Қазақ халқының XVIII ғасырдағы мәдениеті

Қазақ халқының XVIII ғасырдағы мәдениеті өткен дәуірдің мәдениетімен, оның озық дәстүрлерімен сабақтасқан байланыста болды. Сонымен қатар бұл кезде онда жаңа құбылыстар да бой көрсетті. Халықтық мәдениет пен феодал - байлар мәдениеті арасындағы қайшылық айқынырақ білінді, рас, ол әлеуметтік-экономикалық жағынан неғұрлым дамыған мемлекеттер мәдениетіндегідей онша айқын көрінетін нысандар ала қойған жоқ еді.
XVIII ғасырға дейін қазақ ақындарының есімдері, олардың әрқайсысының шығармашылығы, олар өмір сүрген уақыт белгісіз дерлік еді. Сыпыра жырау, Шалкиіз жырау және басқалар шежірелерде, аңыз-әңгімелер мен эпостарда ғана аталады, бірақ олардың өмірі мен шығармашылығы жайлы нақты деректерді біз білмейміз. Тек XVІII ғасырдың орта кезіңен, қазақ жерінің едәуір бөлігі Ресейге қосылған кезден бастап орыстың ғалымдары мен казақ зиялыларының жекелеген өкілдері ақындар, импровизатор-әншілер, жыршылар туралы деректер жинап, олар шығарған өлендер мен жырлардың текстерін жинауды қолға алған. Ақындар мен жыршылардың кейбіреулері шығармаларын өздері жазып алып отырған. Соның арқасында олардың өлеңдерінің түпнұсқа текстері сақталып қалған.
Қазақ әдебиеті тарихында көрнекті орын алған XVIII ғасырдың белгілі жырауы Бұхар жырау Қалқаманұлының (1685-1777) бірнеше туындысы сақталған, ол осы күнгі Павлодар облысының Баянауыл ауылында туып-өскен. Жырау феодалдық құрылысты сақтап, нығайту идеясын білдіретін көптеген дидактикалық өлең-толғаулар шығарды. Орта жүздің ханы Абылайды қолдап, кейбір жағдайларда оның ел басқару жөніндегі істеріне, әр түрлі таластар мен дау-жанжалды шешуіне елеулі ықпал жасап отырған.
Бұхар жырау сонымен қатар шығармаларында өз заманындағы кейбір маңызды тарихи оқиғаларды дұрыс бейнелеп көрсетті, өзекті тақырыптарының бірі - Отанына деген сүйіспеншілік, патриотизм. Ол қазақ халқының жоңғарларға қарсы азаттық күресін жырлады, халықты бірлікке, ерлікке шақырды, бұл күрестің қаһармандары -Бөгенбай, Қабанбай, Жәнібек батырларды мадақтады.
XVIII ғасырдың импровизатор ақыны әрі жырауы Тәтіқара еді. Ақын
        
        ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ XVIII ҒАСЫРДАҒЫ МӘДЕНИЕТІ
Қазақ халқының XVIII ғасырдағы мәдениеті өткен дәуірдің мәдениетімен,
оның озық дәстүрлерімен ... ... ... ... ... ... онда жаңа ... да бой көрсетті. Халықтық мәдениет пен феодал -
байлар мәдениеті арасындағы қайшылық айқынырақ білінді, рас, ол әлеуметтік-
экономикалық ... ... ... ... мәдениетіндегідей онша
айқын көрінетін нысандар ала қойған жоқ еді.
XVIII ғасырға дейін ... ... ... ... ... олар өмір ... ... белгісіз дерлік еді. Сыпыра жырау,
Шалкиіз жырау және басқалар шежірелерде, аңыз-әңгімелер мен эпостарда ғана
аталады, бірақ ... ... мен ... ... ... ... біз
білмейміз. Тек XVІII ғасырдың орта кезіңен, қазақ жерінің едәуір бөлігі
Ресейге қосылған кезден бастап ... ... мен ... зиялыларының
жекелеген өкілдері ақындар, импровизатор-әншілер, жыршылар туралы деректер
жинап, олар ... ... мен ... ... жинауды қолға алған.
Ақындар мен жыршылардың кейбіреулері шығармаларын ... ... ... ... арқасында олардың өлеңдерінің түпнұсқа текстері сақталып
қалған.
Қазақ әдебиеті тарихында көрнекті орын алған XVIII ... ... ... ... ... (1685-1777) бірнеше туындысы сақталған,
ол осы күнгі Павлодар облысының Баянауыл ... ... ... ... сақтап, нығайту ... ... ... ... ... Орта ... ханы Абылайды қолдап,
кейбір жағдайларда оның ел басқару жөніндегі істеріне, әр ... ... ... ... ... ... ... отырған.
Бұхар жырау сонымен қатар шығармаларында өз заманындағы кейбір маңызды
тарихи оқиғаларды дұрыс бейнелеп көрсетті, өзекті ... бірі ... ... ... ... Ол ... халқының жоңғарларға
қарсы азаттық күресін жырлады, ... ... ... шақырды, бұл
күрестің қаһармандары -Бөгенбай, Қабанбай, Жәнібек батырларды мадақтады.
XVIII ғасырдың импровизатор ақыны әрі жырауы ... еді. ... ... ... ... шайқастарға қатысты. Жорықта ... ол ... ... жолындағы күресте ешқандай қиыншылық
алдында бас имеуге шақырды.
Шал, Көтеш, Жанкісі сияқты ... ... ... ... ... жасаған зорлық-зомбылығын әшкереледі. Импровизатор
ақындардың өлеңдері халық бұқарасында ... ... ... ... ... ... ... жанрдың ақыны еді. Батырлардың
қаһарман ерлігіне тәнті ... ол жас ... ... пен ... ... ... ... үндеу, жаудан қаймықпай,
батыл қарсы шабуылға, ешқашан оның ... ... ... ... ... бүкіл шығармашылығының арқауы.
Кедей ортадан шыққан Көтеш ақын (1745-1818) өмір бойы ... ... Оның ... басты сарыны - кедейдің азапты өмірін көрсету,
қоғамдағы әділетсіздікті әшкерелеу.
Көптеген жыраулардың ... тән ... ... ... әдебиеті тарихында көрнекті орын алды.
Қазақгардың ауызекі әдебиетінің ... ... ... ... ... ... ... поэзияға тән элементтер де бар. XVIII
ғасырдың тарихи жырларының негізгі тақырыбы қазақтардың жоңғар ... ... ... ... ... жоңғарлармен шайқастары туралы өлең,
жыр, аңыз-әңгімелерінде ... мен ... ... ... олардың дұшпанға деген өшпенділігі, өз халқының бостандығы
және тәуелсіздігі үшін күрестегі табандылығы мен қаһармандығы ... ... ... ... ... шешеңдік сөзі ерекше орын
алады. Халықты бірлікке, сырт дұшпанға қарсы ынтымаққа, ... ... ... ... шыққан Төле бидің, Қаракесек руынан шыққан қаз
дауысты Қазыбектің, ... ... ... ... пафосқа толы нақыл
сөздерінің кезінде зор саяси маңызы болды.
XVIII ғасырда туған фольклорлық үлгілер сол дәуірдегі халықтың ... ... ... өлеңдер, тарихи әңгімелер, халық әдебйетінің
тағы ... ... ... ... көз ... оның тарихи
оқиғаларға тура баға бере ... ... ... ... ... халықтың сауаттылығы бұрынғысынша өте төмен
деңгейде болды. Тек қана дін ... мен ... ... ... ... ... білетін ал үстем дін ... оқу тек ... ... ғана ... жеке адамдардікі болды да, шәкірттердің ата-аналарының
есебінен ұсталды. Олардың көпшілігінде араб тілін ... ... ... ... алуын жалғастыру үшін ауқатты ата-аналардың балалары Бұқар,
Самарқан, ... және ... ... ... басқа да
орталықтарына жіберіліп отырды, мұнда олар араб ... араб ... оқып ... ... ... ... оның ... шеберлерін
бағалауда аталмыш қағидалар шешуші рөл атқарады.
Әрбір өнер туындыларының өз ... ... ... ... өнер ... ... даяр ... түспейтіні әркімге ақиқат.
Сондай-ақ қазақ поэзиясын жасаушылар да өз халқының ... ... ... перзенттері. Әр тұста ағаштан түйін түйіп, қыш пен тасқа
ою ойып, ... ... ... ... ... сөз кестесін құра білген,
тіл құдіретін игерген асыл сөз шеберлері болған. Оларды халық әр ... ... ... ... ... сөз ... өз ... жүйелі-
логикалы күшінің арқасында асқынған дауды шешкен, бітіспес жауды ... ... ... ... ... өнерпазды халық шешен
деп атап, олардың билігін әділ қазылық деп ұққан. ... ... ... ... пікір айтып, асыл сөз термелеп, ... ... жыр ... сөз өнерпаздарын жырау деген атауларға ие еткен. Белгілі
ақындар мен жырау-шешендер шығармаларын ... ... елге ...... ... ... ... мысалшы-мысқалшы деген
тәрізді атаулармен атап келген, Бұлардың ... ... әр ... болғандықтан олар өз талантына лайықты
бағаланған. Жыр орындаушылар ішінен ... өсе келе ... ... ... ... де, белгілі автор шығармаларын қайта жырлап, тіпті иеленіп
кететіндер де болған.
Осы сияқты жағдай тек сөз өнерін ... ... ғана ... ... ... да ... ... ән-музыка өнерін, ән-күй шығарушы
композиторлар (әнпаз, күйпаздар) қауымын алайық. ... ... ... ... деп аталса, музыкалық туыңдыны — күй шығарушыны, күйшілер ... ... ... ... туыңдыларын орындаушылар тобы онша
жіктелмей бір атауға ие болып, ... ... ... т. б. ... ... сай) ... Кейде осы өнер иелерін іс-әрекет
ерекшеліктеріне қарай (жеке басын ұстауына) жіктеп, ... сал, сері ... ... атап ... сөз ... көне ... қазақ халқының жырау деп атап
келгені ... ... ... өріс ... ... — XIV—XVІІ ғасырлар.
Бұл тұстағы әдебиетіміздің қай саласы болмасын оған жыраулардың қатысы ... Ауыз ... ... ілкі жасаушылар да ескі әдеби ... ... да ... мен ... еді. Олар ... ... — негізінен замана, қоғам, өмір туралы ойлы-сырлы толғаулар, ақыл-
өсиет түріндегі шешендік сөздер, мақал ... ... ... елді ... бастаған батырлардың көзсіз ерлігін
жырлаған ерлік эпосы, ел қожаларын дәріптейтін мадақ жырлар, қайғылы қазаға
байланысты ... сөз, ... ... ... қара ... қақ ... ... ия болмаса табан асты тапжылтпастан сөз бастап, терең ойымен жұртты
ұйытқан ақыл иелерін қошемет тұтар арнаулар ... ... ... тап ... кезде түсіндіріп жату
мүлде артық. Ол туралы жазылған арнайы зерттеулер де баршылық. Бұл сөздің
шығу тегін проф. Е. ... ... ... атты (1956) ... ... түсіндірген. Сондай-ақ оның жырау, жыршы, сал, ... ... ... ... ... ... да ... тудырмайды. Бұлар—
қазақтың байырғы ұғымдарының балама төл атау сөздері. ... ... да, ... ... ... ... кетудің ар-тықшылығы жоқ. Араб тіліндегі:
шәғири — шайыр, ақын; шиғыр — тақпақ, тұспал, терме; ... ... ... ... ... ... ... жыр, шайыр, термеші деген сөздерінің
қалыптасуына ықпалы болмады ма екен ... ... ... ... ... ... ... арнайы зерттеуді қажет ететін мәселе.
Ақын деген жалғыз ... ... ... ... ... көкейіне бірден қона қалатын және оның ойы мен бойына терең дарын,
қуат нұрын құйып, көңіліне көтеріңкі сезім ... ... ... ... бар сөз ғой бұл. Мұны ... ақын сөзінің ілкі мағынасын еске
алып, ақын-импровизатор өнерінің құдірет-күшін де ... ... ... ... ... асты суырып салып, дайындықсыз өлең арнасын ашып
жіберіп, ... сөз ... төге ... ақпа ... өнер ... — таңданарлық құбылыс.
Ақын терминінің бұл ұғымы қазір әлдеқайда кеңейді. Онымен енді жазба
әдебиет өкілдерінің ... ... ... да ... ... Халық
арасында қалыптасқан импровизаторлар да, оқып ... ... ... ... де ақын деп ... Поэт ... жаңа
сөзге көңілі толмаған халық өзіне үйреншікті және қадірлі ақын ... ... ... ... ... ақын ... қазіргі „поэт" деген ұғым
беретін грек ... ... ... ... сыймайтын, өзінің ұлттық төл
мағынасы бар ұғым беріп, естіген құлақты елең еткізбей ... ... деп ... халық. Халықтық ұғымдағы ақын сөзінен ойға оралатын сөз
кестесі өлең ғана ... ... ән, ... ... ... ... оны
сүйемелдейтін әсерлі әсем сазды музыка үнімен ақыңды тыңдаған ... ... алқа бар. ... ... ... ... жаны жас,
көкірегі кең, арманы асқар, қиялы ашық аспанды шарлап қанат ... ... тән ... ... ... ... ақын сөзі, міне, осындай көп мағыналы ұғым
туғызатын сөз екен. Сондықтан, ... ақын ... ... мәні ... ... ақтай алмайды. Көкірегінде ақындық бұлақтың көзі бар
нағыз талант иесі ғана ақтайды.
Ақындық — ең қиын ... ... ... ... тебірене тер
төгілмесе, сөз маржаны терілмейді. Өнерпаздың бойында қайнауы ... ... ... ... ... дүниеге келген туынды ғана ақын
атағын шығарады. Халқының қадір-құрметіне бөленіп, өнер ... ... ... ... ... бәрі ақын ... тек жай ... термеші,
жыршылар ғана. Асылы, елден-елге даңқы кең жайылып, өнерін асырған жандар
ғана осы бір қадірлі атақты ақтай ... Ал, ... не көп, ақын ... — ақын деген сөздің мәнін әлсіретіп, арзандатып жіберуден ... ... ... әлі танылмаған әуесқой талапкерлер де осы атаққа оңай ие
болғысы кеп, көкірек соғып, өзін-өзі ақын деп ... ... ... ақын деген қасиетті ұғымға кір жұқтырады.
Өткен қоғамының менменшіл, тәкаппар топас тобы ақындық өнердің қадірін
түсіруге тырысып ... олар ... ... ... ... ... ... кәсіп деп те ұғындырмақ ... ... ... ... өнерге барынша қарсы шығып, оны ... асыл ... ... жіберуді көздеген. Кейде, тіпті, ақын деген қадірлі атақты аяққа
басып, күлкі-мазаққа айналдырып қорлауға ... ... ... ... Ақан сері мен ... ... өмірі айғақ... Осындай себептердің
салдарынан өткен замаңдағы озбыр ортада өскен кейбір ақындар өзінің ақындық
талантын жасырған ... ... бір ... ... өз ... ... ... ақыңдық дарынын ұзақ жылдар жасыруға душар болған ақындар
ішінде қазақ әдебиетінің кемеңгер тұлғасы Абай ... да ... ... еді. Ұлы ... ... ... шабытты шағын кемел пайдалана
алмай, қырық бестің ол жақ, бұл жағында ғана өз бойыңдағы ақындығын ашуға
мүмкіндік алғаны ... ... Абай ... ... ... ... де,
оның еңбегі еш кеткен жоқ. Ол өз ... ... ... ұзақ ... ... ... ой-бойы әбден толысқасын барып, шабыты қанаттанып,
поэзия маржанын игеріп, мүлде өзге, жаңа тұрпаттағы ақын болып шықты.
ТӨЛЕ ӘЛІБЕКҰЛЫ
(1663—1756)
Қазақтың ... ... әділ төбе биі. ... ... ... лауазымы
ханнан кем түспеген, ал Тәуке өлгеннен (1715 ж.) ... бар ... ... ... ... ел ... Зор ақыл иесі дана ... Жоңғар
шапқыншылығы кезінде қызмет етіп, талай қасіретті халқымен бірге тартқан,
зарына зар қосып, тарихтың ең ауыр жүгін арқалаған ... қара ... ... ... ... ... ... жүргізе білген көреген көсем.
Шабылған, босқын күй кешкен ... дем ... ... ... ауыр
салығын төлеп, өз баласын оларға кепілдікке ... ... ... Орта азиялық көршілерімен де келісім жасап, ... ... ... ... жасап баққан. Ташкент жұртын өз аузына қаратып,
қоқандардың қоқан-лоқысын басқан. Ал кейінірек өз бетімен ... ... ... ... қашпайтындарын, тату-тәтті алыс-беріс жасап, сауда-
саттықты жолға қою, тіпті ... бас июге де ... ... ... ... сол ... ауыр жағдайы оны бұған мәжбүр еткен.
Халық арасына тараған аңыздар Төле бидің бала кезінде-ақ ел билігіне
араласқан, тапқыр әділ ... ... ... ... ... ... ... де, өзара жер, суға таласқан дауды ол бала кезінде шешіп,
оларды келістіріпті. Сондағы Төле ... ақ деп ... игі ... ... ... ел біткен
Өзен бойын жоғалар.
О, игі асқар тауымыз,
Әділ ме осы ... ... ... ... ... ... ... ел билері оған былай деп бата берген
екен:
Үй баласы ма деп ... ... ... ... ... алдан өтелсін.
Ауылыңның таңы бол,
Маңдайдағы бағы бол.
Бөгенбай екеуі басшылық етіп өткізген Қарақұмдағы түгел қазақтардың
құрылтайындағы тебіренісі деп ... ... ... бір топ ... 1991 ж. ... ғылыми-зерттеу
орталығынан шыққан „Төле би" жинағында жарияланды (Оны баспаға даярлаған С.
Дәуітов). Аталмыш жинақта жарық көрген толғаулары ... жәй қара ... ... ... ... ... ... шебері екенін анықтай алады. Ең
алдымен, Төле би ел мақсатын жоғары қоя ... ... үшін жан ... ... үндеген халық қамқоры болып ... Ел ... ... ... шығып, бүкіл қазақты бірлікке, ерлікке
үндейді.
ҚАЗЫБЕК КЕЛДІБЕКҰЛЫ
(1667—1765)
Қазақтың ... бір ... ... ... ... ... ... өле-
өлгенше ұзақ та нәтижелі өмір кешкен аты шулы ... ... Қаз ... Қазақтың үш жүзін бір хандыққа қаратып, оның орта жүзінің тізгінін
берік ұстаған беделді биі, әділ ... ... ... иесі. Тәуке ханның
беделін беркітіп, халқының бірлігін нығайту, қаптаған қалың жоңғарға ... ... ... ер ... қазақ ұлдарын ел мүддесін, ұлтының ар-намысын
қорғауға үндеп өткен дана басшы, салиқалы сөз, ... ... ... ... ... ... өзіндік жол-жосық
бастаулары бар ... ... жаны таза ... ... дау ... ... жігін тауып, бойындағы сөз маржанын жеріне жеткізе, өзіндіре,
серпілте ... ... ... ... ... ... ... айтыс-
тартыста озып шыққан жүйелі сөздің жүйрігі, тайынбай, тайсалмай, шындықты,
әділетті жақтаған ... ... ... ... ... күн ... кеткен ауыр заманында ел-жұртын сақтап қалу үшін өмірін сарп ... ... ақыл ... Қара ... ... ... аспанына өмір сәулесін
шашқан жарық жұлдызы.
Жоңғардың басым кезінде, оның аузынан от ... ... ... қатерден қорықпай, өзіне төнген найзаның бетін қайтарар
қаһарлы ... ... ... ... өжет ... қоя ... ер ... Қонтайшылардың үш рет тонап кеткен елінің есесін ол осы бір қасиетті
істері арқылы түгел қайтарған ... Қара ... ... ... ... ... ... ұяң — отаның қымбат,
Құт береке — атаң қымбат,
Мейірімді анан, қымбат,
Асқар ... — әкең ... ... елің ... ... ... қымбат,
Ұят пен аp қымбат,
Өзің сүйген жар қымбат"—
деген сөздері қазақ жастарының ғасырлар бойы өнегелі ... ... ... ... ... ... ... өнегелі өсиет сөздерді
Қазыбек көп айтқан. Мысалы:
Өркенім өссін десең,
Кекшіл болма —
Кесапаты тиер ... ... ... ...
Өскенінді өшірерсін,.
Басына іс түскен пақырға
Қастық қылма —
Қайғысы көшер басыңа.
Жанашыры жоқ жарлыға
Жәрдемші бол асыға,
Қиын-қыстау күндерде,
Өзі келер ... сағы ... ... ... ... ... тақ иелеріне, шешенсінген ділмарларға,
келешегінен дәмелі жас ұрпаққа қаратып айтқан ақыл-нақылдарының мән-маңызы
өз тұсында да көп ... ... ең ... ... ... жақсы ұл туса,
Елінің туы болады.
Атадан жаман ұл туса,
Көшінің ең соңы ... ... түйе ... ... қыз азады,
Елінде жаугершілік болса,
Тағында хан азады,
Табындағы бие азады.
Қазыбектің бізге жеткен мұралары — хан, би, ... ел ... ... кезі ... ... әр ... айтылған шешендік тұспал,
өсиетті өрнекті сөз, ... тіл ... ... улы ... ... ... ... Алқалы топ алдында ақтарыла айтылған терең
тебіреністі тұспал сөздер, ақылдың ... ... ... атқан асылдың
ұшқындарындай жарқ-жұрқ етіп көз тартады, көңіліңді байытады.
Қазыбек шешендігін тек ел басылар ғана емес, соған қоса қарапайым ... ... одан ... алып, төресіне ... ... ғана ... оны ... бағалаған. Кейде оған қарапайым сұрақтар
қойып, пікірлер қоздырып, әділет пен адамгершілік ... ... ... бір ... биге ... ... „Кім жақын, не ... ... ... ... Осы үш ... ол үш ... өлеңмен жауап
берген екен. Кім жақын дегенге:
Тату ... ... ... ... ... ... болса, келінің жақын,
Адал асын алдына тартқан —
Қимас жақын — қарындасың.
Сыбайлас болса, нағашың жақын,
Адал болса, досың, жақын,
Еркелейтін немерең жақын,
Өқ ұрпағың-шөберең жақын.
Жан ... жас ... де ... ... ... ... ол:
Алтын ұян, — отан қымбат,
Құт, берекең — атаң қымбат,
Мейірімді апаң қымбат,
Асқар тауың — әкең ... елің ... ... ... ... пен ар ... ... жар қымбат.
Не қиын?—деген сауалға берген жауабы:
Арадан шыққан жау қиын,
Таусылмайтын дау қиын,
Шанышқылаған сөз қиын,
Дәл ... ... ... өз ... дерт қиын,
Іске аспаған серт қиын.
Ақылыңнан адасып,
Өзің түскен өрт қиын.
Тентек болса, ұл ... ... біле ... ... бас, ... (АЙТЫҚ) БӘЙБЕКҰЛЫ
(1688—1748)
Кіші жүз Алшыннан шыққан ұлы билердің бірі. ... ... ... ... ... дәрежелес үшінші аға биі. Осы үш би ... үш ... басы ... бір ... ... бір жеңнен қол шығарып,
жоңғар шапқыншыларына қарсы ... ... ... ... ... ... батырларымен қатар қамқор басшы — көсем, ұшқыр ... ... ... ... ... сол ... бір қабырғасы атақты Әйтеке
екен. Зерттеушілердің мәліметі әзірше тапшы болғандықтан, ... ... мен ... терме-толғаулары жиналып, баспа жүзін көре алмай жүр. Қолда
бар деректер Ә. Кекілбаевтың „Егеменді Қазақстан" ... (1991 ж. ... ... ... ... кітаптан алынып отыр. Бірақ автордың өзі
айтқанындай, Әйтекенің өмірі зерттеусіз жатқан дүние. Ал ... ... ... ... ... ... Серікбаевтың берген мәліметі бойынша
шешен биіміз Әлімнің Алшыны, Жалаңтөске аталас ағайын. ... ... ... ... жердегі „Сейіт баттал", „Ззңгі ата" бейітінде болса
керек. Толыбай ұлы Қожаберген ақынның толғауына сүйенген зерттеуші ... жылы ... 56—57 ... ... дейді. Ш. Серікбаев Төле, ... ... ... ... де келтіреді. Ол үш бидің өзара
тілдесіп, жолдасқан тұспалдарын берген. Даудағы ... ... ... ... не ... ... ... Төле би: „Төбеде тұрған кісі ... ... ... төменде тұрған екі жағын, беткейде тұрған бір жағын
әрең көреді. Сондықтан жасы ... оңы мен ... ... ... ... билік айтқаны дұрыс қой"—депті. Сонда Қазыбек:— Жасы үлкен
аға төреші бола алмайды, себебі, алдында қаймығары жоқ. Жасы кіші іні ... бола ... ... ... ... жоқ. ... ... ағасы бар, артында именерлік інісі бар, ... ... ... жүргізетін ортаншы бидің төрелік айтуы орынды — депті.
Соңғы сөз тиген Әйтеке:—Ағасы ... ... атын ... қонағы
келсе, құрметтеп жайлағаңдай тындырымды ішсі болса, қанаты-құйрығы сай
болып, көңілі жай болып, ағаның алар ... ... ... ... ... реті бас бағу емес ... Бұл Әйтеке сөзі ханға ұнапты, төрелік
беріліпті. Дау аяқталып, билер елдеріне аттанарда айтқандары деп тағы ... ... ... Төле сөз бастап, толғай жөнеліпті:
„Шешендіктен не пайда,
Артында сөзі қалмаса.
Батырлықтан не панда,
Халқына қаиыр қылмаса.
Хандықтан да пайда ... ... ... ... ... алдаса"—
десе, Қазыбек:
„Үй жанында биік төбен, болса,
Ол ерттеулі аттан кем емес.
От басында ... ... ... ... ... кем ... Әйтеке:
„Екі адам керіссе, оның арты қызылшоқ.
Біз үш жүз керіспейік, келісейік.
Ал керісе қойсақ, үшеуімізге де бірдей,
Хандық түгіл ... та ... ... ... ... ... жүзбін,
Әрі көппін, әрі батырмын, әрі бимін.
Керісер болсақ,
Осы үшеуі маған жайсыз
Сендерге жоқ!—
деп ... Ш. ... ... біз ... ... Қожаберген
Толыбайұлы (1663— 1763) ақынның Әйтекені жоқтап айтқан бір ... ... Ол ... ... жыл Әйтеке би дүниеден өтті,
Келгенде елу алты жасқа ажал жетті.
Бағыну бір көсемге дұрыс қой деп,
Боларын осы апаттың ... ... күн ... ... ... ... ... қайта қонбас.
Өсиетін Әйтекенің естеріне ап,
Қазыбек, Төле, Ақсуат шайқады бас.
Бүл жолдарға ... ... 1723 ... босқыннан
бұрын өлген. Оны болжап білген, ескерткен. Өлеңде аты аталған ... ... ... ... ... биі ... Ол туралы да дерек аз.
ҚОЖАБЕРГЕН ЖЫРЛУ TOЛЫБАЙСЫНҰЛЫ
(1663-1762)
Солтүстік Қазақстан облысының Жамбыл ... ... ... халық
ақыны, халық композиторы әрі батыр тұлға ретінде өнер, ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті мен өнер саласына деген
қызызғушылығының арқасында өсе келе оны ... ... ән, ... ... ... Самарқандағы діни медреседе оқып, араб, парсы
тілдерін жетік игереді. ... ... кеп ... ... кешірген елін, жерін қорғауға ... ... ... ... ... атанады! да көрген, білген тарихи ... ... ... ... өз ... ... ... мұңды жыры, шер
таркатар әні мен күйі ... ... ... ... ... бойы ... ... "халық әні", "ел ұраны" ... ... ... күйі әрі ... жыр ... ... әрі
әлеуметті-тарихы маңызының арта беретіндігінің куәгері бүгінгі ұрпақ болса
керек.
Өзімен ел қорғауда батырлар қатарына ... ер ... ... ... ... ... ән, ... өзекті тұлға ретінде:
"Еңсегей бойлы ер ... ... ... ер ... "Ер ... ... "Ер Едігей", "Қобызшы қыпшақ Қойлыбай", "Айша-Жанша", "Өмір Темір
көреген", "Жалаңтөс Баһадүр", ... ... атты ... ... болды.
Қожаберген жырау шығарма ерекшелігі өзі өткерген ... ... ... әрі ... болса керек. Сол
жайларды мына төмендегі туындылардан байқауға болады: "Қазақтың ... ... ... елдер халқында", "Күншығыстан ызғарлы жел
келеді", "Қонтайшы сұмдар", ... тау", ... тас" атты ... ... ... ... ... деген сүйіспеніпілігін, жауға деген
өпшенділігін қоздыратын туындылардың теңдесі жоқ ... дау ... ... ... "Боз ... ... "Аңырақай", "Қалмақ
қырған", "Қызыл нар" атты күйлері де біздің дәуірге ... ... ... ... өнер, мәдениет сахнасының ерекше тұлғасы болып халқына
қалдырған көлемі ... өте ... алты ... ... 32 ... "Елім-ай" атты әннің "халық әні" аталып кетуінде көркемдік пен
өсемдік, әрі қайғылы кек, түбі ... мұң ... ... сәбидің
санасынан орын алып, оның еңсейген жасына дейін ойласа ... ... ... ... ... ... тербетіп туындаған құдіретті
күш, дұшпанға деген ыза, елін, жерін аңсаған, қайғылы әуені ... ... ... ... бола бермек. Осының екінші дәлелі
ретінде 1934 ж. сахнадан орын алып, қазақтың ... ... ... атанған
либреттасы Ғабит Мүесреповтікі, халықтық ән, күй, айтыс той, жыр, ... ... ... тағы басқа тарихи, әдеби-музыкалы фольклорды шебер
өңдеп, опера жанрына келтірген. Композитор Е.Т. Брусиловскийдің ... "Қыз ... атты ... ... ... ... құрал ретінде
жыраудың "Елім-ай" әні өте орынды ... ... мерт ... ... ... шері ... ... басталып, ананың
жоқтауымен жалғасып, сахнадағы ... ... ... ... хабардың қайғылы толғауына ауысып, тыңдаушы-көрермен ... жас ... де ... бір биік ... жетуіне себеп болып
тұрған жыраудың осы "Елім-ай" әні деп білеміз.
Бұқар ... ... ... ... ең ... ... тұлға — Бұқар жырау
Қалқаманұлы шамамен 1668 ... ... ... ... бір табан жақын тұрғанына өмір сүрген дәуіріндегі
көптеген тарихи ... ... ... жақсы сақталғаңдығына қарамастан,
Қазақтың ескіде ... ... ... ... ... ... өмірі қайтадан да
біздің білеріміз тым тапшы. ... ... ... жылдары жайында нақты
деректер жок. ... бар ... ... ... жыраудың Абылайдан бұрын
туып, сон өлгендігі».
Біз тек оның тым ерте көтеріліп, Тәуке тұсында-ақ хан төңірегіндегі
ықпалды ... бірі ... ... ... ... ... соңғы
әміршілермен тіл табыса алмағандығы аңғарылады. Жырау кедейшілікке ұрынды.
Бұқар өмірін тұңғыш зерттеуші ... ... ... Қарағанда және
өз шығармаларынан да көрінетіндей, Бұқардың тіпті сауып ішер малы, мініп-
түсер аты да болмайды. ... ... ... осы ... ... ... күн
кешеді. Алайда, өмірінін, кезегінде Бұқар жай ғана ... ... аға ... ... елеулі ықпал етіп қабырғалы бите, өз заманының ұраншысына
айналады. Жырау бір ғасырдан ... ... 1781 жыл ... ... ... ... Далба тауының етегінде. Мәшһүр Жүсіптің айтуынша Бұқар
жырау атанған қария тоқсан үш ... ... ... ... жыр ... ... ... айтқан екен: «Сенен бұрын жеті ханды ... ... Ер Есім ... да ... ... Сен оның ... де ...
деп Абылай хан жорыққа аттанбақшы болса, Бұқар жырауды алдырып, ... ба деп ... ... сәтін сұрайды екен. «Сары бура ... ... ... тұрып пәлен жайда қарай шабынды десе, сол айтқан жағына бет
алып, аттанса шауып, жаншып алып ... ... Жок, Сары бура ... ... ... ... ... жабыстырып, жатып алды десе, аттанбайды
екен» — деп Мәшһүр Жүсіп Бұқар жырауды әрі жырау, әрі ... ... ... бұл ... ... ханның Бұқар жырауды қаншалықты ... ... оның ... ... ... ... ... мол сенімін
байқатады. Қаз дауысты Қазыбектер сияқты Бұқар да отты ... ... ... хан болған» өз заманының аса ықпалды беделді ... ... ... ... ... алды — ... тіл» десе Бұқар бұл маңалдың даналығыш ... ... Ол сөз ... ... да ... де білген.
Сондықтан да жырау:
Ел бастау қиын емес —
Қонатын жерден көл табылады;
Қол бастау қиын емес —
Шабатын жерден ел ... ... сөз ... ... жок, ... ... ... «Қазына қайда?» — деп сұрағанда жырау: «Басы жеткен
жігіттің екі езуі қазына: бір езуі — ... бір езуі — ... азуы ... ... өзі осы ... — сөз өнерін жеріне жете меңгерген еді.
«Өз заманындағы жандар бүл кісіні көмекей әулие деседі ... — деп ... ... — Қара сөз ... тек ... ... бүлкілдеп жырлай
бастайды екен». «Бұқар мұрасынан біздің заманымызға жеткені 1100 ... Бұл, сөз жоң, ... ... ... жырлардын бір бөлігі
ғана. «Бұл кісінің ... ... ... ... Нухтың өмірі Аюбтың
сабыры..., Афлотонның ақылы керек» — ... еді ... ... қарастырғанда туатын маңызды мәселе шаруашылық-мәдени
типтердің (ШМТ) өзіндік ерекшеліктерін анықтаумен байланысты. Шаруашылық-
мәдени тип ұғымы ... ... ... этнографиялық және тарихи «
зерттеулерде көбірек қолданылып келді. Шаруашылық-мәдени еттердің ... ... ... ... ... мен ... ... егіншілер, оазистік дихандар, еуроазиялық көшпелілер ж.т.б.
Өзінің мағныасы жағынан ШМТ ұғымы мәдениеттанудан хронотоп ұғымына ... ... ... ... ... ... мәдеииеттің кеңістіктік
және уақыттық бітімдерін білдірсе, шаруашылдық-мәдени тип ... ... ... ... ШМТ-тің руханилықпен байланысы жоқ
деп сыңаржақты айтылған пікір ... ... Онда ... сенім-
нанымдар, фольклор, дүние-таным шаруашылық әдістерімен тығыз байланысты
әрекет етеді.
Шаруашылық-мәдеии тип ... тым, ... ... түрі
ретінде қоғамдық-экономикалық форманиялық да көрсетуге болады. Бірақ ... тым ... және ... сипаты жеткіліксіз. Мысалы,
еуроазиялық номадаларды осы бес форманияның ... ... ... жоқ. ... «азиялық өндіріс тәсілінің» өкілдері деудің де реті аз.
Бұл ... Азия ... ... шаруашылық типерінің арасындағы
айырмашылық жоғалып ... ... ... ... ... ... тікелей көрініп тұр.
Батыстық мәдеииеттануда «мәдени ұғымы да жиі ... ... ... тип ... жақындығы бар. Бірақ мәдени ... ... бір ... жағрафиялық детермипанттық
факторларына басты назар аударады. Біртұтас мәдени арсалда әртүрлі ... ... ... ... ... тип ... әлеуметтік-
экономикалық дамудың бір деңгейінде тұрған топтастықтардың ... ... ... ... біртектес шаруашылық пен мәдениет жүйесін
бейнелейді. ШМТ этномәдениет әрістек шектелмейді. ... атқа ... ... ... ... бұл халық әлі, алдымен көлігінің көбірек көңіл
бөледі, бір-тұрман олар үшін барлықтың, байлықтың белі ... ... ... ... ... ... ... күміс қаптатып өрпектейді,
тіпті қолы ... асыл тас ... да ... ... құйысқан — бәрі де шебер өріліп, Шығыс үлгісіндегі өрнектермен
безендіріледі». (Қазақ ... ... ...... ... де өзіндік рәсімі болған. Мысалы, жасөспірім қыздар аң
терісінен ... ... үкі ... ... кисе, жаңа түскен келін
әуелі сәукелемен жүрсе, кейін басына ... ... ... ... соң
әйелдер кестеленген кимешекпен жүреді. Әшекей тастарды қолданудың ... ... бар. ...... шел ... кез ... ... тас
— көзтиюден, маржан — азғындыққа түсудеп, дүр тасы — жемсау ... ... ... ... ... шаруашылық,-мәдени тлінің
адамзаттын, материалды және ... ... ... ... ... ... ... Кейде «вар-вар-көпшелілер» жер бетінде қиратудан
басқа мұра болып қалатын құндылықтарды қалдырмады деген ... ... жиі ... Оған ... жауабымем той-тарыс берген
ғұлама Л. Гумилен ойын былай ... ... ... ... ... ... мен ... меңзейтін тамырлардан нәр алғанымен, бізге отырықшы
елдердің мәдениетіне қарағанда құптарлық дәрежеде белгілі ... ... ... ... да ... ... ... қарағанда
дарындылығының төмендігінде емес, олардың заттық мәдеииетінің қалдығы ... ... ... сақталатындығында болып отыр...»
Көшпелілерді кейбір зерттеушілер сияқты ертедегі феодализм өкілдері
деп айтар ... ... ... ... атап ... жөн. ... ... өмір салтының мынадай типтік белгілері айқындалған: 1)
мал бағу — шаруашылықтың басым түрі; 2) жыл бойы ... ... ... ... экстенсивтік тәсілі; 3) жер ... ... ... 4) ... капиталистік ранчолардан өзгеше
шаруашылықтың натуралдық әдістерінің басымдығы.
Қазақ мәдениетінің ... ...... тағы ... ... ... әлеуметтік құрылымға, қоғамдық ... ... ... ... ... ... нәрсе — қауымдық
тұтастық. Егер еуропалық ... ... зат ... мен ... ... қызмет атқарса, көшпелілерде ... ... ең ... ... есептелінеді. «Атақоныс» ұғымы көшпелілер үшін
қасиетті, ол өз ... ... ... және ... ... де қол сұғуға болмайтындығын мойындау. Қауымдық қатынас ... ... Ата ... әр ... ... ... ... жерлер деп есептелінеді, яғни қоршаған орта киелі таулардан, өзендер,
көлдерден, аңғарлар мен тебелерден, аруақтар жатқап ... ... ... ... аңыз-әпсаиаларда,-жырлар мен көсем сөздерде
болашақ ... мұра ... ... ... мәдениетті бүкіл адамзат үшін ең жоғары үлгі деп
итермелеудің қажеті жок,. ... өмір ... ... ... оған ... жазу-сызудың, оқу орталықтарының, ... ... ... жағдай туғызбады. «Мен кіммің, неге ... ... өмір ... ... қалай қарсы алу керек?» — ... ... ... мүшелерін тым көп ойландырмайды. Бері ... ... ... ... ... ... ... таймаса болды. Салт-
дәстүр уақытқа бағынбады, ол мәңгілікпен теңесті. Бұрын жасал-, ... ... ... Ал егер ... ... әлеуметтік қақтығыстар,
жаутершілік келсе, онда көп ... ... ... ортаға
бейімделуі қиын болды. Ескі құндылықтар жүйесі жоғалып кетіп, ... жаңа ... ... пір тұта ... ... ... жер жарған
көшпелілер империялары тарих жолынан шығып қалып жүрді. Бұл жерде ғұндар
мен моңғолдардың, түріктер мен ... ... ... ... ... ... шаруашылық-мәдени
хипінің қарқынды дамуы үшін жайылымдық ... ... ... ... XV-XVI ... ... Еуропадағы мемлекеттер күшейіп, әлемнің
жаңа бөлісіп бастады, Индустриалды қоғамға бет бұрған ... ... ... үлгі ала ... ... ... экспатоия саясатына көшті.
Көшпенділер заманның жаңа талабына жауап бере алатын ішкі күштерн ... және ... ... пен ... ... ауруы әбден мңдеп алған сді.
Сонда да көшпелі шаруашылық-мәдени типі дүниежүзілік мәдениетте өзіне
тиісті ... орын ... ... ... бойы ... шаруашылық
мәдениетін қазіргі кезде де ескеріп, дұрыс қолдану тарихи сабақтастықтың
кепілі ... ... ... ... ... ... ... архетипінде екі шаруашылық-мәдениті бар. ... ... типі XX ... ... ... шаруашылық тәсілі болып келді. Ол
б.з.б. IX—VIJI ғасырларда Қазақстан жерінде қалыптасып ... ... ... ... VI—XII ... шаруашылық типімен
силхронды өрістеп, XVI1 ғасырдан бастап күйзеліске ұшырады. Көшпенділердің
ұрпақтары бұл екі мәдени типтің ... өз ... ... ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті9 бет
Қазақ халқының мәденитеті ( ХV ғасырдың соңы – XVII ғасырдың бірінші ширегі)12 бет
Қазақ халқының мәденитеті жайлы ( ХV ғасырдың соңы – XVII ғасырдың бірінші ширегі)17 бет
Орталық Қазақстанның қола дәуірі5 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет
Билер соты7 бет
Ежелгі жырлар мен жыраулар поэзиясының ерекшеліктері4 бет
Ең бай адамдар3 бет
М. Мағауин жайлы бірер сөз22 бет
Мұхаммед Хайдар Дулатидың негізгі еңбегі “Тарихи-и-Рашиди”6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь