Қазақ халқының жоңғарларға қарсы күресі

ХVІІІ ғасырда Алтайдан Атырауға дейінгі байтақ даланы алып жатқан қазақ халқы жерінің географиялық жағдайына қарай үш жүзге бөлініп өмір сүрді. Оның әрбір жүзінің өзі Еуропадағы әлденеше шағын елдер мен мемлекеттерді сыйдырарлық көлемдегі жерлерді жайлады. Қазіргі Маңғыстау, Атырау, Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Қызылорда облыстарын мекендеген Кіші жүз, Орталық Қазақстанға жататын аймақтарды мекендеген Орта жүз, елдің Оңтүстік және Оңтүстік – Шығысын қоныс еткен Ұлы жүздің әрқайсысының өз хандары болды. Кіші жүзде - Әбілхайыр, Орта жүзде – Сәмене /Шахмұхамбет/. Ұлы жүзде – Жолбарыс, Түркістан қаласын астана еткен Үлкен Орданың ханы Тәуке еді. Бұл хандардың ақылшысы болған, үш жүздің басын біріктіріп, даулы істеріне билік айтып, береке бастаушы болған Кіші жүздегі Әлім руынан шыққан Әйтеке биді, Орта жүздің биі арғын, Қаракесен руынан шыққан Қаз дауысты Қазыбек биді, Ұлы жүздің биі үйсін, жаныс руынан шыққан атақты шешен Төле биді, Үлкен Орданың сарай ақыны Бұқар жырауды бүкіл қазақ жұрты, алты алаштың адамдары жақсы біледі.
Қазақ және ойрат әміршілерінің арасында жайылымдық жерлер үшін ірі қақтығыстар ХV ғасырдың өзінде басталған болатын. ХV ғ. Аяғында ойраттардың шағын бір бөлігі сәтсіз шабуылдан кейін қазақ ханы Тәуекелге бағынышты болып шықты. 1635 ж қоңтайшы Батурдың бастауымен Жоңғар хандығы құрылды. Осыдан соң, олар ХVІғ аяғында ХVІІ ғ басында қазақ хандығына бытыраңқы ойрат тайпалары қарсы болса, ХVІІ ғ екінші ширегінде күштердің ара салмағы жоңғар тайпаларының пайдасына өзгере бастады. Қазақ-жоңғар қатынастары, әсіресе Батур-Қоңтайшы /1634-54 ж/ билік құрған кезде ерекше шиеленісе түсті. Одан кейін Ғалдан – Бошакту (1670-1697) билеген кезде, оның мұрагері Цеван-Рабтан (1697-1727) өкімет басына келгенде қазақ-қалмақ қатынастары қатты шиеленісіп кетті.
1698 жылдан ойраттар мен қазақ хандары арасындағы қарулы қақтығыстардың жаңа кезеңі басталды. Жоңғарлардың әскер басшылары
        
        Қазақ халқының жоңғарларға қарсы күресі.
ХVІІІ ғасырда Алтайдан Атырауға ... ... ... алып жатқан
қазақ халқы жерінің географиялық жағдайына қарай үш ... ... ... Оның әрбір жүзінің өзі Еуропадағы әлденеше шағын елдер ... ... ... ... ... Қазіргі Маңғыстау,
Атырау, Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Қызылорда облыстарын мекендеген Кіші жүз,
Орталық Қазақстанға жататын аймақтарды мекендеген Орта жүз, ... ... ...... ... ... Ұлы ... әрқайсысының өз хандары
болды. Кіші жүзде - Әбілхайыр, Орта жүзде – Сәмене ... Ұлы ... ... ... ... астана еткен Үлкен Орданың ханы Тәуке еді.
Бұл хандардың ақылшысы болған, үш жүздің басын біріктіріп, ... ... ... ... ... ... Кіші жүздегі Әлім руынан шыққан Әйтеке
биді, Орта жүздің биі арғын, Қаракесен руынан шыққан Қаз ... ... Ұлы ... биі ... ... руынан шыққан атақты шешен Төле биді,
Үлкен Орданың сарай ақыны Бұқар ... ... ... ... алты алаштың
адамдары жақсы біледі.
Қазақ және ойрат ... ... ... жерлер үшін ірі
қақтығыстар ХV ғасырдың ... ... ... ХV ғ. ... ... бір ... ... шабуылдан кейін қазақ ханы Тәуекелге бағынышты
болып шықты. 1635 ж қоңтайшы Батурдың ... ... ... ... соң, олар ХVІғ ... ХVІІ ғ басында қазақ хандығына бытыраңқы
ойрат тайпалары қарсы болса, ХVІІ ғ ... ... ... ара ... ... пайдасына өзгере бастады. Қазақ-жоңғар ... ... /1634-54 ж/ ... ... ... ерекше шиеленісе
түсті. Одан кейін Ғалдан – ... ... ... ... ... ... (1697-1727) өкімет басына келгенде қазақ-қалмақ
қатынастары қатты шиеленісіп кетті.
1698 жылдан ... мен ... ... ... қарулы
қақтығыстардың жаңа кезеңі басталды. Жоңғарлардың әскер басшылары маңызды
сауда (басшылары) жолдары өтетін және ірі ... ... ... ... жерін басып алуды көздеді. Қазақтың Сығанақ, Түркістан,
Отырар, Сайрам, әсіресе Созақ қалалары ... ... ... тірек бекетіне айналды. Тәуке ханның ойраттармен күрестегі
кейбір сәтті ... оған ... ... ... ... ... ойраттардың жағында болды.
Жан-жақты әскери дайындығы бар және шабуыл жасайтын жерлердегі жағдай
жөнінде толық ... ... ... 1710-1711жылдары қазақ жеріне
басып кіріп, қырғын соғыс жүргізді. Көп олжа алып, кері оралған олар ... ... ... ... ... ... 30 мың ... талқандап
жеңді. Келесі жылы жоңғарлардың әскері тағы да ... ... ... Шаян, Арыс өзендерінің бойында қазақтарды қырғынға ұшыратты.
1718 ж Тәуке хан өліп, билік оның ... ... ... ... ... қазақ жерлеріне жорығы күшейді. Бұл жорықтардың табысты
болуына ... ... ... ... ... ... тигізген әскері
үлкен. 1709 ж Полтава түбінде орыстардың қолына түскен Ренат Тобыл қаласына
айдалады, осында Ертістің бойымен ... ... бара ... ... ... ... ... маңында 1715 ж қыста ол қалмақтарға
тұтқынға түседі. 1733 ж ... ... ... ... ол қалмақтарды
темір балқытып зеңбірек жасауға, оның оғын ... ... ... әріп ... үйретеді. Сонымен бірге қазақтарды өз қол астына түсуге
мәжбүр еткісі ... ... ... Сібір бойындағы бекіністерден
зеңбірек берген деседі. Ренаттың көмегімен зеңбірек атыс жарақтарын жасап,
жүз мыңнан ... ... ... қалмақтар қазақтарға қарсы соғысқа дайындалып
жатқанда қазақтар жағы олардан қауіп күтпей, ішкі ... ... Бұл ... ... мен ... ... Ертіс өзені, Балқаш
көлі, Шу, Талас өзендерінің аралығымен өтетін.
1723 ж көктемінде қазақ жерін бет ... ... ... ... ... ... ... шықты. Мол әскер жинап, барынша толық
қаруландырып, оның ... Шуно Дабо ... ... ... Оның ... ... ... қалмақ әскерлері стратегиялық
екі бағытта қимыл жасауға тиісті болды. Бірінші бағыт Қаратауды басып өтіп,
Шу мен Талас өзендеріне шығу ... ... ... – қазақтарға ес жиғызбай
соққы беріп, Шыршық өзенінің қойнауына жету еді. Бұл жоспарды іске ... ... жеті ... ... оның бірі ... ... ... көліне құятын төрт өзеннің бойына топтастырылды. Қалмақтың ірі
қолбасшысы Амурсана басқарған 70 мың ... ... ... бір тобы ... ... бойына, Кеген өзенінің күншығыс жағындағы Кетпен тауының
баурайына орналасты.
Сөйтіп, Алатау баурайын жайлаған қаннен-қаперсіз отырған қалың ... ... ... әскерлері қазақтардың қанын судай ағызды. Еркек
кіндікті адамдарды қырып, әйелдерді, қыздарды ... алып ... ... ел басқыншыларға ешқандай қарсылық көрсете ... ... ... Ұлы ... ... ... түсті. Ешбір
бөгетсіз, қарсылықсыз, жолындағының бәрін жайпап келе ... ... ... көп ... ... Орта жүз бен Кіші ... ... жетті.
Малын, қонысын тастап, бала-шағасынан, туысқандарынан айырылып босқан
халық беті ауған жаққа қашып-пысуға мәжбүр болды. Ұлы жүз бен Орта ... ... пен ... ... ... Кіші жүз қазақтары Хиуа
мен ... ... ... ... Алакөл маңына келіп паналады.
Мұхаметжан Тынышбаевтың айтуынша, орта ... ... екі көл ... ... - ... сол жақ ... Бетпақдала каналы екіге бөлінетін
жерде, ал екіншісі – ... 90 ... ... ол да Сыр ... Халық
осылардың алғашқысына барып паналаған. Бұл ... ... ... ... ... деп ... Яғни, қазақтардың табаны ағарғанша
шұбырып, Алқакөлге жетіп азап пен аштықтан сұлаған жерлер еді дейді. ... ... ... жан ... ... басын қайта көтермеген. Осы ауыр
жылдарда шыққан қазақтың қаралы да қайғылы, ән ұраны сияқты «Елім-ай» әнін
білмейтін, оны ... ... ... ... болған боздақтарын
еске түсіріп, бүгінге дейін көзіне жас алмайтын қазақтың кәрі-жасы кемде-
кем. «Елім-ай» әнінің сөзі ... ... ... ... ... ... ... көш келеді,
Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді.
Ел жұртынан айырылған қиын екен,
Екі көзден мөлтілдеп жас ... ... қай ... бағы заман?
Баяғыдай болар ма тағы заман!
Атадан ұл, енеден қыз айырылды.
Көздің жасын көлдетіп ағызамын.
Мына ... қай ... ... ... ... ұшқан заман!
Шұбырғанда ізіңнен шаң борайды.
Қаңтардағы қар жауған қыстан жаман!...
Мұнан үш жүз ... жуық ... ... ... осы ... оның әні
қазақтың басына түскен сол бір ауыр күндердің ... ... ... ... елдікке, ерлікке үндейтін бұл өлеңді білу, ұмытпау жастар
үшін бүгінгі ... да ... білу ... ... шұбырынды да ауа көшкен жұрт көптеген қалалар мен елді
мекендердегі ... ... ... ... Оның нәтижесінде
Самарқанд, Бұқар, Хиуа, ... ... ... ... қалды. Сол жылдарда
Хиуа маңындағы мекендер мен егіндік ... ... ... ... шақты ғана отбасы қалған.
1729 ж көктемде Балқаш көлінің ... ... пен ... тағы бір ... ... соғыс жүрді. Бөкенбай, Малайсары сияқты
атақты батырлар бастаған қазақ ... мен ... ... ... рет ... соққы берді. Майдан даласында мыңдаған қалмақ әскерлері
қаза тапты. Көбі қырылып, жаралы болып, жаны шықпай ... жау ... ... ... күн ... ... ... Бұл жер кейін «Аңырақай»
деп аталып кетті. Сөйтіп, Аңырақайда аяусыз соққыға душар болған Шуно Дабо
басқарған қалмақ ... Іле ... ... ... қарай қашуға мәжбүр
болды.
Аңырақайдағы жеңіліске ұшырағанына қарамастан жоңғар мемлекетінің
қазақ жеріне қайта шабуыл жасау ... ... 1734 ж ... ... ... тағы да бір ... жорығын ұйымдастырды. Жауға қарсы тұра
алмайтын болғандықтан, Орта жүз ханы сол жылы Ресейдің қол астына ... ... ... ... ... өте-мөте Жетісу жеріне ауыр
тиді. Өйткені Ұлы жүз қазақтары қаһарлы жауға жалғыз өзі ... ... ... ж 20 тамызда Ор ... ... ... және қарақалпақ,
қазақтардың Кіші, Орта және Ұлы жүздің өкілдері қатысқан ... Онда ... ... ... пен ... арасындағы қақтығыстарға
байланысты уәж айтпақшы болды. Бірақ жоңғар басқыншылары оған құлақ аспады.
Олар ... ... мен орыс ... шектес жатқан жерлерде 20
мың әскер ұстап, қазақтарды ... ... ... ... ... тек ... ... ғана сену керек
екеніне, үш жүздің басын ... ... ... ... күшіне соққы
беру арқылы ғана өз жерін жаудан босатуға болатынына көзі жетті. Осы идеяны
орнықтыруға Абылай хан зор ... ... ... ... ... баласы Уәли сұлтанның шаңырағында қазақ
тарихында үлкен орын алған бала дүниеге келген, оның азан ... ... - ... ... Қалмақтар Түркістанды алып, Уәли ханды өлтіріп,
оның 13 жасар ұлы ... ... ... ... ... ... апарып құлдыққа сатпақшы болды. Осы жерде ол тұтқыннан қашып ... ... ... ... бағуға жалданады. Үйсін Төле бидің түйесін,
одан соң Дәулеткелді байдың жылқысын ... Ұйпа - ... ... жүргені
үшін жұрт оны Сабалақ деп атаған. 1731 ж Сабалақ ауыл адамдарымен ... ... ... қатысып, өзінің асқан ерлігі, батылдығымен көзге
түсті.
Осы ұрыста «Абылай, Абылай!» - деп ұрандап, жігіттерге ... ... ... ұмтылған ол қалмақтардың әскер басшысы Шарыш батырды жекпе-
жекте өлтіреді. Атой ... ... үш рет ... ол ұрыста жауды
талқандап, жеңіске жетуге үлкен еңбек сіңіреді.
Әбілмәмбет хан жаудан ... ... ... өз ... ... Риза ... ол оған ... деп ат беріп, хандық тағын ұсынады.
Абылай есімін алған Сабалақ хан болудан бас ... ... ... ... ... ... бас ... кеңесші болады.
1741 ж жазда Ұлытаудың маңында аң аулап ... ... ... түскен Абылайдан жоңғарлардың ұлы қоңтайшысы Қалден - Серен: «Менің
ұлымды өлтірген сен бе?» дегенде, ол: «Сенің ... ... мен ... ... ... ... бұйрығын орындаушы ғана», - деп жауап берген.
Абылай 1743 жылдың қыркүйек айына дейін Жоңғарияда ... ... ... ... үш жүзі ... Төле би ... елшілік жүргізген келіссөз
барысында тұтқыннан босатылды. Осыдан кейін ол Орта жүз ... ... ... ... ... ... ... алады.
1745 ж Жоңғар мемлекетінің ханы Қалдан - Серен ... ... ... хан тағы үшін талас, кескілескен тартыс басталады.
Ең ... оның ... 19 ... ұлы Цэван Доржи отырды. Осы орайда көрші
жатқан Цинь ... ... ... ... ... ашып, жоңғар
мемлекетін әлсіретеді. ... осы ... ... ... ... ... ... жерін қалмақтардан тазарту мақсатымен Оңтүстіктегі
Телікөлдің маңына үш жүздің әскери жасақтарын жиып, Түркістан мен ... ... азат ету ... ... Бұл үш ... қоян - қолтық
басы қосылған алғашқы ... еді. Осы ... ерен ... жойқын
батырлығымен көзге түскен Қанжығалы Бөгенбай, Қаракерей, ... ... ... Бұғыбай, Уақ руының батыры Баян, шапырашты Наурызбай, шақшақ
Жәнібек т.б. өз есімдерін өшпес даңққа бөледі.
Абылай бұл ... ... ... үш ... бөлді. Оның бірінші
тобын Қанжығалы Бөгенбай батыр басқарды. Оған атақты ... ... ... ... 10 мың ... қолы ... Солтүстік жағына, Созақ
бекінісіне барып бекінуге тиісті болды.
Екінші қолды Жәнібек батыр басқарды. Ол Сырдарияның төменгі сағасына
қарай бет ... Оған ... ... ... ... ... ... өзі басқарды. Жорыққа қатысқандар
Шиелі, Жаңақорған бойымен Түркістанның күнбатыс жағына қарай ... ... ... атышулы батырлары Қабанбай, Баян, ... ... ... т.б. кірді. Бұқар жырау науқастанып келе алмағандықтан,
топқа 17 ... ... ақын ... ... ... ... ... ұлы Цэван Доржи де
өз әскерін үшке бөлді. Ол өзінің басты күшін Абылайға ... ... ... ...... ... ... болды және түйе үстіне
орнатқан 15 зеңбірегі бар еді. ... ... ... ... ... ... ... болатын.
Цэван Доржи өзінің ауыр қолымен Абылай әскерлерінен бұрын келіп,
Жаңақорғанға бекініп алды. ... ... ... ... тапсырды.
Сырымбетті оң жақ қанатына ... ... ... үш мың қолы ... Оразымбет батырлардың жасақтарын ... ... ... ... ... ... ... батырларымен және 17 жастағы ұлы
Жанаймен әскердің дәл ортасында жүрді.
Бұл ... екі айға ... ... әскерлері Жаңақорғанды, Шымкентті
жаудан тазартып, Түркістанға таяп барды. Бөгенбай басқарған әскерлер Созақ
пен ... ... ... Баян ... ... ... ... Жәнібек
батырдың әскерлері Қарақалпақ жерін бойлатып, қалмақтарды Сырдың жоғарғы
сағасына шегіндірді. Амалы таусылған Цэван ... ... ... ... ... жерін қалмақтардан біржолата тазарту мақсатымен Абылай және
қазақ ... ... және ... ... ... ... тағы басқа батырлары қазақ жасақтарының басын қосып,
1750 ж Аякөз өзені ... ірі ... ... ... 1752 ... ... Абылай ханмен Қабанбай батыр ұйымдастырған қазақ қолы Жоңғар
қақпасы маңында жаудың негізгі ... үш ... ... ес ... талқандап
түбегейлі жеңіске қол жеткізді. Бұдан кейінгі жорықтарды Қаракерей Қабанбай
батырдың басшылығымен жоңғарлардың алауыздығын пайдалана отырып, 1753 - ... ... Бұл ... ... ... ... өңірінен қуып,
соңғы рет үш айға созылған атақты Шорға соғысында қазақтар ... ... ... ... бір ... ... ... созылған
басқыншылық, зорлық-зомбылық соғысы осымен аяқталды.
1755 ж ... ... ... ... басып кірді. Нәтижесінде
жоңғарлар бірнеше ұсақ иеліктерге бөлініп кеткен болатын. ... ... ... ... ... 1758 ж ... ... әдебиеттер.
1. Мусин І. «Қазақстан тарихы»
2. Қазақстан тарихының очерктері.
3. Қазақстан тарихының ... ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бөгембай Ақшаұлы3 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Қазақ халқының жоңғар басқыншылығына қарсы азаттық күресі және аңырақай шайқасының маңызы12 бет
Қазақ халқының жоңғар басқыншылығына қарсы күресі11 бет
Қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен атақты батырлары19 бет
Қазақ халқының жоңғар шапқынышылығына қарсы күресі9 бет
XVIII ғасырдың басындағы қазақ жерінің Ресей империясының құрамына қосылуының алғышарты7 бет
Абылай хан және оның хандығы3 бет
Жоңғар хандығының құрылуы және оның басқыншылық саясаты5 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь