Көмекші мектептегі бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын молайту

Кіріспе

I . бөлім
Баланың сөйлеу тілінің дамуының теориялық негіздері.
1.1. Баланың сөйлеу тілінің дамуы.
1.2. Көмекші мектеп оқушыларының жалпы сөйлеу тілінің даму ерекшеліктері.

II . бөлім
Көмекші мектептегі бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорының ерекшеліктері.
2.1. Зерттеу әдістемесі.
2.2. Зерттеу нәтижесі.

III . бөлім
Көмекші мектептегі бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын молайту жолдары.

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер
Еліміз егеменді, тәуелсіз мемлекет болғаннан кейін ауқымды өзгерістер жүріп жатыр.
Саяси – экономикалық тағы басқа дами бастаған сайын, елімізде барлық жағынан елеулі өзгерістер енуде. Қазақстан Республикасы өзін бүкіл әлемге демократиялық, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде танытты. Осы 15 жыл ішінде Қазақстан Республикасы табанды түрде күресіп, саяси – экономикалық білім жүйесінің өзгеруіне алып келді.
Қазіргі жастар ертеңгі ел басындағы халық тағдырын шешетін азамат болады. Сондықтанда, мемлекеттің алдында тұрған міндеті – қоғамда өз орнын табатын жеке тұлғаны қалыптастыру болып табылады.
Адамды – адам қылған, ары қарай дамытып, жетілуіне итермелеген, әр қашан жетелеу үстінде тұрған құбылыс ретінде ең алдымен – тілді алуға болады.
Тіл – адам ойын жетілдіруші, халық мәдениетін таныстырушы, әлемді-қоғамды таныстырушы.
Тіл арқылы - әр адам өз ойын, өз пікірін жеткізе алады, қоршаған ортамен қарым - қатынасқа түсе алады. Тілді тиімді әрі дұрыс пайдалану адамның сөздік қорына және орынды қолдануына байланысты. Сөз байлығы мол баланың ойы ұшқыр, шешен, әсерлі етіп сөйлей алады.
Біздің қарастыратынымыз көмекші мектептегі бастауыш сынып оқушыларының сөздік қоры.
1. Әуелбаева Ш. “Бастауыш кластарда қазақ тілін оқыту методикасы”. Жинақ. Алматы. 1987ж.
2. Быкова Л.Н. “Развития связной речи глухих учащихся начальных классов”. Москва. Провсвещение. 1989г.
3. Әбдікәрімова Т.М. “Бастауыш класта текст арқылы ауызша тіл дамыту”. Автореферат. Кон. пед. наук. Алматы. 1993ж.
4. Омаркова М.И. “Активизация словаря школьника на уроках чтения”. Москва. АПН. РСФСР. 1963г.
5. А.Байтұрсынов “Тіл тағлымы”. Алматы. Ана тілі. 1992ж.
6. Ә.Садуақасов “Қазақ тілінен әдістемелік құрал”. Алматы. Қазманбет баспасы. 1994ж.
7. Любинская А.А. :”Бастауыш мектеп оқушыларының психологиясы жөнінде”. Алматы. Мектеп. 1981ж.
8. Лурия А.Р. “Язык и сознание”. Москва. МГУ. 1979г.
9. Ганчарова В.С. “Типы мышления и учебная деятельность”. Свердловск. СПН. 1972г.
10. Леонтьев А.А. “Язык, речь, речевая деятельность”. Москва. Посвещение. 1969г.
11. Жұмабаев М. “Педагогика”. Алматы. Ана тілі. 1992ж.
12. Леонтьев А.Н. “Основы теории речевой деятельности”. Москва. Наука. 1974г.
13. Ақбаев К.Ш. “Орыс тілінде жүретін мектеп сыныптарындағы оқушылардың қазақша сөздік қорын молайту”. Дисс. кон. пед. наук. Алматы. 1995ж.
14. Ақбаева К.Ш. “Сөздік жұмысын жүргізу әдістері”. II–Бастауыш мектеп. 1996-N7-8.
15. А.К. Аксенова “Развитие речи”. Москва. Владьс. 2004г.
        
        АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ  ҰЛТТЫҚ  ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Арнайы педагогика кафедрасы
Муналбаева Д.Р.
Көмекші мектептегі бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын молайту
№ 60105 – ... ... ... ... ... ... Қ.Қ.
АЛМАТЫ 2006
Жоспар:
Кіріспе
I - бөлім
Баланың сөйлеу тілінің дамуының теориялық негіздері.
1. Баланың сөйлеу тілінің дамуы.
2. ... ... ... ... сөйлеу тілінің даму ерекшеліктері.
II - бөлім
Көмекші мектептегі бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... нәтижесі.
III - бөлім
Көмекші мектептегі бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын ... ... ... ... ... болғаннан кейін ауқымды өзгерістер
жүріп жатыр.
Саяси – экономикалық тағы басқа дами бастаған сайын, елімізде барлық
жағынан елеулі ... ... ... ... өзін ... ... құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде танытты. Осы ... ... ... ... ... түрде күресіп, саяси ... ... ... ... алып ... ... ертеңгі ел басындағы халық тағдырын шешетін азамат
болады. Сондықтанда, мемлекеттің алдында тұрған міндеті – ... өз ... жеке ... ... ... ... – адам қылған, ары қарай дамытып, жетілуіне ... ... ... ... ... ... ретінде ең алдымен – тілді алуға
болады.
Тіл – адам ойын ... ... ... ... ... ... ... - әр адам өз ойын, өз ... ... ... ... қарым - қатынасқа түсе алады. Тілді тиімді әрі ... ... ... ... және ... ... байланысты. Сөз байлығы мол
баланың ойы ұшқыр, шешен, әсерлі етіп сөйлей алады.
Біздің қарастыратынымыз ... ... ... ... оқушыларының
сөздік қоры.
Зерттеу жұмысының өзектілігі
Көмекші мектептегі бастауыш сынып оқушыларының сөздік қоры аз және
кедей болып келеді. ... ... ... ... ... ... мағынасын түсіне бермейді. Және сөздері жұпыны болып келеді. Олар
қысқа, қарапайым сөздерді өз сөздерінде қолданады. Сол себептен осы ... ... ... оқушыларының сөздік қорын ... ... ... ... отыр.
Көмекші мектептің бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын молайту
жұмыстары ... ... ... ... Мәселен: біріншіден, тілдік
қарым - қатынасқа түсу және өз ойын ... ... ... ... ... ... сөз байлығы дамиды және ойы
да дамиды.
Жұмыстың ... ... ... ... сынып оқушыларының
сөздік қорының деңгейін анықтау.
Зерттеу нысанасы – көмекші ... ... ... ... қорының дамуы.
Зерттеу пәні – көмекші мектептегі бастауыш сынып оқушыларының сөздік
қорын молайту ... ... ... шолу.
2. Көмекші мектептегі бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... ... Көмекші мектептегі бастауыш сынып оқушыларының сөздік ... ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларын қазақ халық ауыз әдебиеті
арқылы сөздік қорын ... ... ... ... ... рет ... ауыз әдебиеті арқылы сөздік қорын дамыту
ғылыми сипаттамасы ... ... ... ... ... ... сөздік қорларын
дамыту теориялық негізі айқындалып, жас оқушы тіліндегі ... ... оның ... ... эксперемент арқылы тексерілді.
Зерттеу болжамы: Егер біз ... ... ... сынып
оқушыларының лексикалық сөздік қорын белсенді түрде дамытсақ, әр түрлі
арнайы әдіс - ... ... ... ... ... ... сөйлеу
сапалары, сөздердің мағынасын түсінуі, өз ойын дұрыс жетік жеткізуі осы
сапаларының ... ... ... ... арнайы мекемелер,
реаблитациялық орталықтар, арнайы П.М.П.К. – кабинеттерін ... ... ... дамытамыз деген болжам бар.
I - бөлім
Балаларды сөйлеу ... ... ... ... ... жағдайда дамыған балалардың сөйлеу тілінің даму ерекшелігі
Сөйлеу тілінің ... ... ... дамиды. Адам
бүкіл өмірін сөйлеу ... ... оны ... ... ... ... қарапайым сөйлеу тілін меңгереді. Өз ойын жеткізу мүмкіндігі
жас ұлғайған сайын ... ... қоры ... ... Бала даму ... сөз ... ... бастайды, көп түрлі синтаксистік сөздерді
құрай бастайды.
Басқа сөзбен айтқанда, бала өз ана ... ... ... ... Міне, сондықтанда оқушылардың тілін дамытуда күнделікті
мақсатты түрде жұмыс жасау қажет.
Жеке адамның ... – оның ... мен ... ... рухани дірежесінің негізгі көрсеткіштерінің бірі,
адамның сөйлеуінен оның ішкі ... ... ... ... адам ... жеткізеді, ішкі сезімін білдіреді, сол арқылы басқаға әсер ... ... ... ... ... оның ... даму дәрежесіне де
байланысты, ал оқушылардың сөздік қорларының дамуы оның ... де әсер ... Ал ... ... қорының дамуы сөз байлығы, оның
дүниетанымына, жаңа ұғымдар мен түсініктер ... ... ... ... ... ... тілі ... дамыған, тіл байлығы мол оқушының
қоғам мен ... ... өте ... ... ... ... тануы
жеңілдейді.
Мектеп оқушыларының сөздік қорларын молайту өте кең тұрғыда және
жүйелі ... ... ... ... балаға, оқушыға, әдеби тілінің нормасын үйретеді. Мектепте
оқушы әдеби тілді, оның әдеби, ғылыми және ауыз екі ... ... Оны ... ... оқушының сөздік қоры байиды, мыңдап ... ... жаңа ... ... ... ... ... қалыптастырады, ал оның аумағы
өте кең. Оқушының сөздік қорының дамуы жалғыз мектепке ғана байланысты емес
деп ... ... ... бала тілінің даму процесінде негізгі қызметті
атқаратыны рас, бірақ ол бірден бір фактор емес.
Адамның ... өсіп ... жеке ... ... ... ... қоғамдық ортасының қызметіне де байланысты.
Тіл қоғамдық ... ... оған ... ... ... ... қордың молаюы оқушының мектептен тыс ... ... ... ... ... ... сөздік қорының дамуына қатысты бір мәселе – ... ... тіл – ... ... ... ... арқылы ойды білдіреміз.
Ал ойдың сөзге орнауы ойдың ... ... ... ... ... ... келгенде, оның сөйлеу тілі біршама қалыптасып,
өзінің интелекті дамуының деңгейіне сәйкес, тілдегі ... ... ... ... ... ... ... өздері де сондай деңгейдегі
сұрақтарды қоя ... ... ... ... ... ... ата -
ана, мұғалім әрдайым қопаштап, көтерме сұрақтар қойып, баланың ойын, сөздік
қорын ары қарай дами ... ... етіп ... ... ... ... сынып
оқушыларының монологтық тілі дами қоймайды.
Баланың алғашқы даму шарты ... - ... ... Бірінші шарт, ол жалпы бәріне түсінікті тілде ғана қарым ... түсе ... ... бұл ... ... ... байланысты. Балаға әр
қашан сөйлеуге жағдай жасап отыру тиіс.
Үшінші шарт, ол баланың қабылдауына, сөйлеу ... ... тек қана ... - қатынасқа түсуге көмектеспейді, ол дүниені
тануға да көмектеседі.
Басқа сөзбен айтқанда, тілдің дамуы ол тек ... ... ... бірге, материалдық қажеттілікке де кіреді.
Бала сөйлеу тілді бір қалыпты, баяу меңгереді. Ол қарым - қатынас
үстінде, сөйлеу ... ... ... ... ... бұл балаға
жеткілікті емес. Бірқалыпты баяу ... ... ... тілі ... дұрыс деп есептелінбейді.
Негізгі сөйлеу тіл дағдылары бастауыш сыныптарда қаланады. Міне
дәл осы ... ... ... ... ... танысады. Бастауыш сынып оқушылары
алғашқы кезеңде көз алдында тұрған заттардың атын біліп алады. Сонымен
қатар ... ... жай - ... санын, түр - ... ... де ... ... ... оқушыларының 10 мыңдай сөздік қорлары
болады. бастауыш сынып оқушылары зат есімдерді, ... ... әрі жиі ... ... сынып оқушылар бағдарламасында 1 – ... ... ... ... ... ... төмендегідей:
1 - сынып – 200 - 250 .
2 - сынып – 250 - 350 .
3 - ... – 350 - 400 .
4 - ... – 400 - 500 ... ... Жалпы мектептегі 1 – 4 сынып оқушылары 1000 – 1500-ге
дейін сөзді меңгере ... ... ... ... өзінде-ақ 200 – 250
сөзді білетіні ... - ... ... ... қоры аз, әрі жаңа сөздердің
мағынасын ... ... ... ... жиі ... зат ... жиі ... пайдалану 1 - сыныпта өте пайдалы, 1 - сыныпта оқушы
қимылға байланысты сөздерді көбірек естиді, ... аш, үйге кір, ... ... ... ... бер, тағы ... сынып оқушылары сан есім, сын есім ... 2 – ... жиі ... бастайды. Ол сабақта және сабақтан тыс кездерде
қалыптасып, олардың сөздік қор ... ... ... ... сурет,
еңбек, дене тәрбиесі, математика, айналамен танысу, тағы басқа сабақтарда
жақсы қалыптасады.
Адамның және тұлға ретінде пісіп ...... ... ... Тіл ... біз ... - ... түсіп, өз ойымызды басқаларға
жеткізіп, өз пікірлерімізді жеткізе аламыз.
Қазақтың ... ... ... ... ... даласында
оқулық құрастырған ғалым. Оның қазақ балаларына арналған оқулықтары ... ... ... «Мактубат», «Қазақ жеріндегі орыс тілін
үйретудің басты құралы» атты ... ... ... ... ... ... сөз ... заңдылықтарды жүйелі үйрету қажеттілігіне баса ... ... ... әдістемесінің негізін қалаушылардың ... ... ... «Тіл ... ... ... ... қаруының бірі», - деген. Яғни, тіл тек адам баласына ғана тән
қасиет ... ... ... еңбектерінде оқушылардың сөз байлығын молайту
мәселесі арнайы сөз ... ... ... қорын жетілдіруге арнайы
бірнеше жұмыстарды жүргізгені байқалды.
Ә.Садуақасовтың: «Адамды бір – ... ... ... – тіл болып табылады», - деген.
Бастауыш сыныптарда балаға тілдің ... ... ... грамматикалық заңдылықтары үйретіледі. ... ... екі ... ... Бірі – ... ... ... мен дұрыс жазылуын үйрету. Екіншісі – сөз қорын молайту, оларды
дұрыс қолдану.
Ш.Уақбаев: «Баланың ... қоры ... ... - ... дамып, байып кетпейді. Бұл өте күрделі, ұзақ ... ... ... қоры көп болса, ойлау қабілеті жақсы жетілсе білімі
тереңдеп тез ... - ... Ол ... ... ... мол ... екендігін айтып кеткен.
Ғалымдардың пікірі бойынша мектепке ... ... ... қоры 3000 – 700 аралығында. Ал ары қарай дамыту мұғалімнің ... ... ... ... ... ... ... жөнінде қазақтың
бірнеше ғалымдары айтып кеткен. Мәселен: Ы.Алтынсарин, А.Байтұрсынов,
Ә.Садуақасов, Ғ.Бегалиев, ... тағы ... өз ... ... ... ашып ...... тілін оқытуда өз үлесін қосқан ғалым. Оның
«тіл байыту», «Бастуыш мектептегі қазақ тілінің әдісі» атты еңбектері ... өз ... ... ... дамыту мәселесін қозғаған.
Ә.Садуақасов – бастауыш сынып оқушыларының сөз байлығын молайту
мәселесіне қатысты құнды пікірлер айтқан. Ол: ... сөз ... ... бөлек, сабақ етіп те, кітап оқу, грамматика, емле және жазу
сабағында байланыстырып та ... ... - ... 1957 жылы ... ... ... сыныпта оқушылардың
тілін дамыту үшін істелінетін жұмыстар» атты ... ... ... ... 5 – ... ... қойған, оның біріншісі – оқушының ... мол ... ... ... ... ... ... сөздік қорынбайыту әр бір
сабақ барысында ...... ... ... ... Балалардың
сауаттылығын жетілдіру мақсатымен жүргізілетін маңызды іс, тек сөздің
толтыру жұмысымен ғана шектеліп ... ... ... ... ... сөздің мағынасын анық ұғындыру керек», - деген.
Бастауыш ... ... ... қорын молайту барысында сөз
мағынасын түсіндіруге баса көңіл ... ... ... ... ... жағы ұғым ғана емес, балалардың қарым - қатынас қызметінде
пайдаланар басты ... Бала сөз ... ... ... ... ... - ... кезінде ретті қолданып, оның сөздік ... ... әсер ... мектеп оқушыларының сөздік қорын байытуды сөз мағынасын
жете түсіндіріп, оны балалар күнделікті өмірде пайдалану үшін ... ... ... үшін бастауыш сынып оқушыларына қандай сөз беру қажет, қанша сөз
беру керек, қандай ... ... ... ... Қандай әдістерді
қолдану керек – деген сұрақтарға жауап беру қажет болады. Жалпы айтқанда,
бастауыш мектеп ... ... ... ... ... ғылыми
негіздерін жасау қажеттігі туды.
Бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын молайту мәселесі XIX ғасырдың
соңынан бері ... ... келе ... Ол ... ... ... ... қорын молайту мәселесі басқа ... ... ол өз ... жеке ... болып қарастырылмаған.
Кейін берте келе ол мәселе жәке мәселе ретінде қарастырыла бастады.
Ал 1990 жылы ... тілі ... тіл ... ... ... ... мәселесіне көңіл бөліп, бұл мәселенің зерттелуі, оқулықтар,
бағдарлаулар жазу ... ... ... ... ... ... сөйлеу
тілін дамыту, сөздік қорын байыту ... ... ... жас ... ... негізделінеді.
Мектеп жасына дейінгі бастауыш сынып оқушыларының сөздік қоры ... ... ... ... - ... ... ... ғылыми
зерттеу жұмыстарында балалардың сөзді игеру ерекшеліктеріне орасан зор
көңіл бөлгенін көруге болады.
Сөйлеу тілінің ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерінің бала тілінде
қалыптасу үрдістері жөнінде Ф. А. Сохин, И. Н. ... ... ... заңдылықтары туралы Н. А. Рубников, К. М. Чуковский еңбектерінің
алатын орындары ... ... ... ... жас кезеңнен бастап қалыптасады. Бұл
жөнінде Н.С.Рожденственскийдің «К проблеме речи. Речевая развития молодых
школьников» деген еңбегінде: ... ... ... ... жас ... ол балабақшаға дейінгі кезеңде, балабақша кезінде сөйлеу тілдері
қарқынды дамиды және мектепте жалғасады, әсіресе бастауыш ... - ... ... ... тіл ... қабілетімен бірге, оларды тілді
үйренуге қызығушылықты күшті екені ғылымда да, тәжірибеде де дәлелденген,
танылған нәрсе.
Психологтардың (Л.С.Выготский, А.Р.Лурия, ... тағы ... бала ... ... ... ... ... Тілді игеру 2 –
мақсатта іске асырылады: бірі – сөз қорының дамуы мен ойлауы, қабілетінің
жетілуіне ... ...... ... мен ... ... ... жүргізіледі.
Сонымен бірге, тілден берілетін білім балалардың жалпы дамуын (тілі,
ойы, танымы, көзқарасы) байланыстырыла қарастырылады, яғни ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеу арқылы іске
асады. Мағыналары бойынша жұмыс істеу ... ... ... ... ойы ... Оқушылардың ойын дамыту , керісінше, тілді саналы
меңгеруде көмектісіді, тілді қарым – ... ... ... ... әсер ... Бұлардың барлығында балалардың танымдық қабілетін дамыту
барысында жүзеге асырылады. И. П. ... ... бір сөз ... үш
жағдайда кездеседі: көрінетін, естілетін, айтылатын үрдістерінен ... ... ... ... ... оқушылардың ортаны тануы артады, ойы
дамиды, оқушының ойын ... ... ... ... ... ... қарым –қатынас мақсатына орынды қолдана ... ... ... ... ... ... ... дамыту барысында
жүзеге асырылады. И.Г.Павловтың айтуынша, бір сөз ... үш ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларының психологиялық мүмкіндіктерін жан –жақты
зерттеуші ... ... ... тағы ... бұл жастағы
балаларды абстрактылы ойлауға үйретуге болатынын айтты. ... ... ... роль ... ұғым болып саналады. Ұғымда зерттеулер мен
құбылыстардың ең ... ... ... ... ... ... сыныптарда қалыптасады да адамдардың бүкіл өмір бойында дамиды.
Сөйтіп, ... ... сөз ... арттыру және грамматикалық
ерекшеліктерді игеру ойдың дамуына алғы шарт болып ... ... ... ... даму ... ... ерте ... білім де соғұрлым оңай және толық меңгеріледі »,
- десе, ... «Ана ... ... ... бала ... ... ... және математиканы үйренген кезде,
математикалық есепті шығаруда өз сөзімен ... ... ... ұшырайды.
Ана тілдің басқа пәндерде қатысы бар және ... ... ... ... ... пән ... енді түсінікті емес пе?», - ... ... ... ...... ... алғаш рет
еңбек жазған атақты ғалым М.Жұмабаев болды. Ол кісі ... ана ... ... ... Ол өз ... «Тіл – ... ... Адам тіл
арқасында ғана жан сырын сыртқа шығарып, басқалардың жан сырын ұға алады.
Тілі кем ... ... қор ... - ... Бұл өте орынды, дұрыс
айтылған пікір. Сонымен бірге, ол ... тіл ... ... ... ... ісін дұрыс ұйымдастыруды міндеттейді.
Міне, бұл мәселенің бәрі сайып келгенде тілді ... ... ... ... талап етеді. Сонда да оқытуда
педагоктар оқушылардың ... ... ... ... ... сай жол ... жағдай жасау керек. Оқушылардың сөздік қоры неғұрлым
бай ... ... ... ойын ... дәл, анық жеткізуге мүмкіндігі мол
болады. Міне, бұл лексиканы оқыту, жаңа ... ... ... сөздік
қорын байыту мәселесін зерттеудің қаншалықты қажет ... ... ... ... ... қорын байыту оқытуда негізгі мәселеге жатады.
Оқушылардың сөздік қорын байытудың жолдары мен амал – тәсілдерін ... ... ... ... ... ... – қатынасқа
түскенде белсенді қолдануын анықтау, оны қолданудағы ... ... ... ... ... ... білімі, түсінігі өзінің жас
ерекшкліктеріне байланысты. Өмірдегі толып жатқан күнделікті ұғымдар ... ... көп ... ... ... ... әлі ... заңды. Сондықтан бастауыш сыныпта оқушыларға, оқитын сөздері әрі
таныс ... ... әрі ... ... ... ... мен
құбылыстарға байланысты болу керек.
Бұл ұстам оқушылардың ... ... тез ... оны ... ... ... ... шығатын қорытынды бастауыш мектеп оқушыларының
сөздік қорын байыту кездейсоқ құбылыс емес.
2. Зияты бұзылған балалардың сөйлеу ... даму ... ... және ... даму ... ... ... проблемма және ол жеткілікті зерттелмеген. Бұл
проблемманы терең түсіну үшін ... ... бар, ақыл – ойы ... ... ... ... ... бар балалардың арқасында түсіне
аламыз. Мұнымен бірге міндетті түрде теориялық концепция ... ... ... Ой мен тілдің байланыстылығы біріншілік және ... ... ... ... ... ... ... артта қалған оқушылардың сөздік қорлары олардың таным
қызметтеріне, олардың ... және ...... ... психикалық
дамуына байланысты дамиды. Бұл ... ... ... ... ... мектепте оқу кезіндегі оларда айтарлықтай өзгерістер
байқалады. Ол тәрбиелеу, оқыту қызметтерінің ... ... ... бар балалардың сөздік қорларының кедейлігі
олардың ... ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларының сөздік қорлары кедей
болады. Олар күнделікті көріп жүрген заттарының атауын ... ... ... қар, ... тағы басқа.
В.Н.Трасенконың бастауыш сынып оқушыларының сөз мағынасы, сөздік ... ... ... 1 – ... ... ... бөліктерімен
танысу сабағында ешқай оқушы терезенің жеке ... ... ... атай ... Олар ... ... көрсетіп «мынау» деп жест
арқылы түсіндіреді. 1 – сынып оқушылары сөздердің жалпы ... ... ... аяқ киімдер, көкеніс, жеміс, тағы басқа. Балалар бұлардың
мағынасын көп ... ... ... ... ... ... бір затты
атайды, бірақ ол затты басқа ... ... ... бере ... Мысалы,
оқушы құстардың атын атайды: қарға, қарлығаш, сауысқан, тағы басқа. Оларға
осы кезде түрлі –түсті түспен боялған ... ... ... ... ... ... ... атаған құстарды тауып көрсете алмайды. Мүмкін
ол оқушы сол құстардың атын естіген болар, бірақ суреттен, даладан ... ... ... ... ... ... ... ғана
болады. Мәселен, «Жазды қалай өткіздің ?» деген тапсырма беріп, ... ... ... ... 1 ... ... өз ... 15
етістік қолданса, ал жалпы мектептің 1 –сынып оқушылары өз сөздерінде 46
етістікті қолданған.
Ақыл – ойы ... ... ... желімдедім, қидым, құрадым, жасадым
деген сөздерді пайдаланғанның орнына, бір сөзбен «жасадым» деп ... ... бұл ... ... ... қорларында жоқ.
Көмекші мектептегі ақыл – ойы артта ... ... 1 – ... ... ... мынаны байқауға болады. ... ... өтіп ... ары ... бері ... ... солға кетті деген сөздерді
бір сөзбен «кетті» деп жауап ... 4 – ... ... ... енді
үйренген кезде «тікті» деген сөзге бірнеше мағыналы сөздерді енгізеді.
Мысалы: пішті, көктеді, жөрмеді, тағы ... ... ... жоқ 4 ... оқушылары түссіз, мөлдір, нәзік деген
сөздерді мүлдем түсінбейді.
Н.В Тарасенко 1973 жылы өз зерттеуінде ... ... 2 – ... ... ... зат – ... тәжірибе жүргізуге алады. Оларға
қуыршақты сипаттауға береді. Оқушылар тек ... ... ғана ... ... ... ал ... ақшылдау, ал мұнда көк. Ал ... Ол ... ». ... ... ... ... – қара, түсі қара деп
жауап берген. Балалар өздеріне қатты таныс заттардың қасиетін өте аз ... ... ... «Көмекші мектептің 2 – сынып оқушылары
өз сөздерінде сын есімдерді өте аз қолданады», - дейді. Оларға тағы мынадай
тапсырма ... ... сын есім ... ... сапасы, көлемі бойынша
сөздер берілді. Олар сол сөздерге қарама – ... сөз ... айту ... ... берген жауаптары төмендегідей:
Салмақты – мейірімді;
Ашулы – ашулы ...... ... тағы сол ...... оқушылары көбінесе мағынасы жағынан әр түрлі сөздерді көп
шатастырады. Мәселен: үстінде, астында, жақын, алыс деген ... ... ... ... мынадай: сол – соның, бұл – бұның, ол – оның, осы –
осының деген сөздерді көп ... Бұл ... 1 ... 2 –сыныпқа
көшкен кезде сөздіктері айтарлықтай байиды. Оқушылардың сөздері зат ... ... ... ... мектептің бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорлары
шектеулі болады, ал жоғарғы сыныпқа келгенде ... ... ... және ... түрлері
Көмекші мектептің төменгі сынып оқушылары сөздердің мағыналарын көп
түсіне бермейді, жеткілікті емес. Бұл балалар топтастырған кезінде өте ... ... Олар бір ... бар ... екінші сөзде де қолдана
береді. Мысалы: ... ... ... ... ... ... деп, иттің мұрынын «беті», аяқтың бақайларын «саусақ» деп ... ... сол ... тән атауды басқа заттарға да қолданады. Мысалы: «сиыр»
деген сөзбен екінші, шошқаны, сиырды, жылқыны да атай ... ... 3 ... ... ... ... да, ... қауырсынын да «тері» деп атайды.
Ал басқа ... ... ... » қапталған деген. Бұл балалар
сөздердің мағыналарын көп ... ... ... ... бір ... ... дебил балалар көбінесе дұрыс жауап береді.
Сонымен бірге олар бір немесе басқа ... атау ... ... ... ұқсас сөздерді айта алады. Кейде олар «аға» деп тек өзінің ағасын
айтады деп ойлайды. Ал ... ... олай ... Ал ... «ұл» деп ... ... оқушылары сын есімдерді қолданыда, олардың мағынасын
өздерінше ... ... олар ... ... ... ал ... көлемін сұрасақ, олар адекватты түрде жауап бермейді. Мысалы: ... ... ... ... ... олар ... бұрышты», «дөңгелек» деп жауап
береді. Сонымен бірге көгілдірді – көк, ... ... деп ... ... ... бойынша көмекші мектептің 3 – ... ... ... ... ... ... ... үшін.
Оларға басталған сөйлемді аяқтауға береді. «Вова ... ... ... ... », «ол ... ... ... өйткені ол ...», «жаман оқиды» деп
жауап берген. Және де «көңілді» ... ... ... ... ... Олар «көңілді емес», «жылаңқы», «ренжігіш» тағы басқа ұқсас ... ... бұл ... өз ... ... ... сын
есімдерді көп қолданады. Мысалы, үлкен заттардың қарастырып ... ... оның ... ауырлығын, ұзындығын, биіктігін емес, сапасын да
атайды.
3 – сынып оқушылары ... ... ... ... лас ... ... ... суық, жаңбырлы (ауа-райы), ескі, жыртылған, кір (көйлек),
тағы сол сияқты. (Т.М.Дульнев, 1952 жыл).
Кейде ... ... ... ... оқушылары: өз достарын
суреттегенде немесе оқылған бір әңгімені әңгімелеуде қайырымды, ... ... ... орнына «жақсы»деп, ал жалқау, қатыгездеген
сөздердің орнына «жаман» деп ... ... ... 1973 жыл).
Ақыл – ойлары артта қалған балалардың сөйлеу тілдері, олардың
ойлауына, сол ... ... ... ... қоршаған ортаны түсінуіне тікелей байланысты болады.
Үшіншіден, оқушылар сын есімді сөздерді айтуда мүлдем ... ... ... ... қисық, кетік, шұңқыр. Жолдарды «шаршаған жол» деп
атайды.
Бұл балаларды оқытуда, олармен жұмыс ... сол ... ... түсіне бастайды. Бірақ сонда да жоғарғы сынып оқушылары
дәу, кішкентай, жаман, жақсы деген сөздерді көп ... ... ... ... ... ... ... мектептің бастауыш сынып оқушылары жалпылама сөздерді өте аз
қолданады оларға әр ... жеке ... ... ... ... ... ... атауымен бірге қолданамыз. Мысалы: аққайыңды біз өсімдік деп те атай
аламыз. Дәл осы кезде біз сол ... ... ... жататыны жайлы айтып
тұрмыз. Ал тар ... ... ағаш деп ... ... сол ... ... не гүлдерді емес ағашты айтып тұрмыз. Ал қайың деген сөз қай
ағашты айтып тұрғанымызды айтып тұр.
Сондықтанда біз кейде жеке ... ... ... ... ... ... сөзде дұрыс қолдану ол ақыл-ойдың және тілдің даму деңгейін
білдіріп тұр.
Сөздерді дұрыс қолдану үшін оларды тек ... ... алу ... Ол ... ... ... ... кіріп, қосылу қажет. Қалыпты дамыған
бала әдетте сөзді бірінші естігенде ... ... ... оны жиі ... ал ... ... ... түсіне бастайды. Біртіндеп бала сөздің
мағынасын жақсы түсініп сөздік қоры дами бастайды.
Ал ... ... ... оқушыларда бұл сөздерді қолдануы шектеулі.
Бастауыш сыныптағы дебил балалар заттардың жеке ... да, ... да аз ... ... ... ... ... өздері
мынадай сөздерді көп қолданбайды , мәселен, ыдыс, киім , тағы ... ... ... ... ... ... ... ғана бұл сөздер олардың
сөйлеу тілдеріне енеді.
Бір жағынан оқушылар әр түрлі заттардың тура атын ... ... ... шөптесін өсімдіктерді атауда. Оларға «шөп» ... ... ... Жеке ... мысалы, жусан, қи шөп, жоңышқа
деп атайды. Бұл үшін көп ... ... ... ғана қол жеткізе аламыз.
Олар жалпы сөздер мен жеке сөздерді аз қолданады және оған ... ... ... ... ... мағыналарын түсіне бермейді. Мысалы,
мектепті, вокзалдарды, зәулім үйлерді, тағы басқа – үй деп бір ... сын ... тек бір ... ғана ... деп ойлайды. Мысалы:
алма тәтті, жағымды иісті сапалапды, тек сол алмаға тән ... ал ... ... тән емес деп ... әсерімен олар сөздің мағынасын түсіне бастайды. Бұл
сөздік жұмыстың арқасында іске асады. Осыдан кейін мұғалімнің ... ... ойы ... ... тек ... ... ... ғана емес, сонымен бірге
олардың мағынасын да түсіндіру туралы ... ... ... ... іске ... егер оқушы сөйлегенде сол сөздерді
жиі қолданса, жалпылама атауын да қолданса. Ол үшін ... ... ... ... ... ... ... ғана іске асады.
Белсенді және енжар сөздердің арасын байланыстыру
Көмекші мектептегі ... ... ... көп ... ... ... кіреді. Оларда белсенді сөздерге қарағанда енжар сөздік
қорларды көп ... ... ... ... белсенді және енжар байланыстыру
жөнінде эксперемент жасаған Г.Д.Дульнев болған. Бұдан кейін тек ... ... ... ... балалар сын есімді айтарлықтай көп қолданбайды.
Эксперемент кезінде оқушыларға зат есім сөздері беріледі. Олар сын есіммен
бірге ... ... ... мынадай болады: «жаұсы үй», ... ... ... басқа тиісті сөзі жоқтай әсер қалдырады. Оларға
бірнеше сын ... ... ... ғана дұрыс жауап бере алады. Мысалы:
«биік, көп қабатты, тасты, жарық, жаңа үй». Және «икемді, ... ... ... деп ... ... ... ... бірінші буынын немесе бірінші әрібін
айтқанда естеріне түсіре ... ... ... ... жүргізе
отырып, оларды айналасындағы заттармен таныстырып, атын атай ... мен ... ... және ... ... білуге, қоршаған
ортадағы түрлі құбылыстар жайындағы ұғым ... ... ... ... тілдік қатынас жасай білуге үйретеміз.
Дамуында ауытқушылығы бар бастауыш ... ... ... ... ... мұғалімнің міндеті болып мыналар саналады:
- оқушылардың сөздік қорларын ... ... жаңа ... ... ... ... ... анықтап отыру.
Көмекші мектептегі ең негізгі міндетінің бірі ... ... ... ... қызметтерін және ... ... ... Осы ақыл ... ... қалған оқушылардың ойлау мен сөйлеу
тілдерін ... ... ... ... ортаға тез
бейімделіп кете алады. Ақыл –ойы артта қалған оқушыларға мынадай сипаттама
беріледі: ... ... ... ... ... жоқ, ... ... келеді. (Морозова Н.Г.) .
Бұл тек ақыл ... ... ... балалардың психикалық
жетіспеушіліктеріне байланысты ... ... ... дұрыс ұйымдастырылмаған
оқудан да байланысты.
Көмекші мұғалімдердің көбісі сабаққа дайындалған кезде ақыл ... ... ... көп күш ... үшін ... ... ... Ол
оқушылардың күйреуіне әкеліп соғады. Сондықтан да бұл оқушыларды ... ... ... ... ... тілі ... ақыл – ой дамуына негізгі себебін тигізеді. Осы
қарым-қатынастың арқасында балалар жалпылау жасай алады.
Ақыл – ойы ... ... ... ... және ... ... байланыстылық болмайды. Олар жасаған іс-әрекеттерін
толық және дұрыс жеткізе алмайды. ... ... ақыл – ойы ... ... ... мен ... сәйкес келмейді.
Ақыл – ойы артта қалған балалардың ... ... ... ... есту және ... ... ... соның салдарынан сөйлеу қызметін меңгеру қиындыққа соғады. Қалыпты
дамыған ... ... ... ... процесінде тек сөзді ғана есте ... ... ... жеке ... да ... ... ... екі
жастың өзінде қалыпты дамыған бала сөйлем құрылысын дұрыс құрып ... ... ... ... оқушылардың сөйлеу процестері мүлдем басқаша
дамиды. Мектеп жасына ... ... ... ... ... Ақыл – ойы ... қалған балалар сөздерді ежіктеудің ... Олар ... ... ... көп ... ... ғана меңгере бастайды.
Бас-ми қабығының зақымдануына байланысты есту және ... ... ақыл – ойы ... балалар қиыншылықпен сөйлеу
тілін меңгереді. Ары қарай сөйлеу тілдері өте баяу және өзінше ... ... ... ешқандай дайындықсыз келеді.
Сөйлеу тілінің бұзылуы адамдармен қарым-қатынасқа ... ... Ол ... ... ... өз-өзіне сенімсіздігіне әкеліп
соғады. Сондықтан, дер кезінде одан айырту керек.
Көмекші мектептегі ақыл-ойы артта қалған ... ... ... және ақыл ... ... болып келеді. Олар көп сөздерді түсініп,
пайдалана білмейді, ... көп ... ... ... ... ... сөздерді біле бермейді. ... ... ... тағы ... Oлар ... түрлерін және тектерін
біле бермейді (емен, қайың, ... тағы ... ... ... ... ақыл ... кеміс
оқушылардың сөздері қысқа, ... ... ... ... және өте
қарапайым болып келеді.
И.П.Феодорованың айтуы ... ... ... 5 -6 жастағы балаларға
22 көмекші сөздер жақсы таныс. Және олар өз ... жиі ... ... – ойы ... ... 8 -9 ... немесе тура 10 жастарында ... ... ... – ойы артта қалған оқушылар сөйлеу кезінде лексикаларды ... ... бір ... ұқсас заттарды атай береді (қоңыз деп:
масаны, ... ... және ... ... сонамен бірге
мағыналарды ұқсас заттарды да бір сөзбен атай ... (бас киім деп: ... ... ... тағы ... – ойы ... ... оқушылардың белсенді және енжар ... ... ... бар, белсенді сөздері аз, енжар сөздері
тіпті аз ... ... ... ... ақыл – ойы ... ... үш
грамматикалық категорияларды (зат есім, сын есім, етістік) енжар сөздер
белсенді сөздерді екі есе көбейтеді.
Сөйлеу тілі ... ақыл – ... ... ... ... айтуы бойынша , ой сыртқа шықпайды, бірақ ол ... ... ... ... тек ... ... емес, сонымен бірге,
көмекші мектепте де негізгі мәселе болып саналады. Бұл ... бір ... ... тілі ... ... ... Сөйлеу тілін
дамытып, жетілдіру мәселесі әсіресе көмекші мектепте басты орын алады. Бұл
мектепте ... ... ... және есту – ... ... ... ... Мұның барлығы сөйлеу тілін меңгеруде
қиыншылықтарға әкеліп соғады.
Бұл мәселемен айналысқандар: Г.М.Дульнев, М.Ф.Гнездилов, В.Г.Петрова,
З.Н.Смирнова, В.А.Лапшин, ... ... ... және тағы ... ... ақыл – ойы артта қалған оқушылардың еңбек қызметіндегі
сөйлеу тілі, ... ... ... оқу және жазу ... тілі ... қарастырылады.
Ақыл – ойы артта қалған оқушылардың ойлау ерекшеліктері мынадай: олар
оқу және жазу ... көп қате ... ... ... ... сөйлем
құрауда жіберетін қателері көп.
Көмекші мектеп оқушыларының сөйлеу тілдері айтарлықтай толық емес,
қарапайым, нақты емес. Олар көп ... ... қиын ... ... ... көп қолданатын сөздерінің бірі : ол, анда, мұнда,
міне тағы сол ... ... ... ... ақыл ... ... балалардың әр-түрлі анализаторларының жетіспеушіліктеріне әкеліп
соғады. Балалардың сөйлеу тілінің ... ... ... ... де
әсерін тигізеді.
Көмекші мектеп оқушылары өз сөздерінде зат есімді көп ... ... ... және ... ... аты, ол жалпылама ... ... көп ... ... ... ... өз ... жалпы және жеке терминдерді өте
сирек қолданады. Ақыл –ойы кеміс оқушылар ыдыс, киім деген сөздерден гөрі
тарелка, кесе, ... деп жеке ... ... ... ... ... ... десек те болады. Ол тек ұзақ мақсатты түрде жасалған жұмыстың
арқасында жасалады деген ... Р. П. ... ... ... ... ... ... – 1965.
Сын есімді меңгеру ақыл-ойы артта ... ... ... ... ... ... дамыту, әсіресе сын есімдерді толық ... ... ... ... ... ақыл –ойы
кеміс балалар көп сын есімдерді білмейді және олардың ... ... ... ... ... өте ... ... заттарын
бейнелегеннің өзінде өте аз құралдарын атайды, оларға нақты ... ... ... ... сын ... ... қорлары аз, түстерді көп айыра
алмайды, сарғыш, қызғылттүстерді қызыл деп ... – ойы ... ... ... ... көлемдерін дұрыс айыра алмайды.
Көмекші мектептегі ақыл – ойы кеміс ... ... ... ... ... үшін ... көп жағдайда синонимдер мен антонимдерді көп
қайталатып тіке және ... ... ... жиі ... ... ... Ф.Гнездиловтың нұсқауы бойынша ... ... ... зат есім мен етістіктерді айыра алмайды. Екіншіден , етістік пен
толықтауыш сөйлемде қатар ... ... ... ... ақыл – ойы ... қалған оқушыларының енжар
сөзрерінің сөздік қорында айтарлықтай бар, бірақ олар ... ... ... ... ... ... ... болсақ ақыл-ойында ауытқышылығы
бар оқушылардың сөздік қоры өте ... ... ... Яғни ... қорында
еңжар сөзге қарағанда белсенді сөздерді өте аз ... ... ... дамыту үшін жүйелі түрде мақсатты түрде жұмыс ... ... ғана ... ... қоры айтарлықтай молайа түспек.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Әуелбаева Ш. ... ... ... тілін оқыту методикасы”.
Жинақ. Алматы. 1987ж.
2. Быкова Л.Н. “Развития связной речи ... ... ... ... ... ... Әбдікәрімова Т.М. “Бастауыш класта текст арқылы ауызша тіл дамыту”.
Автореферат. Кон. пед. ... ... ... ... М.И. “Активизация словаря школьника на уроках ... АПН. ... ... ... “Тіл тағлымы”. Алматы. Ана тілі. 1992ж.
6. Ә.Садуақасов “Қазақ тілінен әдістемелік құрал”. Алматы. ... ... ... А.А. ... ... ... ... жөнінде”.
Алматы. Мектеп. 1981ж.
8. Лурия А.Р. “Язык и сознание”. Москва. МГУ. 1979г.
9. Ганчарова В.С. “Типы мышления и ... ... ... ... ... А.А. ... речь, речевая деятельность”. Москва. Посвещение.
1969г.
11. Жұмабаев М. “Педагогика”. Алматы. Ана тілі. 1992ж.
12. Леонтьев А.Н. ... ... ... ... Москва. Наука.
1974г.
13. Ақбаев К.Ш. “Орыс тілінде жүретін мектеп сыныптарындағы оқушылардың
қазақша сөздік қорын ... ... кон. пед. ... ... ... Ақбаева К.Ш. “Сөздік жұмысын жүргізу әдістері”. II–Бастауыш ... А.К. ... ... ... ... Владьс. 2004г.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш мектептің оқу-тәрбие процесін гуманизациялауда оқушыларды жекелеп оқыту182 бет
Бастауыш сынып оқушыларының патриоттық сезімдерін қалыптастыру мәселелері.32 бет
Бастауыш сынып оқушыларының танымдық қызығушылығын арттыру жолдары44 бет
Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре оқыту негізінде бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие беру220 бет
Балалардың сөздік қорын дамыту4 бет
Оқушылар арасында тіл дамыту жұмыстары41 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет
Visual Вasic ортасында “Мектеп математикасына көмекші есептегіш құрал” дайындау23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь