Қазақ мемлекеттігінің құрылуы

Хандық билік түрінде өмірге келген қазақ мемлекеттігінің құрылуының негізінде, әрине, қазақ ұлысының қалыптасу процесі жатты. Жоғарыда айтылған Керей хан мен Жәнібек сұлтан бастаған жұрттың Әбілқайыр хан билеген өзбек ұлысынан бөлек көшіп, Шу бойына келуі, жүріп жатқан терең тамырлы этносаяси процестің сыртқы көрінісі ғана болатын. Сондай-ақ бұл көне жаңа мемлекеттік құрылымның өмірге келуіне ғана емес, сонымен бірге бұдан бұрынғы ғасырларда басталып, енді біржола аяқталуға бет алған ұлттық ұю процесін де тездете түскен оқиға, кезең болды.
Шамамен Хиджраның 870 жылы, яғни 1465—1466 жыл қазақ мемлекеттігің құрылған мезгілі ретінде қабылданған. Мұхаммед Хайдар бұл тарихи оқиғаны Жошы ұрпағы Керей хан мен Жәнібек сұлтан бастаған жұрттың Әбілқайыр ұлысынан бөліке көшіп, сол кезде Мағұлстанға қараған Шу бойындағы Қозыбашы атты мекенге келіп дербес хандықтың шаңырағын көтерулерімен байланыстырады. Бұл әрине көздейсоқ оқиға емес-тін. Деректік материалдар Әбілқайыр ұлысынан біраз жұрттың жаңадан өмірге келген хандыққа бет бұрып, жарыла көшуі бір емес, бірнеше мәрте қайталанғандығын білдіреді. Демек, Керей хан мен Жәнібек сұлтан бастаған жұрттың Өзбек ұлысынан бөліне көшуіне себепші болған негізгі жағдай — халықтың қалың арасындағы ықпалды билеуші топтарының ішінде саналы әрі мақсатты түрде мемлекеттік құрылымды көздеген әрекеттің орын алғандығы. Өкінішке орай, хандар мен сұлтандардың қызметін қырағы бақылай отырған ортағасырлық деректер қара халықтың терең ортасынан бастау алған белсенді әрекеттерге самарқау қараған. Сондықтан да болу керек тарихи маңызы бар істерге келгенде қара халықтың шешуші қызметі мен рөлі қалтарыста қала береді, халық үнсіз тобырдың орнында жүреді.
Басқаша айтқанда, кезінде XIVғ. соңына қарай Жетісуда біраз уақыт патшалық құрған Ұрыс Ханның ұрпағы Жәнібек пен Керей сұлтандардың XVғ.екінші жартысында мұнда қайта оралып жаңа хандықтың негізін қалауы, әрине тіптен де кездейсоң құбылыс емес. Жәнібек пен Керей сұлтандарға Ұрыс хан “атасының ұлысын” жаңғырту жөніндегі ұсыныстың жергілікті халықтың билеуші топтары тарапынан да түскендігі анық. Ал Ұрыс хан болса, тарихшы Қадырғали бидің айтуына қарағанда, Алтын Орда тарихында аласапыран кезеңі басталғанда (XIVғ. 60-70жж.) өз әскерімен Жетісуға келіп хандық құрады. Оның ұлы Құйыршық сұлтан да әкесінің ұлысын билейді. Ал бұл оқиғалар қазақ хандығы шаңырақ көтерген тұста “өмірде кеше ғана болып өткен істер” еді.
Сонымен, Шыңғыс хан Әулеті билеген ортағасырлық кеңістікте кең қолданыста болған “әке ұлысы”, “ата ұлысы” деген ұғымдар қалыптасып, артынша ыдырай жатқан мемлекеттік құрылымдарды мұраға иемденушіліктің өзіндік бір көрінісі болатын.
Сондай-ақ XIV—XVI ғасырларда ортаазиялық кеңістікте ру-тайпааралық сапырылыс, аралсумен бір мезгілде пәрменді жүріп жатқан ұлттық екшелеу және қалыптасу процестеріне “ата ұлысы” бейімделген аса қолайлы идеологиялық және саяси фактор есебінде ешқандай кедергі жасаған жоқ.
Жергілікті билеуші топтардың төре тұқымына Жетісу жерінде
        
        Қазақ мемлекетігінің құрылуы
 
Хандық билік түрінде өмірге келген қазақ ... ... ... ... ... ... процесі жатты. Жоғарыда айтылған
Керей хан мен Жәнібек сұлтан бастаған жұрттың Әбілқайыр хан ... ... ... көшіп, Шу бойына келуі, жүріп жатқан терең тамырлы этносаяси
процестің сыртқы көрінісі ғана болатын. Сондай-ақ бұл көне жаңа мемлекеттік
құрылымның ... ... ғана ... ... бірге бұдан бұрынғы
ғасырларда басталып, енді біржола аяқталуға бет алған ұлттық ұю процесін ... ... ... ... болды.
Шамамен Хиджраның 870 жылы, яғни 1465—1466 жыл ... ... ... ... ... ... Хайдар бұл тарихи оқиғаны
Жошы ұрпағы Керей хан мен ... ... ... ... ... бөліке көшіп, сол кезде Мағұлстанға қараған Шу бойындағы ... ... ... ... ... шаңырағын көтерулерімен байланыстырады.
Бұл әрине көздейсоқ оқиға емес-тін. Деректік материалдар Әбілқайыр ұлысынан
біраз жұрттың жаңадан өмірге келген ... бет ... ... көшуі бір
емес, бірнеше мәрте қайталанғандығын білдіреді. Демек, Керей хан мен
Жәнібек ... ... ... ... ... ... ... себепші
болған негізгі жағдай — халықтың қалың арасындағы ... ... ... саналы әрі мақсатты түрде мемлекеттік құрылымды көздеген
әрекеттің орын алғандығы. Өкінішке орай, хандар мен сұлтандардың ... ... ... ортағасырлық деректер қара халықтың терең ортасынан
бастау алған ... ... ... ... ... да болу ... ... бар істерге келгенде қара халықтың шешуші қызметі мен рөлі
қалтарыста қала ... ... ... ... ... ... айтқанда, кезінде XIVғ. соңына ... ... ... ... ... Ұрыс Ханның ұрпағы Жәнібек пен ... ... ... ... ... ... жаңа ... негізін қалауы,
әрине тіптен де кездейсоң құбылыс емес. ... пен ... ... Ұрыс
хан “атасының ұлысын” жаңғырту жөніндегі ұсыныстың жергілікті ... ... ... да түскендігі анық. Ал Ұрыс хан ... ... ... ... ... Алтын Орда тарихында аласапыран кезеңі
басталғанда (XIVғ. ... өз ... ... ... хандық құрады.
Оның ұлы Құйыршық сұлтан да әкесінің ұлысын билейді. Ал бұл оқиғалар ... ... ... ... ... кеше ғана ... ... істер” еді.
Сонымен, Шыңғыс хан Әулеті ... ... ... кең
қолданыста болған “әке ұлысы”, “ата ұлысы” деген ұғымдар ... ... ... ... құрылымдарды мұраға иемденушіліктің
өзіндік бір көрінісі болатын.
Сондай-ақ ... ... ... ... ... аралсумен бір мезгілде пәрменді жүріп жатқан ұлттық екшелеу және
қалыптасу процестеріне “ата ұлысы” ... аса ... ... ... фактор есебінде ешқандай кедергі жасаған жоқ.
Жергілікті билеуші топтардың төре тұқымына Жетісу жерінде мемлекеттік
дәстүрді қайта жандандыру жөнінде ұсыныспен қайрылуына ... ... ... ... әрине, Жетісуға көрші ... ... ... ... ... орта тұсына қарай бүкіл батыс мағұлдарды (ойраттарды) мемлекеттік
шеңберде біріктірген ... ... ұлы Есен ... шығысындағы Мин
империясы әскерімен болған шайқаста жеңіске жетіп, император Чжу Цисженді
тұтқындайды. Бұл жеңістен соң ... Есен ... енді ... ... көз сала ... Есен тайшаның қолдары Моғолстанға басып кіріп, сонан ... ... одан ары ... бет алып Сыр бойы ... ... ... ... орталықтарды тонап, Сығанаққа жақын Көк Кесене атты
жерде Әбілқайыр ханның әскерімен кездесіп, оны ... ... бұл ... 1455 жылы Есен ... ... соң ... ... мемлекетінің өмірге келуі бұл кездегі Мағұлстан билеушісі
Исабұғы ханды, көрші ... ... Алаш елі мен оның ... де терең
ойға батырғандығы анық. ... да ... ... жергілікті қазақ
жұртының басшыларына, Керей мен Жәнібек сұлтандарға қызу ... ... ... ... ... ... шаңырағын көтеруге ықылас білдіруін
қалмақтар тарапынан төнген қауіпке тосқауыл қою қажеттігінен туған шара
есебінде ... ... ... бар. Бұдан былайғы кезеңдегі тарихи ... ... ... ... қабылданғандығын көрсетті. Қазақ хандығы
XVI—XVIII ғасырларда мағұл хандығы ортаазиялық ... ... ... ... ... ... ... түрлі мүделер арасындағы
ара салмақты теңестіруге қажет саяси күшке айналды.
 
Қазақ елінің тарихына қатысты ішкі және сыртқы ... ... ... ... ... ... би Қосымұлының көрсетуіне қарағанда қазақ
елі өмірге тайпалар одағы ретінде келген, ал бұл одақтың бастапқы аты ... ... ... ... ... орта тұсы — XVIғ. бас ... ... Азиядағы көне түркі және мағұл елдері арасында ерте ... ... ... ... қатынасқа сүйенген бұл одақтың құрамында
кейіннен, яғни уақыт өте қазақ ұлтының негізін құраған үйсін, қаңлы, дулат,
арғын, найман, ... ... ... ... ірі ... тайпалардың
бөліктері болғандығы күмән тудырмайды. Өйткені ... хан ... ... (XVғ. алғашқы жартысы) құрамында болған Алаш мыңы үш сан, басқаша
айтқанда үш жүз ұлы, ... кіші ... ... Үш ... ... негізінде
мағұлдар империясы кезіндегі қатал әскери өмірге, қажеттілікке бейімделумен
қатар, одан да бұрын тамыр жайған ру-тайпалық қауымдастықтың ішкі ... ... ... ... ... ... ... реттеу дәстүрлі жатты.
Қазақ тарихына қатысты аса құнды деректерді ... ... ... Хандар “қазақ” есімін белгілі бір себептерге байланысты көрші
елдердің бергендігін білдіріп, ал оның ... ... ... XVғ. орта
тұсын атайды.
Сонымен “Алаш мыңы”, “Алаш” ХІІІғ. екінші жартысынан бері келе ... ... ішкі өз аты, ал ... шамамен XVғ. орта тұсында ... ... ... ... ... Алаш мыңы осы аталған мерзімде
қалыптасқан ... ұлты мен оның ... ... ... ... біздің көз алдымызға қазақ хылқының қалыптасу ... ... екі ... ... ... 1) XVғ. ... — Әбілқайыр хан ұлысы (Өзбекия) құрамындағы үш сан жұрттан тұратын
Алаш мыңы одағы; 2) XVIғ. екінші он ...... ... дербес ел
ретінде мойындаған Қасым хан билігіндегі үш жүзден ... ... ... бұл арада қазақ ұлтының қалыптасу ... ... ... ... тұс ... бұл екі ... ... үйлесімділік
тауып, бірін-бірі толықтырды.
 
Қазақ мемлекетігінің нығаюы
 
Дербес қазақ хандығының ... ... ... ұлысының ханы Әбілқайырға
жайсыздық туғызып, бөліне көшкен сұлтандарды ... үшін 1468 ... ... ... хан ... ... өз ... қазаға ұшырайды.
Әбілқайыр қазасынан соң Өзбек ұлысында берекесіздік етек алады. Билік үшін
тынымсыз талас бұл кездегі ... ... ... ... ... Бұл ... жаңа ғана өмірге келген мемлекеттің нығаюына
қолайлы жағдай туғызған еді.
Өзбек ... ... ... хан мен ... ... 1468 ... уақытта стратегиялық тұрғыдан аса маңызды аймақ ... ... ... ... үшін ... жүргізуге мүмкіндік береді. 1470ж.
бастап Сыр өңірінде қазақ қолдары көріне бастайды. Осы кезден бастап XVIғ.
екінші он жылдығына ... ... бұл өңір үшін ... ... ... ... мазмұнына айналды. Сыр өңірі және Қаратау етегіндегі
қалалар үшін табанды күрес ... ... ... бар еді.
Орта Сыр өңірі қалалары ерте кезеңдерден дәстүрлі экономикалық, ... ... ... міндетін атқарып келді. Ал Ақ Орда мен ... ... ... мал ... аудандары мен отырықшы егіншілік
оазистерін жалғастырып ... бұл ... ... ... арта ... жоқ. ... да ... хандарының қазақ мемлекеттігінің болашағын
Түркістан мен оған таяу орналасқан Отырар, Сығанақ, Сауран, ... ... ... ... ... негізді шешім еді.
Қазақ хандары мен Әбілқайыр ханның немересі Мұхаммед Шайбани хан
арасындағы Сыр бойы ... үшін ... XVғ. ... ... ымырасыз және
тынымсыз соғыс жағдайында өтті. Бұл талас нәтижесіне әмір Темір мұрагерлері
мен Мағұлстан хандары да мүдделілік ... ... ... ... ... ханы ... ... билік құрған) бұл ... ... ... ... ... мүмкіндігі болған жоқ. Тынымсыз күрес
нәтижесінде шайбанилар ... Ясы ... ... және ... ... мұрагерлерін ығыстырады. Кезінде Сырдың сол жақ бетіндегі Арқұқ,
Өзгеннен басқа Сығанақ, Созақ және ... ... ... ... иемденгені болмаса, өзге қалаларды Мұхаммед Шайбанидың ата мұрасы
санауға ешқандай да негізі жоқ-тын. Ал ... пен ... бұл ... ханы ... ... билік құрды.
Қазақ хандары Сығанақты, Сауранмен қоса Түркістанның солтүстік ... ... ... және ... елді ... ... ... және
оңтүстік беткейін, Сырдария төменгі ағысы өңіріп, Арал жағалауын иемденді.
XVғ. соңғы он жылдықтарында шайбанилар мен қазақ хандары ... ... мен ... өңірі қалалары үшін жүргендей көрінгенімен, шын
мәнінде бұл ... ... ... ... және ... Қазақстан далалы
аймақтарын мекендеген халықтарды да өз ... ... үшін ... талас
еді. Сондықтан да Жетісу, Түркістанның солтүстік бөлігін, Қаратау ... ... ... өңірлерін билеген қазақ хандары, осы аймақтарға
жалғасып жатқан дала ... да ... ... ... ... ... ... бұл мезгілде Түркістанның тек оңтүстік бөлігін ғана иемденіп,
одан ары ұзап шыға ... ... XVғ. соңы ... ... ... ... мемлекеттігін нығайта
түсуге тікелей қатысы бар маңызды шараларды атқарған тарихи кезең болды.
Мұхаммед Шайбани хан ... ... ... енді қайтып сол бұрынғы
аумағында қалпына ... ... жоқ. ... бұл ... мезгіл қазақ
хандығының нығая түсуінің ... ... ғана еді. XVIғ. бас ... әмір ... мұрагерлерінен тартып алған Мұхаммед Шайбани ханмен
күрес жаңа қарқын алды. Тура осы ... ... ... ... ... ... ... мәрте қазақ хандарынан Жетісуды тартып алу
әрекетін жасап көрді. ... де Сыр бойы ... ... міндетін
алдына қойған Мұрындық хан Жетісу, Орталық және Оңтүстік соңынан біртіндеп
Батыс Қазақстан ... ... ... хандық билігінің
төңірегіне жұмылдыра білді.
XVIғ. алғашқы он ... ... ... үшін ... ... хан
қолдарының тегеурінді шабуылына топтарыс беру жағдайында өтті.
 
 
 
XV ғасырдың ... ... мен XVI ... ... ... саяси
құрылысы
 
❑ θ       Әкімшілік құрылымы
❑ θ       Құқық
 
 
Билік органдары. Қазақ хандығында ... заң ... ... ... мен сұлтандар құрылтайы – мәслихат ие болды. Мәслихат жылына ... ... ... ... ... ... жайылымды бөлу, көші-қон жолдарын
белгілеу сияқты маңызды мемлекеттік мәселелерді шешті.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... және
орнынан алды. Мәслихат жұмысына тек ер адамдар ғана ... ... ... тұтасымен хан қолыңда болды. Хандық билік Шыңғыс хан
ұрпағы саналатын төре тұқымына ғана тиесілі болды. Хан ... ... өз ... өмірлік орындады. Хан келесі функцияларды атқарды:
❖ ϖ    ... ... ... ... ... ϖ    Мемлекеттің сыртқы саясаттағы бағытын анықтау.
❖ ϖ    Жоғарғы сот билігі функциясын.
❖ ϖ    Қоғамдық құрылым мен ... ... ... ... ... атқаратын функцияларына байланысты
зор µкілеттілікке ие болды. Хан ... бас ... ... ... ... жасауға құқығы болды, хандықтың бүкіл аумағына өкімін
жүргізді, ұлыс ... мен қала ... ... ... ... өз ... өлім ... кесу және мемлекеттің барлық халқына
міндетті заңдар мен өкім шығару ... ... ... ... ... оны ақ ... ... сипатталды. Осы
ежелгі дәстүр орындалғанда ғана хан заңды сайланған болып саналды.
Хан жанында мәжілістік орган — ... ... ... ... Оған ... мен ... өкілдері енді. Сонымен қатар хан жанында іс ... ... ... ... ... аппараты бір жерде тұрақты
орналасқан жоқ, хан ауылымен бірге ... ... ... ... ... жоқ, тек ... пен Қасым хан ордаларын аз уақытқа
Сарайшық ... ... ... ... мен ... хан ...... тиесілі
үлестерге бөлінді. Әр үлес құрамында 50-60 мың жанұя болды. Үлес өз
кезегінде орташа 10 мың ... ... ... бөлінді. Ұлыс басында
хан тағайындаған сұлтандар тұрды. Олар ханға тікелей бағына отырып, ұлыс
аумағында азаматтық, соттық және ... ... іске ... ... ... ... және саяси ұяшығы қандас туысқандар
ұжымы – қауым болды. Бірнеше қауымның бірігуі ... ... ... ... ұлыс ... ... өмірде жергілікті ру-тайпа,
қауым билігінің тізгіні беделді ақсақалдар мен ... ... ... ... олар ... ... ... ел мойындаған қызметі мен ақыл-
парасаты, беделі арқылы жеткен. Хандық әскері хан, ... ... және ұлыс ... ... Бір ... қауымдастықтан немесе
ұлыстан жинақталған жауынгерлер өздерінің туы, ұранымен жеке ... ... ... хан мен ... жасақтары ішкі тәртіпті ... ... ... ... және тағы ... ... ... қызмет етті.
Құқық
XVIғғ. ғасырдың басында, ... ... ... ішкі ... ... ... бір ... түсірген “Қасым ханның қасқа жолы”
атты қалың бұқара мойындаған заңдар жинағы өмірге келді. Ол бес ... ... ... ... ... Оған жер, мал және ... ... шешу туралы
ережелер кірді.
2. 2.     Қылмыс Заңы. Мұнда ... пен ... әр ... ... ... Заң. Онда соғыс ... ... ... ... міндеттілігі, әскери міндеткерлік, қосын құру
қағидалары, соғыс ... бөлу ... ... ... ... ... Бұл тарауда халықаралық құқық, елшілік әдеп
мәселелері айтылған.
Жұртшылық заңы. Бұл тарау ... және ... ... ... ... ... мен ... әдебі ережесіне арналған.
 
Мұрындық хан
 
Жас Қазақ хандығы өзінің құрылғанынан бастап барлық қазақ тайпаларын
біріктіру мен Сырдария маңы қалалары үшін ... ... Мұса ... соң ... бір ... Қазақ хандығына қосылды да оның
аумағы батыста Еділге дейін жетті.
Керей өлген соң 1474 жылы оның ұлы ... хан ... ... Оның
билігі тұсында мемлекеттік билікті орталықтандыру, хандықтың Қазақстанның
батыс және оңтүстік ... ... ... ... ... ... жылдардың басынан Мұхаммед Шайбанимен сырдария жағалауы қалалары
үшін күрестің жаңа кезеңі ... ... мен ... орта ... ұмтылған моғол хандарының араласуымен бұл күрес тіпті шиеленісіп
кетті. 1482-1485 жылдары Ж‰ніс хан ... мен ... ие ... ... ... иеліктеріне таяу келді. Соңғыға аз ... ... сәті ... Қазақтар Отырарды, Түркістанды, Арқұқты қоршап,
Шайбаниді бұл жолы Хорезмге қашуға мәжбүр етті. ... мен ... ... ... ханы ... ... Түркістанда өзінің ықпалын кеңейтуге тырысты
және осы мақсатпен 90 жылдардың басында Мұхаммед Шайбаниді ... ... ... ... Бұл стратегиялық қатынаста маңызды қаланы
иеленген Шайбани Сауран мен Түркістанды ... ... ... Мұхаммедтің
бауыры Махмұд сұлтан отырғызылды.
Моғолдардың өзбектермен одақтасуына алаңдаған қазақ ... ... ... тағы қозғады. Екі рет болған шайқаста моғолдар
талқандалды, ал Сауран тұрғындары өзбек гарнизонына қарсы ... ... ... ... қазақтарға ұстап берді. Мұрындық хан Отырарды
бағындырғысы келгенімен, оның сәті түспеді, ... ... ... ... ... ... XV ... соңына таман Сырдария алқабы
үш мемлекеттің – Өзбек, Қазақ және Моғол арасында бөлінді.
 Қасым ... ... ... ... ... басындағы Қазақ хандығының нығаюы Қасым ханның есімімен
тығыз байланысты. Деректердің хабарлауынша, “Қазақ ... мен ... ... хан сияқты ешкім сондай құдіретті болған жоқ және ... ... ... да”. ... хан ... Қазақ хандығында барлық
билік тұтасымен Қасымның ... ... 1519 жылы ... ... ... ... ... Қасым ханның қоластында 200 мың ... ... ... өте ... ... бар: “Қасым ханның әмірлерінің
бірі Бойын Мір Хасан Шайбанидің басып кіргенін естіп, өз адамдарын ... ... ... ... тұрды және де Қасым хан келе жатыр деген қауесет
таратып, өзі осы ... ... үшін ... бой көрсетті. Өздерінің
алдарында Қасым ханның өзі ... ... ... ... ханның
(Шайбани) әскері өздері тартып алған және ... ала ... ... ... мен ... ... ханға оралып, Қасым ханның
жақындағаны туралы хабар жеткізді. Бір сәт Шахибек хан ... ... ... ... ... ... ... қалғаны қалды. Қыс
соңында олар Самарқанға жетті”.
XVI ғасырдың екінші онжылдығының басында Қасымның жеңісімен аяқталған
Мұрындық пен ... ... ... үшін ... ... 1511 жылы ... ... қуылды да, Қасым хан ... ... ие ... ... ... ... билік ұзақ уақытқа Жәнібек ханның ұрпағына өтті.
XVI ғасырдың алғашқы он жылдығы ... ... ... ... күрес кезеңі болды. Мауреннахр ... ... ... 1509-1510 жылдары қазақ жеріне жасаған ... ... ... бермей, әр кез оңтүстікке шегінуіне тура ... ... ... ... ... хан Иран ... ... шайқаста қаза
тапты. Қасым хан осы сәтті пайдалануға ұмтылды. 1513 жылы ... ... ... Қала ... ... бек Қасым хан жағына шығып, қаланы
соғыссыз берді. ... хан ... де ... ... алайда өзбектермен
болған шайқаста жараланып, кері шегінуге мәжбүр болды. ... ... ... ... ... ... ... моғол билеушілерімен қарым-қатынасы сәтті орайласты.
Моғолстанның негізі аудандары болған ... мен ... маңы ... ... ... ... билеушілері бұл жерлерден
айырылған еді. ... ... ... ... ... ... жүргізіп, қазақ хандарымен одақтасуға мүдделі болды. Бұл кезде
Қазақ ... ... ... да ... түсті. Батыстағы маңғыт
жұртында билік үшін ... ... ... ауыр дағдарысты бастан кешіруде еді.
Маңғыт жұртының біраз бөлігі өз ... ... ... қазақ
хандығына келіп паналады.
Сонымен XVI ғасырдың екінші он жылдығында Қасым хан қазақ даласының
басым бөлігіне билігін орнатты. ... ... ... ... ... ... ... аймағындағы қалалардың біразын, оңтүстік-
шығыста Жетісудың тау етектері мен ... ... ... мен Балқаш көлі арқылы өтіп, солтүстік-батыста ... ... ... ... ... ... қоластында миллион адам ... ... ... ... біртіндеп сол уақыттағы халықаралық
қатынасқа тартылды. Онымен алғашқылардың бірі болып дипломатиялық қатынас
жасаған Мәскеу ... ... ... хан ... ... жеке этнос
ретінде Батыс Европаға да ... ... ... XVI ... ... ... ... Қасым ханның жеке қасиеттерімен түсіндіруге
болмайды, ол бәрінен бұрын ішкі ... пен ... ... ... оған ... саяси жағдай мүмкіндік
туғызды.
Қазақ хандығы XVI ғасырдың 20-30 жылдарында
 
Қасым хан ... соң ... ... ... ... ... Соңында 1523 жылы Єдік с±лтанның ±лы Таһир хан сайланды. Таһир
хан мемлекет басқару ісінде ... ... ... ... Ең ... хан
мен ел билеушілері арасында µзара т‰сінісу ... ... би ... “Таһир хан біраз к‰н хандық қ±рды, бірақ патшалық сырын білмеді”,
— дейді. Қазақтар арасында ... ... ... ... ... ... Келді-М±хаммедтен қолдау іздеді. ¤зінің ... ... ол ... ... бір ... қырып, Ташкентке жорыққа
дайындалды. Алайда Келді-М±хаммед бірінші болып Қазақ хандығына басып
кіреді. ... ... ... шайқаста Таһир жеңіліске ±шырады да, оның
иелігінің біраз бµлігі қарсыластарының қолына ... ... ... маңғыт
ж±ртымен қарым-қатынасы да қарама-қайшылықта болды. Б±рын қазақ хандарының
билеуінде болған батыс, ... ... ... біраз бµлігіне маңғыт
ж±рты иеленді.
Халық м±ндай билеушіден бас тартты да, кµтерілген тайпалар оның ... ... 1526 жылы ... ... жєне ... қырғызға қашуға мєжб‰р болды. Ол ... 1532 жылы ... ... соң ... жєне ... Қазақстан руларының ‰лкен бµлігі
маңғыт билерінің бодандығын қабылдады. Олардың арасында ... ... ... – Еділ мен ... ... ... ... Алшағыр
‰лкені болып саналды. Арал маңы оның інісі ... ал ... ... ... ... ... кірді.
Қазақ хандарының билігінде тек Жетісу мен сырдария қалалары ғана қалды.
Жетісудің билеушісі Б±йдаш ... пен ... аз ғана ... ... ... б±л ... Тоғым хан мен Ахмет билік ж‰ргізді. Ахмет ... ... ... ... ... ... Сейдақтан тойтарыс алып, он
бес баласымен т±тқынға т‰сті. XVI ғасырдың 30-шы ... ... ... ... ... ж‰ргізген к‰ресі сєтсіз аяқталды. Ахмет хан маңғыт Орақ
батырдың қолынан қаза ... б±л ... ... ... ... билігіне
µтеді.
 Хақназар хан
 
Қасым ханның қазасынан кейін Қазақ хандығы бірнеше иеліктерге ... орта ... ... ... ... Тоғым хан иелік етті.
Шамамен 1537 жылы Жағат уалаятының маңында біріккен моғол-µзбек қолдарымен
болған ±рыста ... хан ... ... қаза ... Ал оның ... ... ±лы ... (1538-1580) сайланды.
Хақназар билікке келісімен қазақ руларын біріктіруге к‰ш салды. XVI
ғасырдың 50-ші жылдары ... ... ... ... талас-тартыс
басталды да бір бµлігі орыс бодандығына кµшеді, келесі бір ... ... ... ... к‰шейген Хақназар 1568 жылы маңғыт ж±ртына
қарсы жорық жасап, µзіне Батыс Арал ... ... жылы ... ... ... жаңа соғысты бастап, Жайықтың
шығысындағы барлық жерлерді иеленді. Сонымен қатар Сібір ханы ... ... ... ... жорықтардан соң Хақназарға Тобыл мен
Жайықтың жоғарғы жерлерін қосудың сєті т‰сті. Б±дан басқа оның ... ... мен ... ... қараған башқ±рт руының ‰лкен бµлігі µтті.
Моғол хандарымен к‰рес жалғасып, 1560 жылы Абд ... хан ... ... ... ... ... кµп ... біріккен қазақ-қырғыз қолы
моғолдарды жеңіліске ±шыратып, шайқаста Абдар-Рашидтің ±лы қаза табады.
Келесі Емілде ... ... ... ... ... ... жағдайы ойраттардың шапқыншылығынан одан єрі ... ... ... ... ... жасағы ойраттармен болған ±рыста ... ... ... ... 70-ші ... соңына таман Хақназар
ханның билігінде тек Жетісудің батыс бµлігі ғана ... ... ... ... да ... болмады. Батыста,
солт‰стікте жєне Жетісуда қатар шайқас ж‰ргізуге мєжб‰р болған Хақназар 70-
ші жылдары Б±хара ханы Абдаллах ІІ-шімен одақ ... ... хан ... ... ... ... билікті басып алған Баба с±лтанмен
к‰ресте қазақ ... ... ... ... 1579 жылы ... ... Т‰ркістан мен Сауран µңірін қосудың сєті т‰сті. Бір жағынан
қазақ, ... ... ... ... ... ... Ташкент
билеушісі Баба с±лтан қазақ билеушілерінің кµзін жоюға ... ... ... ол келіссµз ж‰ргізуге келген Хақназар ханның екі ... ... ... ал ... 1580 жылы ... µзі ... қаза ... хан Қасым ханның µлімінен кейін ыдыраған Қазақ хандығын
біріктіре алды, оның билігінің соңына ... ... ... батыста Жайық
бойымен, солт‰стікте Есіл, Н±рамен, шығыста ... ... жєне ... ... оңт‰стікте қазақ иелігі Ташкентке таянды. Хақназар ... ... ... ... бµлігі қазақ хандығына қарады.
 XVI ғасыр соңындағы Қазақ хандығы
 
Хақназар хан мен оның ... ... ... ... маңғыттармен
шайқаста ерлігімен кµзге т‰скен Шығай с±лтан Жєдік±лы хан сайланды. Шығай
с±лтанның жасы сексенге таяу болса да, ... µте зор ... ... ... Баба с±лтанға қарсы бағытталған жаңа одақ ... ... ел ... ... негізінен Шығайдың ±лы Тєуекелдің қолында
болды жєне ол Ташкент билеушісімен қазақтарды жеңіске ... ... ... жылы ... Яссы ... ... ... тєуекел Баба
с±лтанның єскерін талқандап, µзін µлтіреді. “Сонан соң ол ... ... Баба мен Жан ... ... ... ... ... хан оған ... Соғда мен Самарқанның тамаша жері – африкен ... ... ... жылы ... ... ... ... ‰зіп, Дешті
Қыпшаққа оралады.
1582 жылы Ходжентке таяу К‰мішкент атты ... ... хан ... ... ... Оның ... басқа бірнеше ±лы болды. XVI
ғасырдың соңы мен XVIІ ... басы ... ... ... ... (¦зын оқты Ондан – Есім хан ... ... ... ... ... ... ... есімі белгілі.
Тєуекелге (1586-1598) еліне оралған соң хан тағына қ±қығын ... тура ... Тек ‰ш ... ... соң 1586 жылы хан ... Б±л уақытта Қазақ хандығының халықаралық жағдайы ... еді. ... хан ... ... ... оңт‰стік қалаларды
хандыққа қосуды басты мақсат етіп ... ие ... ... ... ... ж‰рді. 1588 жылы
қазақтарға Ташкентті басып алудың оңтайы ... ... ... өзіне
қарай Абдолланың інісі бастаған әскер бет ... соң, ... ... ... ... мәжбүр болды. Ташкент Бұхара билігінде қалды.
XVI ғасыр соңында Тәуекел ханның алдында екі ... ... ...... бағындыру мен Сібір ханы Көшіммен күрес ... ... табу ... ... ... іздей бастады. 1594 жылы Тәуекел хан
орыс патшалығына Құл-Мұхаммед бастаған елшісін ... ... ... екі ... ... ... Ханның немере інісі
Оразмұхаммед ... ... ... ... ... ... 1580 жылы орыс ... Көшім ханмен жүргізген соғысы кезінде
түскен еді) және орыс ... ... ... ... ... көмек сұрау.
Сонымен қатар қазақ елшілігі Борис Годуновтан сол мезетте Мәскеуде болған
парсы шахының өкілдерін ... ... ... ... ... Бұхараға қарсы күресуге парсы шахымен әскери одақ құруға ... ... ... ... ханның өзі күткендей нәтиже бере
қойған жоқ-тын. Орыс патшасы Тәуекелдің “отшашар ... ... ... және ... ... жеке ... қалады. Қазақтарға оңтүстікте
қолайлы жағдай тек 1597 жылы Бұхара хандығында талас-тартыс басталған кезде
туды. Абдоллаға ықпалды адамдардың қолдауымен өз ... ... ... ... ... әскері Ташкентті иеленіп, ... ... ... Орта ... ... ... оның ... Түркістан жазирасы,
Ташкент, Самарқан қазақ сұлтандарына ... ... ... ... ... Есім ... тағайындалды.
Абдолланың өлімімен кейін Тәуекел Бұхараны басып алуды көздеді. 80
мыңдық әскермен ол бұл ... ... ... ... ... ... жараланып, кейін осы жарақаттан қайтыс болды. Оның мұрагері Есім хан
Бұхарамен бітім ... ... ... ... ... ... ... Әндижан Қазақ хандығының құрамына кірді.
XVII ғасыр соңындағы Қазақ хандығы
 
Есім ханның билік кезеңі өте күрделі ... ... ... ... үшін ... ... ... шығыста ойрат тайпалары күшейді, Қазақ
хандығының өз ішінде сепаристік пиғылдағы ... бас ... ... Қазақтардың қарақалпақтармен қатынасы да шиеленісе түсті. XVI
ғасыр соңында 40 қарақалпақ руының ... ... ... Орталық Қазақстан
мен Арал маңынан оларға жер беруін сұрап өтініш ... Бұл ... жаңа ... басына хан өз баласын қойды. Бірнеше
жылдан соң қарақалпақтар ... ... ... басып алды. Есім хан
қарақалпақтарға қарсы соғыс ашып, 1613 жылы ... ... орта ... кетуге мәжбүр етті.
Бұл уақытта Бұхара ханы Ташкентті ... ... ... ... күзде бұхаралықтар Самарқаннан Ташкентке бағыт алды. Біріккен қазақ-
қырғыз әскері Айғыржарда бұхаралықтарды толық талқандап, Самарқанды қамады.
Қамау еш ... ... де, ... ... оралды. 1607 жылы
бұхаралықтар Ташкентті басып алды, бірақта Есім хан оларды кері ... жылы ... ... хан қазақтарға шабуыл жасап, жолындағы бірнеше
қалалар мен ауылдары тонап Қаратауға ... ... ал ... ... ... ұлын отырғызды. Бұхара әскері қаланы тастап кетісімен, ташкенттіктер
көтеріліс жасап ханзаданы өлтірді. 1613 жылы қазақтар қарымта жорық жасап,
Бұхара мен ... ... ... ... ... соң ... хан ... өңірінде қазақтан өз адамының
келуіне мүмкіндік жасауды ұйғарды. Көп ұзамай мұндай мүмкіндік оған ... ... ... ... ... өзін хан ... Бұхарамен одақ
құрды және Түркістан, Сайран, Әндижан мен Шахрухия қалаларын басып ... ... бір ... ... ... шабуылы басталды. XVI ғасырдың
соңында ойрат тайпалары Қазақстан аумағымен батысқа ... ... ... ... Ертісте, Тарбағатайда және Тянь-Шанда пайда болды. XVI
ғасырдың басында-ақ ... Орта Азия ... мен ... ... ... 1604 жылы ойраттар қазақтардан жеңіліске
ұшырады, бірақта ... хан ... ... алған соң ойраттар жаңа жорықтар
жасап, Ұлы жүзді өздеріне ... Есім хан ... ... ... ... Тұрсын хан Бұхараға қарсы соғыс ашып, 1621 жылы қазақтар
бұхаралықтарды екі рет жеңді, алайда осы ... ... ете ... ... 1620 жылы ... әскерін талқандап Қазақстанға Есім хан оралды. 1624
жылы Есім Тұрсын ханнан Түркістанды ... ... оны ... күші
жетпеді. Қарсыластар арасында уақытша тепе-теңдік орнады. Есім хан
ойраттармен бітім ... ... ... ... ... ... ... алған Әндижанға жорық ұйымдастырды. ... ... ... ... ... еді. 1627 жылы Есім хан ... ... бастап ойраттарға
қарсы жорыққа аттанды. Осы мезетті пайдаланған ... хан ... ... Есім ... ... ... ... алды. Тұрсын хан
жеңіспен оралған Есім ханға Сайран ... ... ... Осы ... ... ... ... де, Есім хан Ташкентті бағындырды, ал
Тұрсын хан өзінің жақындарының қолынан қаза тапты.
Есім хан да көп ұзамай 1628 жылы ... ... ... Ол ... ... ... кесенесінде жерленді. Есім ханның Қазақ хандығының
тәуелсіздігі мен тұтастығын сақтау ... ... ... ел есінде
қалды. Халық оны құрметпен Еңсегей бойлы ер Есім ... ... ... ... ... жалпы аймақаралық экономикалық байланысы әлсіз
әртүрлі саяси ... ... ... ... ... әкелді. Бұл 1582 жылы Шығай хан өлген соң төрт ... ... ... ... ... ... билікке талас-тартыс кезінде анық көрінді.
Ішкі саяси күресте Тәуекел бастаған сұлтандар жеңіске ... де, ... ... бірқатар артықшылықтар берулеріне тура келді.
Тәуекелдің мұрагері Есімге нәтижесінде Қазақ мемлекетінің саяси жүйесін
тамырымен реформалаған бұдан да ауыр ішкі ... ... ... ... Оның мән ... ... жабық элита – төрелер басымдылығы ашық
түрдегі ...... мен ... ... ... Бұл төре
тұқымының саяси құқығын шектеп, билерге зор құқық берген өзіндік бір билер
революциясы болды. Бұл өзгертулер ... ... ... ... ... ... ханның ескі жолында” бекітілді. Бұл құқықтық ... ... мен ... ... сонымен қатар олардың өзара міндеттері мен
құқықтары белгіленді.
Бұрынғыдай жоғарғы заң ... ... ... қалды. Оның құрамына
барлық қазақ қауымы ... мен зор ... ... ... Мәслихаттың әр
мәжілісі халықтың көптеп қатысуымен ... ... ... ... ... жиылыс деп атайды, бұл соншалықты дұрыс пікір емес. Мәслихат
жылына бір рет, ... ... ... ... ... ... түбінде
жиналды. Мәслихаттың құзырында соғыс пен бітім, жайылым мен суаттарды бөлу,
хан сайлау сияқты маңызды ... ... ... ... XVIІ ... ... ... нәтижесінде елеулі
қысқарды. Хан жоғарғы бас қолбасшы және жоғарғы сот болып қала ... ... ... айырылды. Мәселен, бітім жасау, соғыс
жариялау мен елшілер аттандыруды ол тек Мәслихаттың ... ... ... ... қатар хан өлім жазасына кесу құқығынан да айырылды.
Саяси жүйеде хан ролінің әлсіреуі хан сайлау ... ... ... ... ресми түрде күшінде қалса да, негізінде XVIІІ ... ... ... хан ... ... ... ... құрылғының өзгеруіне байланысты хан хандықтың барлық аумағына
жарлығын ... ... ол ... көшті.
Барлық қазақ жері үш шаруашылық-аумақтық бірлестік – жүздер арасында
бөлінген кезде ұлыстық жүйенің ... XVIІ ... ... ... ұйым
енгізілді. Жүздер басында билер, күшті және ... ... ... ... Шын мәнінде барлық билік жүз билерінің қолында ... ... хан ... ... ... Кеңесін құрды. Билердің басқаруы
өздерінің беделіне байланысты ... ... ... ... хан ... ... ете алмады.
Сұлтандар іс жүзінде мемлекетті басқарудан шеттетілді, тіпті хан орын
үшін сайлауға қатысу мүмкіндігінен айырылған олар тек ... ... ... ... ... ... барлық
міндеткерліктен босатылу) қанағаттануы керек болды.
XVIІ ғасырда Қазақ хандығының тұрақты астанасы қыс ... ... ... ... ... белгіленді.
   Қазақтардың жоңғарлармен күресі
 
Есім ханның өлімінен соң қазақ хандығында бірнеше жылға созылған өзара
қырқыс басталды. ... хан ... Есім ... ұлы Жәңгір сайланды. Оның
хандық қызметі ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың 20 жылдарының соңында Ойрат одағы ыдырады. Хошоуыттар
тайпасы ... ... ... ... ... ... төменгі
Еділге қоныс аударды. Қалған ойраттар бірігіп 1635 жылы Шығыс Қазақстанда
Жоңғар хандығын құрды. Осы уақыттан ... ұзақ ... ... ... да ... ... қазақ-жоңғар соғысы басталды.1635 жылы жаңа ғана
таққа отырған Батур қоңтайшының қолы ... ... ... ... ... ... бейбіт ауылдарға ойран салды. Осы шайқастың барысында Жәңгір
сұлтан тұтқынға түседі де, тек бір ... соң ... ... бітіспес жауына айналады. Жәңгір хан жоңғарларға қарсы қырғыздармен
одақ құрды. 1643 жылы 50 ... ... ... ... ... біраз
жеріне, Шу өзенінің жоғарғы сағасына басып кірді. Жәңгір хан әскерін жинап
үлгірмеді де, өзі 600 ... ... ... ... тар ... әскерін қарсы алды. Ашық шайқаста аз қолмен күші мен ... ... ... ... мүмкін еместігін түсінген Жәңгір хан айлаға
көшеді, ол ... ... ... үшін ор қазуға, оған қоса дуал
тұрғызуға бұйрық ... Осы ... ... ... мылтықты қолданды.
Осыған қарамастан қазақ-қырғыз қолын жоңғарлардың жойып жіберу қаупі төңді,
алайда дәл осы ... ... ... ... ... ... бастаған 20 мың
Самарқан қолы келіп жетеді. Жәңгір хан ... ие ... да, он ... жуық
әскерінен айырылған Батур қоңтайшы үлкен шығынмен бейберекет ... ... жылы ... ... ... қару-жарақ сатып алып, зор
даярлықпен қазақ-қырғыздарға шабуыл жасады. Жалпы бұл жолғы соғыс қазақ ... елі үшін өте ауыр ... ... ... ... жоңғар қоңтайшысына
тәуелділігін мойындауға мәжбүр болды. Қанды ... ... ... хан қаза тапты. Қазақтар жеңіліп, Алатау ... ... ... ... ... ... ... қақтығысы ұсақ соқтығыстармен шектелді, алайда
Қалдан Бошоқты қоңтайшы тұсында ірі ауқымдағы ... ... ... ұлы ... хан ... ... ... алмады, 1681 жылы
Қалданның әскері Шу өзенінен ... 1683-84 ... ... ... ... ... алынып талқандалды, жоңғарлар Ферғана алқабына басып
кірді. XVIІ ... 90 ... ... ... ... қоңтайшы билеген
кезде қазақ-жоңғар қатынасы ерекше шиеленісіп кетті. ... ... ... ... ... ... ... Жекелеген ірі шайқастардағы
жеңістерге қарамастан, қазақтар Ертістегі, Тарбағатайдағы және Жетісудағы
жерлерінен бірте-бірте айырылып, шығысқа қарай шегіне ... және ... ... хан билігі тұсындағы Қазақ хандығының нығаюы, қазақтардың
қырғыздармен және қарақалпақтармен ... ... ... жеріндегі
тегеуірінін уақытша әлсіретті. Олардың 1680 жылғы Оңтүстік Қазақстанға
шабуылы кезінде Тәуке хан әскерімен болған Түркістан қаласы ғана ... ... ... ... ... ... қалалардың
біртіндеп өмір сүруін тоқтатуының елеулі себептерінің бірі болды. Сонымен
қатар жоңғар шапқыншылығы маңызды сауда жолдарын ... ... ... ... ... келтірді. Тоқтаусыз өзара қырқыс, Орта Азия
билеушілерімен тұрақсыз қарым-қатынас Қазақстандағы ауыр экономикалық және
саяси жағдайды тудырды. Қазақ ... ... тек ... ғана әсер етіп ... жоқ, этникалық әсері болды. Билік,
жайылымдық жер мен қалалар үшін талас-тартыс қоғамдық-мәдени дамуды
баяулатты, ... ... және оның ... ... пен оның ... ... ... хан ыдырай бастаған хандықта саяси ахуалды біршама ... Ол хан ... ... ... күштерді басуға, халықтың
бірігуіне бірқатар шаралар ... Оның ... ... ... ... ... негізгі қағидаларын белгіленген салт-дәстүр құқығының
жинақ нормасы “Жеті жарғы” құрастырылды.
“Жеті Жарғы”. Саяси құрылымның өзгеруі қазақ қоғамының құқық ... ... ... ... Бұл ... XVIІ ғасырдың басында
жүрді де Тәуке хан тұсында “Жеті Жарғы” ... ... ... Бұл
жинақ XVIІІ ғасыр басындағы белгілі билердің қатысуымен әзірленді ... жеті ... ... ... ... Жер ... ... жайылымдар мен суаттар
туралы дауды шешу жолдары айтылған.
2. ... Неке құру және бұзу ... ... құқығы мен міндеттерін, жанұя мүшелерінің мүліктік
құқығын белгілейтін жанұя-неке Заңы.
3. 3.                      Әскери міндеткерлікті, қосындар құруды
және әскери басшыларды сайлауды ... ... ... ... Сот ... ... белгілейтін сот
процесі жөнінде Ереже.
5. 5.                      Кісі өлтіруден басқа әртүрлі қылмыстарды
жазалауды анықтайтын қылмыстық Заң.
6. 6.                      Кісі өлтіргені және ауыр дене ... үшін ... ... құн ... ... ... ... мен жетімдердің мүліктік және
жеке құқығын, ... ... ... ... ... мен
марқұмның туысқандарының міндеттерін реттейтін Жесір дауы.
 
“Жеті Жарғыдан” басқа халықаралық құқық облысында Қасымның Кодексі ... ...... ... ... және ... ... билер
соты әрекеті жөнінде мағлұмат беретін әңгімелер – ... ... ... ... ... ісі, әдет-ғұрып құқығы – адат пен мұсылман заңы – шариғатқа
негізделді. Сот ісі ру басшылары – билердің қолында болды. Ерекше күрделі
істер ... ... ... Кейбір істерде сұлтандар мен хандар
қатысты. Егер жауапкер соттан немесе оның шешімін орындаудан жалтарса,
онда қуынышы барымта жасауға құқылы ... ... ... ... – жеке ... ... Жайылым мен
жыртылған жерлер руға, қауымға ортақ болды, мал жанұялық меншік болды.
Қыстық жайылымдар мен ... ... ... ... ... өзіндік міндетті құқық институты өмір сүрді: жылу, жұртшылық,
асар және тағы басқа.
Қазақтардың неке формасы экономикалық ... ... ... Некенің
негізгі формасы бірнекелілік (моногамия) болды. Мүлікті сословие арасында
көпнекелілік (полигамия) тарады. ... ... ... ... ... күйеуінің бауырына көшетін салт-дәстүр – әмеңгерлік
болды. Жетінші ұрпаққа дейін туысқандар ... ... тиым ... бала әке ... ... ие ... ... болды. Белгілі бір
жасқа келген соң балаларын жеке шаруашылыққа – отауға бөліп ... ... ... ол ... соң шаңырақ иесі кіші ұлына тиесілі болды.
XV-XVII ғасырларда қазақ қоғамында азаматтық құқық пен қылмыстық құқық
арасында шек ... жоқ. ... ... ... жаман іс, күнә
түсінігімен астасып жатты. Қылмыс құқығында негізгі орынды кек қайтару заңы
(қанды кек) ... Көп ... ... кек құн ... ... ... айыптар салынды.
“Жеті Жарғыға” сәйкес қылмыстық жауапкершілік тек тікелей айыптыға
жүктелді, ... ... ... ... ... қағидасы кең
тарады. Егер жауапкер сотқа ... ... ... ... төлемесе, онда
айып барлық қауымнан алынды. Ондай жағдайда жауапкер қауым мүшелерінің
еркіне берілді. Зерттеушілер ... ... ... ... ... атап
көрсетеді. Тек ерекше жағдайларда ғана өлім жазасы қолданылды. Ондай ... ... ... мен алып қашу ... ... ... арнайы орган
болған жоқ, бұл құқық қуынушыға берілді.
 
XVIII ғасыр ... ... ... жағдайы Жоңғар агрессиясының
күшеюі
 
XVII ғасырдың 80 жылдары жоңғар қоңтайшысының қазақ жеріне жорықтары
жанданды, олар Оңтүстік Қазақстан мен ... ... ... сонымен
қатар маңызды керуен жолдары өтетін аумақтарды басып алуға ұмтылды. Қалдан
қоңтайшы ... ... ... ... ... ... шабуыл
жасады, оның нәтижесінде Сайрам қаласы қиратылды.
Оның мұрагері Сыбан Раптан (1699-1729) басқыншылық соғысты жалғастырды.
XVIIІ ғасырдың басында басқыншылардың әскері сарысу ... ... ... әскерінің бір бөлігі Орта жүздің солтүстік шығыс аудандарына басып
кірді. 1710 жылы ... ... ... хан ... ... ұйымдастыруды
талқылауға барлық жүздердің өкілдерін жинады. Жоңғарларды ... ... ... Қазақ саяси жүйесі ішкі саяси проблемаларды
шешуге ... ... ... XVII ... ... ... ... пен сословие аралық алауыздық сот ісінің шегінен сирек шықты
және ешқашан ... ... ... жоқ. Бірақта XVIIІ ғасырда сыртқы саяси
ахуал бірден өзгергенде, реформа ... ... ... ... жағдайдағы өзгерістерге дайын емес болып шықты.
Бұл 1715 жылы Тәуке хан өлген соң анық байқалды. Жоңғар ... ... ... хан ... жоғарылауы керектігін сезінген
сұлтандар жоғарғы билеуші орны үшін шиеленіскен күресті ... ... соң хан ... ... ... ... ұзамай жоңғарлар шабуылын тағы ... 1716 жылы ... ... ... ... Іле ... ... қарай бағытпен
бастады. Бір уақытта басқа отрядтары Сібірге ... 1718 жылы ... мен ... қолы ... ... ... үш ... қантөгіс,
шайқастың алғашқы күндеріндегі жеңістерге қарамастан, ... ... ... ... ... мен Қайыптың
келіспеушілігі, сонымен қатар жоңғарлардың тылдан оқыс соққысы ... ... ... 1718 жылы ... ... Арыс ... ... қазақ
отрядтарын талқандады.
1718 жылы Қайып хан өлді де сұлтандардың жоғарғы ... үшін ... ... Ең ... ... жас ... ... болды, бірақ
төре тұқымының күшеюін қаламаған билер шоғыры ынжық әрі жігерсіз Болатты
(1718-1729) ... ... ... ... ... демократиясына бас тігу
өзін ақтамады да, ... ... ... ... ... ... жағдайында Кіші жүз бен Орта жүз ... ... ... шектеп, Әбілхайырды хан сайлады (1718-1748). Осылай қазақ
хандығының ... ... ... ... ақ ... ... ал Орта ... бөлігі Сәмекені хан ретінде мойындады. Бұл
тұлғалар жоңғарларға тойтарысты ұйымдастыра алатын еді, ... мұны ... ... 1723 ... Ақтабан шұбырындыны бастан өткеруіне тура келді.
Жоңғарларға қарсы бір майданның жарылуы қазақ жасақтарының қорғаныс
қабілетіне кері әсер ... ... ... ... ... жоңғар
қоңтайшыларының қазақтарға бірқатар ірі соққылар беруіне қолайлы ... жылы ... ... әскері Қаратау арқылы талас өзенінің алқабына
басып кірді. Қазақтар бұл уақытты қыстаудан көшуге ... ... еді. ... ... ... жұрты қырғынға ұшырады да, тірі қалғандары
малдары мен ... ... ... ... ... ... кедейленген және ашыққан ... тобы ... ... ... ... 1724-25 ... жоңғарлар Түркістан ... ... алып ... ... ... мен ... ... Бұл оқиға қазақтар арасында “Ақтабан шұбырынды” ретінде ... ... ... ... ... болған құрбандарды халық
ауыр азамен еске алады.
 
Қазақ-жоңғар соғысының ... ... ... ... ... бірігуге мәжбүр етті. 1726
жылы Ұлы жүз бен Кіші ... ... ... ... ... мен ... бастауымен Бұланты өзені бойында Қарасиыр деген жерде жоңғарларға
ауыр соққы берді. Бұл жеңіс қазақтарды одан әрі ... ... ... жылы ... ... Ордабасы тауында үш жүз ... ... ... онда ... әскерінің жоғарғы бас қолбасшысы – сардар
сайлануы керек болды. Сардар келешекте ... ... ... ... сұлтандар арасында қайтадан талас туды. Алайда ... ... ... орталық билікті жақтаушы Әбілхайырдың пайдасына шешім
қабылдауға мәжбүр етті. Үш ... ... ... Бөгембай, Тайлақ
және Саурық маңызды роль атқарды. 1729 жылы ... ... ... ірі ... ... ... тағы да талқандалып шегінді.
Жеңістен соң Қазақ хандығын біріктіру мен қайтыс болған ... ... ... мәселесі тұрды. Сайлауда Әбілхайыр айналып өтіліп, билер хан
тағын ... ұлы ... ... ... ... ... шешіміне бағынудан бас тартты. ... ... ... ... ... ... ... Оның үлгісін Сәмеке хан да ... ... мен ... ... ... қазақтардың 1726-1730
жылдардағы жеңістерін жоққа шығарып, тағы жалпы қазақ ... ... жүз ... – Төле ... ... ... және ... бидің, сонымен қатар
Аңырақай шайқасынан кейін танылған Абылай атымен ... ... ... ... ... сақталды. Қазақтардың әлсіреуін
жоңғарлар тиімді пайдаланды, 1741 жылы ... ... ... ... түсуімен аяқталған жаңа шапқыншылық басталды. Әбілмәмбет
өзінің жоңғарларға тәуелділігін мойындауға мәжбүр болды.
 
Қазақ билеушілерінің сырдария аймағы үшін ... ... ... ... Қарадуан
 
Моғолстанға көшу. Өз бауыры Жұніспен күресіп және ыдырауға ұшыраған
мемлекетін сақтауға тырысқан ... ... ... ... ... ... нақты күші болмады да, оларға Шу өзені алқабынан жер
беруге мәжбүр ... ... ... Өзбек ұлысының қашқындарын тату-тәтті
орналастыруы, біріншіден Есенбұғаның солтүстік көшпелілеріне қарсыласу
мүмкіндігі ... ... ... мен ... және оның ... өз
иелігінің батыс шекарасын тимурид Әбу Саид қолдаған өз ... ... ... күш ... ... байланысты еді. ... ... ... ... пен ... ... ... тараған
және біртіндеп этнонимге айналған “қазақ” деген ат алды. Моғолстанның
әлсіреуі, моғол ... XV ... ... ... ... ... ... қазақ сұлтандарының алдына жеке ... ... ... Осы ... Шу мен ... ... 1465 жылы ... жарияланды, бірінші ханы Керей (1465-1474) болды. Қазақтардың
күшеюі Әбілхайырды ... ол ... ... ... ... ... ... жылы қайтыс болды да оның мемлекеті өмір сүруін тоқтатты. Керей мен
Жәнібек Дешті ... ... да ... ... ... далаларының
негізгі халқы қосылды. 1469 жылы Қазақ ... ... ... ... жеке ... ... саяси аренаға ... ... ... соң ... ... саяси өмірі шайбанидтердің
билікке қайта келуге ұмтылысымен, Сырдария маңындағы қалалар үшін ... ... ... ... ... ... ... өзінің
жақтастарын топтастыра бастады. 1470 жылы Сырдария маңы далаларында Қазақ
қолдары пайда болды. Жәнібектің үлкен ұлы ... тағы бір ұлы ... ... ... ... мен ... Шайбанидің әскері қақтығысып,
шайқаста жеңілген Мұхаммед Бұхараға қашуға ... ... 1472 жылы ... ... ... Мұса ... одақ ... тимуридтерден әскери
көмек алып, Сырдарияға жаңа жорықтар ... Ол ... ... ... ... бекінісін басты тірек етіп алды. Бастапқыда Мұхаммед ... Мұса ... үшін ... ... Мұса тіпті Мұхаммедті бүкіл Дешті
Қыпшақ ханы етіп сайлауға уәде ... ... ... ... осымен
олар үшін сәттілік аяқталған еді. Батыс Жетісудан қазақ қолдарына ... ұлы ... ... ... ... әскер келді. Одақтастардың
қазақтармен шайқасы Қаратау тауының Сагунлық асуында ... Мұса ... ... әскері бастан-аяқ талқандалып, ... ... XV ... 60-70 ... Әбілхайыр мемлекетінің соңғы іздері
өшірілді де, Евразияның саяси картасында қазақтар қоныстанған үш ... ... ... Маңғыт, алшын, керей, тама, найман, қыпшақ рулары
мекендеген Маңғыт мемлекеті ... Нұра мен ... ... Арал маңы ... иеленді. Солтүстік Нұра аумағы, Тобыл, Есіл және Ертіс
алқаптары енген Сібір ... ... ...... ... және ... ... Ақырында арғындар, дулаттар, қаңлылар мен
жалайырлар мекендеген ... ... мен ... ... ... ... ... және Сібір мемлекеттері
 
Маңғыт Жұрты. Әбілхайыр мемлекеті ыдырағаннан кейін Қазақстанның батыс
аудандары маңғыт руына жататын Едіге ұрпағының билігінде болды. Сондықтанда
мемлекет ... ... ... ... ... ол Ноғай ұлысы деп те
аталады. Бұл ... Еділ мен ... ... ... ... барынша нығайған кезінде билігі Кубаннан Ертіске дейін жүрді.
Мемлекет құрамына ... ... ... ... ... керейлер, қыпшақтар және тағы басқа қауымдық топтар кірді.
Биліктің жоғарғы органы Үлкен Кеңес – Мәслихат болды. ... ... ... мәселелерін шешеті, Едіге ұрпағынан жоғарғы биді ... ... ... және ... ... тұтасымен иеленді, жоғарғы лауазымды
адамдар мен мәжіліс органы – Кіші кеңес мүшелерін тағайындады. Бұдан ... ... және ... ... ... жинауды реттейтін басқарудың
арнайы органы – Қарадуан жұмыс ... ... ... кейкабат, нурадин және тайбуга сияқты жоғарғы
лауазым иелері ... Олар ... ... маңы ... ... ... және ... болса биді де ауыстыра алатын болды. Бұл
лауазымдарға тек оның туысқандары ғана ие бола алды. Маңғыт жұрты ұлыстарға
бөлінді, ұлыс ... ... ... – мырзалар тұрды, олар өз
иеліктерінде соттық, әкімшілік және ... ... ... Маңғыт жұрты Едіге ұрпақтарының қолында болды. Маңғыт жұртында
қауым мен бірлестік ақсақалдары екінші қатарға ығыстырылды да ...... ... Осы ... ... мен ... жұртының астанасы Сарайшық Жайықтың төменгі бойында, қазіргі
Атырауға ... ... ... ... Мұса ... ... ерекше күшейді,
бірақта оның өлімінен соң көшпелі рулардың басым ... ... ... ... өтті.
Этногенез мәселесі
 
Қазақстанның этникалық тарихы да ... ... ... өте ... ... бойы бұл ... да ... мен тайпалар тағдыры тоғысып, небір тарихи оқиғалар өтті. Олар
туралы шығыс және ... ... ... ... деректер де
баршылық. Шығыстанушылардың бірнеше ұрпақтары да ... ... ... көп ... сіңірді.
Ғылыми әдебиеттерде “этнос” деген түсінікті (яғни халық, тайпа, ... ... ... ... ... тобы. Олардың тек сыртқы
физикалық ... ғана ... ... ... ... ... психикасы
және өзге де ерекшеліктері ортақ болып ... ... ... ... ... ететін оның өзіне тән мекендейтін территориясы болады.
XV—XVI ғғ. ... ... және оның ... ... ... ... ... негізінен аяқталды. Қазақ халқының
этникалық құрамын Орта Азияның басқа да түркі тілдес халықтарындағыдай әр
тілді ... мен ... ... ... сақ, ... ... ғұн, ... қарлұқ, оғыз, қимақ, қыпшақ, найман, арғын, керей, қоңырат,
жалайыр, дулат және т.б. ... ... ... ... ... өз уақытында мемлекеттері болған. ... ... ... ... ... күні бүгінге дейін
сақталған.
Қазақ халқының шығу тегіне жағдай жасаған этногенетикалық процесстердің
негізі ... ... ... ... ... ... бұл ... тұрғындармен байланысты болды. Бірақ та келесі даму барысында
олар Орталық Азияның этникалық процестеріне ... ... ... ... ... ... қозғалысы, ірі этникалық
және Этносаяси қауымдастықтардың құралуы, түптеп келгенде қазақ халқының
қалыптасуы шаруашылықтың, көшпелі мал ... жер ... ... ... ... ... дамуына тікелей байланысты болды.
Этногенездің қалыптасу кезеңі
 
Этногенетикалық процесстер даму ... ... ... ... зерттеулерге қарағанда ұзақ ... ... ... тұрғындардың европоидтық нәсілі тұрақты сақталса да, уақыт өте
келе монғолоидтік нәсіл басым бола ... ... ... да ... осы ... өмір ... ... иран тілдес тайпалар түркі
тілдес тайпаларға ауыса бастайды.
Европалық кескіндегі үндіирандық андронов тайпалары қола дәуірінде мал
шаруашылығымен және жер ... ... ... ерте темір
дәуіріндегі мұрагерлері сақтар мен совроматтар .
Евразияның далалық аймақтарын бүтіндей алғанда және ... ... ... ... ... 1 мың жылдықтың ортасындағы
түркілердің батысқа қарай жаппай ... ... ... ... территорияда оңтүстік, оңтүстік-батыс бағытта солтүстік
Монғолиядан Әму-дарияға дейінгі (Жетісуды қоса) аймақта ... ... ... ... сақ, ... үйсін, қаңлы тайпаларының ұрпақтары болып табылатын
бұғы, бойырқу, беклі, қыбыр, түргеш, бұлақ, қарлұқ тайпалары ... ... ... ғасырдағы жаңа әлеуметтік қатынастар, ерте феодалдық түрік ... ... ... кейінгі Батыс түрік қағанатының құрылуы ... ... ... ... үздіксіз ағысуына түрткі болды.
Қазақстанның оңтүстік-шығысында құрылған Түргеш ... ... ... ... пен ... ... Шу мен Іле ... аралығындағы үлкен
территорияда мекендеген тайпаларды біріктірді. Түріктер ... ... ... ... ... түсті.
VIII—Xғғ. Қарлұқ федерациясына “қарлұқ” деген жалпы атпен ... ... ... ... ... чорук, арғу, барсхан тайпалары кірді.
Сонымен қатар оғыз, ұйғыр, жетісулық соғдылар тобы да ... ... ... ... монғолоид нәсілі араласқан европеоид нәсілі
басым болды. Қарлұқтардың үлкен бір бөлігі Мәуеренахр жағына кетіп, ... ... ... болған.
Оңтүстік Қазақстан территорияда қаңлы, қанғар-печенег (Сырдария даласын
мекендеген), арал-каспий бойынан ас және аландарды және Жетісудан батысқа
қарай жылжыған қарлұқ, ... ... ... ... ... ... (ІХ—ХІ ғғ.) өмір сүрді.
Оғыздар антропологиялық жағынан монғолоид нәсіліне жатты. Оғыздардың
үлкен бөлігі Орта Азияға қарай жылжып Қазақстан территориясында ... ... ... қыпшақ мемлекетінің құрамына енді.
VIII—XI ғғ. Қазақстанның солтүстік, ... және ... ... ерте ... ... құрған қимақ және қыпшақ тайпалары
өмір ... ... ... ... ... ... және жартылай
көшпелі түрік тайпалары қыпшақ, эймур, имақ, татар, баяндур т.б. ... ... ... ... ... ең ірі тайпа
қыпшақтар болды.
Қыпшақ тайпаларының мемлекеттік бірлестігі (ХІ—ХІІ ғғ.) ... ... ... біріктіре отырып Ертістен Оралға және Еділден батысқа
дейінгі, оңтүстікте Балқаш көлінен оңтүстік—Батыс Сібірдің орманды
алқаптарына ... ... алып ... ... этносы жақын, туысқандық
тегі жағынан емес, аймақтық-шаруашылық байланысы негізінде біріккен
көптеген рулар мен ... ... ... ... ... ... урох,
югур, тоқсаба, өлтүрлі, иет, бұржоғлы, анджоғлы, дұрұт т.б.).
ХІ ғасырдың екінші ширегінде сол кезге дейін жазба деректерде ... ... ... дала ... атата бастады. Дешті-Қыпшақтың
тарихи-географиялық аумағы Ертістек Днестрге дейінгі аймақты қамтыды... ... ... Еділ ... ... екі ірі ... Батыс қыпшақ және
Шығыс қыпшақ бірлестіктеріне бөлуге болады.
Шаруашылықтың ... ... ... ... ... ... түсініктілігі бұл этникалық топтардың бір-бірімен
бірыңғай этносқа жататындарын сезікті, қыпшақ атауын ... ... ... жүз ... ... ... ... соғыстар қыпшақ
бірлестігін де ыдыратып, шығыс қыпшақтардың қазақ, ... ... ... ... ... ... болуына алғышарттар жасады.
ХІІІ ғасырдың басында Шығыс және оңтүстік-шығыс Қазақстанға Монғолия
мен Алтай жерлерінен ... ... ... өздерінің саяси
мемлекеттік бірлестіктері бар түркі ... ... мен ... ... ... Кейіннен олар да түркі халықтарының қалыптасуына өз
әсерін тигізді.
Сөйтіп ХІІІ ... ... ... ... ... ... бірігуі басталды. Орта ғасырда Қазақстанда отырықшы,
қалалық, көшпелі және ... ... ... ... ... ... ... монғол шапқыншылығы тоқтатты.
Монғол дәуіріндегі этникалық процесстердің ерекшеліктері
 
Монғол шапқыншылығы мен ... ... мен ... ... ... экономикалық негізін бұзуы, бұл аудандардың бірігу
процессін тежеді, өзара және ... ... ... дала ... ... және ... байланыстарын тиянақсыздыққа ұшыратты,
халқын құлдыққа ... ... ... ... ... ... және жартылай
көшпелі халқы Шыңғыс ұлдарының ұлыстары құрамына еніп, жергілікті халықтың
рулық-тайпалық құрылымы бойынша ондық, жүздік, ... ... ... ... ... ұзақ ... сақтап қалуға әсер еткен маңызды
фактордың бірі ... Жошы ... ... ... ... ... пен Алтайдан
Дунайға дейінгі қыпшақ жерлерін иеленді. Алайда ... ... ... келе бастады. Қазақстанның оңтүстігінде қалалар тұрғызыла ... ... ... ... жер шаруашылықтары қалпына келтірілді,
тауар айырбас кеңейді, әр-түрлі облыстар халықтар ... ... ... Бұл ... ру ... басқа да этно саяси
топтардың өзара қарым қатынасын қамтамасу етті. Бұл ... Ақ ... ... Ноғай ордасымен Моғолстан мемлекеттерінің пайда болу және
нығаю тарихымен байланысты. Осы мемлекеттердің шеңберінде Монғол ұлыстарына
қарағанда Шығыс ... және ... ... ... шаруашылық және
әлеуметтік дамуы үшін өте ыңғайлы ... ... ... ... ... ... ... өзара әрекеттестік пайда болды.
Рулардың этникалық территориясын саяси түрде ... ... ... ... ... ... жанжал мен соғыстың нәтижесінде пайда
болған кіші ұлыстар мен иеліктер, осы ... ... ... ... ру бірлестіктеріне территориялық және саяси бірлікті, экономикалық
мәдениетті әр аудан халықтарының бейбіт ... ... ... ... ең ... ... мемлекеттік ұйым болып табылды.
Рулардың ... ... ... маңызды шарты сол шаруашылықтың,
шаруашылық байланыстарының дамуы болып ... ... Нақ ... және ... ... мал шаруашылығы кезінде отырықшы – жер
шаруашылығы және қала ... ... ... ... аса қажеттілікпен ... ... ... этносаяси тұрғыда халықтардың тұрақты байланысының
арқасында біріңғай экономикалық аймақ жасалды. Жақын ... ... ... да ... ... ... тұрмыстық қарым-қатынастар
орнатыла бастады.
XIV-XVғғ. І жартысында Ақ орда кезеңінде көшпелі өзбектер мемлекетінде
Қазақстан территориясында рулардың этникалық құрамы ... ... орын ... түрік монғол руларының көптеген айырмашылықтары
азаяды, әр ру ... ... ... ... Бұл мемлекеттер халықтарының құрамы ... ... ... Ақ орда ... ... ... Әбілхайыр хандығы
(көшпелі өзбектер мемлекеті, ноғай ордасы негізінде ұқсас бірдей болды).
Онда сол кездегі жазбалардан ... ... ... үйсін, қоңырат,
керей, маңғыт, арғын, қарлық, қаңлы, найман деген ... ... ... тілді рулар өмір сүрген. Бұдан басқа бүркіт қият, отаршы,
жат, шынбай, кенегес дұрман, ... ... ... мажар, ойрат деген
руларды да атайды. Бұл ... ... ... кіші және орта ... Ал ... Орта ... ... деген ат өтіп кетті. Ноғай ордасында
қыпшақ, қаңлы, найман, үйсін, қoңырат рулары, маңғыт, ... ... ... ... ... ... ... халықтығының құрамына кірді.
Бұлардың бәрі түрік және түріктенген рулар мен тайпалар болды.
Орта Азия Қазақстанның түрік ... ... және ... болған
оқиғаларға байланысты осы үлкен территорияда ... ... ... ... Бұл ... Орта ... даму ... бір мезгілде
қалыптасты. Бұл қалыптасу оңаша емес, этникалық топтардың ... ... ... ... ... халықтардың шаруашылық және
мәдени өзара қарым-қатынасы арқасында қалыптасты. Этносаяси даму ... ... ... ... қарақалпақтар, сібір татарлары,
қазақтар үшін белгілі дәрежеде артық болды.
Қазақ этнонимі
 
Қазақ түрік сөзі. Оның бастапқы түрі екі к дыбысы. ... ... (1932) ... ... ... ... бері кейбір ғалымдардың
еңбектерінде Фирдаусидің “Шах-наме” Рустам тарауында ... ... ... ... айтылады мыс деген пайымдаулар тарады. Алайда бұл шындыққа
негізделмеген. Данышпан ... ... ... ... ... ... онда ... сөзі туралы еш нәрсе жоқ.
Қазақ сөзі жөніндегі ерте естеліктерді мұсылман жазба ескерткіштерінде
ол мүмкін мысырда құрастырылып 1245 ... ... ... және ... ... шығарылған, осы ... ... араб ... оның мәні ... ... ... “құылған” дегенді
білдіреді.
Тарихи әдебиетте қазақ сөзінің шығу туралы әртүрлі ... ... ... түрік етістігі “қаз”, “қазу” деген сөздермен байланыстырады.
Ал енді бірі бұл сөзді “қаз”, қазу және ... ... ... ... Енді бір ... ... деген сөзді манғолдың
көсек-терген деген арбаның түрін білдіретін сөзден шығарады.
Қазақ сөзінің пайда болуы ... ... оның ... мағынасы
“еркін” “үйсіз”, “кезбе”, “қашқын” деген болымсыз мәні болған сөзбен
байланысты.
Сонымен не ... ... не ... мазмұны жоқ “қазақ” сөзі өз
халқынан не руынан немесе өз ... ... ... және көп ... кешіруге мәжбүр, еркін адам дегенді білдірген. Орыс ... ... сөзі де ... шыққан. Русьте “казактар” деп белгілі бір
қызметі және тұрақты тұрғын жері жоқ ... ... ... ... ... батрактарды айтқан. “Казак” сөзі XIVғ. аяғ. ... ... ... да алайда орыс казактарының бастапқы отанын
тарихшылар қыпшақ даласымен араласып жатқан, осы еркіндікке әскери қоғамдық
сипат беретін Русьтің ... ... ... айтсақ “қазақ” терминінің бастапқы мәні-әлеуметтік бұл ... күйі бір ... ... ... ... ... өзін асырап
жүріп, әр жерде кезіп жүрген. Ол “қазақ”. Алыс жолға ... ... ... ... Ол – ... ... ... “жаудың үйір жылқысын ерлікпен
әкетуші жігіт. Ол да – қазақ. Белгілі бір ... ... өмір ... ... – ол ... ... немесе өз еркімен болса да. Ондай
адамдар аз ... жоқ. ... сол ... күнделікті тіршілік жағдайы себеп
болады. Былайша айтқанда “Тарихи Рашидидің” авторы Бабырдың ... ... ... ... ... ер адам ... жастық кезін бір қатар
уақытта жалғыздықта, шөлейтте, тауда, ... ... ... ... бір ... екі айлық ара қашықтықта құстың етін жеп, ... ... ... ... ... ... ... не парсы, қатардағы көшпелі малшы, немесе он атадан хан-
ханзада да кез келген адам ... бола ... Мыс: ... ... ... ... “көшпелі” өзбектер мемлекетінің негізін қалаушы”, Шайбанит
Абул-хайыр оның ... ... ... Шағатай Уайс пен Саид бірқатар
уақыт қазақтар болған. Темір ұрпақтары, ішінде қылышты ... ... ... де көп айлар казактықта өткізген. Өзінің ... ... ... ... кезінде Масча таулы елінен сұлтан
Махмұд ханға ... ... ... еске ... Бұл ... ... айтқан жөн
қазақ болған адам бұл ниетінен қайтып, өзінің бұрынғы жағдайына, өзінің
қоғамына қайтып келуі ... бұны осы ... ... сол ... дәрежедегі қазақтар да істеді. Сұлтан Хусаин мен Сұлтан Саид кейін
өз елінің билеушілері ... ... ... ... ... әр
қайсысы жаңа мемлекет құрды.
Сонымен сол ежелгі уақытта қазақ болып қалыптасты. Қазақтардың өмір
тіршілігін белгілеу үшін ... ... ... деген зат есім
құрылды. Қазақтық кезіндегі түсінік әдетте: қазақылы ... ... ... и ... ... казак иран тілдес сөздерде деп
белгіледі.
Қазақтың өмір сүру тіршілігі қарапайым болғаны ... ... ... яғни ... ... ... сөзінен шығып парсының казакане
“ане” деген жалғау қосылып жазылған. Мыс: осы ... ... ... қолдануының мысалы Шағатай сұлтан Ахмад нағыз дала ұлы ... ... ... өмір тіршілік етті. Бабыр Сұлтан Ахмадты 1502ж. танбала әмірге
қарсы ... ... үй ... ... ... ... ... жер
шалғайында өмір сүргендіктен оның шатыры мен ... ... ... ... ... ... ат әбзілдері барлығы осы шатырда жататын,
ол осылайша өмір сүрді. (Бабыр-нама с 133: бабыр-нама факсимиле 1861).
Қазақ әр қашан жалғыз “Қазақшылаған” жоқ. ... ... ... ... адам ... ... ... сөзі мынаны түсіндіреді: юлдаш
– “серік”, аркадаш ... ... ... ... – “құрдас” орта ғасыр
мұсылман авторлары.
Мұндай коллективтер әр ... әр ... ... ... ... Өз ... XVғ. ... Абд ар-Раззак Самарканд, “қазақ ... ... ... ... ... ... онда ... істеп қайта
артқа кетті. Кейде “қазақ қоғамы” престолға ... ... ... ... ... ... олар қала мен ауылдан
шетте, ойын-сауық іздеушілер. Қазақ сөзі тағы мемлекеттен алыс тек ... ... ... ... тобына да қолданады. Міне Абылхайыр
ханның мемлекеттерінің көшпенділері мынадай коллектив болды, оған ... 1459ж. оның ... ... ... Ұрыс хан ... ... ... басқа жерден бақыт іздеген. Өзбек ... ... ... ... Жетісу маңын мекендеп, “өзбек-қазақтар” деген атқа ие болады.
Қос ат бізді таңдатпауы, ұялтпауы керек. Біздің қарап отырған ... сөзі ... ... этникалық, саяси және т.б. топтарға және ... де көп жеке адам ... да ... ... ... чу-тур қазақтары (кавказда), тағы да ... ... ... ... ... ... “шибан-қазақтары” және т.б.
яғни қос терминді Мұхаммед ... ... ... ... мен Жәнібек
және оның ұрпақтары шынымен Өзбек ұлыснан шыққан деп ... ... ... ... ... Жәнібек: ол Өзбек ұлысынан қашқандардан
құралған, бұл өзбек-қазақтар деген алғашқы ... ... ... ... ... ... ... олар өз
жерінен бостандық үшін қашқандармен байланысты. Бұдан мынадай сұрақ туады
көшпенді ... мен ... ... ... ... ... ... Өзбек ұлысының көшпенді Керей мен Жәнібегі ... ... ... ... роль ... Тек ... құрылуын, тек оның
атына ғана емес, яғни 1945ж. көшу, қазақ халқының пайда болуын айқындады,
оның құрылыс процесін тездетті. Осы ... ... ... “өзбек-
казах” терминімен айқындалады. Осыған байланысты мынаны айтуға ... ... ... ... – бұл бөліну процесі, бір факторға
байланысты белгілі тайпа тобының ... ... ... ... ... руынан, тайпа мен халық құраушылар;
Өзінің әртүрлі даму этапында ... XVғ. ІІ ... ... ... ... қандай болды: Әбілхайыр хан мемлекеті, Ноғай ордасы
мен ... ... ... Бұл енді ... ... ... тайпа
бірлестігі емес. Бұл құрама халық арасында көршілерге белгілі болған өзбек
деген атпен әлдеқашан бірнеше ... ... ... ... ... казақ деген атпен алады. Басқа сөзбен айтқанда, Әбілхайыр ханның
саясатана наразы, ... ... ... Ұрыс хан тұқымдарының халқы
қосылған руымен тайпа қосылысы ... ... ... ... сөзбен айтқанда 1459ж. көшу қазақ халқының құрылуының басы не ... . ... бұл көп ... ... ... ... 1459ж. Жетісу жерінде
халықтың бірігуінде тарихи кездесу болды. Яғни Керей мен Жәнібектің көшуі –
қазақ сөзінің тарихтағы бастамасы.
Шыныменде. Міне Ұрыс ... ... ... ... ... ... ... айтқанда сол оқиғалардан кейін Қазақстан
тарихының жаңа белестері ашылады. Көршілес ... ... ... ... ... қарамағындағылар көшпелі өзбектерге соғыс тұғызды, бұл
1468ж. ханның өліміне байланысты тоқтайды. Әбілхайыр ... соң ... ... ... ... ... қайтуына жол ашылды, келіп
өздерінің қарсыластарын қуып, жоғарғы ... ... ... Өзбек
ұлысының єулетін Шыңғыстың басқа тұхымының ... ... және ... құрлысына ең өзгеріс әкелмеді. Одан
кейін көп өзбектердің басына өзбек ұлысынан ... ... ... ... ... ... Өзбек ұлысындағы рулар бір сөзбен өзбектер деп аталса, енді олар:
өзбектер ... ... ... және ... ... ... Ал Дешті-қыпшақтағы сарай тарихшыларының бірі Ибн Рузбихан ... ... ... ... “3 ... өзбекке жатады. Олардың бірі
– ишбаниттар және осылар басшы болған. 2 ші тайпа қазақ, дүние де даңқымен,
қайратымен, ... ... 3ші ... ... Өзбектердің жерлері теңізбен шектес, ал басқасы – Түркістанмен, 3-
ші Дербентпен, 4-ші – Хорезммен, 5-ші – ... Осы ... ... ... жаздық және қыстық қоныстары болды. (“Ибн-Рузбихан.
пер., с.62).
 Экономика
 
XV-ғасырдың басы мен ХІХ ... ... ... θ       Күрек-ашу
❑ θ       Соғым
 
Шаруашылықтың негізгі түрі жыл бойы тебінді жайлымда жүретін жартылай
көшпелі мал шаруашылығы ... ... ... ... ... Сырдария, Шу, Талас, Арыс өзендерінің жағалауында отырықшы мал
шаруашылығы да таралды.
Қазақтар негізінен жылқы, қой және түйе өсірумен шұғылданды, ал отырықшы
шаруашылықпен ... ірі қара мен ешкі де ... Бойы ... ... ... қазақтар қысы-жазы мал бағуда мініске ұстайтын,
олар қазіргі ... ... ... тұқымына ұқсас келеді. Қазақтар асыл
тұқымды сәйгүліктер мен арғымақтарды өсіру мен де жақсы айналысқан.
Қазақ халқы түйе өсіруге көп мән ... ... ... және ... ... түйе негізгі көлік ретінде пайдаланылған, суыққа және ... ... Түйе жыл бойы үй ... ашық ... ... тек ... ... ғана үстіне киізден жабу жабатын. ХV-XIXғ. қазақтар жалғыз өркешті
“қар түйелерді” өсірсе де, ... ... қос ... ... мән ... ірі құйрықты қойлар мен қатар ұсақ, биязы жүнді қой өсірумен
де ... ... ... ... ... ... ... Қыста қыстап шығу үшін өзен бойына, қамысты жерлерге,
тау аңғарларына, жота бөктерлеріне, орманды жерлерге қыстау салған. Ал ... ... жас ... ... ... жерлерді көктеуге қойған.
Көктеуден соң жаздың нағыз ортасында қойдың жүнін қырқып, шыбыны мен ... шөбі ... суы мол ... көшкен. Күз түсе қайтадан қыстауларына
жақындау ... ... ... оны ... дейді. Мұндай айнала көшудің
себебі, мал жеп кеткен ... ... ... ... ету, ... ... ... шөлейт аудандарында малды қолдан суару үшін құдықтар
қазып, ... су ... ... ... ... үлкен шелек тәрізді
ыдыс, онымен бірнеше мәрте ... су алып ... ... ... оңай ... оны ... түйе мен өгізді жиі пайдаланған. Терең, ... ... ... ісі – ... мен Үстірт жерлерінде жиі
пайдаланылған.
Қазақтар малын жайылымға қыста да ... ... оны ... деп ... ... қар астында қалған шөпті мал тұяғымен теуіп,
тартып, жұлып жейтін болған. Ондай жерлерге ... ... одан соң ... ... жайған, олар қарын аршып бетіндегі шөбін жеген соң, аршылған
жерге ұсақ ... ... ... ... ... ... кезең үшін әдейі сақтап “қарамал жері” ... ... үшін ең ... жағдай-малдың жаппай қырылуын-жұт дейді.
Жаздың құрғақ болуы, шөптің шықпай қалуы, қыстың қатты болуы ... ... күрт ... ... ... Қыс ... болған жылдары қазақтар
“күрек-ашу” деген әдеті қолданып күрек, бөренелерді арқанмен атқа ... ... ... ... ... келген соң әр жан соғымға ең семіз малдарын сойып, бір-
бірін қонаққа ... ... ... ... ... ... ... жаңа жыл мерекесі-наурыз тойына дейін жеткен. Наурызда жеті
түрлі азық-түлік түрінен ... көже ... ... ... ... қызған халықтық мереке өткізіліп тұрған.
Суармалы егіншілік. Қазақтардың шаруашылық өмірінде жер өңдеудің де
маңызы зор ... ... ... ... ... Түркістан,
Сауран, Сығанақ, Созақ аймақтарында кең таралған. Жер өңдеумен Батыс
Қазақстан мен Сары-Арқаның қазақтары да айналысқан.
Қазақстанда ... ... ... ... ... ... қар ... да бөгеттер жасалып, егін суаруға пайдаланған, немесе сол
жыртылатын егістік жерлерде ... ... сол ... ... ... ... суы ... құрғаған салаларына да дән сеуіп “көл табан” жерлер деп
атаған.
Ал тұрақты суландыру үшін арықтар ... ... ... ... Оған ... өзен ... арнайы арықтармен әкелініп ... ... ... жер ... ... 2-3 жасанды
көлдер жасалып, өзара арықтар мен жалғасқан. Қаратаудың ... ... ... жер асты суларын жинайтын каналдармен өзара
жалғасқан ... ... ... ... ... ... соғатын жерлерде оны арнаулы құралдармен
көтеріп арықтарға құю арқылы пайдалану әдістері де ... ... ... арқылы).
Қазақтарда жер суландырудың үш түрлі әдісі болған: жаппай суландыру,
атыздар арқылы және ... ... ... ... ... ... табиғи (құрғақшылықтың әсері) және саяси
(Ресейдің отарлық саясатының күшеюінен) жағдайларға байланысты суландыратын
жерлердің көлемі қысқара бастады. ... ... ... мен ... Жем, ... ... бойында және Қазақстанның солтүстігі мен
шығысында жер өңдеу қазақтардың қосалқы ... ... дами ... ... θ       Халықтың ауызша шығармашылығы
❑ θ       Музыкалық шығармашылық
❑ θ       Ауызша және жазбаша әдебиет
❑ θ       Әдет-ғұрып және мейрамдар
❑ θ       Діни және ... ... ... ... ... басы ... халқының тарихи мәдениеті басты орын алған кезең
болды. Тұра осы кезде халықтың ауызша шығармашылығының әр түрі дами ... де ... ... ... ... ... өнер де дамыды.
Қазақтың рухани мәдениетінің дамуы тарихтың басты ... ... ... ... ... мәдениетінің құндылығы жойыла берді.
 
Халықтың ауызша шығармашылығы.
 
XV-XVIIғ. үлкен көлемде әр-түрлі жанрдағы халықтың ауызша шығармашылығы
дамыды. Ең жоғарғы ... ... ... ... сәби ... ... ауырған кезде, адам қайтыс болғанда, жаңа жылды қарсы ... Екі ... ... мына ... ... ... бастар”, “нар-нар”,
“Беташар”, “Қыз танысу”. Адам қайтыс болғанда немесе ... ... ... ... ... ... айту”, “Жоқтау”, “Жұбату”.
Қазақ халқының шығармашылығының ең көп тараған түрі “терме” болды. Ақын
жыршылар өздері поэмалар, өлеңдер, тарихи поэмалар, ... т.б. ... өз ... ... ... өз ... ерекшелінеді.
Эпикалық, тарихи айтуларды тек қобызбен, домбырамен жеткізген Лирикалық
әндер дауыс ырғағымен, мелодиясымен ... ... бір түрі ... ... ... Қазақ халқының
өмірін ертегімен айқын көрсетеді. Ертегіде қызықты өмірді, тұрмысты
бейнелейді. Ертегілердің көбісі мұсылман дінін қабылдағанша шықты.
Халықтың ... ... ... ... ... ... әр көлемде. Мыс: жануарлар әлемі туралы, тұрмыс жайлы, ғажайып
оқиғалар, т.б.
Ертегілер: “Ер ... ... ... ... ... ... ... Аламан Жоламан”, “Асан қайғы” т.б. Бұларда сұлулар, ... ... ... далалар бейнесі берілген. Жануарларға
арналған: “Бөзінген”, “Сыттандар”, “Тепек-көк” т.б. үй жануарлары, жобайы
аңдар бейнеленген. Ертегілер: “Аяз би”, “Жиренше-шешен”, “Алдар-Көсе”,
“Кожа Насыр және ... ... т.б. ... ... сүйенген, даналардың
халық ортасынан шығуы бейнеленген. Қазақ эпосы – бұл ауызша
шығармашылықтың бір түрі. Ол ... ... ... ... ... ... ... болады.
Ол эпостар “Қарабек”, “Ер көкше”, “Қобыланды”, “Қамбар”. Бұлар ХІІ-ХІV
ғасырға жатады.
XVI-XVIIғ. ... жаңа ... ... ... ... Онда ... ... елден келгендерден қорғау барысы бейнеленген.
Әлеуметтік-тұрмысты поэмалар жастар ... ... онда ... халықтың ерекшеліктеріні сипаттау жағынан алатын орыны
зор. Мәселен, “Қозы ... ... ... Жібек”, “Күлше қыз”,
“Назымбек”, “Сұлу шаш”, “Мақпал қыз” атты поэмалар соның айғағы.
Қазақтың лирикалық поэмасына айтарлықтай үлес қосқан ... ... ... ... ... ... ... пен Зылиха”,
“Ләйлі мен Мәжнүн”, “Боз жігіт”, “Сейфуль-Малик”, “Тахир мен Зухра”.
Бұларда қазақ халқында белгілі бір орын алған.
Қазақ ауыз әдебиетінің жанрлары да кең ... ... ... үзінділер, шешендік сөздер, сатира, юмор, лирикалық әндер
(жырлар), тұрмыстық дастандар және ... ... ... ... ... ойындары және мерекелер – музыка
әлемінде өздерінің көріністерін тапқан. ... және ... ... ... ... ... ... жалғауға негіз болды.
Қазақта және басқада халықтарда тек ... ... ... ... ... ... ... әншілер болды. Әрбір ақынның,
әншінің баға жетпес құралы ұшбұрышты, сопақ түрдегі домбыра. Өз кезінде қос
ішекті, іші ... асты ... ... ... сияқты құралдар болған.
XVI-XVIIғғ. халық ойындарында, мерекеде, эпикалық, тарихи, ертегі ... ... ... ... жаңғырта білген.
Күйлерді орындаудан бұрын халық таланттары шығарманың мазмұнын қысқаша
баяндап, “Енді тыңда, домбыраның сазын” деп ... ... ... біз ауыз әдебиетінің талант иесіне қанша күш беріп, сондай бір
тербеніске әкелетінін білеміз.
Ауыз әдебиетінің ерекшелігін, алтын қазығын ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... Ақындар орта ғасырда-ақ ауыз әдебиетін
жаңғырта ... Олар ... ... ... және әнші.
 
 
Ауызша және жазбаша әдебиеттер
 
Поэзия. Жырау. XVғ. басы ХІХғ. қазақ әдебиетінде жыраулық ... ... ... ... жұмыстарда, ханның кеңесшісі, соғыс
басшылары болып қызмет ... ... де ... жырауының бірі Қазтуған Сүйінші ұлы. Ол
XVғ. 20 жылдарында Еділдің ... ... ... ... беделді
биінің жан ұясында дүниеге келген. Оның ... ... ... ... өзара тайпалардың бірілігіне, ерлікке шақырды. Доспанбет жырау
XVғ. 90-жылдарында Азау қаласында дүниеге келді. Бақша ... және ... ... Ол өз өлеңдерінде ерлікпен адалдықты, отанды қорғауды
жырлады. 1523ж. Астрахан соғысында қаза тапты.
Қазақ халқының мәдениетінде Шалгез-жырау Тіленшіұлы ... ... ... ... ... Жүсіп пен Смаил арасындағы қақтығыста Шалгез
жырау Жүсіпті қолдады, бірақ ол жеңілгеннен ... ... ... ... тыс жерлерге көшіп кетті. Шалгез поэзиясы терең мағыналы, көркем
бейнелерге ... ... ... ... ... өлең құрылысын
қалыптастырған және батырлық эпостардың жыршысы болған.
Жыраулар поэзиясын жалғастырған және ... ... ... ... ... тек қана ... болған жоқ, сонымен қатар
ол батыр да болған. Ол Тұрсын ханға қарсы соғыстарға қатысқан. Ол ... ... ... ... болып табылады. Алшын руынан шыққан Жиембет
Бортоғашұлы Есім ханның кезінде Кіші ... биі ... ... ... ... ... күрестерге қатысқан. Кіші жүзді Қазақ хандығынан бөліп
алғысы келгендігі үшін, қазақ-ойрат шекарасына қарай ... ... ... ... ... ... өзінің туған жеріне қайта оралған.
Ақтамберді жырау (1675-1768) Оңтүстік Қазақстанда Қаратау ... ... Ол бала ... ... ... таныла бастады.
Ол барлық жоңғарларға қарсы күрестерге белсене қатысты, ал XVIIIғ. 50-ші
жылдары ... ... ... ... алынған жерлерге қарай,
қозғалысын басқарды. Ақтамберді Семей облысы, Жүрек Жата жерінде жерленген.
Үмбетей ... ... ... ... ... ... бейбіт
өмірге ұмтылысын жырлаған. Үмбетейдің ең атақты шығармасы ... ... ... ... ... ... ұлы ... ие болған. Бұхар-
жырау Тауке-хан мен Абылай кезіндегі атақты билердің бірі болған. Ол ... ... оны ... ... ... арналған көптеген
өлеңдердің авторы. XVIIІғ.аяғы мен ХІХғ. басында Тәттіқара, Көтеш, Шал
сияқты атақты ақындар болған. ... ... ... қазіргі Қостанай
обл. дүниеге келген. Цинь ... ... ... ... ... ерлігін жырлап, эпостық жырларды ... ... ... ... және Шал (Тілеуке Күлекеулы) (1748-1819)
адам, оның ... және ... күйі ... ... ... ... Ауыз әдебиетінен басқа, қазақтарда ... ... ... ... ... – діни және ... ... XV-
XVIIIғ. қазақтар арасында “Қысас ал-анабия”, “Бадуаш”, “Суфи Аллаяр”,
“Кесік-Баги” және т.б. ... ... Бұл ... діни бағытта
болған.
Бізге XVI-XVIIғ. жазылған тарихи шығармалар да жеткен. “Тарихи рашиди”
шығармасы Мағұлстанның және Қазақ хандығының тарихына арналған. Оның ... ұлы ... ... ... ... ... ... Оның “Жахан-наме”
деген поэмасы бар.
Қазақтардың ең маңызды тарихи көркем шығармасы “Жәми ат-тауарих” оның
авторы Тәуекел хан тұсындағы ... би ... ... руынан шыққан
Қадырғали Қосымұлы.
1587ж. ол сұлтан ... ... ... ... ... ... және Касимовта ұзақ уақыт тұрып, өз шығармасын жазды. ... ... ... ... ... бай, шежіреден көп дерек
береді. Кітап ағыздық ықпалы бар ... ... ... ... ... ... “Шыңғыс-наме” деген тарихи еңбек жазған. Кітаптың
маңыздылығы сол, онда XIV-XVғғ. қазақтардың ... ... ... ... ... мен ... ... және рулар мен тайпалар туралы
мол мағлұматтар береді. Қазақтардың тарихи ... ... ... ... ғұрып және мерекелер
 Қазақтардың рухани және материалды өмірін халқының ... ... ... ... әлеуметтік, заңдылық және тұрмыстық
терминологияда кездесіп, тарих сахнасында сақталған.
Халықтық мерекелер. Қазақтардың мәдени өміріндегі орын ... ... ... Ол мерекелер адам өмірінде басты ... ... ... ... ... дүниеге келуі, құдажол яғни ас беру ... ... ... ойындар ұйымдастырылады: бәйге, күрес, сайыс
немесе көкпар т.б. ... Әр ... ... ... келетін халықтық
ойындары болады көк-бөрі және қызбөрі деген. Бұлар ертедегі ... ... Бұл ... ... ең көп ... аударларлық ойын ол
“ат табыс” және “аба қамарғы” ойыны. Бұл ойындарға қатысушыларға ... ... қиын ... ... түрі ... ... (алтын тақтайды ату).
Мергендер құнды сыйлықтармен марапатталған. Бұдан кейін алтын-қабақ ... ... ... ... ату) ... ... Жаңа ... басы Наурызды
қазақтар көктем айының бастапқы кезі ретінде тойлады.
Халықтық мерекелер әндермен және айтыскер ақындармен өтеді.
Үйлену той ... ... ... той ... құдалық салтымен
басталады. Қалыңдықтың әке-шешесінің қарым-қатынасы ислам дініне қарамастан
жеңіл-желпі болды. Келісіп болғаннан ... ... бала ... ... ... рұқсат етілді. Оның ең ... ... ... ... немесе тұмасының үйінде әке-шешесінен жасырын болды. Ал
екінші қатысу ашық түрде болды, оның ... ... ... аты ... ... ... қазақтарында қалыңдықты молданың арқауымен
ұзату деген болмаған. Екі жастың ортасы халықтың қолдауымен, үйлену тойда
айтылатын “Жар-жар” әнімен ... ... Оны ... екі ... ... жағы және ... жағы қыздар айтады. Өлеңде келіншектің
басқа ауылға, басқа отауға келуімен әке шешесінен, туған ... ... ... ... ... Қалыңдық туған тұысқандарымен ауылынан
кетерінде ... ... ... ... ... ... Қыз
кетерінде ауылының барлық үйлеріне дос қыздарымен бірге қоштасу ... шығу ... Бұл ... ... ... деп ... ... қалыңдықты үлкен қошеметпен “Беташар” әнімен қарсы
алған. “Беташар” екі бөліктен тұратын түсініктен тұрады: 1-ші ... ... мен ... жігіттің ауылдастарына таныстырады, ал
екінші бөлігі келінге аттаған ... ... ... ... ... мал төлеу барысында күйеу жағы әртүрлі қажетті сыйлықтар
дайындайды: ...... ... – той мал, ағаларына қалыңдықтың –
тарту, жақын туыстарына – кәде дайындайды. Кедей семьядан ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Бұл кезде қалыңдық
жағыда бос отырмайды. Келісім ... олар ... ... ... – құдаласу сыйлығы әкелінеді. Қалыңдықтың жасауы
қымбатырақ келеді, ... ... ... ... ... ... ... той бас киіміне (сәукеле) және күймеге тапсырыс береді.
Кейбір бай ата-аналар ... ... ... ... керек-жарағымен
аттандырады.
Жерлеу ғұрыпы: XV-XVIIIғғ. Жерлеу ғұрыпы ... ... ... ... “тәңірлік” салттарға да негізделді. Қазақтар о дүниелік
өмірге ... ... ... ... ... ... найза, ер, сүйікті
атының басын бірге қойған: ... ... ... ... ... ... ... үйінде түнгі күзет дәстүрі жасалады. Келесі күні
қайтыс болған адам отпен тазартылып, қыстақтың жанына жерленді. ... Қожа ... ... ... жерлеген. Шалғай аудандарда қыс
уақытында қайтыс болған ... ... ... ... тек күн ... ғана ... ... қасиетті болып саналатын басқа жерге
апарған.
Қазақтардың молаларының жер үсті құрылысы олардың әлеуметтік жағдайына
байланысты ... ... XV-XVI ... іші ... ... ... тас үйінділер де болды. Ертедегі дәстүр бойынша қайтқан
адамды көпке ... ... ... бетін жыртты. Әйел, күйеуі қайтқаннан
бастап, жылы өткенше басына қара ... ... ... Егер ол бай адам болса
оның өзі мінген ... ... ... ... бір жылдан кейін шешеді.
Аттың құйрығын кесіп, оны да жерлейді. Басын, тұяғын және ... ... ... ... және космогониялық түсінік.
 
Қазақстандағы үстем дін ислам діні. Ислам дінінің басты орталары
Түркістан, Хорезм және ... ... ... ислам діні терең етек алған
жоқ, халықтары ислам догмаларынан алыс ... ... діни ... ... ... Ол ... кезеңінде бір құдайға сыйынуды
ұйғарды. 15-18 ғ-да ... ... ... ... ... ... қазақтар ата-баба рухына табынған, өздерінің әкелерінің мүсіндерін
қолданған. Бұл мүсіндерді олар “бұттәңірі” деп атаған. Рузбихан ... ... ... ... ... ... ... таралған,
оларда қандайда бір мүсіннің бейнесі болған, оны олар ... ... ... ... ... ... ... кәміл сенушілікті өрбіткен мұсылман дінімен
жалғасты. Мұхаммед Шейбани (XVIғ.) ... ... ... ... ... ... қабылдаған. Бұл шешім бойынша қазақтар мүсінге
табынушылар деп ... яғни ... ... ... Олар ... ... қасиетті соғыс ашуды ұсынған және бүкіл адам мүсіндерін
жоюды көздеді. Халықтар топтарының ... ... XV-XVII ... ... ... етті және ... ... күші, ежелгі
мифологиялық негізгі сақталған көріністері, ... ... ... пен
жамандықтың қарсылығын мойындау.
Табиғи көріністерді рухтандыру мәселесіде ... ... ... ... ... ... жанның жаны болып соны басқарады
деген түсінік қалыптасады.
Қазақ мифологиясында ерте көктемдегі көк ... ... ... деген
ұғым адамдардың түсінігінде өмір өз жалғасын табады деп ... ... ... және суға табынған. Негізінен отқа ... ... ... ... қасиетті оттың “алас” деген аты сақталған. Қазақтардың
нанымы бойынша от-үйдің, от басының ... ... ... жаңа ... отбасына келген кезде отқа сиынып және отқа май құйып құрбан шалған.
Қазақтарда отпен тазалану ғұрыпы ... ... Бұл ... ... көшу ... жасалған. Қазақстанда мынадай сенім қалыптасқан. Олар
қыстық қоныстарда адамдар үнемі күнәкар болады ... ... ... адамға зиян тигізетін күш (нечистая сила) болады деп сенген.
Жайлау таза әрі бүлінбеген. Сондықтан ол жерге таза ... бару ... ... көшу ... ... екі ... от жағып арасынан
адамдарды, қой отарын өткізген. Ал жылқылар тазартуға жатпаған. Себебі
жылқыны ... таза ... деп ... ... күнтізбесінің негізі астрономиялық түсініктен және
жұлдызды аспаннан тұрады. Халықтың шаруашылық өмірінде үлкен бір
тәжіребелік мағына ... ол ... ... ... бақылау
жасау болды. Көшпенді шаруашылық уақыт есебін және табиғат құбылыстарының
кезеңділіктерін ... ... ... ... ... денелерінің қозғалысын
бақылап отырған. Үнемі шексіз далаларда көшіп жүріп, олар жерді жақсы біліп
алды және жұлдызға қарап жолды айқындауды үйренді, сонымен қатар ... және ... ... ... тура ... ... арасында уақыт есебімен айналысқан есепші мамандар
болды. Олардың бұл өнерлері ... ... және ... ... мұра ... отырды. Олар көптеген ұрпақ тәжірибелерін алған және жылдан ... ... ... ... болжамдар берген, мезгілдік
жұмыстардың уақыттарын белгілеген. Көші-қон қыстау мен жайлау орындарын
айқындап, қазақтардың халық күнтізбесін жасады және т.б. Негізгі
қызығушылықты ... ... ... ... Олар ... ... жақсы білді, оларды өздерінің әндеріне қосты, олар жайлы
аңыздар жазды.
Жұлдызды аспан картасын ... ... ... ... Бұл ... адам өмірінде маңызды орын алған. Қазақтар түнгі уақытта
көшкен кезде осы жұлдызға қарап ... ... ... Жеті ... жұлдызы
әртүрлі тарихи кезеңдерде әртүрлі аттары болды, “Жетіген”, “Жеті қарт”,
“Жеті қарақшы”, “Кіші жеті қарақшы”, “Ақбоз ат”, ... боз ... ... ... ... тұрмыспен, отардың түнгі күзетшісіне
байланысты болды.
Қазақтарда айлар есебі аймен анықталды. Әр жылдағы айлар күндерін
анықтау үшін ... ... ... ... ... бақылап отырған.
Олардың бақылаулары жылды 12 айға, ал айды үш 10 к‰нге бөлуге мүмкіндік
берген.
 
 Материалдық мәдениет
 
❑ θ       Тұрғын үй түрлері
❑ θ       Киіз ... ... ... ... және әйелдер киімі
❑ θ       Ерлер және әйелдер аяқ киімі
❑ θ       Зергерлік бұйымдар
❑ θ       Қару-жарақ
❑ θ       Қазақ тағамдары
... ... ... үй түрлері. Қазақ халқының тұрғын үйлері – ... ... ... Оның ... ... ... көшпенді өмірге
бейімделгенін көрсетеді. Тұрғындар қыстық және жаздық болып және көлемі ... ... ... Жаз ... қазақтар жеңіл, көшпелі үйлерде,
ал қыста – тұрақты, жылауланған – “ағаш үй” “жер үй” ... ... ... өмір ... Киіз үй – ... ... ағаш пен ... Негізгі құрылымы – “кереге” (ағаштан жасалған) “Шаңырақ” және
“Ұық”. Оның көлемі қанаттар санына ... ... ... 12 қанаттан
тұратын киіз үйдің көлемі 100-120кв.м. болған. 12-15-18 ... ... ... ... ... ... ... жойылып кеткен. Әр тор ортасынан
бүгілген 36 зат ... ... ... екі ... Ірі заттан-ұсақ
төртбұрышты торлардан тұратын және жіңішке заттан-үлкен торлардан ... Киіз үй ... ... болып, есігі оңтүстікке қарайды.
Есіктер қосжарма, кескінделген болады. Торлар сыртынан “шымшы” мен
қапталады. Оның сыртынан киіз жабылады. Киізделген жапқы ою ... пен ...... ... Іші ... ... мен ... түрлі-түсті жіптер мен бахрамалармен сәндендіріледі. “Ошақ” –
тағам пісіріп, ... ... ... ... ... қонақтар орны –
“төр” бар. Есіктегі кеңістік “босаға” деп аталады. Кіре бергенде оң жақта
ыдыс-аяқ, ... ат ... ... оңға қарай пердемен жабылған
төсек орын тұрады.
Қызметіне қарай киіз ... үш ... ... ... киіз үй – қонақтар
күтуге, үлкен көлемімен, бай тұрмысымен ... ... киіз ... ... 12 ... ... ақ киізбен жібекпен қапталады. Тұрмысымен
бай ерекшеленетін киіз үй – “Отау” ... ... ... Жай киіз ... ... ... ... көшпелі киіз үй бір түйемен немесе
жылқымен бір жерден екінші жере көшірілетін. Сонымен қатар қойма ... де ... ең ... киіз үй ... деп аталатын. Ол
жердейлерден тұрып, киізбен қапталған. Олар көбінесе саяхатқа шыққанға
қажет еді.
Киіз үйдің жабдықтары. Киіз ... ... ағаш пен ... ... ... мен ... тұрған. Көп таралғаны киізден жасалған кілем
“текемет” еді. Оюланған кілем – “сырмак”, тоқылған “кілем” еді. ... түрі бар: ... ... бай тұс ... әр ... ... ... “тұскиіз” деп атаған.
Ыдыстар, ас үй құралдары жоғарғы жақта сумкада ... ... ... да ... ... киіз үйде ... болды. Ағаштан
жасалған бұйымдар – азық-түліктің қорабтары, ... ... ... ... ... солтүстік және солтүстік-шығысында
тұрғын үйлердің түрлері болды. Олар тастан, ағаштан, кірпіштен жасалынған
үйлер.
Ерлер және ... ... ... ... ... ... әртүрлі әдеп-
ғұрыптар сақталған. Киімдер әртүрлі әдемі жібек маталардан жасалынған.
Бағалы ... ...... ... т.б. ... ... Олар ... қарай әртүрлі аталды: “ішік”, “бас тон”,
“кµк тон”, “барша тон”, ... ... ... ... ... ... ... әдемі тігістермен өрнектеді. XV-XVIIғ-да аса бір ... бірі ... және ... ол жұқа ақ матадан тігілді. Көне
киімдердің бірі – “шекпен” – ұзын плащ, түйенің жүнінен ... ... мен ... ... ... болды, олар жібек маталардан тігілді.
Жазда ерлер көйлек пен шалбар, ал ... ... пен ... ... және әйелдердің бас киімдері көптүрлілігімен белгіленді. Ертеден
келе жатқан ерлердің бас ... ... деп ... ... ... ... ал ... бас киімдер “тымақ” деп аталды.
Қыздардың бөріктері әдемі әшекейленді. ... ... ... ... бөрік”, “камшат бөрік”. Жаздық бас киімдер паршадан немесе
бархыттан тігілді, оны ... деп ... бас ... ... ... ... ... әшекейленді. Аса бір бай үйлену тойына
киетін бас ... бірі – ... . ... ... дүниеге келгенге дейін
жас әйел (саукеленің) бас киімнің ақ тігілген “кимешек” түрін ... ... ... және ... аяқ ... ... түрлі. Ерлер биік, аяқтың
тізесіне дейін келетін аяқ киім – “шонқайма етік” атқа ... ... ... ... ... “кебіс” киді. Қыста “саптама етік”, ал кедейлер
“шоқай”, “шәркей” ... ... аяқ ... ... әдемілігімен айырылды.
Күнделікті киетін “кебіс”, ал бай әйелдер оюланған етік “кестелі етік”,
биік тақалы “кµк ... ... ... ... аса бір ... ... болды. Ол теріден, былғарыдан, бархаттан, жібектен жасалынды. Бұл
белдіктер әртүрлі тастармен әшекейленді. ... ... ... ... әшекейлер. Әйелдердің әшекейлері алтыннан, күмістен және асыл
тастардан жасалды. Күміс ... ... ... ... ... ... ... жалғасқан күміс сымдардан дөңгелек
түрінде жасалды. Өзара дөңгелектермен біріктірілген медальон түріндегі шаш-
баулар ... ... ... ... ... ... түрлі-
түсті тастармен әшекейленді.
Сақиналар. Құйылған сақиналар әдетте сопақша, домалақ, алмұрт тәрізді
және де басқа ... ... ... ... ... қойып безендіру
жиі қолданылды. Қазақтың зергерлері тағы да басқа “омырауша”, “өңір-жиек”,
“бай тұмар”, “ілгек”, “шылтыр”, ... ... ... ... ... ... ... дайындаған. Әйел әшекейлерін жасауда әр түрлі
әдістер: құю, жылтырлату, қарайту, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... жасалды. Мәселен, “қылыш”, “себеле”,
“семсерлер” ерекше болаттан соғылды. “Сапы”, “қанжар”, ұшы ...... ... ұзын ... ...... ... кең тарады.
Жебе мен садақ та жиі қолданылды. Жебе ұштары әр түрлі: төрт қырлы, ... тағы да ... ... ... ... ұштары темірден
жасалынған, ол (ұшы) аттың жалын, найзаны безендіру үшін пайдаланылды.
Қауіпсіздік қорғанысы ... және ... ... ... тұрды.
Батырлардың дулығасының етегі темір тордан тоқылды, қалқандары ағаштан және
сыртына темір қаңылтырлар тігілген теріден дайындалды.
XVIIғ. ... Орта Азия ... ... ... мылтықтар
пайдаланылды (ішін). Ішінара қазақтар мылтықты өздері де жасай бастады.
Мылтықтардың ... ... ... Оғы 700-е м. ... ... ... кеш” деп атады. Оқтарды және оқ дәрілерді ... ... ... ... алды.
Қазақтың тағамдары. Материалдық мәдениеттің бір бөлігі ... ... ... ... ... роль атқарады. Қазақтың тағамдары негізінен
еттен және сүттен жасалды. Сүтті тағамдар әр ... ... ... сүтінен
қымыз, түйе сүтінен шұбат ... ... ... қой ... май,
ірімшік, тағы да басқа тағамдар әзірленді. Айран – қазақтардың сүйікті бір
сусыны болған. Су мен айранның ... ... деп ... Сүттен май
шайқалды. Көп уақытқа сақтау үшін майды суық сумен жуып, тұздап, ... ... ... ... ... орында – ірімшік болды. Күнде
кептірілген құрты қыста ыстық сорпаға езіп ... ... ... және “ақ ... деген түрлері болды.
Ұн тағамдары. Көбінесе қыста пайдаланылды. Тарыдан ... ... ... ... бидайды үгітіп, май мен немесе сүтпен араластырып
“талқан” әзірлеген. Бидайдан ұн тартылып, тандыр нан пісірілді.
Жент. ... ... ... ... ... бидайды өте жоғары
бағалаған. Одан таба нан, талқан және жент дайындаған. ... таба ... ... бауырсақ пісірген. Арпа мен сұлыны қазақтар аса ... ... ... ... ... ... және күріш кәші
дайындаған.
Қазақтардың басты тамағы ет болған. ... ... ... ... еті ... Одан әр-түрлі тағамдар пісірген. Қазы және басқа ... ... ... – деп ... Қой етін ... ... уақытта
жеген. Асылған ет басты тағам болып саналған. Оған таба нан қосып жеген.
Сорпаны қазақтар ... ... ... ... ... ... қуырдақ
жасаған. Сиыр еті тамаққа пайдаланылмаған.
Ыдыс-аяқтар. Қазақтар көшпенді ел болғандықтан ... ... ... ... ... ... арнайы теріден қап жасаған.
Теріден жасалған ыдыстарды көп пайдаланған. Арнайы ысылған ... саба ... кей ... ... терісінен жасаған. Соғым
кезінде жақсы сойылған малдың терісін саба жасауға қойған.
1. 1.                    Жүнді ... ... ... 2. ... ... ... илейді. 3. Тазалап жауып, көктемге шейін
сақтап қояды. Көктемге қарай оны ыстайды.
Қымыз ... ожау ... ... және ... ... сүйекпен
сәнделген. Ас үйдің ыдысы темірден жасалған қазан болған. Қазақтың мал
бағатын ауылдары керамикалық ыдыстарда қолданған.
Осылайша қазақтардың материалдық мәдениеті өзгешелікпен ерекшелінген.
 Әлеуметтік ... ... ... ... ... ұйымдасуы адамдар арасындағы бір-бірімен
байланысты қарым-қатынас түрлерінің әр алуандығына негізделді. ... ... ... ... әскерлік, мәдениеттік, этникалық және
басқа ... еді. ... ... ... өмірдің әртүрлі
өрістерінде туып, тұтастықты өз-өзінен реттеуші ретінде ... ... ... ... түрлі-түрлі әлеуметтік организмдер мен солардың
салт-ережелерінің ... ... ... қауымның тірлік-тынысы көп жағдайда малды жайып ... ... ... ... әр ... көшіп-қону сипатының
өзгешелігіне қарай Қазақстанда қауымдасудың екі түрі ... ... ... және күзгі кезеңдерде көлемі жағынан әдетте орта есеппен
алғанда қысқы қой отарына (300-400 бас) ... ... (5-6 үй ... ... ... дамыды. Жылдың бұл мезгілдеріндегі қауымның көлемі қыстау
маңайындағы жайылымдық жерлерден азығын тауып жеуге ... мал ... ... және олар сол ... ... шығымдылығына барынша
тәуелді болды. Қыстаудың 2-4 шақырым төңірегіндегі жайылымдық учаскелер –
тек еңбекті және жекешелерді ... түрі ғана ... ... бірге жерді
иеленуші және жерді пайдаланушы бірлестік саналған осы қауымның меншігі
болып ... ... түрі ... жылы ... ... Бұл ... ... жағдайда малды сумен неғұрлым ұтымды қамтамасыз ету
мүддесі негізінде едәуір ірі шаруашылықтық ... ... ... ... ... ... жайылымдық жерлердің
сыйымдылығына оның тәуелдігінен гөрі, малдың су көздерімен қамтамасыз
етілуі ... ... ... ол ... ... шағын қауымның
бірлесуінен тұрды. Суды ... ... ... ... қажеттік
негізінде су көздеріне меншіктік қатынастар пайда болды.
Кенейтілген қауым өз кезегінде әртүрлі ... ... ... ... ... мен су көздерін бөлу, көшіп-қону бағыттарын
үйлестіру жөніндегі қарым-қатынастарын реттеп ... ... ... ... ... Бұл әлеуметтік топ тарихы ... ... ... ... белгілі.
ол жазғы уақыттары барлық ... ... ... ... ... иесі ... ... арасындағы жер мен су ... ... тыс ... ... ... ... ассоциациясы дәрежесінде шешіліп отырды және сондықтан да ол іс жүзінде
көшіп-қонудың бүкіл жүйесінің тәртібін ... ... ... ... ... XVIII ғ. XIX ... орта шені аралығындағы қоғамдық
топтарға бөлінуіне жеке ... “ақ ... және ... сүйек”
дегендерге жатқызылуы ерекше тән болды. Бірінші әлеуметтік топ қоғамдық
қатынастар құрылымында ... ... ... мен ... ... ... сырттан ешкім өте алмайтын жеке адамдардың
артықшылықтармен пайдаланатын ... ... ... ... екі ақсүйектік топ – төрелер мен қожалар жатты.
Ақ сүйектен өзгешелігі “қара ... ... ... ... ... мен мүліктік жағдайына қарай кез-келген жеке адамның
қол жеткізуіне болатын ашық статус ... ... ... ... ... ... дәрежесіндегілер жатқызылды. Бірақ қазақ
халқының ... ... деп ... ... ... ... ... ешбір жіктеле қоймады. Міне, бұл оларды қазақтардың ... ... ... ... ... ... іріктелген қалаулы тобын “ақ сүйектің”
негізі саналатын төре ... ... тобы ... Ол ... аға ... – Жошы ... ... адамдар тобын біріктірді.
Төре сословиесі қазақтардың қоғамдық және саяси өмірінде ... ... ... ... қазақ қоғамының саяси ұйымына негізгі
басшылықты жүзеге асыратын хан, яғни жоғарғы ... ... ... жату ... ... ... ... жеке адамның іс жүзінде
үстем тапқа жататындығын білдіретін және оның ... ... ... мен ... салуда айрықша құқықпен пайдаланатындығын алдын-
ала шешетін.
Көшпелілердің екінші бір іріктелген қалаулы ... ... ... ...... ... ... артықшылықтарымен
пайдаланатын қожалар қазақ қоғамының рухани өмірінде маңызды рөл атқарды.
Қожалардың ... ... ... ... шамалы болды, міне, мұның
өзі ислам дінінің далаға әлсіз ... ... ... үстемдік етуші бөлігін ... әр ... ... және ... қауымдастармен қатар Қазақстанда тәуелді
халықтар категориялары – құлдар мен төлеңгіттер µмір ... деп ... ... ... жүретін адамдарды
атады. Бұл әлеуметтік топтың шығуы жоңғарлармен тартысқа және екі арадағы
көп жылғы соғысқа байланысты болды, сол ... ... ... пен ...... ... ... атқаратын” адамдарға деген
сұраныстары арта түсті.
Тәуелді ... ... ... тұтқынға алынған ресейліктер,
қалмақтар, ... ... ... ... да жатты. Алайда,
қазақтарда құл ... кең ... және ол ... үй құлы
шеңберінен шыға қойған жоқ. Құлдар негізінен жеке үй ... олар ... ... ... ... ... үй іші
шаруасын істеді.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Хандық дәуір әдебиетінің құрылуы қарсаңындағы қоғамдық - әлеуметтік, саяси жағдай4 бет
Мемлекеттік тілді (қазақ тілін) қашықтан оқыту10 бет
Орта ғасырлардағы (Оғыз дәуірі) Қазақстан жеріндегі мемлекеттер мен олардың мәдениеті7 бет
Қазақ баспаларының қызметін нарықтық экономика және мемлекеттік реттеу мәселелері64 бет
Қазақстан Реcпубликасының мемлекеттік рәміздері6 бет
Қазақстан Республикасы мемлекеттік Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы13 бет
Қазақстан Республикасы тәуелсіз - Егеменді бір тұтас мемлекет7 бет
Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік қызмет: қазіргі жағдайы және даму барысы87 бет
Қазақстан Республикасының мемлекеттік қаржылық бақылауының теориялық аспектілерін зерттеу, сонымен қатар Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік қаржылық бақылау, іске асыру механизмі66 бет
Қазақстанда инвестициялық іс-әрекеттерді мемлекеттік реттеудің құқықтық және экономикалық аспектілері68 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь