Қазақ фольклорының тарихы

«Қазақ фольклорының тарихы» деген ұғым мен зерттеу дәл өз мағынасында осы уақытқа дейін арнайы түрде күн мәселесіне қойылған емес. Оның бірнеше себебі болды. Біріншіден, ғылымда фольклорды жеке көркем жүйесі бар, көп өзіндік белгілерімен ерекшеленетін руханият деп түсінбей, оны көркем әдебиеттің бір саласы деп ұғыну орныққан еді. Соның салдарынан фольклор тарихы - әдебиет тарихы деп қарастырылып жүрді. Екіншіден, фольклортану ғылымының өзі де көп уақыт бойы әдебиеттанудың ішінде жүрді және сол әдебиеттанудың теориялық, әдіснамалық амал-құралдарына сүйеніп, соларды пайдаланып келді. Әлбетте, одан ол үлкен зиян шеккен жоқ, бірақ фольклордың көптеген қасиетін толық тани алмады. Үшіншіден, әдебиет тарихы жүйелі түрде, кезең-кезеңге бөлініп зерттелді де, фольклор синхронды түрде, бізге жеткен қалпы бойынша сипатталып, оның тарихи даму жолдары, қандай дәуірлерді бастан кешкені ескерілмеді, жеке-жеке жанрлар ғана зерттеліп жүрді. Әрине, фольклордың, дәлірек айтқанда, қай шығарманың нақ қай жылы немесе қай ғасырда туғанын, оның қандай өзгеріске ұшырағанын дөп басып айту мүмкін емес. Сол себепті де бұрынғы Кеңес Одағы тұсындағы ғалымдар да, қазіргі кезеңдегі оқымыстылар да фольклордың тарихын дәуір-дәуірге бөліп зерттеуге көп бармады, ал барған күннің өзінде маркстік-лениндік әдіснамадан шыға алмай, таптық формациялар бойынша қарастыруға мәжбүр болды. Бірақ бұл жол тұрпайы социологияға ұрындырды. Мәселен, 1950-1960 жылдар аралығында орыс фольклортану ғылымында орыс фольклорының тарихына арналған бірнеше еңбек жарық көрді. Бұл кітаптарда фольклордың тарихы феодализм дәуіріндегі, капитализм кезеңіндегі, совет тұсындағы деп жіктеліп қаралды да, әр дәуірлеудің өзі ғасырлар мен нақты жылдарға бөлінді және фольклордың тарихы көркем ойдың даму тұрғысынан емес, әлеуметтік тұрғыдан, езілуші таптың шығармашылық қабілетін дәріптеу мақсатында зерттелді. Кезінде ол еңбектер үлкен сынға да ұшыраған болатын.

Қазақ ғалымдары да қазақ фольклорының тарихына арналған алғашқы үлкен
        
        «Қазақ фольклорының тарихы» деген ұғым мен зерттеу дәл өз мағынасында осы
уақытқа дейін арнайы түрде күн ... ... ... Оның бірнеше
себебі болды. Біріншіден, ғылымда фольклорды жеке көркем жүйесі бар, ... ... ... ... деп түсінбей, оны көркем
әдебиеттің бір саласы деп ұғыну орныққан еді. Соның ... ... - ... ... деп ... ... ... фольклортану
ғылымының өзі де көп уақыт бойы әдебиеттанудың ішінде жүрді және сол
әдебиеттанудың теориялық, әдіснамалық амал-құралдарына сүйеніп, соларды
пайдаланып келді. Әлбетте, одан ол ... зиян ... жоқ, ... ... ... ... тани алмады. Үшіншіден, әдебиет тарихы жүйелі
түрде, кезең-кезеңге бөлініп зерттелді де, фольклор синхронды түрде, бізге
жеткен қалпы ... ... оның ... даму жолдары, қандай
дәуірлерді бастан кешкені ескерілмеді, жеке-жеке жанрлар ғана ... ... ... ... айтқанда, қай шығарманың нақ қай жылы
немесе қай ғасырда туғанын, оның қандай өзгеріске ұшырағанын дөп басып айту
мүмкін емес. Сол себепті де ... ... ... ... ғалымдар да,
қазіргі кезеңдегі оқымыстылар да фольклордың тарихын ... ... көп ... ал ... күннің өзінде маркстік-лениндік
әдіснамадан шыға алмай, таптық формациялар бойынша қарастыруға мәжбүр
болды. Бірақ бұл жол тұрпайы социологияға ұрындырды. Мәселен, 1950-1960
жылдар аралығында орыс ... ... орыс ... ... ... ... ... көрді. Бұл кітаптарда фольклордың тарихы
феодализм дәуіріндегі, капитализм кезеңіндегі, совет тұсындағы деп ... да, әр ... өзі ... мен ... жылдарға бөлінді және
фольклордың тарихы көркем ойдың даму тұрғысынан емес, әлеуметтік ... ... ... ... дәріптеу мақсатында зерттелді.
Кезінде ол еңбектер үлкен сынға да ұшыраған болатын.
Қазақ ғалымдары да қазақ ... ... ... алғашқы үлкен
еңбекті 1948 жылы жарыққа шығарды. Бұл ... те ... ... ... ... ... сын ... аулақ, саяси-идеологиялық сипатта
болды да, аталмыш кітап «зиянды» деп танылып, ғылыми айналымнан ... Ал, ... ... бұл еңбек - үлкен жұмыстың игілікті
бастамасы еді, өйткені, сол ... ... ... ... ... том етіп жазу көзделген-ді. Сөз жоқ, бұл кітап - өз дәуіріне тән
ғылыми ... ... ... оның ... ... ... саяси ұстанымы басым болды. Дей тұрғанмен, бұл еңбекте
фольклордың тарихын жанрлар ... ... ... болғанын айтпасқа
болмайды. Мәселен, тоғыз бөлімнен тұратын томның бірінші ... ... ... ... ... ... екінші бөлімді пайда болу
мерзімі жағынан ең көне деп есептелетін ... ... мен ескі ... ... ... байланысты туған жанрлар құрайды: салт
өлеңдері; мал, шаруашылық туралы өлеңдер; дін салт ... ... ... ... ... ... жарамазан және жарамазанның батасы; үйлену
салт өлеңдері: әдет, салт; тойбастар; жар-жар, сыңсу-жұбату; беташар; ... ... ... ... көңіл айту; жоқтау.
Осыдан әрі қарайғы бөлімдер: ертегілер; батырлық жыры; ғашықтық ... ... ... сөздер; тарихи өлеңдер; қазақ совет фольклоры ... ... ... негізінен, фольклордың ХХ ғасырға жеткен
күйіндегі ... ... ... ... ... ол ... қай
дәуірде қандай күйде болғаны сөз болмайды, неден, қайдан пайда болғаны,
қалыптасу ... ... ... ... ... ... совет
фольклоры» деген жеке бөлімнің болуы - зерттеушілердің сол ... ... мен ... тән ... ... алғанын айқын
аңғартады. Мәселен, осы бөлімнің тараушалары мынадай: ... ... ... ... ... советтендіру жөніндегі өлең, ... ... ... ... ... әдебиеті; терме, мақалдар;
қазақтың халық ... ... ... ... ... ... ... әдебиетіндегі Аманкелді образы; Отан соғысы кезінің жырлары. ... ... ... ... тарихтың ізімен, таза
әдебиеттану шарттарымен қарастырылған және талданған шығармалардың дені -
авторлық өлеңдер мен ... Олар ... ... ... ... бағаланып, фольклорға ғана емес, бүкіл әдебиетке тән көркемдік-
эстетикалық құндылығы жағынан қарастырылмаған. Сонымен ... бұл ... ... ... ... ... ақындары шығармашылығы мен фольклордың
ара жігі ашылмай, біртұтас халық әдебиеті деп ұғыну орын алған. ... ... ... ... Иса, ... ... ... өлеңдері
совет фольклоры үлгісінде қаралған. Соның ... бар деп ... ... өзін ... ... ... ХХ ... тарихи-
қоғамдық кезеңдерге сәйкестендіріліп, фольклор өмір ... сай ... ... ... ... емес ... ... Ал, «совет
фольклоры» деген ұғымға келсек, ол көпке шейін ғылымда мойындалып келді.
Совет ... - ... ... ... ... ... ... мен жыр, толғаулары негізінде дәлелдемек болған еңбектің бірі -
1955 жылы жарыққа шыққан «Очерки казахской ... ... ... ... ... болды. Бұл кітапта жоғарыда айтылған концепциялық кемшіліктер
толығымен көрініс тапты, ақындардың ауызша, ... ... ... ... ... деп ... ... айтысы да халық поэзиясының
туындысы санатына жатқызылды. Дәл осындай көзқарас кейінгі еңбектерде де
орын алды. Мәселен, 1960 ... ... ... ... ... 1916 жылғы
көтеріліс туралы халық поэзиясын сөз еткенде ақындардың ... Ал, 1968 жылы ... ... еңбекте «Советский фольклор» деп
аталатын тараушада дәстүрлі фольклор жанрларының жай-жапсарына қысқаша шолу
жасалып, содан соң ... ... тағы ... ... ... мен ... ... жазылады.
Жалпы, ХХ ғасырдың 70-жылдарына дейін бүкіл Кеңес Одағы фольклортануында
орныққан қағида бойынша еңбекші бұқараның шығармашылығы ... ... мен ... ескі ... ... ... ... советтік эпос деп танылды. Сөйтіп, орыс фольклористикасында
Марфа Крюкова секілді сказительдер ... ... ... ұлы ... ... т.б. ... шығарған жырлар фольклор деп қабылданды,
ал, оларды зерттегенде әдебиет заңдылықтары басшылыққа ... ... ... ... - 1964 жылы ... ... әдебиетінің тарихы»
атты еңбек болды. Бұл том түгелдей совет ... ... да, ... ... туралы ғылымның даму тарихы; қазақ совет фольклорының даму
жолдары деген екі үлкен бөлімді қамтыды, сондай-ақ совет фольклоры есебінде
атақты ... ... ... ... мен поэмалары да қарастырылды.
Бір тәуірі - бұл ... ... ... ... ... ... ізімен, дәстүрімен шығарылғанын атап көрсетеді.
Әсіресе, шығыс дастандарының үлгісінде ... да, әрі ... ... әсерінен жазылғандарын да нақты мысалдар арқылы нанымды
дәлелдеген. Ал, советтік өмірді ... ... ... көркем
әдебиеттің талаптары негізінде талдау арқылы ғалымдар халық ... ... келе ... мойындаған деуге болады.
Совет өкіметі кезінде фольклор болды ма, жоқ па, болса - ол қандай еді ... ... ... ХХ ... 60-70 ... ... ... үлкен пікірталас туды. Қорыта келе, «совет фольклоры» деген
фольклор болған жоқ, сол ұғымның өзі де ... ... ... дәлелсіз
дейтін тұжырым орнықты. Осыған орай есте ұстайтын ... - ... деп ... ... келе ... авторы жоқ шығармаларды айту керек пе, әлде ... ... ел ... ... ... ... шығармашылығын да тану дұрыс
па? Біздіңше, дәстүрлі фольклормен қатар бүгінде ел арасына тарап кеткен
авторы ... ... жаңа ... ... қара ... мақалдар,
әңгімелер мен анекдоттар - халық ... ... ... ... ... ... ... ерте заманнан келе жатқан фольклордан ерекше,
мұнда ... ... ... жоқ, ... ... этика мен ұғым-
түсініктер бой көрсетеді. Демек, ... ... ... ... ... іздемеу керек. Сонымен бірге заманның, ... ... сай ... ... ... орындалу мәнері өзгеше болуы
ықтимал ... ... ... ... жаңа формада, айталық,
отбасылық ансамбль түрінде де болуы ... ... де ... ... Қазақ
фольклорының тарихын зерттегенде осының бәрі есте болуға ... ... де ... ... даму ... бар екені, оның әр
дәуірде әр түрде болатындығы - бүгінгі күнде ... ... ... ХХ ... ... ... ... тарихи кезеңдерін
қарастыруға ұмтылыс болды. Мысал ... ... ... ... ... атты ... ... арналған бірінші томын
атауға болады. Кітапта «Очерк истории казахского ... ... ... ол ... ... бөлінген: фольклор времени этногенеза
казахского народа; фольклор ХVІ-ХVІІІ вв.; фольклор ХІХ - начала ХХ ... ... Бұл ... ... ... - ... ... тарихын
дәуірлеуге ғалымдардың көңіл бөлгенін құптай отырып, ... ... ... ... ... ... ... тарихтың ізімен жүру
шарты қолданылған да, фольклор тарихы майда ... ... ... әрі
фольклордың ішкі даму заңдылықтары ұмыт қалған, соның нәтижесінде фольклор
тарихы әдебиеттің даму ... сай ... ... Рас, бұл ... ... ... ... тұрғысынан зерделеуге күш салған ... ... ... ... ... өкіметіне дейінгі және кеңес тұсындағы
деп, екі кезеңді бөле ... ... ... ... бұл кітап - қазақ
фольклоры - өзіндігі мол мұра екенін, оның өз даму жолдары ... ... етіп ... ... ... ... қорыта айтар болсақ, қазақ фольклоры - әдебиеттің бастауы
бола ... ... ... де бай. Оның ұзақ ... ... ... мәні мен мағынасын ашып, оның теориялық мәселелерін сөз
етіп алған жөн сияқты. ... ... ... не, оның ... ... негіздері мен жанрлық табиғаты қалай әрі неден көрінеді ... ... ... ... қалайша және қандай жолдармен
қарапайымдықтан ... сөз ... ... ... заманға жеткен
классикалық түріне айналуындағы рөлін ... - бұл ... ... ... ... ... ... нәрсе: бұл монография - оқулық емес. Егер ... ... - ... ... ... қағидаға айналған тұжырымдар
берілуі керек болса, мұнда фольклортанудың ... ... ... ... ... ... отырып, өзіндік ізденістер мен
талдауларға негізделген соны пікірлер ... ... ... ... ... даму ... ... қарастырылып, оның ежелгі
түр-сипаты басқа құрлықтардағы ХХ ғасырға дейін көне рулық-тайпалық салтта
өмір сүрген жұрттардың рухани ... ... әрі ... ... ... арқылы анықталады.
Оқырман назарын мына жағдайларға да аударуды жөн санаймыз. Бұл еңбекте
жанрлардың ... ... ... оған жеке ... ... ... Кітаптың мақсаты - ұлттық фольклорымыздың даму жолдарын көрсету,
оның ... ... туу, ... өркендеп-өзгеру үдерістерін
айқындау. Әрине, бұл жерде белгілі дәрежеде шарттылық болатыны ... қай ... ... да пайда болған мезгілін дәл осы уақыт деп кесіп
айту ... ... бір жанр бір ... ... ол нақ сол кезеңде
туған деп түсінбеу керек, ... ол ... ... ... ... ... немесе өркендеуі сол қарастырылып отырған шаққа дөп ... ... ... ... фольклор» құрамында қаралатын кейбір
жанрлар тап сол заманда тумаған, олар ... ... ... ... өркендеп, көркем фольклорға айналған. Сол сияқты «Жаңа дәуірдің» де
біраз жанры өз бастауын орта ғасырда алып, ... ... ... ... ... ... ... бұл дәуірде жаңа жанрлар
мен шығармалар да өмірге келіп отырған. Ал, ХХ ғасырдағы ... ... ... ... ... ... қатар бұрынғы жанрлардың
өзгергені, жаңа сипатқа ие болғаны айтылады.Тағы бір ... ... ... ... ... ... ... Оның себебі
үлкен жанрларға жалпы сипаттама ... де, ... ішкі ... ... жеке ... бөлінеді. Мәселен, дастан жанрын сөз еткенде оған
жалпы сипаттама беріліп, ал ішкі шағын ... ... ... ... ... ... деп ... жеке қарастырылады. Басқа да
үлкен жанрларға осы шарт қолданылды. Және ... ... ... ... жеке талданды, ондағы мақсат - фольклордың сөз ... оның ... ... ... ... ... жазылуы барысында жаңа зерттеулермен қатар ертеректе
жазылған белгілі ғалымдар З.Ахметов, ... ... ... ... ... Мұның себебі, біріншіден, олардың жұмыстарында әлі
күнге құнды тұжырымдардың ... ... ... ... ... ... кітаптағы айтылған кейбір ойлар мен ... ... ... да ... кей ... күмән тудыруы да ықтимал.
Бұлай болуы орынды, себебі қазақ фольклоры нақ осы ... ... ... және ... елде ... ... арнайы түрде бұлайша жүйелі ... ... ... ... жоқ. Егер ... мен ... ... тілектер айтылып жатса, авторлық ұжым оған ... ... ... ... мен ... ... ғалымдар: ҚР ҰҒА академигі,
филология ғылымдарының докторы, профессор С.Қасқабасов ... ... ... мен ... ... ... замандағы рухани
мәдениет: жалпы сипаты», «Орта ғасырлардағы фольклор: жалпы сипаты», «Жаңа
дәуірдегі фольклор: жалпы сипаты», «Миф», ... ... ... ... ... ... ертегі», «Батырлық ертегі»,
«Ғашықтық жыр», «Аңыз», ... ... ... ертегі», «Сатиралық
ертегі», «Тарихи жыр: жалпы сипаты», «Кенесары туралы тарихи шығармалар»,
«Лиро-эпикалық (балладалық) ... ҚР ҰҒА ... ... ғылымдарының
докторы, профессор Р.Бердібай («Көне эпос», «Батырлық жыр: жалпы ... ... ... ... ... ... эпос»); ҚР ҰҒА
академигі, филология ғылымдарының докторы, профессор ... ... ... Б.Ақмұқанова («Қазақ хандығы кезеңіндегі фольклор»
тарауына ... ... ... ... ... («Арбау», «Бәдік», «Бақсы сарыны»); филология ғылымдарының
докторы, ... ... ... ... фольклоры», «Балалар
фольклоры», «Жаңылтпаш»); филология ғылымдарының докторы, профессор Ш.Керім
(«Егіншілік жөніндегі фольклор», «Жұмбақ», «ХХ ... ... ... ... ... ... Б.Әзібаева («Дастан: жалпы
сипаты», «Хикаялық дастан», ... ... ... ... филология
ғылымдарының докторы М.Жармұхамедұлы («Қыз бен жігіт айтысы», «1916 жылғы
көтеріліс туралы ... ... ... ... ... ... мен ... «Қара өлең», «Тарихи өлең»); ... ... ... ... ... аңызы», «Қара өлең»);
филология ғылымдарының докторы, профессор Т.Қоңыратбай ... ... ... ... ... Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және
этнология институтының жетекші ғылыми ... ... ... ... А.Тоқтабай («Наурыз мейрамы мен ... тойы мен ... ... ... кандидаты
Д.Шалабеков («Жұмысшылар фольклоры»); филология ғылымдарының ... ... ... ... ... кандидаты Ж.Ахметжанова
(«Тарихи өлең»); филология ғылымдарының кандидаты С.Дәрібаев («Егіншілік
жөніндегі фольклор»); ... ... ... Р.Әлмұханова
(«Жарапазан», «Оғыз-қыпшақ дәуіріндегі фольклор», «Алтын Орда ... ... ... ... ... сипаты», «Мысал айтыс», «Шешендік
сөз»); филология ғылымдарының кандидаты, ... ... ... бөлімінің ғылыми қызметкері Д.Жақан («Жерлеу ғұрпының
фольклоры», ... ... ... ... ... ... ғылыми қызметкері А.Тойшанұлы («Терімшілік пен аңшылыққа қатысты
фольклор», «Мал шаруашылығына байланысты фольклор», «Арбау», «Жалбарыну»,
«Алғыс ... ... ... «Едіге», «Әлеуметтік-сүйіспеншілік
дастан»). Кітапты баспаға дайындауға институттың ғылыми қызметкерлері
Д.Жақан мен ... ... ... ... ... өмір ... көркем бейнесі десек, әдебиет ... да ... ... байланысты. Еліміздің рухани өмірінің жарқын көрінісі,
елеулі бір саласы ретінде көркем сөз ... ел ... ... ... Адам ... ... ... жылдар бойы жетілетін тарихи құбылыс
екендігін ескерсек, әдебиет ... ... ... ой ... ... ... ақиқат.
Қазақ халқының қалыптасуына негіз болған ертедегі темір дәуіріндегі ... ... ғ.ғ.) сақ, ғұн, ... ... ... б.з. ертедегі орта
ғасырлық мемлекеттер тұсындағы қарлұқ, оғыз, қимақ тайпалары, ... ... ... ... ... ... ... қыпшақтар
тарихы мыңдаған жылдарға созылғандығын назарға алсақ, ... ... да ... ... ... XV ғасырдан емес, одан арғы дәуірден -
көне заманнан басталады. Сол себепті ұлттық ... ... ... бірі ... болып табылады. Себебі Қазақстан тәуелсіздік
алғанға ... екі мың ... жуық ... бар ... ... ... ортақ дәуірлеу мәселесі қолға алынбаған еді. Бұл ... ... ... өзге ... ... даму ... тарихпен ғана байланыстырған біржақты ... ... ... ... ... ... бере ... қазақ
әдебиетінің көне заманнан бүгінгі ... ... ... ... ... алу ... әдебиет дамуының кезеңдерін халықтың
жалпы тарихи даму процесін дәуірлеуден ... алып ... ... ... ... ... ... VІ ғасырдан басталып, ХХ
ғасырға дейін созылған ұзақ мерзімді қамтыды. ... ... ... ... де осы ... ... негізгі даму кезеңдері -
қалыптасуы мен нығаюы, дамып өркендеуі, дағдарысы мен тоқырауы, қайта дамып
күшеюі, ең ... ... ... сияқты тарихи жолдарына сәйкес келеді
және де осы қоғамдық даму процесінің ... ... ... әдебиетінің жүздеген ғасырлар бойғы дамуының әр тарихи дәуірлерін
бажайлағанда әр кезеңді бір-бірінен ... ... ... тән ... мен
қасиеттерін, жанрлық, көркемдік ерекшеліктерін анықтап алу қажет. ... және орта ... ... ... монографиясында қазақ
әдебиетінің көне заманнан ХІ ғасырға дейінгі аралықты қамтыған кезеңі көне
дәуір, ал ХІІ ... ... ... ... ... XV ғасырға дейінгі
кезең орта ғасыр кезеңі деп аталады. Көне ... ... ... ... ... ... ... туындылары, түркі және қытай
халықтарына ортақ мәдени мұралар, Иран мен ... ... ... ... ... ... ... мұралар, көне түркі әдебиетіне
жататын Орхон-Енисей руна жазба ескерткіштері, ... ... ... - "Қорқыт ата кітабы", құмандардың "Кодекс ... ... ... ... ... ... әдебиеттің
көрнекті өкілдері Жүсіп Баласағұнның "Құтты білік" ("Құт әкелетін білім")
еңбегі, Махмұд Қашқаридің "Диуани ... ... ... кітабындағы аңыздар мен әпсаналар, әдеби-поэтикалық үзінділер
енеді. Бұл ... ... ... ... ... ... рухани
байлығы деп бағалаған жөн. ХІ-ХІІ ... ... ... ... туып, қалыптасуымен байланысты болса, әрі бұл аралық кезең
қазақ ... ... ... ... ... болғандығын да ескеру
керек.
Біздің заманымызға дейін ... ... көне ... ... ... ... ... ғалым Х.Көроғлы шартты түрде екі топқа
бөліп көрсетеді: руна жазуымен бедерленген тарихи-эпикалық туындылар ... ... ... ... тірелетін ұйғыр жазуы пайдаланылған этикалық-
дидактикалық шығармалар. Түркілер ... ... ... кейін көне
түркі әдебиетіндегі ұйғыр жазуы ... ... араб ... кеңінен
қолданысқа енді.
Руна жазуындағы тарихи-эпикалық ... ... ... ең ... ... ... ... аса көрнекті мемлекет қайраткерлері,
ержүрек қолбасшы Күлтегін туралы Кіші және ... ... ... ... ... қағандарының бірі Білге қаған туралы және оның кеңесшісі
әрі ... басы ... ... ... ... ... ... өзенінің бойынан табылғандықтан "орхон жазба әдеби ескерткіштері", ... ... ... ... ... ... жазба ескерткіштері" деп
аталады. Көне ... ... бұл көне ... ... ... руна ... деген атқа ие болған.
Күлтегін және Тоныкөк жазба ескерткіштерінде түркі қағанаты құрыла бастаған
кезден VІІІ ғасырдың басына дейінгі ... ... ... ... ... құрылуы мен нығаюы, түркі халқының Қытай ... ... ... ... Күлтегін мен басқа қағандардың,
қағанның дана кеңесшісі әрі ... ... ... ... ... ... баяндалады. Халық қошеметіне бөленген батырлар мен қағандарды
дәріптеу, олардың ... ... ... ... ... ... - Орхон ескерткіштеріне тән басты белгілер. ... ... ... мен ... ... ... адал болуға, мемлекет
басқарған қағандармен ауыз бірлікте болуға, елдікке, адамгершілікке
шақырады, түркі ... ... мен ... ... идея етеді.
Орхон жазба әдеби ескерткіштері көне заманда Орталық және Орта Азия мен
Оңтүстік Сібірді ... ... ... түркі тілдес халықтардың
барлығына ортақ кең ... ... тілі мен ... ... әдебиеті
болғандығын толық дәлелдейді. ... ... ... айтсақ: "Күлтегін мен Тоныкөк жазуларын жанрлық жағынан тарихи-
батырлық поэмаларға жатқызуға болады ғой деп ... ... ... мен ... үндеудің мол болуы оларға ұтымды
күш пен нанымдылық беріп тұрады ". Ғалымның Орхон жазуларын әдеби ... ... ... ... бұл пікірін құптау керек. Себебі, Күлтегін
және Тоныкөк жазба ... ... ... гипербола сияқты
көркемдік бейнелеу құралдары мен мақал-мәтелдер бұл жазулардың көркем
шығарма ... ... ... ... ... ... бұл ... шындығын тарихи оқиғалар негізінде баяндаумен қатар әсірелеп суреттеп,
тарихи-көркем шығармаға ыңғайлы етіп жазу анық ... ... ... ... дәуірінде оғыз-қыпшақ тайпаларына ортақ
тілде жазылған ерлік эпостары - «Қорқыт ата кітабың мен «Оғызнамең ... ... ... ұлыстарының өмір шындығын бейнелеумен ерекшеленеді.
Қарахан мемлекеті тұсындағы немесе ислам дәуірі (Х-ХІІ ғ.) деп ... ... ... халықтарының қоғамдық-мәдени даму тарихындағы қайта
өркендеу дәуірі деуге болады. Әл-Фарабидің ... ... ... Махмұт Қашқаридің «Диуани лұғат ... ... ... ... Баласағұнның «Құтты білігің, Қожа Ахмет Иасауидің «Диуани
хикметің («Ақыл кітабың), ... ... ... кітабың және
т.б. осы дәуірдің зор жетістігі болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... өркендеп, ілгері дамуына өлшеусіз ... ... ... ... ... ... ауыз ... суырып
салып өлең шығару, ауызша орындау және ауыздан-ауызға берілу түрінде дамып
өркендеді. Оның басты ерекшеліктері ... ... ... ... тұрақтылығы мен мазмұнының нақтылығын, ... ... ... ... ... ... ... стилінде автордың даралығының
болуын, оның өзінің "менін" көрсетіп отыруын атау ... ... ... ... ең ертедегі үлгісі XІІІ-XV ғасырларға
жатады. Бұл - "Ұлық ... ... ... (XІІІ ғ.) жырларының үзінділері.
Олардың өмірбаяндары мен шығармашылықтары туралы деректер өте жұтаң және
негізінен аңыз күйінде жеткен. ... мен ... ... әр ... ... ... ... Орда қоғамының рухани өмірінде ақындар мен жыраулар
басым ... ... ... олар ... ... ... ... содан соң ру ішіндегі
жыршы сарбаз ретінде танылып, ... ... ... ... ... өлең ... ... елге белгілі жыр жүйрігі
дәрежесіне көтерілген. Олар ақын атағын бірнеше айтысқа ... ... ... ... ... ... ғана ақын атағына ие ... ... ... ... ... да, ... ... де қатысумен
бірге салт-дәстүрлердің тамаша білгірлері ... адам ... ... байланысты әр түрлі ырымдар мен әдет-ғұрыптар атқарған, ел
тарихындағы ... ... мен ... ... және т.б. туралы жырлар
шығарған. Мұндай туындылар арасында мадақ арнаулар да, әскери үндеулер ... мен ... да және т.б. ... ... жыр ... ... ... жырының бірі - Шыңғыс хан заманында өмір ... ... ... Жыр мәтінінің үзінділерін XІІІ ғасырда араб тарихшысы Ибн әл-
Асир жазып ... Ол ұлық ... ... мен ұлы ... ... хан
арасындағы өлең диалогы түрінде берілген.
Бұл жолдардан үлкен ... ... ... ... ... ... астарланып, айшықталып жеткізіледі. Қаза тапқан кейіпкер ... ... ... ... ... ... деп ... Ал ұлынан
айырылған адамның жай-күйі дәл беріліп, психологиялық параллелизм,
метафоралар, ... мен ... ... ... ... автордың да,
мезгілсіз қаза тапқан кейіпкердің де, қайғы жұтқан әкенің де ... бар. ... ... ... де ... ... Осының
бәрі келтірілген мәтінді жеке шығармашылық туындысы ретінде қарастырады.
Бір ... бұл жыр көп ... және ... ... күйінде Жезқазған
облысы қазақтарының арасында қазіргі ... ... ... ... олар
өздерінің ата-тегін нақ Кетбұғаға апарып тірейді және оны жоғарыда ... ... деп ... ... ... өз кезінің беделді биі ретінде ХҮ-
ХҮІ ғасырларда өмір ... ... ... ... ... ... ... билерден кеңес сұрар күн қайда?!").
Дешті Қыпшақ даласының әйгілі ақындарының бірі ... ... ... сәйкес арғын тайпасының негізін қалаушы болып табылады, ал екінші
бір деректер бойынша ... ... ... Кодян) - ... бірі ... ... ... ... басқарған
жетекшілерінің бірі де Котян деп ... ... ... жолы ғана ... ол оның ұлы Ақжолдың
(бір нұсқада Дайырқожа) қарақыпшақ Қобыланды ... ... қаза ... ... ... өлеңінің үзіндісі табылды.
Жырда қайғы үстіндегі қарт әкенің ұлын "құлыным" деп жоқтаған зарлы ... ... өне ... ... ... пен ... аяныш пен өзін кінәлаған
жай-күйі терең сезіммен берілген.
Ақжолдың (Дайырқожа) Әбілқайыр хан тұсында барлық даулы ... ... үшін ... ... ... би ... мәлім. Ол 1456 жылы өлген.
Егер оның әкесі сол ... ... ... ескерсек, Қотан ақын 1370
жылдарда туған деп жорамалдауға ... ... ... ... ... ... бірі - ... жырау
Сұрғантайұлы өмір сүрді. Ауыз әдебиеті дәстүрі ... ... ... қиын ... өзінен ақыл-кеңес сұраған Алтын Орданың сол ... ... ... ... жеткізді. Бұл толғау-
монологтарда жырау билеушінің өзін, оның ... ... ... қалыптасқан жағдайға баға берген, болашақты
болжап, содан кейін ақыл-кеңесін айтқан. Оның қиын жағдайда өзінен ... ... ... батырларды бітістіру мақсатында жырлаған
толғаулары белгілі. Бұл толғаулар Сыпыра жыраудың негізінен мәңгілік ... ... ... дәлелдейді. Сыпыраның Едіге туралы эпоста
бейнеленген Тоқтамыс ханға арнаған өлеңі оның ... ... ... ... ... ... ... жырау алдымен өзін таныстырған соң
өзінің Тоқтамыстың сегіз атасын, соның ... ... ... да ... ... ... ... тиісінше мінездеме береді. Содан кейін
Едігенің Тоқтамыстан ... ... емес ... оның ... одақ
құрып, қайта келіп соғыс ашуы ... ... ... ... ... Тоқтамыстың күйзеліске ұшыраған ұлысы мен тұтқынға түскен қыздары мен
әйелдерінің тағдырын әдемі суреттейді. Бұған жол бермеу үшін ... ... ... елші ... онымен татуласуға, ал сонан соң оны алдап
өлтіруге кеңес береді.
Сыпыра жыраудың толғауы нақты ақындық ... мен ... ... ... Едіге жүріп өтуге тиісті жерлерді айшықты суреттеп, тарихи
тұлғаларға бейнелі анықтамалар ... ... ... айтылған бұл
толғау Сыпыра жырау өміріндегі соңғы толғау болды және ... 1390 ... Егер ... ... сол ... ... 180 ... болған, яғни
Сыпыра жырау шамамен 1210 жылы туған деп санауға негіз бар. Бұл оның ... ... ... ... да ... деген сөз.
Алтын Орда дәуірі тек қана қиратып-күйретумен ғана емес, сонымен қатар
қалалардың өсуімен, ... ... және ... ... жандануымен, жазу-
сызу мен әдебиеттің дамуымен сипатталады. Бұрынғы ... ... ... Солтүстік Кавказды қоса алғанда, Дешті Қыпшақтың, Орта Азия мен ... ... ... ... ... жаңа мәдениет қалыптасты. Бұл
кезеңде ресми монғол-қыпшақ қос ... орын ... ... ... кең ... Араб және ... тілдері де кең қолданылды. Алтын Орда
мен мәмлүктік Мысырда көркем әдебиеттің ... ... ... ... ... ... шығармаларды негізінен сарай төңірегіндегі талантты ақындар
жазған, олар әдетте мемлекеттік қызметте немесе билеушілер жанында болып,
өз ... ... ... ... не ... ... ... Орда дәуірінде (ХІІІ-ХҮ ғғ.) Қыпшақ даласындағы түркі халықтарының
әдебиеті мүлдем жаңа ... ... ... Сол ... жасалған
туындылар арасында "Кодекс Куманикус" сияқты авторы ... ... ... ... ... ... Сәйф Сарайдың "Гүлистан би-т-түрки", Дүрбектің ... ... ... атты шығармаларын және т.б. ерекше атап
көрсетуге болады.
"Кодекс Куманикус" (XІV ғ.) - ... ... ... ... ... қамтыған қыпшақтар үстемдігі кезіңде туған еңбек. Оған көркем
әдебиеттің үлгілері де енгізілген. ... мен ... ... бұл ... -
Ордаға түрлі мақсаттармен келген және латынша білетін европалықтарға,
сондай-ақ, латынша ... ... ... ... да) ... ... және қыпшақ тілінің оқулығы іспетті. ... екі ... ... ... ... ... ... көздеген
бірнеше автор жазған. Итальяндықтар жазған болуы мүмкін деген бірінші бөлім
жақсы ойластырылған үш ... ... ... ... ... Бұл ... ... 110 бетін қамтиды.
Одан әрі бірнеше бетте "аudіo" ("есіту") сөзінің бірнеше түрі ... өзі ... ... ... ... ... және ... келіп, тіл жөнінен қиналған адамдарға көмек көрсету мақсатын ғана
көздеген адам ... ... ... ... ... ... латыншаны өте жақсы білген, ал ... ... ... деп ... болмайды.
"Кодекс Куманикустың" екінші бөлімін негізінен ... ... ... ... ... ... аңыздар, мақал-мәтелдер,
жұмбақтар және христиан уағыздары мен Мария ананың, Христос пен ... ... ... ... ... ... 161 ... қамтиды,
оны тегінде миссионерлік мақсатпен немістер құрастырған болса керек. Бұл
бөлімде көптеген сөздер құман-неміс тілінде, ал өзге ... ... ... ... ... ... келтірілген мәтіндер, сондай-ақ
сөздер сол кездің тілін ғана емес, сонымен қатар Дешті Қыпшақтың ... де ... ... мен сөз ... ... ... жұмбақтар, мақал-мәтелдер, нақыл сөздер мен қанатты сөздер қазіргі
қазақ тілі мен фольклорында сақталған.
XІV ғасырдың басында Насреддин Рабғузидің ... ... ... ул-әнбия"
деген атпен көбірек мәлім "Қисса-и Рабғузи" деген қолжазба кітабы пайда
болды. Қолжазба ғасырлар бойы ... рет ... ... ... ... ... тарады. ХҮ ғасырға жататын ең ерте нұсқасы
Британ ... ... Ол ... ... ... басып
шығарылды. Автор Мауараннахрда, ... Оғыз ... ... ... (оның
Рабғузи деген бүркеншік аты да содан шыққан).
Кітап Мұхаммедке дейінгі пайғамбарлардың өмірі мен олардың ... ... және ... өзі мен ... халифтарының өмірін баяндауға
арналған. Онда дүниенің жаралуы туралы, жер ... ... су ... ... Жер ... жаңа ... ... туралы мифологиялық әңгімелер,
түрлі аңыздар, ертегілер мен мысал ... бар. ... ... ерте
орта ғасырлардағы тарихи оқиғаларға, мысалы, ат-Табари "Тарихына" барып
тіреледі.
"Қисса-и ... ... ... ... ... үш ... бөлуге болады: а) дүниенің, аспанның, жердің пайда болуы
туралы, адамның, жануарлардың, жын-шайтандардың және басқа да ... ... ... ... ә) ... мен ... ... туралы хикаялар, шығыс нақылдары, халық аңыздары мен ертегілері; б)
хижраның алғашқы он ... ... ... тізбегі, жылдардың, айлар
мен күндердің атаулары туралы, мұсылман күнтізбесіндегі айтулы ... ... ... бәрі ... діні ... ... ... халықтың дүниетанымы мен кейіпкерлерді фольклорлық дәріптеу айқын
байқалады. "Қисас ... ... ... ... мен ... ... ... прозалық шығарма ғана емес, онда автордың үлкен
дарын иесі екенін дәлелдейтін дидактикалық әңгімелер мен ... көп. ... ... пен ... ... ... ... сипатындағы өлең жолдары
ерекше назар аударарлық. Ал ... ... мен ... сюжеттері
адамдарға түсінікті, тартымды да қарапайым тілмен баяндалған. Олардың діни
ғана ... ... ... да зор, ... өмір ... мен уақыт
белгілері көрініс тапқан. Кітапта түркі ... ғана ... ... басқа халықтардың да әдет-ғұрыптары туралы мәліметтер бар.
Алтын Орда дәуіріне жататын елеулі шығармалардың бірі - ... оның ... - ... тегі ... Құтб ақын. Ақын өмірі туралы
толық мәліметтер жоқ. Оның 1330-1340 жылдарда Ақ Орданың ... - ... ... өз ... сонда жазғаны, бұл туындысын билеуші Тыныбек
пен оның әйелі Мәлике ... ... ... ... дастанының түпнұсқасын
билеушіге тарту еткен болуы мүмкін, өйткені ақын билеушіден өзін қызметке
қабылдауды өтінгенде әмірші ... ... ... ... ... ... билеген жоқ, кейбір деректер бойынша - 1337 жылдардан 1340 ... ... ... ... 1342 ... ... 1343 ... басына
дейін ғана билік еткен. Сарай төңкерісі нәтижесінде Тыныбекті өз ... ... ал ... одан арғы тағдыры туралы деректер жоқ.
Негізінен Құтб өз дастанын 1341-1342 жылдарда жазып ... ... ... болса керек. Дастанның бір көшірмесін қыпшақ ақыны Берке
Факих (Берке ибн Беракез ибн Едгу ... ... алып ... онда ... ... ... Құттықожаның өтінуімен дастанды қайта көшіріп жазған, бұл
қолжазба қазір Париждің ұлттық кітапханасында ... ... ... қалай жеткізілгені жұмбақ ... ... ... ... ... ... ... экспедициясының Солтүстік
Африкаға жорықтары кезінде әкетілген болуы ... ... ... ... нақ осы ... ... айналымға енгізді және ол ... ... ... ... Низамидің осы аттас дастанының сарыны
бойынша ... ... ... Құтб ... ... бүкіл желісін
сақтап, негізгі эпизодтары мен басты кейіпкерлерін өзгеріссіз қалдырған.
Низами сияқты ол да өз ... ... таза ... пен мінсіз билеуші
тақырыптарын өрбітеді. Екі ... та ... ... ... - адам ... жетілуіне бастайтын негізгі кілт, махаббат - адамды тазартып, оған
ізгілік беріп қана қоймай, оны ... де ... ... ... ... билеуші және мінсіз (ізгі) қоғам идеясы халықтың ... және Ибн ... ... мен ... да ... ... ежелден сөз болып келген болатын. Ол Фирдоусиде, Құл ... ... ... ... Жүсіп Баласағұнның "Құтты білік" дастаны
Құтб үшін тікелей дерек көзі ... ... да екі ... ... ... әділетті қоғам тұжырымдамасы үндесіп жатады. Құтб пен Баласағұнидың
ойларынша, халықты дана әрі әділ адам ... ... ол ең ... ... ... өз ... адамдарға, ұлықтар мен шенеуніктерге
қатаң бақылау жүргізуге және қиянат жасағаны үшін оларды аяусыз жазалауға
міндетті. Егер әмірші ... ... ол ел ... ... ... ... ... жағынан дамытуда Низамиді барлық
жағынан қайталамайды. Құтб кейіпкерлердің диалогтарын қысқаша ... ... өмір ... ... ... сипатымен ауыстырады:
сасанид билеушілерінің емес, Алтын Орда ... ... мен ... Дешті Қыпшақ табиғатын суреттейді. Құтб өз ... әйел ... ... әйелдердің өмірдегі ролін түркілік
түсінікке, Алтын Орда ... ... ... ... ... бейнелейді.
Хорезми Равандидің "Мұхаббат-наме" атты лирикалық поэмасы XІV ... ... ... ... ... табылады. Оның авторы мен поэманың
жазылу тарихы туралы мәліметтер туындының өзінде бар. Онда ... ... ... Рум ... мен ... (Сирия) болғаны және "Мұхаббат-
намені" Ақ Ордада тұрған ... ... ... 754 жылы ... яғни ... ... бітіргені айтылады. Автордың өзі
жазғандай, поэма қоңырат бегі Мұхамедқожаның өтініші бойынша ... ... жылы ... ... ... төңкеріс жасау барысында таққа келген
Жәнібек ханның туысы. Жәнібек елді ... ... ... ... ... ... Хорезми қолжазбалары көшірмелер болып
табылады. Зерттеушілер кейінгі кезге дейін "Мұхаббат-наменің" екі ... деп ... ... бірі - ... ... ... ... жазылған,
екеуі де Британ мұражайында сақтаулы. Алайда түрік ғалымдарының жинақтаушы
еңбегінде "Мұхаббат-наменің" Стамбул кітапханасында тағы да екі ... ... ... - орта ... ... ... түрі мен мазмұны
жағынан жаңа үлгідегі туынды. Ол ... ... өз ... ... ... жазылған. Поэма бірнеше бөліктен ... ... ... ... ... ... ... Мұхамедқожа бекті мадақтау,
сүйіспеншілік өлең хаттары, рақым жасауды өтініп, құдайға қайта жалбарыну,
өзін-өзі сипаттау және өзі ... ... ... хаттар мен
жекелеген бөліктер арасында автордың ... мен ... ... ... ... ... ... таза махаббатқа құрылған.
Лирикалық кейіпкер 11 өлең хат жолдайды, оларда өз ... ... оған ... ғашықтық сезімін білдіреді, оның сырт ... ... ... ... ... ... ... рухани мәдениетінде
қарапайым адамның жоғары сезімін ... жаңа ... ... ... ... көне ... және орта ... әдебиеті бүкіл түркі тілдес
халықтардың ... ... ... ... ... тұсындағы
әдебиеттен бастап түркі нәсілді халықтар ... ... ... өлең ... жыр нұсқаларын ортақ пайдаланды. ХІІ ғасырдағы
сопылық поэзияның негізін салған Қожа Ахмет Йасауидің "Диуани хикметіндегі"
ақындық дәстүр өрнектері одан ... ... ... ... әдебиетте
жалғасын тауып, XVІ ғасырдағы Бабыр жырларымен ... Сол ... ... өмір ... ... ... ... ойшылы Жүсіп Баласағұнның "Құтты
білігіндегі" жыр өлшемі Ахмет Йүгінекидің ... ... ... түр жағынан ғана емес, мазмұн мен идея ... да ... ... Орта ... ... туындыларынан түркі поэзиясының
ортақ дәстүр бойынша дамып, өркендегені анық байқалады.
Он ... ... ... ... ... ... дәуір әдебиеті мен
орта ғасырлардағы көне түркі жазба ескерткіштері, Қарахандықтар тұсындағы
және ... Орда ... ... ... ... ... Бұрындары зерттелген шығармалармен ... ... ... ... айналымға алғаш рет енгізіліп отыр. Зерттеу барысында тек
қазақ тіліндегі ғана емес, түркі ... ... ... парсы, орыс,
Батыс Европа тілдеріндегі ежелгі қазақ әдебиетіне қатысты дерек көздері
пайдаланылды.
Томда ежелгі әдебиет тарихының ... шегі ... ... даму
кезеңдері айқындалған. Соның нәтижесінде ... ... ... қатысты жәдігерлер, көне түркі әдебиеті, Қарахандықтар тұсындағы
әдебиет және ... Орда ... деп төрт ... ... қарастырылып, әр
бөлімнің алдында кезең әдебиеті туралы кіріспе мақалалар ... ... көне ... ... ... - ... ... "Қорқыт Ата кітабы", "Оғыз-нама" дастаны талданып,
ежелгі ... ... ... ... Ж.Баласағұн, А.Иасауи,
А.Иүгнеки, С.Бақырғани, Хорезми, Рабғұзи, С.Сараидың ... ... ... ... ... атты қыпшақ тіліндегі сөздік әдеби
ескерткіш тұрғысынан қаралған. ... ... атты ... рет ... ... ... Жалпы, көп ғасырлы көркем даму үрдісі
сақ-ғұн дәуіріндегі әдебиет, Түркі-Қытай арасындағы мәдени мұралар, Иран
мен ... ... ... ... ... ... бірлігі заманындағы
мәдениет аясында қарастырылып, орта ғасырлардағы қазақ даласында ... ... ... ... тұңғыш рет арнайы түрде зерттелді.
Томда ежелгі қазақ әдебиетінің маңызды кезеңдері тарихи ... ... кең ... және ... ... қамтылған.
Томды жазуға қатысқандар: ҚР ҰҒА академигі, филология ғылымдарының докторы,
профессор С.А.Қасқабасов және ... ... ... ... ... ... ... докторы, профессор
М.Жармұхамедұлы («Оғыз-наме», «Ахмет Иасауи»), ... ... ... ... («Сақтардың қаһармандық дастандарың, «Алып
Ер тоңға», «Шуң ... ... ... жырлары», «Аттиллаң дастаны»,
«Көк бөрің дастаны», ... ... ... ... тұсындағы
әдебиет»), ҚР ҰҒА академигі, филология ғылымдарының докторы, профессор
Р.Бердібай және ... ... ... ... Ш.Ыбыраев
(«Қорқыт Ата ... ... ... ... ... ... ... әдебиет», «Жүсіп ... ... ... ... ... Т.Қыдыр («Сүлеймен
Бақырғани»), филология ғылымдарының кандидаты С.Қосан («Кодекс Куманикус»),
филология ғылымдарының кандидаты ... ... ... жеткен
әдеби сарындар», «Хуастуанифт» әдеби жәдігері»), А.Әбдірәсілқызы («Әл-
Фараби») филология ... ... ... ғылымдарының кандидаты
Г.Құрманғали («Ахмет Иүгнеки»).

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
19-ғасырдағы қазақ музыкасы. 20-ғасырдағы қазақ музыкасы8 бет
Б. адамбаев - фольклортанушы4 бет
Балалар фольклорлық музыкасындағы жанр ұғымы105 бет
Батыс Қазақстан өңірінің фольклоры (әпсана-хикаяттар, аңыздар, шешендік сөздер, тарихи өлеңдер, тарихи жырлар, айтыстар, дастандар)148 бет
Жөкей ақын10 бет
Сыбызғы, қобыз, домбыра атауларының құрылымы мен мән-мағынасы6 бет
Фольклорлық практика есебі26 бет
Ғұрыптық фольклор лексикасы: идиоэтникалық семантика45 бет
Ғұрыптық фольклор лексикасы: идиоэтникалық семантика туралы189 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь