Қазақ әдебиетiндегi ұлттық дәстүр және М. Әуезовтiң жаңашылдығы

Әдебиеттегi ұлттық дәстүр - өте кең әрi терең ұғым. Қай елдiң болса да әдебиетi мен өнерi оның ұлттық болмыс-бiтiмiнiң, салт-санасының, ақыл - ой ерекшелiктерiнiң негiзiнде пайда болады. Әдебиет - ұлт менталитетiнiң жемiсi, әрi негiзгi көрсеткiшi болып саналады. Қазақ халқының ұлттық менталитетiне байланысты арнайы еңбек жазған ғалым Т.Бурбаевтың “ұлт менталитетi” атты монографиясында қазақ халқының “…ұлт менталитетiнiң көрсеткiштерi мен қасиеттерi ретiнде мыналарды көрсетуге болады: - өзiнiң даласындай жанының кеңдiгi, кеңпейiлдiгi, кешiрiмдiлiгi мен қайырымдылығы, қонақжайлығы, жарқын-ашықтығы, бөтендi жатырқамай басқа мәдениеттi тез қабылдағыштығы, жатсынбауы, сөзге ерекше мән беретiндiгi, аңғарымпаздығы, байқағыштығы, табиғатқа жақындығы, философиялық ойларға бейiмдiлiгi, дүние, өмiр, заман туралы ойлары, ақынжандылығы, дүниенi образдық оймен бейнелеуге жақындығы; қазақтың маңғаздығы, асықпай-аптықпауы, тәубәшiлдiгi, сәттi күндi күтуi, қазақтың туысшылдығы, ойын-сауықшылдығы, бiрiн-бiрi iздеп жүретiн бауырмашылдығы; қазақ кекшiл емес, кешiрiмшiл. Бұл негiзiнен дала берген жақсы қасиеттер” [1.] – деп тiзiп өтедi. Әрине, бұл аталған көрсеткiштердi әлi де үстемелеп ұлғайтып толықтыра түсуге де ықшамдап тұжырымдап түйiндей түсуге де болар. Қалай болғанда да, бұл айтылғандар негiзiнен қазақ ұлтының ерекшелiк қасиеттерiн сырттай сипаттап өту болып саналады. Ал оның iшкi жан құбылыстарының бедерi, жанды бейнесi ұлттық әдебиетi мен өнерiнен, сол арқылы көрiнетiн әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерiнен айқын аңғарылады.
Бұл туралы өткен ғасырларда қазақ халқының әдебиет үлгiлерiмен таныс болған шетелдiк ғалымдар да өте құнды пiкiрлер бiлдiрген.
Академик В.Радлов түркi тiлдес халықтардың фольклоры мен әдебиет үлгiлерiн жинап, жан-жақты түбегейлi зерттеулер жүргiзе отырып: “Қырғыз (қазақ) қашанда мүдiрмей, кiдiрмей ерекше екпiнмен сөйлейдi. Өзiнiң ойын дәл және айқын ұғындыра отырып, өз сөзiн белгiлi мөлшерде мәнерлеп бере бiледi. Тiптi, ауызекi сөйлесiп отырғанның өзiнде оның сөйлемi мен ой кестесi өлең жолдары мен шумақтары секiлдi ұйқасып, үйлесiп кететiнi сонша, нағыз өлең екен деп таң қаласың” [4]– деп тұжырымдайды.
XIX ғасырда өмiр сүрген поляк жиһангез-қаламгерi А.ßнушкевич: “…Ал бүгiн оқи да, жаза да бiлмейтiн ақындар менiң алдымда өнерлерiн жайып салды. Олардың жыры жаныма жылы тиiп, жүрегiмнiң қылын қозғады, сонысымен өзiмдi тәнтi еттi… Тәңiрiм бойына осынша қабiлет дарытқан халық цивилизацияға жат болып қалуы мүмкiн емес, оның рухы қазақ даласына аспандай көтерiлiп, жарқырап сәуле шашатын болады”[2] – деп жазады.
Қазақ халқының осы сияқты өзiндiк ерекшелiктерiн, әдебиетi мен өнерiнiң ұлттық өрнектерiн басқа да көлденең көз сыншы ғалымдар да, өз елiмiздiң көреген ғұламалары да жан-жақты сыпаттап жерiне жеткiзе айтқаны белгiлi.
Қазақ халқының, сөз өнерi әуел бастан поэзия түрiнде өлең сөзбен
Пайдаланған әдебиеттер
1. Т.Бұрбаев. ұлт менталитетi, Астана, 2001, 9-б.
2. А.ßнушкевич. Күнделiктер мен хаттар... А., 1972, 85-б.
3. А.Левшин. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. ч.3, СПб 1832, с. 139.
4. В.Радлов. Образцы народной литературы... ч.III, СПб., 1870, с.17.
5. М.Мағауин. Ғасырлар бедерi. А., 1991, 237-б.
6. З.Қабдолов. Сөз өнерi. А., 2002, 246-б.
7. Современная книга по эстетике. М., 1957, с.233-234.
8. С.Қасқабасов. Қазақтың халық прозасы. А., 1984, 3-б.
9. М.Әуезов. Шығ. 20 томдық, 15-т., А. 1984, 80-б.
10. М.Әуезов үйi ҒМО архивi, ғ382-п., 7-б.
11. М.Әуезов шығ. 50 томдық, 2-т. А., 1998, 75-б.
12. “Советтiк Қарағанды” газетi, 1954, 5.09.
13. М.Әуезовке. 60 жылдығына арналған мақалалар жинағы. А., 1959, 13-б.
14. Ғ.Тоғжанов. Әдебиет пен сын мәселелерi. Қызылорда, 1929.
15. А.Байтұрсынов. Ақ жол. А., 1991, 450-б.
        
        Қазақ әдебиетiндегi ұлттық дәстүр және М.Әуезовтiң жаңашылдығы
Әдебиеттегi ұлттық дәстүр - өте кең әрi терең ... Қай ... ... ... мен ... оның ұлттық болмыс-бiтiмiнiң, салт-санасының, ақыл ... ... ... ... ... Әдебиет - ұлт менталитетiнiң
жемiсi, әрi ... ... ... саналады. Қазақ халқының ұлттық
менталитетiне байланысты арнайы еңбек жазған ғалым ... ... атты ... ... ... ... менталитетiнiң
көрсеткiштерi мен қасиеттерi ретiнде мыналарды көрсетуге болады: - өзiнiң
даласындай жанының кеңдiгi, кеңпейiлдiгi, кешiрiмдiлiгi мен ... ... ... ... ... мәдениеттi тез
қабылдағыштығы, жатсынбауы, сөзге ерекше мән беретiндiгi, аңғарымпаздығы,
байқағыштығы, табиғатқа жақындығы, философиялық ойларға ... ... ... ... ойлары, ақынжандылығы, дүниенi образдық оймен бейнелеуге
жақындығы; ... ... ... тәубәшiлдiгi, сәттi
күндi күтуi, қазақтың туысшылдығы, ойын-сауықшылдығы, бiрiн-бiрi iздеп
жүретiн бауырмашылдығы; ... ... ... ... Бұл ... ... ... қасиеттер” [1.] – деп тiзiп ... ... бұл ... әлi де ... ... ... түсуге де ықшамдап
тұжырымдап түйiндей түсуге де болар. Қалай болғанда да, бұл ... ... ... ерекшелiк қасиеттерiн сырттай сипаттап өту болып
саналады. Ал оның iшкi жан ... ... ... бейнесi ұлттық
әдебиетi мен өнерiнен, сол арқылы көрiнетiн әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерiнен
айқын аңғарылады.
Бұл туралы ... ... ... ... ... ... таныс
болған шетелдiк ғалымдар да өте құнды пiкiрлер бiлдiрген.
Академик В.Радлов ... ... ... ... мен әдебиет
үлгiлерiн жинап, жан-жақты түбегейлi зерттеулер жүргiзе ... ... ... ... ... ерекше екпiнмен сөйлейдi. Өзiнiң ойын
дәл және айқын ұғындыра отырып, өз сөзiн белгiлi ... ... ... ... ... ... отырғанның өзiнде оның сөйлемi мен ... өлең ... мен ... ... ... ... ... сонша,
нағыз өлең екен деп таң қаласың” [4]– деп тұжырымдайды.
XIX ғасырда өмiр ... ... ... ... ... оқи да, жаза да бiлмейтiн ақындар менiң алдымда өнерлерiн жайып
салды. Олардың жыры ... жылы тиiп, ... ... қозғады, сонысымен
өзiмдi тәнтi еттi… ... ... ... ... дарытқан халық
цивилизацияға жат болып ... ... ... оның рухы ... даласына
аспандай көтерiлiп, жарқырап сәуле шашатын болады”[2] – деп жазады.
Қазақ ... осы ... ... ... ... ... ұлттық өрнектерiн басқа да көлденең көз сыншы ғалымдар да, ... ... ... да жан-жақты сыпаттап жерiне жеткiзе айтқаны
белгiлi.
Қазақ халқының, сөз өнерi әуел бастан ... ... өлең ... ... ... ... тiл пайда болып даму жолында өлең ... ... ... ... бола ... ... Ол, ... қара сөзден
айшықталып өсiп қалыптасқан. Солай бола тұрса да ... ... ... сөз болып қалыпқа түсуiн ғана әуелде өнер – сөз ... ... деп ... ... ... ... грек сөзiнiң мағынасы
“шығармашылық-творчество” деген ұғым ... ... ... ... екi адам жәй ғана ... ... ... сұрасады. Мәселен: - Ләйлiм, шырағым, аман-есен жүрмiсiң?
– деген сияқты. Ендi осы ... сөзi ... - аман ... ... деп ... бұл ... айналып кетедi. Мұнда алғашқы жуас
жұпыны сәлемдесудiң бiрде-бiр сөзi өзгермей, өзiнiң ... ... ... ... ендi ... ... ширыға түсiп, астарында бiр –
қуақы, ойнақы сыр жатқаны сезiлгендей.
Егер әдебиет тарихы әуелден ауыз әдебиетiнен – ... ... оның ... ... басқа түрлерiнiң барлығы дерлiк өлең түрiнде
келетiнi белгiлi. Тұрмыс-салт жырлары, шешендiк сөздер, жұмбақтар, ... ... ... ... – халық поэзиясының iнжу-маржандары
болып саналады.
Тiптi, қара сөзбен айтылатын ертегi - ... өзi көп ... ... өлең ... әдiптелiп: Ерте-ерте ертеде, ешкi-жүнi
бөртеде… Бұлдыр-бұлдыр күн өткен, Баяғыда кiм өткен?.. Бар екен де, ... Аш екен де тоқ екен … - деп те ... ... ғой. Ал ... ... түп-тамыры, қайнар көзi ежелгi түркi жазба
ескерткiштерiнен ... ... ... ... ... ешқандай күмән
тудырмасы белгiлi. Олай болса, кейiнгi кезде ауызға ... ... ене ... ... дәуiрлерде шыққан: Алып Ер Тоңға, Шу батыр,
Атилла, Көк бөрi, Ергенекон т.б. дастандары, сондай-ақ бұрыннан ... оқу ... мен ... тұрақты орын алған Орхон-
Енисей жазбаларындағы ... ... ... ... ... ... және Орта ғасыр әдебиетi нұсқаларының барлығы дерлiк негiзiнен өлең
үлгiсiнде келедi.
XV ғасырдан басталатын Қазақ хандығы ... төл ... ... ... ... да ... өрнектелетiндiгi
белгiлi. Осы кезең әдебиетiн,жыраулар шығармашылығын арнайы зерттеген
көрнектi ... ... ... “Сахарадағы рухани өмiрдiң өзiндiк
ерекшелiктерi көп едi. Кең ... ... ... тұрмыстық-қоғамдық
өзгешелiк сөз өнерiнiң соны сипатта қалыптасуына себеп болған-ды. “Өнер
алды – қызыл тiл,” ал тiл ... – өлең сөз деп ... ... ... ... ... шыққан поэзия әлденеше ғасыр бойы қазақ әдебиетiнiң
жай ғана ... ... ең ... ... қызметiн атқарды” [5] – деп
жазады.
ұлы ойшыл-ақынымыз Абайдың өзi:
Өлең – сөздiң патшасы, сөз сарасы,
Қиыннан ... ер ... ... ... жылы ... ... ... айналасы – деп, өлең өрнегiн өте дәл әрi
өте жоғары бағалап айқындаған ғой.
Әдебиет теориясының терең бiлгiрi академик Зейнолла ... ... өлең ... ... тиек ете ... ... ұлы өнер, пiл сүйегiнен
ойып ... ... ... ... ... сұлу өнер болған соң шығар,
әйтеуiр, адам ... ... ... ... өмiрi тек өлең ғана ... да ... өзi айтып кеткен: “Туғанда дүние есiгiн ашады өлең, Өлеңмен
жер қойнына кiрер денең…”. Дүниеге сәби ... ... ... ... ... келдi: Үнiнде ырғақ бар. “Ырғақ бар жерде өлең бар”
(Маяковский). ... жас сәби ... ... ... жоқ, ... өлең ... Ес жиып үлгермеген сәби нәрестенiң өзi өлең ... ... ... ендi ... ән ... өмiр ... ... айналды да кете
барды…”[6] – деп, бесiк жыры, жар-жар, беташар, жоқтау, эпитафия, т.б. атап
көрсетедi.
Шындығында қазақ ... ... ... ... түрлерiнiң:
тұрмыс-салт жырларының барлық саласы, шешендiк сөздер, ... ... ... ... ... ... ... жұмысшы жырлары,
айтыстар – түгелдей дерлiк, ХV-XIX ғасырлардағы ... ... ... сөз ... ... ... ... айтылғандар қазақ сөз өнерiнде, басқа да халықтар әдебиеттерiндегi
сияқты, ... – өлең ... ... ... ... ... бойы ... көшбасшылық қызмет атқарғанын айқындайтын дәлелi сияқты.
Әрине, бұл қазақ фольклоры мен ... ... қара ... ... үлесiн мүлде төмендету деп түсiнуге негiз ... ... ... ... ... ... ... “тiкелей, тура айтылған сөз” деген
ұғымды бiлдiредi екен.
Жоғарыда айтып өткенiмiздей, адам баласы алдымен бiр-бiрiмен қара сөз
арқылы қарапайым қарым-қатынас жасап ой ... ... жай ... ... өлең сөз сияқты өнер түрiнде қабылданып ол деңгейге жете ... қара ... де сөзi бар, ол да ... ... ара жiгiн ... ашып ... бiрте-бiрте өнер деңгейiне жақындап өрнектеле
түскенi де ... ... ... ... Абайдың: “Өзiм де басқа шауып
төске өрледiм, Қазаққа қара сөзге дес ... - ... ... да, ... ... ... ... Толстой өзiнiң бiр еңбегiнде: “Как слово, передающее мысли и опыты
людей, служит средством единения людей, так ... ... и ... же ... ... общения, отличающая его от общения
посредством слова, состоит в том, что ... один ... ... ... ... искусством же люди передают друг другу свои чувства… – ... - ... ... тогда, когда человек с целью передать другим
людям испытанное им чувство ... ... его в себе и ... ... ... ... [7] – деп ... екен.
Қазақтың халық прозасын жан-жақты зерттеп, алғаш ғылыми монография
жазған академик Сейiт Қасқабасов: “Әдiлдiгiн айтсақ, қара сөз ... ... ... ұшқырлығы, ғажайып сипаты жағынан поэзиялық
үлгiлерден кем емес, ... көп ... ... ... ...... айтады. Алайда, ауыз әдебиетiнiң поэзия түрiндегiсi айтарлықтай
зерттелген, ал проза ... ... ... әлi толық қарастырылмай
келгенiн, “… өйткенi “халық ... ... ұғым ... фольклортану
ғылымының өзiнде бертiн (1950-60 жылдардан бастап), яғни “Халық прозасын
зерттеушiлердiң халықаралық қоғамы” ... ... ... бастады”
[8] – деп жазады.
Осы еңбегiнде автор қара ... ... жәй ... өнер
дәрежесiне өсiп жету ерекшелiктерiне байланысты өз ... ... ... ... ... ... – фольклорлық прозаны күнделiктi
жәй әңгiмеден, жәй сөзден ажырату, яғни фольклорлық ... не ... ... ... ... ... қалай аталады (не болады) – мiне, осыны анықтау
қиын. Басқа сөзбен айтқанда, жәй ... де ... ... жатады, бiрақ ол
фольклор болып есептеле ме, жоқ па – ... ... ... ... ... ... түспесе, бiрден-бiрге тарап тұрақтаған сюжет құрамаса,
фольклор болып саналмайды” [8, 32-б] – деген пiкiр ... ... ... ... прозасын кеңiнен қамтып, саралап,
сараптай келе оларды ертегiлiк ... және ... ... деп ... екi ... қарастырады.
Ертегiлердiң ерекшелiгi ретiнде олардың шындықтан алшақ ... ... одан ... алып ... ... онда ... ... бiлдiрмеуi негiз болса, аңыз-әңгiмедегi оқиғаның шындыққа сай
сенiмге ие болу ерекшелiктерi ескерiлген. Ертегiлер мен ... ... ... белгiлерi бiр-бiрiнен осылай ажыратылғанымен олардың,
бiр жағынан, ... ... ... ... мол ... ... жағынан, әрқайсысының да сан түрлi ... мен ... ... ... де ... С.Қасқабасов фольклорлық проза туындыларын айтылу мақсатына
қарай танымдық ... ... ... ... ... ... және көркемдiк-тәрбиелiк (эстетико-
воспитательный) мақсатқа арналатын шығармалар деп үлкен үш топқа да ... ... мен ... ... ... болып табылатын
фольклорының басқа түрлерi сияқты осы ертегiлер мен ... ... ... мен ... туып қалыптасуына, өсiп-
өркендеуiне негiз болып, нәр бергендiгi де заңды құбылыс болған ... ... ... ... ... әдебиетiндегi Ыбырайдың ауыз әдебиетi
үлгiсiндегi ғибраттық әңгiмелерi мен Абайдың Ғақлиялары, ... ... мен ... уәлияты” газеттерiндегi мақала-хабарларды
қазақтың көркем прозасының туу жолындағы ... ... ... ... Ал шын ... ... ... қазақ әдебиетiнде XX
ғасырдың бастапқы онжылдықтарында туып қалыптасқаны белгiлi.
Әдебиеттiң үшiншi тегi болып саналатын, - ... өз ... ... туып ... да ... ... дәл осы XX ғасырдың бас кезiнде
орын алды. Әрине, оның да ... ... ... ... ... ... ... тұрмыс-тiршiлiгiндегi ғасырлар бойы өркен жайған салт-
дәстүр, әдет-ғұрыптардан ... ... ... ... ... күмәнсiз. 1926 жылы қазақтың профессионалды театры ашылуына
байланысты “Жалпы театр өнерi мен ... ... атты ... Мұхтар
Әуезов: ”Қазақ елiнiң ескiлiгi әдебиет жағынан қарасақ, мейлiнше бай. Бай
болғанда құр ғана саны ... ... түрi де, ... да көп
болғандықтан. … Заманның шаңы ... ... ... ... ... ... ескi салты,ескi өнерi беретiн жем өте көп деймiз. Бiздiң елде ... ... бар ... [9] - деп ... Автор сол ерте заманнан
өткiзiлiп келе жатқан ас пен тойда ұлы ... ... ... ... арттыра түсетiн түрлi ойын-сауықтары, бiрiн-бiрi арнайы iздеп келiп
өлең-әнмен айтысатын ақындардың өнерлерi, қыз ұзатып келiн түсiргенде ... ... ... қақ ... ... ... салт ... мен беташар
сауық-сайрандары еш қосымшасыз-ақ сахнаға сол қалпында алып шығуға болатын
көрнектi өнердiң айқын ... ... ... ойын-сауық,айтыс өлеңдерi
құр ғана көңiл көтерiп, жеңiл-желпi қуантып қана ... ... ... ... әруағын шақыртып, қанын қыздырып ... ... ... ... ... ... да ерекше мән бередi. Сондықтан
да автор халықтың ғасырлар бойы ажырамас айнымас серiгi сияқты ... ... ... ... тек ... ... ... ғана емес,
”әнмен ойналатын операларға да ... ... ... да ... ... ... ... атап көрсетедi.
Қазiргi кең өрiс тауып,әлемге ... ... ... ... ... ... дәстүрлерiмiздiң түп тамырлары осындай терең көмбелi
төл топырағымыздағы құнарлы ұрық-дәндерден нәр алып өсiп ... ... да ... ... ... Қандай да бiр халықтың болмасын
түрлi саладағы ұлттық салт-дәстүрлерiнiң туып қалыптасуы, өсiп-өркендеуi
күрделi тарихи процесс. Олар ... ... ... ... ... ... әбден iрiктелiп сұрыптала түседi. Әр кезең, дәуiрлерде уақыт,
замана талап-сынынан өтiп ... ... та ... ... ұрпағын тәрбиелеп өсiруде ұлттық әдеби дәстүрлерге
мейлiнше мол мән берген сыңайлы. Дүниеге жаңа келген ... ... өлең мен әнге ... ... бесiк жыры арқылы жан-
жүрегiне ұялатып ... ... ... ... ... өмiрдегi
аттаған әрбiр қаз-қадамына қуанып сәттiлiк тiлеп,” тәй-тәй басқан, тәй
басқан” деп, ... ... өлең ... ән ... ... ... ... Тәжiбаев “Сырласу ретiнде” деп жазған бiр мақаласында: ”Адам қызық
қой, мен де кейде ойланып жатқанда талай ... ... ...... тiптi ... ... жөргектегi кезiмдi есте сақтағандай сезiнемiн.
Мүмкiн мен шешемнiң сөзiне түсiнбеген болармын. Бiрақ оның үнi әлi ... ... Мен сол ... үн, күйлi сөздер ғажап ырғағымен тербемесе,
шайқамаса, ұйықтамаған болар едiм ғой. Мен әрбiр жылағанда, ... ... ... ... Мен осыған сенемiн. … Әлi күнге дейiн осылар ойыма
түссе, балаша қуанамын”.- деп ағынан жарылады.
Балаға ес кiре ... ... ... ... мен ... оның ... ... жолында атқаратын ... ... ... ... ... жоқ ерте замандардан бастап күнi кешеге дейiн қазақтың әрбiр ұл-
қыздары ата-әжелерiнен өлең-жыр мен құйқылжыған құйқалы ... - ... ... ... де ... ... ... ертеде” деп
ертегiлер есiтiп, мультфильмдер көрiп келедi. Осының бәрi бала ... ... нұр ... ... ұрпақтан-ұрпаққа арқауы үзiлмей
жалғасып, жарасым таба түседi.
ұлы Абайдың өсiп жетiлу жолына жiтi зер ... ... ... бiр ... ... ... “Абай биыл ғана анық бағалады. Бұның
әжесi бiр түрлi шебер ... ... ... ... ... барлық жерiн
дәмдi ғып, қызықтырып айтады. Әуелi Абай ... ... бiр күнi ... ... ... ... әңгiме айтуды сұрады.Сонда ол ойланып отырып:
-Е-е… Бұлдыр-бүлдыр күн өткен. Бұрынғыда кiм ... ... ... едi. Абай соны ұғып ... ... жолы ... ... әжесiн
тiзесiнен ақырын қағып: - Е-е … Бұлдыр - бұлдыр күн ... ... ... - деп, тағы да ... ... ... едi. ... әуелде көп-көп
ертектер айтқан. “Едiл-Жайық”, “Жұпар қорығы”, “Құла мерген” - бәрi ... Оның ... ... ... де, ... көш бойы да ... беретiн болды” - деп жазады.
Ендi осы атадан балаға жалғасып қалыптасқан салт-дәстүр бойынша
Мұхтардың өзiн Әуез ... мен ... ... ... ... ертегi-жырларды
құлағына құйып тәрбиелеумен қатар бес-алты жасынан бастап Абай ... ... ... дарытып бойына сiңiрiп өсiрген. Кейiнiрек жазған
өз өмiрбаянында - екi ... ... ... ұл - ... ... ... бұла боп өскен" ерке Мұхтар: "Ең алғашқы "тiзенi" Абайдан көрдiм.
Өлеңiн күндiз де, түнде де жаттадым … ... бiр қыс, бiр ... ... ... ... ... ... [10] -деп еске алады.
Мiне, осылайша әдеби, мәдени дәстүрiмiз де уақыт озған сайын бiрден
бiрге жалғасып, ... ... жаңа ... ... сай ... та ... ... тарихына, өсiп даму жолына көз ... ... ... ... ... ... ... тұлғалардың ұлттық әдеби
дәтүрлерiмiздi жаңартып мол үлес қосып отырғанын айқын байқауға болады.
Солардың iшiнде ... ... ... қазақ әдебиетiнiң өсiп өркендеуiне
айтарлықтай жаңалықтар енгiзген тарихи тұлғалардың бiрi – ... ... ... Ол өз ... ... ... қасиет-қабiлеттерiмен қатар
тынымсыз еңбек, үздiксiз iзденiс үрдiстерiмен, сол арқылы тұла ... ... ... ... ... ... бен ... да жаңа дәстүрлермен ... ... ... ... да ... ... ... үрдiстерiн саралау үшiн алдымен оның осы
әдеби ұлттық дәстүрдiң өсiп даму жолдары туралы ... ... ... жөн көрiп отырмыз.
Әдеби дәстүр мен жаңашылдық мәселесi туралы, яғни дәстүрдiң жалғасып
жаңаруы жайында М.Әуезов үнемi ой ... ... ... ... әдебиеттанудың ең өзектi мәселелерiнен саналатын дәстүр мен
жаңашылдыққа ... ... ... ғылымында алғашқылардың бiрi
болып, әрi салмақты да ... ... ... ... ... ... да ... шындық. "Қазақ әдебиетiнiң қазiргi дәуiрi (тарихи-
әдеби сын)" деген 1922-23 ... ... ... (N2-3, ... ... ... ... ауыз әдебиетiне, әдебиет ... ... ... Абай ... шолу жасап, қазiргi әдебиеттiң
жай-күйi мен алдағы бағыт-бетi туралы ... ... ... ... әдебиетiн өте жоғары бағалайды: "…Бiздiң ескi, ауызша әдебиетiмiз бай,
өрнектi, түрi, тарауы көп кестелi, қысқасынан айтқанда, ... ... кең, ... ... ... жалпы түрiк әдебиетiнiң iшiнде үлкен
өрiс алатын әдебиет секiлдi көрiнедi… Сөзiнен туатын мағынасы, ... ... ... ... мен ... өзiн ерiксiз елеткендей
болады" [11] - дейдi.
Автор осы пiкiрiн ары қарай тереңдете түсiп, ... ауыз ... ... баса ... ... өз пiкiр ... ұсынады:
"…Әдебиетiмiзде өзге жұрттың ауызша әдебиетiнде жоқ ... ... ... әдебиет бiр заманда тәртiптi жазба әдебиеттiң қызметiн атқарғандығы
бiлiнiп отыр. Сол ... ... ... ... өз ... ... көрiп отырмыз. Сол ескi сөздiң iшiнде ескi қазақ өмiрiнiң әрбiр
дәуiрi, әрбiр мезгiлi және ... ... ... де ... ... ... ... классические произведениелерде, кездесетiн үлгiлi
мiнездер - типтер, ел iшiндегi айрықша таптардың өзгеше психологиясы да ... ... бар" - деп, ... ... - Баян сұлу", "Қобыланды", "Ер
Тарғын" жырларының кейiпкерлерiн мысалға ... ... ауыз ... өмiр бойы зерттеп, көптеген терең ғылыми
еңбектер жазып қалдырғаны белгiлi. Ол еңбектерiнде ауыз әдебиетiнiң өзiндiк
ерекшелiктерiн ... ... ашып ... ... 1927 ... ... кiтабында ауыз әдебиетi мен жазбаша әдебиеттiң айырым
белгiлерi туралы ауыз әдебиетiнiң авторы белгiсiз, ауызша ... ... әр ... ... (вариантты) болуы да мүмкiн деген сияқты бұрын-
соңды ... ... ... ... ... ... тыс
ауыз әдебиетiнiң мазмұндық-мағыналық және ... ... ... ... ... ... бiлдiредi. Автор ауыз әдебиетiнде
халықтың өнерi мен ... де, ... де, ... ... деген
көзқарасы жинақталатынын айта келiп, "ауызша әдебиетте бiр жаққа ... ... ... ... Оны елдiң дiн нанымы, елдiң белгiлi салты,
әдетi туғызады", - дейдi. Сондай-ақ, "Ауызша ... ... ... өлшенiп, арнаулы әнмен айтылады. Сол себептi оның сыртқы түрiнде
жазбадан айырмасы бар. Ол желпiнiп ... [11, 4-т., 18-б] - ... ... осы ... ауыз әдебиетiнен гөрi жазбаша әдебиетке жақындау
болып келетiн "Кенесары-Наурызбай", "Исатай-Махамбет", "Бекет батыр" жайлы
тарихи жырлардың батырлар ... ... ... ... ... ... басқа өлең-жырлардағыдай тұспалмен асыра,
жасыра суреттеуге бой бермей, күнi кеше ғана ... ... ... оқиғалардың
бетiнде "тарих басып өткен жер, сорғалаған қан, сойқақтаған iз ... ... ... ... ... ... қылып қалай жырлайын десе
де, олар көбiнесе бүгiнгiнiң адамы болып тұрып алып, ... ... ... Бұл ... ақын қиялы қаншалық шарықтаймын дегенiмен "өмiр
кiсенiмен тұсалып", бұрынғы өлең-жырлардағы жасырынды сүйетiн ... ... ... жаңа ... ... ... ... жағы басымдау бола
берген. Олардағы "өлең тiлi құр ғана ұйқасы мен қызуын қуған сөз" ... ... ... ... ... түрлерiнен құралған сом алтындай жұмыр келетiн
кесек тiл" [11, 4-т., 16-б] - деп, ... ... ... ... ... мән бередi.
Жоғарыда сөз болып отырған "Қазақ әдебиетiнiң ... ... ... автор жазба әдебиеттiң басталу кезеңiне де шолу жасап тоқталып
өтедi. Қазақ жазбаша ... ... ... деп сол ... ... жас ғалым келiспейтiндiгiн бiлдiрiп: "Қазақта жазба ... көп ... ... - деп, ... әдебиеттiң басталу кезеңiне
шартты түрде "Көшпелi дәуiр әдебиетi" деген атау ... ... ... ... ... ... айтамыз. Мана сол замандағы ой ойлаған
адамдардың ойында болған өзгерiстi, сөздерiнен туған жаңа ... ... ... ... ... ... әрi пiшiндiк өзгерiстерi мен бiртiндеп
ене ... ... ... аударады.
М.Әуезов: "Көшпелi дәуiрдегi ақындардың бәрiнiң жайынан айтатын сөз -
бұлар өз ... бел ... ... ... - ... ... ... заманы. Ел дертiне не нәрсенiң ем екенiн бiлмей, бiрi
дiндi, бiрi ескiлiктi жақтап, бiрi орыс ұлығын ... бiрi ... ... ... таба ... ... ... заман" - деп, ол дәуiр
әдебиетiнiң өзiндiк ерекшелiктерiне, мазмұндық сыпатына бойлап барады, -
"Мiнеки, ... ... ... ... - ... Бұлардың өлеңдерiнде ел
тұрмысының бұрынғы айтылып жүрген жалғыз қызығы мен ... ... ... ... негiзгi себептер айтыла бастаған. Ел күндегi
өмiрi, күндегi сезiмi, күндегi ойыменен ... ... iшiне ... - ... ... ... әрбiр жеке тұлғаның өздерiне тән ерекшелiк,
өзгешелiктерi болады. М.Әуезов ... ... ... ... қадау-қадау кезеңдерiне, жеке өкiлдерiне көңiл аударып, сараптау
пiкiрлерiн бiлдiрiп отырған.
"Әдебиет тарихы" атты ... ... ... ... ... әдебиетi" деген шартты атаудың орнына "Зар ... ... ... ат бередi. Мұнда да жазба ... ... ... ... сөз бола ... ... "жазба әдебиеттi туғызатын, ең алдымен,
жалғыз ақындар" деп тұжырымдайды.
Автор: "Алғашқы рет келешек заманның құбыжығын сезiп, тұспалмен белгi
берiп, ... ... - ... деп, оны зар заман ақындарының, яғни
жазба әдебиеттiң басы деп санайды. Асанқайғы ... бәрi ... ... ... жұмбақ. "Бетi шалғай терiстен, қиын қиядан, бұлт ... ... ... ... ... жиылған" суреттер болады."
"Құлан жортпас қу тақыр", "Құлықтан туған құлаша" немесе "Қилы-қилы
заман ... ... ... ... ... ... ... бодан
болғанда, қайран ел, есiл жұрт не ... ... ... ауыр сұрақ, ащы
жұмбақ ненi аңғартады?! "Сыртқы аламыштығына қарап жатсынбай, iшкi жұмбақ
мағынадағы түбiрi бiрлiгiн ... соны ... ... 4-т., 213-б] ... кiтапқа "арғы заманның Сыпыра жырау, Қазтуғаны, бергiнiң
Алаша Байтоқ жырау, Базар жырауы, Досқожасын" ... ... ... Бұхар
жырауға ауысады. "Бұхар жырау - Абылайдың ... ... ... ... ... қорытынды айтып, бет нұсқайтын кемел ақылшысы". Бұхар жырау
толғауларының сарыны Асанқайғы толғауларындай. ... бұл ... ... ... жасап алған сарын емес, сол өз заманының "дертi улатқан
ақынның жүрегiнен қайнап ... шын ... шын ... ... ... ақын, жыраулардың денi оның дәстүрiн жалғастырып, толғауларының
жұмбағын шешуге ұмтылған.
1933 жылы мектепке арнап ... оқу ... да ... жырау шығармашылығын қарастырады. Оның сол әзiрше қолда бар ... ... көп ... сөз ... ... ... патша
өкiметiне бағынбай, жеке хандық билiктi сақтау және көпке тiзгiн ... нық ... ... отырып соңынан ерту керек деген сияқты екi негiзгi
сарын бар деп ... ... ... айдап сал, бiрақ сыр ұшығын берме.
Қайта көпке мақсатың ұғымсыз, жүрiсiң, iсiң ... ... салу ... болсын, сөзiң жұмбақ болсын дейдi. Осы Бұхардың өзi тұтынған жолы.
Артында қалған сөзi де соны ... [11, 7-т., 274-б] - деп, ... ... ... ... ... ... "Түйiндi сөзiн бiрен-саран
жерге көмбе-көмбе қып ... ... өлең ... ... не ... ... соң, ... киер қамқа тон
Күн не болар айдан соң. ... ... ... ... тұрған бәйшешек, Еңсесi биiк кең ... ... ... соң. ... ... ... соң, -
деген сияқты "көпке ана сөз, мына сөздiң ... ... ... ... ... отырады" - деп, ... ... ... саралап сараптайды.
Өлеңдерi от-жалынға шарпылған Махамбет ақын Исатай бастаған
көтерiлiстiң бiр басшысы бола ... ... ... ... ... үгiт пен iстiң соңына түскендiгiн, ... сөз сөйлесе жалпы
қазақтың қанын қыздырып, ... ... ... ... ... ... Жыраудың толғауларындай алуаны мол күрделi емес, бiр ғана
негiзгi тақырыпқа құрылғандай: ... ... әр ... шаң ... ... бытырап жүретiн суреттер мынада қатты жымдасып, екшелiп, бiр
бас, бiр тас боп ... ... ... атқа ер ... ... ... бiр-ақ сөйлем iспеттi. “Неше алуан қатар ... ... ... ең ... ...... iсi бiтер ме?!” деген бiр
қайырмамен аяқтайды. Ауызша айтылған желдiрме болғандықтан, ұйқасы ... ... ... Бiр жерiнде қат-қабаттап кетiп, өзге бiр жерiнде
шанжау-шанжау түсiп, ... ... ... ... ... ... тасқыны билейдi” [11., 7-т., 276-б.] – деп, отты ... ... ... өте көрнектi де дәл бере алған.
М.Әуезов Махамбеттен кейiнгi зар заман ... ... ... ... ... ... да әрқайсысының жеке-жеке және жалпысына
ортақ ерекшелiктерiн ашады. Егер жыраулар кезiнде жаңа туып келе ... қара ... ... келе ... ... сыңайынан шошынып, өз
басына төнер қауiп-қасiреттi жұмбақтап жыр етсе, “бұл ... ... ... ... сөз ... содан түскен бұршақты, үй жыққан
дауылды, мал ықтырған соққыны сөз ... Ақ ... ... саясаттың
жемiсiнен түскен қаза мен дерт қандай болды, соларды ... ... ... Бiреуi елдi орыс ұлығы билеп, “ел ... ... ... ... ... Екiншiсi ел жайлауын орыс алып, жер
тарылғанын айтады. Үшiншiсi дiн ... ... ... ... ру
тiршiлiгiнiң шырқы бұзылғанын” айтады. Айналып ... ... ... ... ... сағынып, қазiргiден қажып, торығу, алдыңғыдан
шошынып қорқу, сондықтан ыңыранып, ... ... ... 226-б.] – ... осы ... Шортанбай, Мұрат, Әбубәкiр, ... ... ... ... туып қалыптасуын, сондай-ақ
көркемдiк ерекшелiктерiн де ашып ... ... ... ... “Сөздiң сырт келiсiмiн сонша қумайды. Оған iшкi мағына, мазмұн
толық жетсiн дейдi. Сол себептi ... ... ... ... ұйқас үшiн
астын-үстiн әкете беретiн аллитерация, ассонанс бұнда болмайды” [11. 7-т.,
322-б.]. Оның өлеңдерi iлгергi ... ... ... ... ... айырылған жабайы тақ-тақ өлең боп қана көрiнедi” деген
шынайы әдiл де қатқыл пiкiр байлауын бiлдiрген.
М.Әуезов қазақ әдебиетiнiң тарихында ... орны бар ... ... әрi ... ... әрi орысша дворян-ақсүйек боп өз бетiнше
кең сайран тiршiлiк еткен” Шәңгерей ... да ... ... Ол ... ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы күйректiк, ... ... ... ... ... бой ... дiни лирикаға да,
елесшiлдiкке де (символизмге) берiлген әдебиет өкiлдерi ... ... ... сенiм мен үмiттен” күдер үзiп, бүгiнгiден қашатын ... ... ... басы ... ... ол ... ... “үкiлеп-тұмарлап, айшық сала сөйлеп,... сөзден бедер
салып, зергерлiк жағын көп ... ... ... деп ... жоғары бағалай отырып, “... алып ұшқан, аспандаған кердең кербез
күйдi көрсетсе де, ... ... ... саяз ғана ... ... ... үн бар, ... өнiп тұрған нәр аз, ... дәлдiктен алыс ... ... [11. 7-т. 391-б.] – деп сол ... ... ... ... Мұны ... түсiнсек те автордың сол бiр алмағайып қатерлi
жылдардың өзiнде әдiл ... ... ... ... айта ... ... шара жоқ.
Қазақ әдебиетiндегi ұлттық дәстүрдi дамытуда ұлы ақын Абайдың орны
ерекше екендiгi белгiлi. “Қазақ ... ... ... атты ... ... ... өзi “әдебиет тарихының ретiмен қарасақ,...
қазақта жазба әдебиет Абайдан көп бұрын ... дей ... ... ... ретiнен қарағанда” жазба әдебиеттiң басы Абайдан
басталады деген ... ... деп ... ... ... жарияланған бiр
сұхбатында: “Абайға әсер еткен дүниелер ... ... Абай ... ... ... ... ... қорытылған асылы, жаңа бiтiм, ... Абай ... ... ... ойшылдықтың өкiлдерiнiң арасында
жүз бiрiншiсi емес, бiрден бiрi ғана...” [12] – деп өзiнiң түйiндi ... ... ... ... осы ... ... ... байланысты
М.Әуезов 1918 жылы “Абай” журналында жарияланған “Абайдың өнерi һәм
қызметi” атты ... ... ... оның ... өзгеше нұр
кiргiзгенiн, “өлеңнен неше түрлi ... ... көп ... ... жол ... атап ... ... қиялы шалымды, ойы терең, ... әр ... ... асыл ... көп” екендiгiн, “дүниенiң
сыры мен жүрегiнiң жалғасып кететiндiгiн”, “не нәрсенiң болсын жарастығын,
келiсiмiн, сұлудың сұлуын iздейтiндiгiн” дөп ... дәл тани ... ... ... ... аз ... көп мағына сыйғызғыш, өрнектi дәлшiл, күйлi,
таза һәм анық келедi” деп тұжырымдайды. М.Әуезов осы ой-пiкiрiн 1959 ... Абай ... ... ... жалғастырып, оның қазақ тiлiне,
поэзиялық ... ... ... көп ... ... татымал сөздерге жаңаша оралым, жаңаша қолданыс ... ... ... ... ... ... дәлелдеп бередi. Айталық: “Желсiз
түнде” ... - қысқа қайырылған, аз жайға көп ... ... ... анық ... ... ырғақты, әсем лирика. ...Бұндағы тiл – сөзбен айтылған күй
емес, сөз ... ... тiлi ... тиiс. ұлы ... және ... ақын
сол жайлардың барлығын емеурiннен, елестен ғана танытып, ... ... ... ғана ... кiлт ... Оқушы өзi ойланып, өзi хиялдап, арғы
сырдың баршасын өзi қосатындай етiп леп бередi де тына қояды” ... ... ... ... мен ... ... пен ... ашып
бергендей.
М.Әуезов ертеректе жазған мақалаларында Абай өлеңдерiн қоғам қажетi,
заман талабы ... ... ... ... ... ашып
айқындап, ақын шығармашылығын жалпы қазақ әдебиетiнiң даму тарихында “Абай
дәуiрi” болып қалыптасқанын және оның өзiндiк орны мен ... ... ... аса жоғары бағалайды: “Абайдың өлеңiнiң iшiндегi
мағынасы мен беттеген бағыты жағынан қарағанда көшпелi ... ... жерi: ... ... ... зар да, әлi ... ... да жоқ.
Оның орнына қазақ өмiрiнiң кем-кетiгiн түсiнген көзi ашықтық бар, дәлдеп
ауруын тауып, емiн ... ... ... [11., 2-т., 83-б.] – деп ... ... ... ... “ашық тiлек, айқын ұғымның, ... ... ... ... ... жаңа түр, ... ... ие
болып, жаңа бағытқа ойысқанын сөз етедi. “Абайдан басталған сол реализмнiң
сарыны қазақ әдебиетiне осы ... ... жол ... келе ... деп
әдебиеттiң Абайдан бергi дәуiрдегi бағыт-бетiне сипаттама бередi.
Қазақ әдебиетiнiң iлгерi даму өрiсiне байланысты ... ... да ... ... ... бiлдiредi: “Олай болса, жазылатын
пьесаларда, романдарда, әңгiмелерде, поэмаларда қазақтың негiзгi мiнездерiн
айқын көрсететiн ... ... ... Қазақ әдебиетiнiң iшiне қазақ өмiрiн
түгел суретiмен алып кiру - әдебиеттiң ... ... Бұл ... ... ... жүзiп жүрмiз. Қазақ әдебиетi қазақ өмiрiнiң бетiндегi ... ... ... ... iшiне тазша бала менен жалшы сақау қатын да кiрген
болса, бүгiнгi әдебиетке қалпақ ... ... ... қой жайып жүрген
қойшыға шейiн кiруге тиiс. Әдебиет сол күнде ғана өмiр ... өмiр ... ... [11, 2-т., 86-б.] – деп ... ... әдебиетiнiң ұзын-ырға тарихын шолып қарастыра отырып,
әдебиеттегi ұлттық дәстүрдiң туып қалыптасуы мен өсiп даму жолдарын саралап
өтедi. Әдебиеттегi дәстүр мен ... ... ... ... өмiрiмен ара қатысына, өмiрдегi толғақты мәселелердi терең ашып, жан-
жақты бейнелеп көрсетуiне тiкелей байланысты деп ... ... ... ... ... ... жалпылама жадағай түрде емес,
нақтылай адам өмiрiне тигiзер ... ... ... ... ... ... шынайы бейнеленуi қажет деп бiледi. Үшiншiден, әдебиеттiң негiзi
бейнелеу құралы – тiл қолданысының ... сол ... ... ... болуы қажет деп есептейдi.
Мiне, әдебиетке қойылатын осы негiзгi талап ... ... ... қаламгер өз шығармаларын жазуда да осындай биiк ... етiп ... ... ... ... дәстүрдi дамытудағы
жаңашылдығын сөз еткенде, алдымен, оның әдебиеттегi жаңа жанрлардың туып
қалыптасуының ... ... ... ... ... әдеби
сын мен әдебиеттану ғылымының өсiп дамуына мол еңбек сiңiрiп, ... ... ... атап көрсетуiмiз керек.
М.Әуезов, өзi айтқандай, алғаш әдеби қадамын өлең жазудан бастап,
бiрақ оларды ... ... да ... Оның ... ... жүзiнде
жарияланған көркем туындылары – прозалық және драмалық шығармалары мен
ғылыми-публицистикалық, сын еңбектерi болды.
Ең ... ... ...... күнi" 1921 жылы ... ... ... 1922 жылы жеке кiтап болып шықты. Алғашқы
"Еңлiк-Кебек" пьесасының жобасы 1917 жылы киiз үйде ... 1922 ... ... ... ... ... 1917 жылдан бастап ... ... ... ... ... ... бұған дейiн
де қазақ әдебиетiнде тиiп-қашты болса да прозалық, ... ... сын ... ... ... iз түсе бастаған едi. Бiрақ, олар
өздерiнiң сапалық деңгей-дәрежесiмен де және басқа да ... ... даму ... айтарлықтай орынға ие бола алмаған. ХХ ғасыр
әдебиетiмен тел өскен, "заманмен ... ... ... көрнектi қаламгер
Сәбит Мұқанов: "1921 жылы жазылған "Қорғансыздың күнi" атты ... ... шын ... ... ... дәрежесiне
көтерiлдi…
…Қазақ әдебиетiнде драматургия жанры тек Мұхтар Әуезов қана ашқан
жаңалық. Одан бұрын ... ... ... ... ... пьесаның өзi
түгiл, иiсi де болған жоқ. Қазақ драматургиясының алғашқы жолын М.Әуезовтiң
қаламынан 1917 жылы ... ... ... ... [13] - ... ... 20-30 жылдары әдебиет сынына, баспасөзге белсене араласқан,
жетекшiлiк қызметте болған сыншы Ғаббас Тоғжанов 1929 жылы шыққан ... сын ... атты ... ... екi-үш жыл бұрын көркем әдебиет
жайында бiрен-саран адамдар жазатын. Әуезұлы Мұхтар ... едi. ... ... едi. Анда-санда Сәкен мен Нәзiр айтысып қоюшы едi. ... ... ... ...... оқығандарымыз", бiлiмi
де бар, қаламы да жүйрiк ... ... ... ... ... ... тексерiп сын жазғандар осылар" [14] - деп атап ... 1920-30 ... ... ... әңгiмелер мен бiрнеше
повестер және он шақты ... ... ... ... ... ... ... ескi өмiр ауыртпалықтарын суреттейтiн шығармалар;
2) қазақ әйелдерiнiң тағдыр-тауқыметi туралы әңгiмелер мен пьесалар;
3) оқыған азаматтар бейнесiн жасауға арналған әңгiмелер;
4) жаңа ... ... ... ... деп ... жiктеуге болар едi.
Бұл топтаудағы әңгiмелердiң қай-қайсысы болса да, бiр ... ... ... ... қамтып жатуы әбден мүмкiн. Сондықтан да жалпы
топтау-жiктеулердiң қандай ... ... ... орын ... өмiр ... суреттейтiн I-топқа: "Қорғансыздың күнi",
"Жетiм", "Ескiлiк көлеңкесiнде", "Барымта" т.б. әңгiмелерi мен ... ... және ... “Қарагөз” пьесаларын жатқызуға болар
едi.
М.Әуезовтiң ... ... ... ... ... мiн, ... айып" дәрежесiне дейiн көтерген кiнә, негiзiнен, осы ескi тарихи
тақырыпта жазылғандығы едi. ... қай ... ... ... өз ... көкейкестi мәселелерiн игеру қажеттiгiн еске
салып, талап етiп отыру орынды делiк. ... өнер ... ... мен ... тек тақырып шеңберiне телiп қою, жұмсартып айтқанда,
үлкен әбестiк болар едi. ... "шаш ал ... бас ... әпербақандық
кезiнде кей жерлерде үлкен зардаптарға соқтырды ғой.
Әйтпесе, ... ... ... ... ... ... ... Максим Горькийдiң өзi революция жылдары "Италия
туралы ... мен ... ... ... едi. Ал, ... алғашқы жылдары ол өзiнiң автобиографиялық ... мен ... ... ... ... ... iсi" романын
жазғаны белгiлi. Кейiнiректегi "Егор Булычов және басқалар", "Достигаев
және басқалар" атты ... да ... ... ... ... ... Одағын аралағанда" атты очеркiнде жазушы: "Менiң ... ... ... ... ... мүмкiн, жас оқырманға ұнамас та.
Бiрақ мен мұны әдейi, саналы түрде iстеп отырмын. Өйткенi ... жағы ... жете ... деп ... - деп ... едi. Горькийге ешкiм,
ешқандай айып та, кiнә да таққан жоқ.
Шынында да өткен өмiрдi жете ... сол ... ... дамудың түрлi
заңдылық ерекшелiктерiн айқын түсiнбейiнше, бүгiнгi өмiрдiң жай-күйiн, ... ... ... ... емес ... 1920 ... ... көптеген әңгiме, повестерi мен
пьесаларында өткен өмiр көрiнiстерiн жаңаша ... ... жаңа ... сай ... ... бұл ... жазушы өткендегi ауыр да
азапты тұрмыстың күйкi құбылыстарын, қайшылықтарын сынап, әшкерелеп ... ... ... ... ... да ... ... тамыры тереңнен тепсiнiп ... ... ... ... де жарқын қасиеттерiн тауып көрсетедi, соларға меңзейдi.
Зерттеушi-сыншылардың ... ерте ... көп ... ... ... алғашқы "Қорғансыздың күнi" атты әңгiмесiнiң өзiн ... ... ескi ... сорақылық көрiнiстерiн, ғарiп-қасерлердiң азапты
да аянышты халiн ашып суреттейдi. Әңгiменi оқып шыққаныңызда көз ... ... ... уыз жас ... одан айырылып, соңғы үмiтi
үзiлiп, ... ... ... ... ... мен мұңлық ана қалады. Жан
түршiгерлiк трагедия.
Бiрақ осы әңгiмеде тек құрдымға кеткен ... ғана ... ... ... да ... ... ... күш бар, қарауытып
тұнжыраған мылқау ағыстың астында жатқан ... ... ... қара күшi мен ... бар ... ... Ақан болыс пен оның
жандайшабы Қалтай әлсiз, панасыз сәби жасқа жауыздық сұмдығын жасап ... адам ... ... ... ... ... ... келген бiр нәрсе – шешелерiне барлық ... ... ... ... жату едi. Артынан әлгiлердiң әлсiздiгiн ойлағанда, iшi құсаға толып,
жас жүрегi ... бұл ... ... ... ... тартты".
Ал бұл тек жалғыз Ғазизаның ғана тартқан азабы емес, дәл осы сияқты
зорлық-зомбылықтарды әр ... ... ... ... ... де, кiшi де
бастан кешiрiп отырған. Бұл жайды жазушы ... жаңа ... ... ... бала" Ғазизаның сезiм-түйсiгi арқылы берiп отыр. Мұндай зорлық,
зұлымдықты көрердей Ғазизаның, ғазизалардың не жазығы бар едi?! Өмiр ... болу ... пе едi? ... ... ... ... дауа бар? ... сайын жүрегiн ыза керней бастады. Көңiлiндегi күштi ... ... ... ... басынан кешiрген жетiмдiкке, бейнетке, жалғыздыққа,
қорлық-мазаққа түгелiмен қарсылық ойлады. Өмiрiнде ... ... ... намыс, барлық еркiн билеп, дуылдап, басына бiр-ақ шықты".
Мiне, сол "ашу, ыза, намыс" ... жас ... ... ...... ... ... жауыздық, зұлымдық тудырып отырған азапты өмiрдiң
есiгiн сiлкiп жабуға итермелеп отыр. Оның сол ... өлiмi ... ... ... тұяқ ... ... күресi едi.
"Бiресе өкiрiп, бiресе гуiлдеп, құтырынып ұйтқып соққан қатты жел
Ғазизаға "жүр-жүр!" дегендей болып, дедектетiп алып ... ... ... Осы елеусiз ғана берiлген табиғат сұрапылы әңгiме кейiпкерiнiң жан
дүниесiндегi бұлқыныспен ғана ... ... сол ... ... жәбiр-жапа
шеккендердiң бойындағы, әлi бағыт-бағдары айқындалмаған, екпiн лебi бiр-
бiрiне ұласып, тұтаспаған ... ... де ... ... ... деп ... келесi әңгiмеде осы болмашы бұлқыныс басқаша,
жаңаша сипат ... ... да ... ауыр азабы он-он бiр жасар тұл жетiм
Қасымды өлiмге, мәңгiлiк толасқа итермелейдi. Бiрақ оны өлiмге ... ыза, ... қана ... ... түрдегi өмiр үшiн күрес. Қасым
өзiне зәрленiп төнiп қалған Исаны жан далбаса жасап, таспен ұрып ... ... Ендi оған ... қолына қайта түскеннен гөрi, қара түннiң
қойнына қашып кiргенi әлдеқайда артық.
Мiне, мұнда ... өзiн ... ... ... яғни,
әдiлетсiздiкке қарсы тас атуға дейiн барады. Оған тас лақтыртып ... үгiт, ... идея ... әлi оң қол, сол қолын жете айырмаған жас
сәбиге төнiп келген әдiлетсiз өмiрдiң азабы, ... ... Ал, ... ... мен ескi өмiр ... қатал шыншылдығымен ашып
көрсете алған.
Ендi осы Ғазиза, Қасымдар ... ... ... ... ... оқиғасы" атты көлемдiрек шығармасында жаңа бiр белге
көтерiледi. Бұл повестегi ...... ... ... ... ... бар ... тартып, ыстығына күйiп, суығына тоңып
өскен, ақыл-есi толысқан азамат. Бәлкiм, ол да ... ... ... ... ... ... ... тыныштыққа өз ықтиярымен оңай алмастыра
қояр ма едi, ... оның ... ... ... ... ... әйел,
бала-шағасы да бар. Сондықтан оған өз өмiрi үшiн ғана емес, сол қара қазан-
әйел, бала-шағасы үшiн де ... ... етуi ... Мiне, ... ... ... екi – төрт" деген сияқты мәңгi өзгермес ... ... ... ... ... аулынан баян таппай, қуғын көрiп жалғыз қалған Бақтығұл тiрлiк
үшiн, өмiр үшiн ... ... ... ... бiр ... ...
барымталап ұрлық жасауға мәжбүр болды. Бiрақ сол ... ұзын ... ... ... ... ... алғызып қарап отыра ма?! Еттен өтiп,
сүйекке жеткен Сәлмен тепкiсi Бақтығұлды Жарасбай болыс сияқты "етек алған
қалың ... ... ... ... Ал Сәлменнiң бақталасы Жарасбайдың
оны "бiр есепке, керекке жұмсайтын атқан оқ болар деп, ... да өз ... анық ... мығым оқ болар деп топшылап отырғанын" Бақтығұл қайдан
ұқсын. Сөйтiп, түптен ... өз ... ... ... ... ... мен малын сақтап қалу үшiн кезегi келгенде оны ... ... ... ... Бұл жерден де қашып шығуға мәжбүр болған
Бақтығұл азап-қорлыққа, ыза-кекке ... ... ақыр ... ... атып ... Барлығы соншалық нанымды да дәлелдi.
"Денесiн талай заманнан тұқыртып басып жүрген дерт пен ызадан ... ... ... ... ... ... Сергiп, көңiлi
ойнақшығандай. Жолшыбай кез келген өзiн танымайтын бiр жалғыз ... ... бiр бұғы атып ... - деп мұрт ... ... жымиып өте бердi"-
деген қысқа ғана орамда қаншалық мол көркемдiк қуат пен ... уыт ... ... ... ... ... Ғазиза, Қасымдардай өмiр
ауыртпалығына өзiн-өзi өлiмге қию арқылы қарсылық етiп қоймай, әдiлетсiз
ортаға саналы түрде ... атып ... ... ... ... ... жерi
де белгiлi. Бiрақ ... ... ... ... мол ... ... оның жан дүниесiндегi өзгерiс-өсулердi, олардың қоғамдық-
әлеуметтiк, философиялық астар-мәнiн де ақтарып ашып ... ... ... алғашқы танысқан барымташы Бақтығұлымыз бен мына соңғы жолдардағы
"денесiн талай заманнан ... ... ... дерт пен ... ... ... ... арасында қаншалық ұлы өзгерiстер бар
десеңiзшi! ... да ... көз ... ... өттi. Мұнда да Бақтығұлға
мылтық атқызып отырған автордың қалауы емес, Сәлмен, Жарасбайлардың ... ... ... мен ... 1920 ... ... бiр топ ... сол дәуiрiндегi
басты мәселелердiң бiрi болған әйел қауымының тағдыр-тауқыметi жан-жақты
қамтылып сөз болады. Бұл ... да ... ... ... ескiден
қалыптасып келген әлеуметтiк теңсiздiктiң кезектi бiр көрiнiсi деп қана
қарамай, оны халықтың ... ... ... ... ... ... ... жолына тiкелей байланысты қарастырады. 1917 ... ... ... ... атты ... ... бiрiнде: "Адам
баласының адамшылық жолындағы таппақ тарақхияты әйел халiне жалғасады. Сол
себептi әйелдiң басындағы сасық тұман ... ... ... ... ... қарамайды. Ал қазақ, мешел болып қалам демесең тағылымыңды,
бесiгiңдi түзе! Оны ... ... ... ... ... ... ... жылы жазған "Қазақ әйелi" атты мақалсында да ... осы ... ... ... ... мәселесiне тiкелей арналған "Еңлiк-Кебек", "Бәйбiше –
тоқал", "Қаракөз" сияқты әйгiлi пьесаларымен қатар "Кiм кiнәлi?", "Қыстың
күнгi ... ... ... ... т.б. ... де ... мәнi зор осы ... жан-жақты кең қамтып, түбегейлi
қарастырады. Бұл шығармаларында жазушы қазақ ... ... ... ... қоғамдық дамуға тигiзiп отырған ... ... ... ашып ... ... Ол әйел ... адам төзгiсiз
ауыртпалықтарына негiз болып отырған әлеуметтiк ортаны да, сондай-ақ осы
әдiлетсiз салт-дәстүрдiң әйелдiң өз ... ... нық ... ... да ... ... кiнәлi?" атты әңгiмесiнде автор мейiрiмсiз қаталдықтың,
надандықтың құрбаны ... ... ... ... ескi салттың
әдiлетсiздiгiн, кертартпалығын ашып ... ... өз ... ... мен ... да оның Iсләмға деген махаббатын, өз бақытына,
еркiндiгiне құштарлығын ... ... ... пәк ... жүрек қалауы деп
бiлмей, оны Iсләм дуалаған деп ... ... өз ... ... ... ... жан Iсламнан көредi. Мұнда да автор қорытынды
идеяны көрiнеу шиiрiп тастай салмай, болмыс шындығын тереңнен ... ... ... жайып салып отыр.
Ал, "Ескiлiк көлеңкесiнде" атты әңгiмеде әже ақылынан, ескi ... ... кәрi ... ... ... ... ризалық бiлдiрген жас
қыз Жәмештiң сезiм құбылысы ... оның ... ... ... ... өзi жете ... iшкi қарсылық күресiнiң бетiн ... осы ... ... ... ... әңгiмелердегi Жәмила,
Қаракөз сияқты кейiпкерлер – қиын-қыстау өмiр қалпы, салт заңы ... ... өз ... ... асыл ... ... қала
бiлген, "құдай қосқан қосақтарын" емес, жүрек қалауын аңсап, өз ... ... ... ... ... ... М.Әуезов жиырмасыншы жылдардағы көркем
туындыларының көпшiлiгiн тарихи тақырыпқа ... ... ... ... мақсатында емес, қайта нағыз халықтық прогресс жолына бағыттаған.
Олай болса, жазушының бастапқы дәуiрдегi ... өз ... де, ... күнi ... де жаңа ... ... iсiне мол ... қосып отыр. Түптеп
келгенде, көркем өнердiң, ... ... ... ... ... ... ғой.
ХХ ғасырдың бас кезiнде қазақ ... ... ... ... ... ... Олар қоғам өмiрiне етене араласып, елдiң мұң-
мұқтажына ... ие ... ... ... ... ... ... 1917 жылы жазған "Қазақтың өзгеше мiнездерi", ... атты ... ... ... азаматтарға жүктелер
мiндеттер жайлы өз ой-пiкiрлерiн атап көрсетедi. Алғашқысында: "… Халықтың
өзiне айтып, мiнезiн ... ... ... ... ...... ... ендiгi жас балаларға өздерi үлгi болып,
надандықтан шығарып, адамшылықтық жарық жағына ... ...... келесi мақалада: "Бiздiң мақсатымыз – мал табу, шен тағу ... неше ... ... ... ... ... ... жатқан ауыр
халқымызды өрге сүйреудiң әдiсiн, тәсiлiн табуға тырысу керек"… ,- ... ... ... келе ... ... азаматтарымыздың салған
жерден төрт аяғы тең түсiп тайпалып кете ... ... Әуел ... өзi ... жеп ... кеткен: "Ойында жоқ бiрiнiң Салтыков ... Я ... я ... ... ... ... ой, ... жоқ санасы"
дегендей, алалық пен шалалық мол орын алған едi.
М.Әуезов те сол кезеңдегi әңгiмелерiнде қазақ оқығандарының арасындағы
келеңсiз кемшiлiктердi ... ... 1923 жылы ... ... ... ... қайтыс болған жолдасының әйелiне үйленiп, ... ... ... кәрi ... ажал ... ... Жұмағұлдың
бейнесiн жасайды. Ол оқығанының пайдасын адамшылық ... ... ...... ... қалған сорлы кемпiрге зорлық көрсетiп" дүниесiн
тартып алуға дейiн барады. Ал ... таза ... ара ... болып
әрекеттенгенiмен дәрменсiздiк танытады.
Жазушы "Үйлену" әңгiмесiндегi Оспан, "Кiм кiнәлi" ... ... ... ... ... көлеңкесi" әңгiмесiндегi Қабыш
бейнелерi арқылы сол кездегi оқыған азаматтардың ел өмiрiне жете араласа
алмай, ... ... ... ашып көрсетедi. Айталық, ... ... ... ... ұнатып, көңiл жарастығы келiсiп тұрғанымен
ескi салттың алдында дәрменсiздiк жасап, Ғазизаның қазасына душар болады.
Ал оқығаны да, ... да мол, көзi ... ... ... ... ... ... жар таңдауда: "Кiсiге шын дос, шынымен бас сыйлайтын, өзiңдi
құрметтей бiлетiн, жаныңа ... ... ... ... iс қылатын
таза жолдас қыр қызынан шығады"… - деп түсiнiп, - "соны тәрбиелеп адам ... ... ... көзқарасты ұстанады. Автор қала өмiрiне етене араласып
бауыр басып қалған кейiпкерiнiң ауыл ... ... ... ... кейбiр қылықтары мен қимыл - қозғалыстарына өз бойынан, жан
дүниесiнен үйлесiм, ... таба ... ... ... ... ... ... суреттеп бере алған.
Бұл әңгiме әуел баста, 1923 жылы "Шолпан " ... (N6-7-8) ... ... ... атпен "аяғы бар" деп жарияланған болатын. Ал ... ... ... ... өңделiп, "Сөнiп -жану" деген осы ... деп ... ... ... басында осы тақырыпты кеңiнен қамтып
романға арқау етпек ... ... ... ... ... әңгiмелерiнде қазақ оқығандарының
қалыптасу кезеңiндегi ел өмiрiмен ара қатынасының жай-жапсарын бiршама ашып
көрсете алған.
М.Әуезов 1920 ... бас ... ... ... ... ... ... ”Бүркiт аңшылығының суреттерiнiң” ... ... ... ... ... ... ... этюд-
әңгiмелер деп, немесе болашақ көлемдi туындылардың үзiндi эскиздерi деп
қарауға болатын ... бұл ... ... ... ... ... ... адам көңiл-күйiмен астастыра бейнелеуге, түрлi ... ... ... ... тәжiрибе жасап машықтанғандай.
Келешек кең көлемдi ... ... ... өтiп ... ... ... сыңайлы.
"Қыр суреттерi" деп қосымша тақырыпсыз дербес атаумен 1924 жылы ... ... (N1, 43-48 бб.) ... ... ... шығы ... балбырап, бас иiп тұрған ... ... ... ... ... жер ... тегiс төселген жарық жолдың
сәулесiне шомылып, сiлкiнiп шығып, сығып, бойын безей бастады. Аспан, ... ... ... табиғат тегiс тiрiлдi - деп ... ... ... ... асқан шеберлiкпен дәл айқын бейнелей келiп,
- ... әлi ... ... ... ... өруге бет алса да ерiнгендей,
бiр басып қана ... ... ... ... ертеңгi әуеге есiнеп
тұрған малдардың түрi ... ... ... жатқан ауылдың жанымен
ырғақтасып, жаңа ... келе ... жылы ... ... ... ... қосылған кесте…” сияқты-деп адам мен табиғатты iштей
астастырып жiбергендей.
”Бүркiт аңшылығының суреттерi” әңгiмесiне автор ... ... ... ... екен. Мұнда әуелi ”Заман еркесi” деп жарияланған
”Сөнiп-жану” ... бас ... ... есiмi ... Соған
қарағанда бұл екi әңгiме де бiр романның үзiндiлерi болса керек.
Осы тұста ескерте кетсек, 1929 жылы ”Өз ... ... ... ... ”1924 жылы қыс елде ... бiр ... жазып едiм, ол
әлi баспада шыққан жоқ”-деп жазған ... Ол қай ... ... ... ... күйде қалып отыр. Жазушыны 1930-жылы түрмеге жапқан ... ... ... жоғалған.
Жоғарыда аталған басқа әңгiмелердi де толықанды бүтiн дүниелерге
дайындаған үзiндiлер сияқты атағанымызбен, оларды өз ... жеке ... ... де ... ... ... сол ... қазақ
прозасында кездесе бермейтiн жанды пейзаж бен ... ... ... ... бастағанын айқын танытқандай.
М.Әуезовтiң осы 20 жылдардың соңына қарай жазылған “Көксерек” атты
ұзақ әңгiмесi өзiнiң тақырыбы ... ... ... ... ... ... оның басқа шығармаларынан оқшауырақ тұрады. Сырт қарағанда
жай бiр ... ... ... жазылған сияқты көрiнетiн бұл әңгiменiң
философиялық түйiнi тiптi тереңде жатыр. Әлi көзiн ... ... ... ... ... ... ... өсiп есейген соң өз тобырына қосылған
қасқырдың өмiрi туралы ешбiр әсiрiлеу қоспасыз шыншылдықпен жаза ... ... соны ... сом ... ... ... жасай алған.
Көксерек көзiн ашқалы көрiп-бiлгенi адамдар ортасы болса да Құрмаштың
соншалықты аялап-әлпештеп күткенiне көп елiкпей, өз табиғатына жат, ... ... ... ... ... ... iшiне қан қатып
өседi. “Кәпiр, қырыс,тағы емес пе?! ... ... ... ! – ... аңыз ... ”. Ал, ... өз үйiрiне қосылып, қасқырлық тiршiлiгiне
алаңсыз кiрiскеннен кейiн адамдар ортасына аздап болсада көзi ... ... да ... ... ... ... атаулының
сескене беретiн күзетшiнiң айғайы мен иттiң үргенiнен де, ... ... да ... жай ... ... жоқ неше ... ... демей, түн демей, елдiң әлегiн шығарады. Ақыр аяғында өзiн асырап
жетiлдiрген Құрмашты опат етiп ... ... ... ... ... ... та жоқ, - ... соншалықты нанымды да дәлелдi. Басқа
қасқырлар қауымынан әдiс-айласын арттырып өсiрген ... ... ... шыңына шыққан сияқты бейнеленген.
М.Әуезовтiң 1928 жылы ... ... ... ... ... ... ... оқиға болды. Шығармаға “Тарихи повесть (ұзын әңгiме)”
деген ... ... ... ... Ал ... ... Қазақстан
баспасының атынан берiлген алғы сөзiнде шығарма “роман” деп аталыпты.
Бiзде, сол ... ... әлi ... ... ... ... айқын емес. Жалпы осы әдеби терминдердiң қай-қайсысына болса
да үзiлдi-кесiлдi анықтама бере қою оңай ... емес ... 1913 ... ... ... ... шығармасын роман деп атап, ... ... ... ... С.Көбеевтiң “Қалың мал” атты
шығармаларын, сондай-ақ өлеңмен жазылған С.Торайғыровтың “Қамар ... ... ... ... ... да ... деп атап жүрмiз.
Дегенмен, А.Байтұрсынов 1926 жылы жарияланған “Әдебиет танытқышында”
прозалық шығармаларды: ұсақ әңгiме, ұзақ ... ұлы ... деп үшке ... ... ... ... ... басылған шығарма әлi жоқ. Мiржақыптың
“Бақытсыз Жамалына” роман (ұлы әңгiме) деп ат қойылса да, ... мен ... ... о да ұлы емес, ұзақ әңгiмеге жақын”[15]– деп жазған
болатын.
Қазақ ... ... ... ... ... ... шығармалардың
бiрi “Қилы заман” екендiгi күмәнсiз. Ол туралы Р.Бердiбаев, Р.Нұрғалиев,
Ә.Шәрiпов, М.Хасенов, З.Бейсенғали, Т.Тоқбергенов, т.б ... ... ... ... ... ... ... берiлген түрлi анықтамаларды түйiндей
келсек, оның негiзi Ахаң атап ... ... ... мен ... ... екен. Осы тұрғыдан келгенде, “Қилы заманда” үлкен ... ... сөз ... онда жеке ... ғана емес бүкiл халықтың
тағдыры талқыға түскендей. Қазақ халқының ғасырдан ғасырға ... ... ... ... өтiп, ... ... ауыр ... туындап орныға бастаған психологиялық хал-ахуалдарды мейлiнше шынайы,
табиғи қалыпта ... бере ... Егер ... ... ... жеке кейiпкер бойындағы сезiм серпiлiстерiн тереңдеп ашып
көрсеткен болса, бұл романда ... ... ... жұрттың, ұлт, халық
өкiлдерiнiң бойындағы ерекшелiктердi, соған байланысты туындап жатқан ... ... ... аршып танытуға ұмтылған.
Романда сол кезеңдегi халықтың қат-қабаттанып қатпарланған түрлi
ортадағы өкiлдерiнiң өз ... ... ... ... ... ... ... белгiлермен (штрих, детальдармен) бедерленсе де айқын
танылғандай, қазақ арасындағы ақ ... ... ... “Ақжелке” –
Подпороков, оның орынбасары “ұзын сақалды, иiр бойлы, қазақшаға жүйрiк”
Плотников, “қазақ жайын ... ... ... ... көрi тереңiрек
бiлген тергеушi” және солармен ... ... ... жарамсақ
тiлмәштар Жебiрбаев пен Оспандардың бейнелерi;
“ұлық қолтығына кiргiш, жағынғыш” пысық болыс ... ... ... ... ... ... ... бейнесi;
Халықтың қамын жеген ел ағалары Жәмеңке қария, ұзақ батыр, ... ... ... ... бейнелерi;
Халықтың өз ортасынан қайнап шыққан қалың топтың делебесiн қоздыруға
ұйтқы болғандай Көкбай, Баймағамбет, Жансейiт, Қартбайлар ...... ... дәрежесiне көтерiлген.
Патшаның 1916 жылғы “Июнь жарлығы” ... ... ... ауырпалықтар
тудырғаны белгiлi. Өкiметтiң отарлау саясаты шектен шығып, әбден ... ... ендi ... қара ... адам алу ... ... жарлық
халықтың әбден қордаланып қалған ашу-ызасын кернеп, ... ... ... ... ... ... ... көнтерлi алып елдiң бұрынғы момындық, мол
қолдық берегендiгi бiр-ақ ... ... ... ... – деп, жазушы
халықтың бойындағы бұйығы қайрат-жiгерiн қазақ ... ... қою ... ... өрiп, ... суреткерлiк шеберлiкпен
кең жайылым полонолық көрiнiс жасай алған ... түс ... ... ... ... ... бiр қара бұлт өттi. Тау ... маңайды көздеп жүрген, бойы
сергек үлкеннiң барлығы да, албан жайлауының әрбiр тұрғысынан бұл ... едi. Сол күнi ... ... ... ... бiр ... тарады.
Құйындатып, дауылдатып келген қара бұлт жәрмеңке үстiнде аз бөгелiп – содан
әрi төмен қарай Кегендi ... ... ... барғанда жоғалып кеттi. Бүйтiп
айбар шегiп келген “түрiк” екен. Орыстың ұлығына келiп: – ... ... ... бұл елге тие ... - деп ... Бұл хабар жарқ еткен
найзағай артынан күтiрлеп шыққан күркiрек дауысы ... ... iшiн ... Алып ... ... елдiң өкпесi кепкендей болды”, - деп ... ... ... ... халқының ұлт-азаттық қозғалысы етек алып
үдей түскен едi. Халық басына түскен үлкен ауыртпалықтар тұсында бiр-бiрiне
iштей үн ... ... осы ... ... өз шығармасына арнайы енгiзiп
отырғаны айқын.
“Сай-сай, тау-таудың арасында ұлыққа жотасын берiп, ... ... ... ... Басы қарлы, жат сырлы қалың таулар, бұл заманға
шейiн қатпарлы қойнына ... ... ... ... ... ... аттыны дамылсын-дамыл тау құсығындай ағызып, көк даланы
бастырып жатты… Салмақпен басқан қара ... ... ... ... да, ен даланы қаптап алған көптiгiмен: түйiлген қас, тұтасқан ашу,
жұмылған қарсылық пiшiнi сияқтанады…” – деп суреттейдi.
Автор ... ... ... ... ... олардың намыс-жiгерiн
қайрап, “Ауыл итi ала болса, бөрi көрсе бiрiгер” дегендей, “…Әшейiнде жырым-
жырым болып жүрген албан ... ... ... бiр тiлеудiң жолына түгел
қосып бергендiгiн” кейiпкерлердiң өз аузымен айтқызады. ... ... ... ... ... ... қоқақтап тұрған ұлықты
жамбасқа алып жыққандай” мерейiн асырып, мейманасын тасытты. “…ұсынса қол
жеткiсiз бәйтеректей болып тұрған зор ... ... ... жат ... ... жалпайып жерге түсiп, абиыры ақтарылып, жүнi жығылып қалғандай
болды” – деп ... ... ... ... ... ... ... алған момын ел сол алғашқы қарқынымен-ақ бар ... ... ... ... ... түсе бастағандай болды. Ат үстiндегi
қалың шоғыр қара ... ... ... ... мен ұлық ... кейiн қарай сырып келе жатып, Рақымбайлардың арандатуымен
аттарынан түсiп ұлықтармен тiлдеспек болғанда:
“Бағанадан бағып ... ... ... жаяу ... баяғыдан өздерi
танып, бiлiп жүрген жуас қазақ ... ... ... ... ... ... ... ендi дағдылы таныс пiшiндi қара ... ... - деп ... ... ... ... келген екi жақтың ой-сана,
психологиясындағы алма-кезек толқыма ауытқуларды жiтi ... ... ... ... ... ... пен ... арасын
ұшықтырып шиеленiстiрген және сол арқылы екi жақтың да болмыс-бiтiмдерiн
айқын ашып көрсетуге мүмкiндiк ... ... бiрi – ... қаза ... ... ... беру-бермеуге тiреледi.
Жәмеңкенiң сүйегiн беру-бермеудiң ұлықтар үшiн келiп-кетер ештеңесi де
жоқ. Ал ел қазақтарына ар-намысқа тиетiндей ... ... ... ... ... басылып қалған момын қазақтарды әдейi ... ... ... келiп тұзаққа түсiру үшiн ұлықтар Жәмеңкенiң сүйегiн
бермеу керек ... ... ... “Көр бала, аңқау ел соған да шабына от
түскендей тулап, тағы да ... ... ... ... бұрынғының үстiне
тағы да белшесiнен бата бердi”.
Қамсыз, аңғал ... ... ... ... ... түрмеде жатқан
елдiң бас көтерер басшыларын ... ... ғып ... алдаусырататын
бөрлiктiрiп шетiнен қырып салады. Бұл “Орыс қаны ... ... ... ел ... ... ... озбыр отаршыл ұлықтардың қитұрқы
саясатынан туған кезектi iс-шараларының бiр көрiнiсi сияқты едi.
Елдiң ендiгi күйi, ертеңгi күнi ... ... екен ... ... қара ... ... ... қалды. Иесiз болып қаңырап Алатаудың
жайлауы қалды. Құлазып қыстау, қоңырсып жұрт ... ... ... ... ... күн ... Алдында белгiсiздiкке толған тұманды
күндерi құшағын жайды…”, - деп аяқтайды.
1930 жылдардың бас кезiнде М.Әуезов күнделiктi өмiр ... ... ... ... ... жазылған шығармаларында өткен ... ... ... ... ... ... сығырайып
қана көрiнсе де, тамыры тереңнен тепсiнiп жатқан ертеңгi ... ... ... де ... ... ашылып танылған едi. Кейiнгi бұл
әңгiмелерiнде бүгiнгi еңбек ... ... ... таба ... ... ... алмай, өз тамыр-танабынан айырылған ... ... сөз ... ... ... ... "Құм ... "lздер", "Бүркiтшi", "Үш күн", "Бiлекке бiлек" сияқты ... ескi мен ... ... ... құрылған. Бұл шығармаларында
да М.Әуезов мәңгi толастамайтын өмiр күресiнiң өсу өрiсiнiң бетке ... ... ... ... iшкi тамыр тереңiн, жан-сезiм құбылысын
айқындауға ұмтылған.
“Қасеннiң құбылыстары” әңгiмесi автор ... ... ... анықтама атау берiптi. Бұл - жазушының қай-қайсы ... ... ... ... ... Осы ... Қасен, Жамила, Қасымхан да,
кейiнгi әңгiмелердегi ... ... ... ... Асқар, т.б. үстем
тап өкiлдерi әлi әзiр ... ... ... ... де колхоз
тiршiлiгiнен, еңбек адамдарының арасынан баян таппай, жат ... ... ... ашып ... қалып отырады. Қасен, Жамилаларға
ауыл ... да, ... ... ... iнiсi ... мiнез-
құлықтары да, тiптi Үлкен Алматы тауының өр биiктiгi де тiкендей ... ... ... ... Ал, ... мен ... Жексен,
Асқарлар болса, үйiрiн iздеп колхоз малына қарай қашып келiп қосылған
жүйрiк ат – ... ... деп ... ... ... ... өздерi
қолға түседi.
Мiне, жазушы осылайша ... ... ... арқылы жау
элементтердiң өз сырларын өздерiне аштыра отырып, солардың тұспалында жаңа
заманның өзгешелiк ... ... ... ... де ... суық қарайтын күннен-күнге зорайып, тiктенiп шаншыла түсетiн ... биiгi және ... ... ... ... айырылғысы келмесе де,
өз үйiрiн iздеп, колхоз малының iшiне қарай қаша беретiн жүйрiк ат ... осы жаңа ... ... ... сияқты.
М.Әуезовтiң алғаш жазылған ... ... ... ... ... ... психологиялық талдаудың мол орын алуы
деуге болады. Қазақ әдебиетiнде, оның iшiнде ... ... ... қалыптаса бастаған жас қазақ прозасында ... iшкi ... ... ... үңiлу әлi кең қанат жая қоймаған едi. ... ... ... алды ... ... ... жан дүниесiн
айқара ашып көрсетуге ұмтылады. “Қорғансыздың күнi” әңгiмесiнде ... ... ... ... ... ... ... өскен Ғазиза…
көрген көзге алғашқы жерден-ақ сүйкiмдiлiгiн сездiретiн уыз жас. Жалғыз-ақ
ұяң, жұмсақ қарайтын қара көзiнде және ылғи ... ... ... ... ... iзi бар. Пiшiнi мұңды, ... Жас ... ... ... ... дерт ... шығып тұр”-деп, кейiпкердiң iшкi болмыс-
бiтiмiнен де бiршама мағлұмат бередi. Ал ендi осы ... ... ... ... ... ... Ғазизаның өзiн-өзi өлiмге қиюына не ... Оны, ... ... ... зорлық-қорлығы деп айта салу оңай. Бiрақ
сол зорлық-қорлықтың жүректi кернеген ашу-ыза мен намысты сiлкiп ... ... ... дуылдап, басыңа бiр-ақ шыққан” iшкi жан құбылысын
жерiне ... ... етiп ... беру ... ... ғана тән ... екенi күмәнсiз.
Осы сияқты психологиялық талдау жазушының барлық шығармаларында
дерлiк, оның iшiнде ... ... ... кеңiнен орын алады.
”Ескiлiк көлеңкесiндегi” Жәмеш пен ”Кiм кiнәлi?” әңгiмесiндегi Ғазизалардың
жан күйзелiсi мен "Сөнiп- ... ... пен ... ... iшкi ... ... ... көкейiне қонымды
берiлгендiгi анық. Ал, “Қаралы сұлу” ... ... ... ... шеберлiгiн арнайы атап көрсету артық болмаса ... ... ... ... ... алты жыл өтсе де ... ... дүниесiн көрге
бiрге көмiп, артында қалған жалғыз үмiтi мен сүйенiшi Мұқаштың ... ... ... ... да ... ... Қарагөз ”… содан
бөлек халдi көксететiн өзге түрлi ой келсе, оны көңiлiне дарытпай, өшiруге
асығады”. Жетi жыл бiрге ... ... 26 ... ... ... ... ... ел арасында үлкен құрметке ие болса да, оның ... ... ... кiм ... кiм ... ... әйелдiң бұл түндерi – көр азабындай қинау түнi… Үй iшi қараңғыланып,
бұл төсекке жатқанда, әлдеқандай ... ... ... ... ... ... өне ... билеп кететiн. Тiстенiп, шыдап, ”құтылар ма ... дұға ... да, сол ... ауыр ... ... ... келiп, ақ
төсiне оралып, ақ тамағынан сүйiп, барлық денесiн шыдамынан айырып ... ... едi” – деп ... ... ... айқара ашып
бередi. Дiнiне берiк сезiмтал жас әйел жан ... ... ... ... ... ұстаймын дегенiне ырық бермей,
ақыры бар жан-тәнiн ... өз ... ... ... ”… Келе ... ... қарай жыға құшақтап, құшырлана тiстеп сүйе бастайды… Дүние
құмарлық мастығына ... ... өшiп ... ... ... ендi ... ... аяқталады әңгiме.
М.Әуезов психологиялық суреттеулерiнде адамның көңiл-күйiн мейлiнше
тереңдетiп, жанын, қанын шығара, кей сәттерде ... ... да алып ... ... ... күнiндегi” Ғазизаны
түтек боранның жүр-жүрлеп жетектеп алып кетуi, “Жетiм” ... қою ... ... ... ... ... сұлудағы" Қарагөздiң
бойындағы қанша тұмшалағанмен ерiк бермей ... асау ... асыр ... ... ... iшкi ... ... сияқты.
Өмiрде адам тiрлiк етiп әртүрлi iс-әрекеттер жасау үшiн iштей ойланып
толғануы тиiс. ... ... ... ... ... ... iс-әрекет
соғұрлым жақсы нәтижеге жеткiзерi белгiлi. Халық “Кеңесiп пiшкен тон ... деп ... ... ғой. Адам басқа бiреумен кеңесу үшiн де
алдымен өзi iштей ойланып, өзiмен өзi ... ... Сол адам ... ... ... жан ... ... құбылыстар бiртiндеп айқындала
түссе керек. Әбден айқындалған ... ... ... да асау ... ... ... ойға ерiк ... қалыпқа түскендей, тiлге тиек ... Ал, ... ... құбылыс – бұлқыныстарды тiлмен жеткiзу қиынның
қиыны. ”lшiмде бәрi сайрап тұр, тiлiмдi ... ... ... деп ... ғой. Абайдың ”Ғашықтың тiлi – тiлсiз тiл, Көзбен көр де ... ... ... да ... ... осы iштегi әлi айқындала қоймаған, айқындала бермейтiн ... ... ... ... жеткiзуге ұмтылу –шын мәнiндегi
суреткерлiкке алып келетiн сара жол. Абайдың өзi де ... ... ... ... ... ... ”Қызарып, сұрланып Лүпiлдеп жүрегi …
Жанында ... ... ... да. ... Жiгiт пен ол қыз ... ... Буындар босанып, Рахатпен әлсiреп, Көзiне жас алып…”-деп,
сол сезiмнiң психологиясын жеткiзуге ұмтылып-”Жүйрiк тiл, терең ой, ... ... едiң? ... ... қой, ... ... ақыры жерiне
жеткiзе алмай тоқтағандай.
Уақыт озып заман өсiп толысқан сайын адамның iштей ... ... де ... ... ... жазушы-суреткер де кейiпкердiң жан
дүниесiне ... ... ... ... бейнелеуге ұмтылады. Осыдан келiп
әдебиетте жаңа ... ... да ... туа ... ... ... әр ... де әсiресе, кейiнгi кездерi оларға түрлi
атаулар берiп, айдар тағу кең орын алып өрiстеп келедi.
Қазiр ... ... ... ... ... шығармашылығын да,
бүгiнгi таным-түсiнiк тұрғысынан, әдебиеттанудың жаңа көкжиегiнiң жетiстiк
деңгей-өлшемдерiмен талдап, сараптау тәжiрибелерi қанат жая ... ... ... ... Б.Майтанов, А.Iсмақова, Г.Пiрәлиева,
т.б еңбектерi көңiл аударарлық.
Сонымен, Мұхтар Әуезовтiң қазақ әдебиетiндегi ұлттық дәстүрдi байытып
дамыту жолындғы өзiндiк ... ... ... ... түйiндер
болсақ:
бiрiншiден, суреткер-ғалым әдебиеттiң өсiп-даму процесiнде дәстүр мен
жаңашылдықтың атқарар қызметiн терең ... ... ... ауыз ... мен
әдебиет тарихының қадау-қадау кезеңдерiндегi әдеби ... ... ... ... ... бердi;
екiншiден, қазақ әдебиетiндегi жаңа жанрлардың, проза ... ... сын мен ... ... ... ... өз
шығармашылығымен мол үлес қосты;
үшiншiден, заман талабына сай дәуiрлiк көкейкестi, ... ... ... ... тамыр тереңiн ақтарып, келешекке жалғасар өмiршең
беттерiн айқара ашып көрсете алды;
төртiншiден, алғашқы ... ... ... ... ... ... басты қасиетi болып саналатын көркемдiк-эстетикалық биiк талғам-
өлшемнiң үздiк үлгiлерiн жасап бердi.
Мiне, ... 1920-30 ... ... ... ... ... әлемдiк деңгейге шығарған "Абай жолы"
дәуiрнамасына барар жол, ... ... ... айғақтайды.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Т.Бұрбаев. ұлт менталитетi, Астана, 2001, 9-б.
2. А.ßнушкевич. Күнделiктер мен хаттар... А., 1972, 85-б.
3. А.Левшин. Описание киргиз-казачьих или ... орд и ... СПб 1832, с. ... ... ... народной литературы... ч.III, СПб., 1870, с.17.
5. М.Мағауин. Ғасырлар бедерi. А., 1991, ... ... Сөз ... А., 2002, ... Современная книга по эстетике. М., 1957, с.233-234.
8. С.Қасқабасов. ... ... ... А., 1984, ... М.Әуезов. Шығ. 20 томдық, 15-т., А. 1984, 80-б.
10. М.Әуезов үйi ҒМО архивi, ғ382-п., 7-б.
11. М.Әуезов шығ. 50 томдық, 2-т. А., 1998, ... ... ... ... 1954, ... М.Әуезовке. 60 жылдығына арналған мақалалар жинағы. А., 1959, ... ... ... пен сын мәселелерi. Қызылорда, 1929.
15. А.Байтұрсынов. Ақ жол. А., 1991, 450-б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Саттар Ерубаевтың шығармашылық мұрасындағы адамгершілік тәрбиесінің педагогикалық негіздері (тарихи бағыт)30 бет
Қазақстан Республикасының ұлттық құқығы мен халықаралық құқықтың арақатынасы (басымдылықтың қалыптасу мәселелерi)278 бет
Сентиментализм14 бет
Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы4 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі нәзиралық шығармалар38 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Б.Кенжебаев-әдебиет сыншысы. М.Қаратаев-әдебиет сыншысы.Тоқырау жылдарындағы әдеби сын. Қазақ әдебиетіндегі ақтаңдақтардың игерілуі14 бет
Балалар әдебиетіндегі патриоттық тәрбие мәселесі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь