
дамыған ірі орталықтарды басып алғысы келеді. Сондықтан 1698 жылдан
бастап қазақтар мен жоңғарлардың арасындағы қарулы шайқастар қайта
басталады. 1710 жылы ойраттар шабуылды бастайды. Тәуке хан Қарақұмда
үш жүздің басы қосылған бүкілқазақтық құрылтайды шақырады. Негізгі
мәселе ойраттарға төтеп беру болады. Жоңғарлармен алғашқы кездесу
Ұлытау өңірінде Сарыкеңгір өзенінің жағасында сарайлы деген жерде
болды. Жекпе- жекке екі жақтан да қас батырлар шықты. Бөгенбай батыр
ойрат ноянын өлтіреді. Қалмақтар абыржып, қазақтар жауына қарай лап
қояды. Кескілескен қырғын соғыста қазақтар көптен күткен ұлы жеңіске
жетеді. Осы 1710-1711 жылдардағы соғыстар қалмақтарды жеңіп, бұрынғы
айырылып қалған қоныстарын қайтарып қана қоймай, жоңғарларды өз
жерлеріне қуып кіріп, көптеген тұтқындары мен малдарын айдап келді.
Бұл жеңіс қазақтарды рухтандырып, еңсесін көтеріп тастаған еді.
Ресей патшасы Бірінші Петр өзінің шығыстағы жаулап алған
жерлерін қауіпсіздендіру үшін қуаты өсіп келе жатқан Жоңғарларды
қазақтарға қарсы айдап салу саясатын жүргізді. Оның ойы- жоңғарлар
мен қазақтар бірімен-бірі соғысып, әбден әлсіреген кезде екеуін де
оңай қартып алу.
Оңтүстік – шығыстағы үлкен империя – Қытай да Ресей
пиғылындай мақсат көздеген. Қытайлардың ол кезде жоңғарлармен ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстан Республикасының ұлттық, мемлекеттік, кәсіби және өзге де мерекелері
Аңырақай шайқасы
Аңырақай шайқасы және оның маңызы
Аңырақай шайқасының маңызы
Алынуға тиісті шоттар және өзге де дебиторлық борыштардың есебі
«Аңырақай шайқасы» және оның тарихи маңызы
Қызметкерлердің дебиторлық берешегін және өзге де қысқа мерзімді активтердің есебін қарастыру
Кәмелетке толмағандарды қылмыстық және өзге де қоғамға қарсы іс-әрекеттерді жасауға тартудың қылмыстық – құқықтық мәселелері
Еңбек қызметiмен байланысты жазатайым оқиғалар мен қызметкерлер денсаулығының өзге де зақымдануларын тексеру және есепке алу ережесi
Кептірілген нан, печенье және өзге де нан пісіру өнімдері цехын құру
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь