Қазақ халқының аспаптық музыкасындағы дәстүрлі жанрлар

Қазақ халқының аспапта жеке шығарма орындаушылық, яғни күйшілік өнері сонау көне заманнан келе жатқан ұлтымыздың рухани мәдениетінің аса бір маңызды саласы. Күй, көбінесе белгілі оқиғаға, тарихи мазмұнға орай шығарылады.
Күйшілік өнер құрылымдық және орындаушылық тұрғыдан өзара бірнеше дәстүрлерге бөлінеді. Әр дәстүрдің өзіндік орындау мәнері, өзіндік саздық жүйесі болады. Домбыра аспабында орындалатын күйлер негізгі екі топқа, "төкпе" күйлер мен "шертпе " күйлерге бөлінеді. Төкпе күйлер Батыс Қазақстанда, ал, шертпе күйлер Арқа, Жетісу мен Қаратау өңірлерінде көп орындалады. Төкпе мәнерінің көрнекті өкілдері - Құрманғазы, Сейтек, Ұзақ, Дәулеткерей, Абыл, Дина, Қазанғап, Есір, және тағы басқалар. Төкпе күйлер өзінің өлшемі мен ырғағы жағынан нақты болып, саусақтардың бірыңғай сілтеуімен орындалады, олар көбінесе жігерлі, асқақ келеді.
Төкпе күйлердің өзі ішкі мазмұны мен орындалу, тартылу әдіс-тәсілдеріне орай, түрлі салаларға бөлініп, жеке-жеке қалыптасқан, бір-біріне ұқсамайтын, әртүрлі орындаушылық мектептер құрайды. Мұндағы әр мектептің өзіндік саусақ басу, қағыс қолдану әдістері бар. Мысалы, Құрманғазы мен Дәулеткерейдің орындаушылық үрдістері бір-біріне мүлде ұқсамайды. Дина күйлері де айрықша мектеп құрайды. Сыр бойының, Маңғыстау өңірінің күйлері де өзіндік орындау-шылық дәстүр түзеп, айрықша құрылымдық, орьндаушылық мәнерлерді байқатады.
Шертпе күйлер ән негіздес өте сазды, кұрылысы шағындау болып келеді. Күй әуені екі ішекте кезек орындалып, көбінесе бірдауыстылығы басым болады. Бұл күйлердің ежелден қалыптасқан қағыс қағу, саусақ басу тәртібі бар.
Күйлердің мазмұны мен тақырыбы да әр алуан болады. Адамның түрлі сезімдері, табиғат суреттері, үлкен әлеуметтік-пәлсафалық мәселелер шертпе күйлердің негізгі айтар ойына арқау болған. Шертпе күйлердің өзі мазмұндық, орындаушылық ерекшеліктеріне орай, бірнеше мектептерден түрады. Олар Арқа, Қаратау, Жетісу, Алтай мектебі деп аталады. Шертпе күй мәнерінің көрнекті өкілдері - Байжігіт, Тәттімбет, Сүгір, Тоқа, Дайрабай, Баубек, Әбди, Төлеген және т.б. Төкпе күйлерге қарағанда шертпе күйлердегі жеке дауыстық эпизодтар екі
        
        ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ АСПАПТЫҚ МУЗЫКАСЫНДАҒЫ ДӘСТҮРЛІ ЖАНРЛАР
Қазақ халқының аспапта жеке ... ... яғни ... ... көне ... келе жатқан ұлтымыздың рухани мәдениетінің аса бір
маңызды саласы. Күй, ... ... ... ... ... ... өнер ... және орындаушылық тұрғыдан өзара бірнеше
дәстүрлерге бөлінеді. Әр ... ... ... ... ... ... болады. Домбыра аспабында орындалатын күйлер негізгі екі ... ... мен ... " ... ... Төкпе күйлер Батыс
Қазақстанда, ал, шертпе күйлер Арқа, Жетісу мен Қаратау ... ... ... ... көрнекті өкілдері - Құрманғазы, Сейтек, Ұзақ,
Дәулеткерей, Абыл, Дина, ... ... және тағы ... ... ... ... мен ... жағынан нақты болып, саусақтардың бірыңғай
сілтеуімен орындалады, олар көбінесе жігерлі, асқақ келеді.
Төкпе ... өзі ішкі ... мен ... ... әдіс-тәсілдеріне
орай, түрлі салаларға бөлініп, жеке-жеке қалыптасқан, ... ... ... ... ... ... әр ... саусақ басу, қағыс қолдану әдістері бар. Мысалы, Құрманғазы мен
Дәулеткерейдің ... ... ... ... ... Дина
күйлері де айрықша мектеп құрайды. Сыр бойының, Маңғыстау өңірінің күйлері
де өзіндік ... ... ... айрықша құрылымдық, орьндаушылық
мәнерлерді байқатады.
Шертпе күйлер ән негіздес өте сазды, кұрылысы ... ... ... ... екі ... ... ... көбінесе бірдауыстылығы басым болады.
Бұл күйлердің ежелден қалыптасқан қағыс қағу, саусақ басу тәртібі бар.
Күйлердің мазмұны мен ... да әр ... ... ... түрлі
сезімдері, табиғат суреттері, үлкен әлеуметтік-пәлсафалық мәселелер шертпе
күйлердің негізгі айтар ойына арқау болған. Шертпе күйлердің өзі мазмұндық,
орындаушылық ... ... ... ... ... Олар Арқа,
Қаратау, Жетісу, Алтай мектебі деп ... ... күй ... көрнекті
өкілдері - Байжігіт, Тәттімбет, Сүгір, Тоқа, Дайрабай, ... ... және т.б. ... ... ... ... ... жеке дауыстық
эпизодтар екі шекте кезек дамиды. Мұнда оң қолда көп қолданылатын негізгі
тәсіл - сұқ ... екі ... алма ... шерту әдісі жиі кездеседі.
Жалпы күйлердегі форманың қалыптасуы ғасырлар бойы келе жатқан дәстүрлі
дыбыс тұрақтылығына сүйенеді. Мысалы, ... ... ... буын ", "орта буын", "бірінші саға", "екінші сага" ... ... ... формаға жеке дауыстылықтың ... ... мен ... ... ... бола ... саға - ... күйлерінің музыкалық кұрылымындағы бірінші
шарықтау ... Ол ... ... ... орналасады.
Екінші саға - домбыра күйлерінің ... ... ... ... ... өткен қазақ күйінің өз ... ... ... ... ... өте күрделі құбылыс екендігін ... ... ... ... - ... ... көне ... тәсілдермен, лирикалы-поэтикалық, лирика-саздық жанрлардың
көркемдік ... ... ... тұрғандығын айрықша атап өтуге
болады.
Ғалымдардың пікірінше кейбір ортаазиялық халыктардағы "күй" сөзі ... келе ... ... ал ... бастап бұл сөз негізінен аспапты
музыкаға байланысты айтылады. Қазақтың ... ... ... ... ... шығарушысының суреткерлік тағылымына, орындаушылық мектебіне орай
түрлі жанрларға; аңыздық, тұрмыс-салттық, тарихи және лирикалық үлгілерге
бөлінеді.
Алғаш рет ... ... ... ... ... ... ғалым
Құдайберген Жұбанов болды. Оның "Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы
жайлы" деген еңбегі 1936 жылы жарық көрді. Осы ... ... ... эпосша тартылады. Оларға бөтен өлең, еш нәрсе қосылмайды. Бұл әннен,
дауыс қосып айтатын сөзден бөлініп, бөлектеп ... бір ... ... ... ... ... ... екеуінің бір болуының жөні бар. Осы күнгі
қазақтың күйлеріне ұқсас ... ... ... ... ... ... делінеді.
Бұл үзіндіден екі түрлі ғылыми терең пікір түйінін ... ... ... ... ... ... шығыс елдері де басынан
өткізгендігін, бұл адам баласының өрлеу жолындағы ... ... ... ... халықтардың бәріне бірдей жалпы заң екендігін көреміз.
Екінші, қазақ халқы жазу - сызу, ғылымнан кенже қалған ел ... ... мен ... ... ерте ... ... мәдениеті, жазу сызулары көне
заманнан келе жатқан кейбір жақын шығыс елдерімен салыстырғанда, ... ... ... өте ... ... меңзейді.
Қ. Жұбановтың айтуынша ХІҮ ғасырда Каспий теңізін мекендеген Қытай
елінің (ол бүгінгі ... ... ... елдері, біздің бір кездегі
аталарымыз) 366 ... ... ... ... ... ... ... мәдениетіндегідей, симфониялық биікке көтерілуі таңғажайып нәрсе
ғой.
Қ. Жұбановтың сүйеніп отырған Иран музыканты, Абдіқадыр Мұрали ... ... ... ... ХІҮ ... ... ... болды" десе,
күйлер сол дәрежеге жету үшін қанша ғасыр бойы өмір сүріп, қалай дамығанын
айту өте қиын. Бірақ бір ... ... Ол - ... елінің күй өнері XIҮ
ғасырда кемеліне ... ... ... ... ... дейін, көп ғасыр-
ларды басынан өткізгені.
«Қытай» деп аталған түрік ... ... ... ру, ... ... суға ... ... еріп жоғалса да, күйлері қалған. ... 366 ... ... деп, ... шығыста айта алатын жалғыз-ақ
ел бар. Ол - тек қазақ елі. Күй өнері жөнінде біздің ... ... ... ... ұзақ ... нәтижесінде, қазақтың халықтық аспапты музыкасында
домбыра, қобыз жэне сыбызғыда ... ... ... ... Бұларға аңыз күйлер, тарихи күйлер, тұрмыс-салт күйлері,
лирикалық күйлер және тартыс ... ... ... ... ... ... қалыптасқан шығармалар.
Біздің заманымызға дейін жеткен бұл күйлер халықтың тұрмыс-салтын, өмір
сүру жағдайын ... қана ... ... ... ... ... ... құбылыстары жайындағы наным-сенімдерін де бейнелейді: "Аққу", "Көк
бөрі", "Нар идірген", ... ... ... ... ... ... қыз", "Жетім бала зары", "Қамбар күй", "Желмая", "Ақсақ
құлан", "Ақсақ қыз", "Тепен көк", "Хан жұбату" күйлері.
Қазақ ... ... ... келе ... бұл ... ... табылады, яғни, ауызша әңгіменің, музыканың, театрлық
элементтердің, орындаушылық өнердің ең ... бір ... ... ... ... түрлілігі тән. Бұл аңыздарда көшпелі
малшылардьң тұрмысы, еңбек кәсібі, халықтың мифологиялық ... ... ... Академик М. Әуезовтың пікірінше, күй аңызында "Қазақ
эпосы мен фольклоры өзінің бір саласы ретінде ... ... ... ... ... қобыз, домбыра, сөйлейтін көп күйлермен ... ... ... ... ... шебер әңгімесі болатыны мәлім" делінген.
XIX-XX ғасырдың біртуар ғалымдары, жазушылары, шығыстанушылары - ... Ш. ... П. ... В. ... М. Әуэзов, Ә.
Марғұландардың деректері бойынша Қиыр ... және ... ... халықтары өзінің патриархы ... ... ... ... ... ... Қоркыт бабаны (ҮШ- IX ғ.ғ.) пір
деп ... ... ... А. ... баяндаған аңызын келтіре кетейік:
"Халық ... ... ... аты тек ... ... қоя ... емес. Қорқыт шыр етіп жерге түскенде, ол айналасын қоршап отырғандарға,
шешесіне кішкене сәби ... ... ... түрі адамға ұқсамайтын "қап"
сияқты болып көрінген, жұрт шошып, қашып ... ... ... ... ... Қап емес адам ... жүрегі сезген ана, ғажап заттың
ауызын аша бастайды. Әлсіз үнді сәбиін ... Оны ... ... ... ... ... ... бағанағы қорқып қашып кеткендер
енді қайта жиналады, балаға "Қорқыт" ... ат ... Бір күні ... ... бала түс ...

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалар фольклорлық музыкасындағы жанр ұғымы105 бет
Тәттімбет Қазанғапұлы4 бет
Көркем әдебиеттің табиғаты, ерекшелігі және мәндері18 бет
Музыка өнері7 бет
Талдамалы публицистикалық жанр29 бет
Қазіргі замандағы батыс әдебиеттану ғылымы жанр мәселесі19 бет
Қазақстан телеарналарында сөз жанрларының прагмастилистикасы77 бет
Әдеби жанрлар11 бет
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь