О.Бөкеев, Д.Исабеков повестеріндегі подтекст мәселесі

М А З М Ұ Н Ы

К І Р І С П Е ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І Т А Р А У
О.Бөкеев, Д.Исабеков повестеріндегі подтекст мәселесі ... ... ... ... 10

ІІ Т А Р А У
1970.80 жылдар прозасындағы трагизм сипаты
2.1 Трагедиялық образ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22
2.2 Трагедиялық сюжет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37
2.3 Трагедиялық финал ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..45

ІІІ Т А Р А У
Д.Исабеков, О.Бөкей повестеріндегі стильдік ерекшеліктер ... ... 50

Қ О Р Ы Т Ы Н Д Ы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..58

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61
К І Р І С П Е

Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Бұл жұмыста 70-80 жылдардағы қазақ прозасында трагизмнің қандай сипатта, қандай ауқымда орын алғанын қарастырамыз. Негізгі теориялық сипатын ашу үшін жұмыста О.Бөкей және Д.Исабеков повестеріне сүйене отырып қарастырамыз. 70-80-жылдар қазақ прозасының жанрлық түрлерімен қоса, тақырыптық, ішкі құрылымдық жағынан құнарланып, молайған шағы болды. Нақты айтсақ, жанрлық тұрғыдан романнан гөрі повесть, әңгіме жанр түрлерінің саны мен сапасының толысып шығармалардың көбі философиялық ой-толғамдарға ден қойды, сонымен қатар образдардың ішкі дүниетанымы, психологиялық ізденістердің толыққанды дәлелі болды.
Көркем шығармадағы образдар арасындағы кейіпкерлердің ішкі психологиялық тартыстары драматизмге толы. Сонымен қатар, трагедиялық шешім үлкен орын алады. Аталған екі жазушымыздың повестерінде сол заманның келбеті бейнеленеді. Ондағы адамдар арасындағы, адам мен қоғам арасындағы, адамның ішкі дүниесіндегі қарсылықтың нәтижесінде әртүрлі трагедиялық ситуациялар туды. Жалпы бұл ұғым осы ХХ ғасырдың 70-80 жылдары трагизм, адамның рухани құлдырауына байланысты туған трагедия, қоғамдағы әділетсіздіктен туған трагедия төңірегінде сөз қозғалады. Жалпы осы трагизм нақты түрде М.Әуезовтің 20-жылдардағы әңгімелерінде Ш.Айтматовтың шығармаларынан, шетел әдебиетінен көрініс берді. Сол алдыңғы буын әдебиет өкілдері кейінгі кезең әдебиетіне жол ашып берген.
ХХ ғасырдың 70-80-жылдары қазақ прозасында жетекші жанр ретінде повесть және әңгіменің ролі басым болды. Повесть жанры алға шығып, осы жанр арқылы заманның көкейкесті мәселелерін көтерді. Бұл жанрдан қазақ әдебиеті де құр қалған жоқ. Оның дәлелі халқымыздың көркемсөз шеберлері Ж.Аймауытовтың “Күнікейдің жазығы”, М.Әуезовтің “Көксерегі”, “Қараш-қараш оқиғасы”, “Қилы заман”, Б.Майлиннің “Он бес үйі”, “Шұғаның белгісі” секілді т.б. – осы жанрлардың аса шұрайлы туындылары.
Қазақ повестері 1970-1980 жылдары тақырыптық, идеялық жағынан бұрынғыдан да кеңейе түседі.
Ұлттық рухани байлығымызға М.Мағауиннің “Қара қыз”, “Тазының өлімі”, Т.Әбдіковтің “Әке”, “Оралуы”, Б.Нұржекеевтің “Кінәлі махаббаты”, С.Мұратбековтың “Жусан иісі”, “Басында Үшқараның”, Д.Исабековтың “Пері мен періште”, “Гауһар тас”, “Сүйекші”, О.Бөкейдің “Қар қызы”, “Сайтан көпір”, “Қайдасың, қасқа құлыным”, “Қамшыгер” т.б. секілді елеулі повесть-әңгімелері келіп қосылды.
Диссертация жазу негізінде тақырыпқа байланысты негізгі қарастыратынымыз О.Бөкей және Д.Исабековтың шығармалары төңірегінде болады.
О.Бөкейдің творчествосына тоқталсақ, О.Бөкей - өр Алтайдың аясында туып, өзінің сүйікті оқырмандарына жаңаша көркем сипатпен келген қажырлы қаламгер. Ол – қазақ прозасына романтикалық сарын, өзіндік философиясын қоса ала келген дарын иесі. Жазушы шығармашылығы туралы алыс – жақын шетел жазушыларынан бастап, қазақтың маңдай алды жазушылары, сыншылары бір сыпыра жазды. Суреткермен замандас жазушы Ақселеу Сейдімбек былай дейді: «Оралханды және онымен тұтас тегеурінді суреткерлерді тудырған замана толғағы біреу болғанымен, сол Оралханның шығармашылық әлемі мүлде оқшау құбылыс болғанын мойындаймыз. Кез келген дарын иесі сияқты Оралхан да халқының тағдыры қыл үстінде ілініп тұрғанын ертерек сезінген суреткер».
Оралханның әлеуметтік - философиялық, әсіресе философиялық ойларының терең іздері оның хйуанаттар жайлы жазған бірді-екілі шығармаларынан айқын көрініс тапты. Әсіресе, адам мен табиғат арасындағы байланысты суреттейтін әңгімелерінде жазушының ерекше таланты таныла түсетіндей. әлемді толғандырып отырған табиғат экологиясымен қатар адам экологиясы, рух дағдарысы құрбанына айналған дала еркелерінің халі «Кербұғы», «Бура» әңгімелерінде көркем баяндалған. Қаламгердің бұл тораптағы ізденістеріне дала тағылары мен түрлі хайуанаттар тағдырын бейнелей отырып жалпы адамзаттық мәселелер тереңіне бойлай алған Дж.Лондон, У.Фолкнер, Ш.Айтматов т.б. суреткерлердің әсері болғаны сөзсіз.
Кейіпкер тағдыры мен жаратылыс тұтастығы О.Бөкейдің тек «Кербұғы», «Бурада» ғана емес бірнеше шығармалардың негізгі типі іспеттес. Оралхан кіндік кескен жері, қазақтың ең шұрайлы өлкелерінің бірі – Алтайды жырлау арқылы адамды жырлады. Оның шығармаларындағы кезікті де қатал, сұлу да сырбаз Алтай образдық дәрежеге көтеріліп кетті. Жазушының көркем туындыларындағы адам бейнесі Алтаймен қарым-қатынасқа түспей ашылу қиын. «Қамшыгер», «Мезгіл әуендері», «Табиғат - өмір - Адам», әңгіме новеллаларында, «Мұзтау», «Елең-алаң», «Сайтан көпір», «Жетім бота», «Қыр қызы», «Өліара», «Құм мінезі», «Атау кере» повестерінің қайсысын алмасақ қаһармандар мен табиғат арасындағы жанды байланысқа көзіміз жетіп
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР


1. Ахметжан Т. Жазушылық дегеніміз шындыққа жүгіну. Қазақ әдебиеті, 1997, №20, 20 мамыр.
2. Егеубаев А. Сµз ж‰йесі. –Алматы: 1985.
3. Єуезов М. Жиырма томдыќ шыѓармалар жинаѓы. 20.Т. –Алматы: Жазушы, 1985. –456 б.
4. Ожигова С.И. “Словарь русского языка”. Изд.: Русский язык. –Москва, 1988, -750 с.
5. Бөкей О. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Том І. Повестер. –Алматы: Жазушы, 1994, -495 б.
6. Мигдал А.Б. Что я читаю сегодня: Ответ на анкету. // Лит. Газета. –Москва, 1989, 4 январь, №1.
7. Хамзин М. 60-80-жылдардағы қазақ романының стилі мен типологиясы. Ф.ғ.д. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. –Алматы, 1997, -339 б.
8. Этов В.И. Современный роман и его герой. – Москва: Знание, 1989, -64 с.
9. Иванов В.В. И дышет почва и судьба. // Лит. газета. Москва, 1988, 1 июнь, №22.
10. Әшімханұлы Д. Сағыныштан жаралған еді. //Қазақ әдебиеті, 2003, №39, 4-бет.
11. Исабеков Д. Екі томдық таңдамалы шығармалар. І Том. Повестер. –Алматы: Жазушы, 1993, -544 б.
12. Жарылғапов Ж.Ж. ХХ ғасыр соңындағы қазақ прозасының идеялық-эстетикалық мәселелері. Қарағанды, 2003, -175 б.
13. Поспелов Г.Н. Теория литературы. –Москва: Высшая школа, 1978, -351 с.
14. Волков И.В. Теория литературы. –Москва: Просвещение, Владос, 1995, -256 с.
15. Грицанов А.А., Овчаренко В.И. Человек и отчуждение. –Минск: Высшая школа, 1991, -127 с.
16. Апухтина В.А. Современная советская проза (60-70 гг). –Москва: Высшая школа, 1984, -272 с.
17. Майтанов Б. Қазақ прозасындағы замандас бейнесі. -Алматы: ҚазССР-нің Ғылым баспасы, 1982, -140 б.
18. Бөкей О. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Том ІІ. Повестер. –Алматы: Жазушы, 1994, -493 б.
19. Левитан Л.С. Сюжеты в художественной системе литературного произведения: -Москва, писатель, 1990, -395 с.
20. Сыздыќова Р. Сµз ќ±діреті. –Алматы: Санат, 1997 –223 б
21. Исабеков Д. Өмір деген ертегі. // Егемен Қазақстан, 4 қазан, 2003, -3 б.
22. Құтжанұлы Ә. Көркем сөздің құлагері. // Орталық Қазақстан, 6 шілде, 2004, 8-б.
23. Тоқбергенов Т. Үш тоғыс. –Алматы: Жазушы, 1977, -196 б.
24. Бөкеев О. Біздің жақта қыс ұзақ. Повестер жинағы. –Алматы: Жалын, 1984.
25. Бөкеев О. Ұйқым келмейді. –Алматы: Жалын, 1987.
26. Оралхан. Күлейменова Б. Неге біз осындаймыз? /Кітапта: Оралхан. (Құраст. Р.Мәженқызы). –Алматы, Өнер, 2000, -320 б.
27. Рай Қ. Мұзтаудың мұзбалағы. Жұлдыз, 1992, №7, 181-187-б.
28. Қирабаев С. Шығармалар. Екінші том, Сын мақалалар мен зерттеулер. –Алматы: Жазушы, 1992, -544 б.
29. МәмесейітовТ. Парасат жыры. Кітапта: Бөкей О. 2 томдық шығармалар. І том. –Алматы: Жазушы. 1994, -496 б.
30. Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік.: Сын мақалалар, портреттер, эссе. –Алматы: Жазушы, 1993, -624 б.
31. Пірәлиева Г. Оралхан шығармаларындағы қияли бейнелер. Жалын, 1993, №9-10, 93-97-беттер.
32. Бөкей О. Қайдасың, қасқа құлыным. Повестер, әңгімелер. –Астана, Елорда, 1999, -328 б.
33. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. –Алматы: Ана тілі, 1996. –240 б.
34. Ќирабаев С. Шыѓармалар жинаѓы. Сын маќалалар мен зерттеулер. ІІ том. –Алматы: 1992.
35. Ќирабаев С. Талантќа ќ±рмет. Маќалалар, зерттеулер, портреттер. –Алматы: 1988.
36. Єдебиеттанудыњ µзекті мєселелері. Ѓылыми жинаќ. Алматы: 2002.
37. Тоќбергенов Т. ‡ш тоѓыс. Алматы, 1977.
38. Тоќбергенов Т. Ай м‰йіз. Алматы, 1990.
39. Кєрібаева Б. Талап дењгейі. –Алматы: 1984.
40. Елеукенов Ш. Замандас парасаты. –Алматы: 1997.
41. Єуезов М. 20 том (монография, маќалалар). –Алматы: Жазушы, 1985.
42. Ж±малиев Ќ. Єдебиет теориясы.-Алматы: Жазушы, 1964.
43. Н±рѓалиев Р. Арќау. ІІ том. -Алматы: 1991.
44. Кєкішев Т. Оњаша отау. –Алматы, 1982.
45. Кєкішев Т. Ќазаќ єдебиеті сыныныњ тарихы. –Алматы: Санат, 1994.
46. Кєкішев Т. Сын сапары. –Алматы, 1971.
47. Ќабдолов З. Арна. –Алматы: 1988.
48. Хамзин М. Ќазіргі ќазаќ романы. «Шыѓарма арќауы – тарихи т±лѓалар µмірініњ шындыѓы». Ќараѓанды, 2001.
49. Єуезов М. Єр жылдар ойлары. Алматы: Кµркем єдебиет. 1959.
50. Ќаратаев М. Єдебиет жєне эстетика. / Єдеби-сын зерттеулер. –Алматы, 1970.
51. М‰сірепов Ѓ. Суреткер парызы. –Алматы: Жазушы, 1970.
52. Н±рѓалиев Р. ¤нердіњ эстетикалыќ нысанасы. –Алматы: Мектеп, 1979.
53. Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. –Алматы: Ғылым, 1991, –208 б.
54. Дәдебаев Ж. Қазіргі кезеңдегі қазақ тарихи прозасының дамуындағы Әуезов дәстүрі. –Алматы, 1989, –47 б.
55. Дәдебаев Ж. Қазақ тарихи романы: Дәстүр мен жаңашылдық. –Алматы, 1989, –78 б.
56. Ахметжанов Т.Жазушылық дегеніміз шындыққа жүгіну. // Қазақ әдебиеті, 1997, №20, 4-5 бб.
57. Алтай А. Сайтан көпірден өткн суреттер. // Қазақ әдебиеті, 2003, 3 қазан, 5 б.
        
        М А З М Ұ Н Ы
К І Р І С ... Т А Р А ... ... ... ... ... Т А Р А У
1970-80 жылдар прозасындағы трагизм сипаты
2.1 ... ... ... Т А Р А ... О.Бөкей повестеріндегі стильдік ерекшеліктер........50
Ќ О Р Ы Т Ы Н ... І Р І С П ... ... сипаттамасы. Бұл жұмыста 70-80 жылдардағы қазақ
прозасында трагизмнің ... ... ... ... орын алғанын
қарастырамыз. Негізгі теориялық сипатын ашу үшін жұмыста О.Бөкей ... ... ... ... қарастырамыз. 70-80-жылдар қазақ
прозасының жанрлық түрлерімен қоса, ... ішкі ... ... ... шағы ... ... айтсақ, жанрлық тұрғыдан романнан
гөрі повесть, әңгіме жанр ... саны мен ... ... көбі ... ... ден қойды, сонымен қатар
образдардың ішкі ... ... ... ... ... ... образдар арасындағы кейіпкерлердің ... ... ... ... ... қатар, трагедиялық шешім
үлкен орын алады. Аталған екі ... ... сол ... ... Ондағы адамдар арасындағы, адам мен қоғам арасындағы,
адамның ішкі ... ... ... әртүрлі трагедиялық
ситуациялар туды. Жалпы бұл ұғым осы ХХ ғасырдың 70-80 ... ... ... ... ... ... трагедия, қоғамдағы
әділетсіздіктен туған трагедия төңірегінде сөз қозғалады. Жалпы осы ... ... ... 20-жылдардағы әңгімелерінде Ш.Айтматовтың
шығармаларынан, шетел әдебиетінен көрініс берді. Сол алдыңғы буын ... ... ... ... жол ашып берген.
ХХ ғасырдың 70-80-жылдары қазақ прозасында жетекші жанр ... және ... ролі ... ... ... жанры алға шығып, осы жанр
арқылы заманның көкейкесті мәселелерін көтерді. Бұл ... ... ... құр қалған жоқ. Оның дәлелі халқымыздың ... ... ... ... ... “Көксерегі”, “Қараш-қараш
оқиғасы”, “Қилы заман”, Б.Майлиннің “Он бес үйі”, “Шұғаның белгісі” секілді
т.б. – осы ... аса ... ... повестері 1970-1980 жылдары ... ... ... да ... ... ... ... М.Мағауиннің “Қара қыз”, “Тазының өлімі”,
Т.Әбдіковтің ... ... ... ... ... “Жусан иісі”, “Басында Үшқараның”, Д.Исабековтың “Пері мен
періште”, “Гауһар тас”, “Сүйекші”, О.Бөкейдің “Қар қызы”, ... ... ... ... ... т.б. ... елеулі повесть-
әңгімелері келіп қосылды.
Диссертация жазу ... ... ... ... ... және Д.Исабековтың шығармалары төңірегінде болады.
О.Бөкейдің творчествосына тоқталсақ, О.Бөкей - өр Алтайдың аясында
туып, өзінің сүйікті оқырмандарына ... ... ... ... ... Ол – қазақ прозасына романтикалық сарын, өзіндік философиясын
қоса ала келген дарын иесі. Жазушы шығармашылығы туралы алыс – ... ... ... ... ... алды жазушылары, сыншылары бір сыпыра
жазды. Суреткермен замандас жазушы ... ... ... дейді:
«Оралханды және онымен тұтас тегеурінді суреткерлерді тудырған ... ... ... сол ... ... ... ... оқшау
құбылыс болғанын мойындаймыз. Кез келген дарын иесі ... ... ... ... қыл үстінде ілініп тұрғанын ертерек сезінген суреткер».
Оралханның әлеуметтік - философиялық, әсіресе ... ... ... оның ... ... жазған бірді-екілі шығармаларынан айқын
көрініс тапты. Әсіресе, адам мен табиғат арасындағы байланысты суреттейтін
әңгімелерінде ... ... ... таныла түсетіндей. әлемді
толғандырып ... ... ... ... адам ... ... ... айналған дала еркелерінің халі «Кербұғы», «Бура»
әңгімелерінде көркем баяндалған. Қаламгердің бұл ... ... ... мен түрлі хайуанаттар тағдырын ... ... ... ... ... ... ... Дж.Лондон, У.Фолкнер, Ш.Айтматов
т.б. суреткерлердің әсері болғаны сөзсіз.
Кейіпкер тағдыры мен жаратылыс тұтастығы ... тек ... ғана емес ... ... ... типі ... Оралхан
кіндік кескен жері, қазақтың ең шұрайлы өлкелерінің бірі – ... ... ... ... Оның ... ... де ... сұлу да
сырбаз Алтай образдық дәрежеге көтеріліп кетті. ... ... адам ... ... ... ... ... қиын.
«Қамшыгер», «Мезгіл әуендері», «Табиғат - өмір - ... ... ... «Елең-алаң», «Сайтан көпір», «Жетім бота», «Қыр
қызы», «Өліара», «Құм ... ... ... ... ... алмасақ
қаһармандар мен табиғат арасындағы жанды байланысқа көзіміз жетіп отырады.
Сонымен қатар О.Бөкей шығармаларының көбінде лейтмотив болатын ... Бұл ... ... «Бәрі де майдан», «Біздің жақта қыс
ұзақ», ... ... «Қар ... ... ... ... т.б. шығармаларын
айта аламыз.
Соғыс аяқталғанымен, оның адамзатқа салған қайғысы, қасіреті, ұлы
жарасы әлі де ұмытылған жоқ. Сол ... ... ... ... ... ішкі күйініш-өкінішіне үңіліп түсінуге, бейбітшіліктің құнын бір
мезгіл болса да бағалауға үйретеді.
«Бәрі де майдандағы» Ақан мен ... Алма ... ... ... ... ... - Жаңғырық; ... ... ... ... ... ... өте шебер бейнелеген. Ол суреткер
Алапат – сойқанды көзімен көрмесе де тылдағы ауыр еңбекке қатысқан ... ... ... ... ... ... ... жазушы ең әуелі өз замандастары
жайлы жазуы ... ... өзі: ... не ... да өз ... сол ... табан ет,
маңдай терін жұмсап жүрген қарапайым еңбек ... ... тиек ... ... [1,3 ]. Осы ... ... болатын автордың «Ауыл
хикаялары» ауыл адамдарының , ауыл тірлігінің дара ... ... «Көк ... «200 ... ... ... қалған тұяқ»,
«Апамның астауы», «Құмар қол бұлғапты» т.б. ауыл ... ... ... ... ... түсірген. Асқар Егеубаев
ағамыздың тілімен айтсақ: «Жазушының шығармасы – ХХ ... ... ... ... - ... [2, 4 ... ... шығармаларында оқыған сайын жүрегіңді жанитын өршіл
рух, ... ... толы ... сезім, өзіңді өзіңе танытатын, қиын ... өмір үшін ... ... рухы ... ... ... ... шығармаларына алдынғы тарауларда кеңінен тоқталамыз.
Қаламгерге тән жазу мәнері, көркем әдебиеттің ең басты ... ... ... ... ... ... тани ... талантты
суреткерлеріміздің бірі – Д.Исабеков.
Дулат ағамыздың қаламынан бүгінге дейін оннан аса ... бір ... ... ... ... ... ... деген таңба
басылған кезеңмен ... ... бұл ... зар-зардабын
замандастарымен бірге ... ... ... ... ... ... ... «Мазасыз түндер», «Пері мен Періште», «Гауһартас»,
«Сүйекші», «Тіршілік», «Өкпек жолаушы», романы «Қарғын» т.б. ... бола ... ... ... тақырыбы жақсылық пен ... ... ... ... күресі лирикалық - ... ... ... ... ... пен ... пен ... арасындағы қағыс-қақтығысты ішкі иірімімен
суреттейді, ізгілік, сұлулық деген ... ... ... ... ... ... ... «Тіршілік» повестерінде жалғыздық, жатсыну мәселелерін
қозғайды. Автор кейіпкерлерінің ішкі жан дүниесіне терең үңіле отырып, оның
қайғы – мұңының ... ... неде ... ашып ... Әрі бір ... екі ... ... философиялық ой түйіні «Өмірдің мәні неде?» деген
сұраққа келіп тіреледі, ... ... ... ... ... қазіргі қоғамымызда да рухани құлдырауы жиі
кездеседі. Автор еңбегінде осы трагедиялық образдар ... бұл ... ... екенін астарлы оймен жеткізеді. Адамның туған ... ... ... кім екенін ұмытып, әрі тірі, әрі ... ... ... ... Адам ... ... ең ... құндылық – рухани
байлығы, адамгершілік, мейірімділік, бір-біріне деген ... ... ... ... әкеп ... ... “Біздің әдебиетіміз ұлы орыс әдебиеті мен мәдениеті кешіп
өткен шыңдала ... ... ... ... жоқ. Сол ... ... мойнында тұрған аса жауапты міндет – оқушыны тәрбиелегенде
оның ... ... ... ... керек. Олай болса,
әдебиеттегі интеллектуал дәстүрді туғызып, өсіре беруіміз ... - ... [3, ... ойы ... ... ... ... өмірдегі әртүрлі
оқиғаларға үн қосып, онда да асығып-аптықпай, әліптің атын ... ... ... ... ... ... соң барып, болған жағдайларды жазуға
отыратын ... ... ... ... бүгінгі таңда қылаң беріп келе
жатқан құбылыстарға назар аударып, өзі ... ... ... ... ... ... ... Сол үшін жазылуы ұзақ уақытқа
созылмайтын ұшқыр жедел жанрға жүгінді.
Қазіргі әңгімеде алдымен шағын ... ... жүгі ... ... ... ... ... салмағы кемімеген қайта
арта түскен. Бас-аяғы жинақы, шағын әңгіменің жүрекке жетер сыры, ... ... мен ... ойы бар.
1970-1980-жылдары қазақ прозасында осыған дейін ... жанр ... ... осы ... ... ... ... пен әңгімеге бере
бастағаны анық байқалады. Сондықтан нақ осы дәуір ... ... ... ... ... гүлденген дәуірі болды десек қателесе қоймаспыз.
Тақырыптың өзектілігі.1956 жылы өткен съез ХХ ... ... ... беталыстағы жаңалықтар мен партияның жеке басқа
табыну кезінде кеткен қателіктерді сынап, демократиялық нормаларды қалыпқа
келтіру ... жаңа ... ... ... ... жайындағы кейбір жалған теориялар соның ішінде,
тартыссыздық, шындықтың сыртын жылтыратып ... ... ... ... Елімізде демократиялық ұстанымдардың бұзылуы, қоғам дамуының
қайшылықтары өткір сыналды. Халқымыздың бай әдеби қазыналары ... ... ... ... ... ... пен табиғатты ... ... ... ... ... ... әділ бағалауға жол
ашылды.
Ұлттық әдеби процестегі мұндай екпін өзінің бастауын 60-жылдардан
алған болатын. Осы ... ... ... С.Мұратбеков, М.Мағауин,
Д.Исабеков, Ш.Мұртаза, О.Бөкей, С.Жүнісов, ... ... ... ... қазақ прозасының деңгейінің көтерілуіне үлкен ықпал
жасады. Ал 70-80-жылдар бұл ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық серпіліс болды. Кеңестік қоғамда өмір сүрсе
де, өздерінен бұрын ... ... ... ... тың ... ... партияшылдық, жеке басқа табыну сияқты тақырыптардан бас
тартып, заман шындығын көркемдік таным негізінде адаммен тығыз ... ... сол ... ... ... ... басты тақырып
болды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақ әдебиеттану ... бұл ... ... зерттелмеген. Бұл тақырып яғни, 70-80-жылдардағы қазақ
прозасындағы трагизм мәселесін нақты қарастырмаған, басқа қырынан, яғни осы
кезеңдегі ... ... ... ... қырынан,
тақырыптық ерекшеліктерін, әлеуметтік қырынан қарастырып ... ... мен ... шығармаларына қатысты зерттеулер туралы
зерттеліп жүр, бірақ толық деп айту туралы зерттеліп жүр, ... ... ... ... Бұл ... әдеби процесс және аталып отырған жазушылардың
шығармашылықтары ... ... ... ... С.Ақатаев, Р.Сыздықова зерттеулері бар. ... ... ... прозасы жекелеген мәселе ретінде Ж.Жарылғапов, А.Исмақова,
Т.Есембеков, М.Хамзин, С.Асылбеков, Т.Рахымжанов, т.б. ... ... ... ... ... ... ... мақсаттары мен міндеттері.
70-80-жылдардағы қазақ прозасындағы ... ... ... ... қойдық:
- сол кезеңдегі прозадағы трагедия көрінісі, оның ролін анықтау.
- прозадағы трагедиялық жағдайлардың әлеуметтік мәнін, ... ... ... ... ерекшеліктерінің көркемдік әсерін айқындау.
- подтексттің ролі.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Зерттеу ... ... ... ... ... 70-80-жылдардағы прозадағы трагизм мәселесі тұңғыш рет ... ... осы ... ... ... жаңашылдығы, актуальдылығы
қарастырылды.
- трагедиялық кейіпкерлердің терең психологиялық сомдалуына ... ... ... және ... ... ... ... жасалды.
- трагизмнің реалистік және символдық ерекшеліктерін ашу.
Зерттеу нысанасы. О.Бөкей мен Д.Исабеков ... атап ... ... ... ... ... де майдан”, “Сайтан көпір”, “Қар
қызы”, “Жетім бота”, ... ... ... “Атау кере”, “Үркер” т.б.,
Д.Исабековтың “Бекет”, “Мазасыз күндер”, “Пері мен періште”, “Гауһар тас”,
“Сүйекші”, ... ... ... соғысты көрген жоқпыз”, “Өкпек
жолаушы” повестері талдау нысанасына алынды.
Зерттеудің теориялық және методологиялық негізі.
Зерттеуде ұлттық және ... ... ... еңбектерінде айтылған ой-пікірлер басшылыққа алынады. Әсіресе,
ХХ ғасырдың соңғы ... ... ... қатысты жазылған зерттеулер
негіз болды.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
- Қаламгерлер шығармаларындағы трагедиялық жағдайлардың атқаратын ролі
өте зор.
- Трагизм мәселесінің ... ... ... ... Бұл ... ... адам мәселесіне эстетикалық,
философиялық және адамгершілік қатынастарының тұтастай көрінісі, яғни адам
тұлғасы жайлы ... ... ... ... ... тенденциялардың
көркемдік ықпалын көрсетіліп, ғылыми талдаулар жасалды.
Жұмыстың сыннан өтуі. Ғылыми жұмыстың ... ... ... ... ... Оның бірі О.Бөкей мен М.Әуезовтің “Көксерек” және
“Кербұғы” әңгімесіндегі табиғи экологиялық проблемаларды сөз ... ... ... ... және ... ... ... және
“Тіршілік” повестеріндегі жатсыну мәселесі” атты мақалалар негізінде
баяндамалар жасалды.
Диссертацияның ... ... ... кіріспеден, үш тараудан,
қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І Т А Р А ... ... ... подтекст мәселесі
Повестерге тоқталмас бұрын “подтекст” терминінің төңірегіне қысқаша
тоқталып өтейік. Жалпы подтекстке анықтама сөздікте былай береді:
“Внутренний ... ... ... ... ... и мысли,
которая вкалыдваются в текст чтецом или актером” [4, 441]. Бұл ... ... ... ... әрі ... қаралады. Ал, көркем
әдебиеттегі орнына тоқталсақ, ХХ ғасырдың басында ең ... ... еді. Орыс ... ... ... ... үлгі ... әдебиетінде подтекстті Андрей Плотонов қарастырған.
Ашық айтылмайтын, ... ... ең ... ойын ... сана ... жасырын ой процесі. Әдебиетте подексттің
негізінде шығарманың ... ... ... өмір сүретін қомақты да,
күрделі мәселелерді оқырман назарына жеткізетін бірден-бір таптырмас терең
ой құралы.
Енді О.Бөкейдің және ... ... ... ... ... ... ... назар аударайық. Алдымен О.Бөкейдің “Құм
мінезі” шығармасына тоқталсақ, бұнда бас ... ... ... көп ... бөледі. Неліктен? Бұл арқылы автор не айтқысы келеді?
“Аспан ашық, түнгі ауадан күздің қара суығы ... Қас ... ... ... ... тым алыстан сықырлана көз қысысады. Сол тұп-
тұнық аспаннан самолет ұшып барады-ау. Гуілдеп, жүрекке ... бір ... үнін ... болмаса, Бархан сол “құсты” әлі көрген жоқ. Көргісі-ақ
келетін, ұшқысы-ақ келетін. құрғыр, жол ... Өз ... ... ұшар ... ... ойша санайтын. Және қай уақытта өтерін де
жатқа айтар еді, бірақ сол шіркіндердің қайдан ... ... ... ... ұшып бара ... ... Оған ... өткен
самолеттің бәрі-бәрінде өңкей бір төрт құбыласы тең, қағанағы қарқ бақытты
адамдар мініп отырғандай сезілетін” [5, 30].
Шығармада самолет ... ... ... ... Өмір өтіп ... бірақ адамның білетінінен, білмейтіні көп, ... та, ... ... Оны ... танып-білу мүмкін емес екенін көрсетеді. Бұл жерде
самолет подтексттік деталь ретінде ... етіп тұр. Яғни ... ... ... ... ... ... арқылы, кейіпкерлер арқылы бір-
екі ауыз сөз негізінде береді.
Пенденің бір басында жақсы да, ... да ... бар. ... ... бір ... осы екі ұдай сезімді қатар іздеп, жан ... ... ... ... ... ... шалдың сөзі бар: “Жақсылық
жаса – алар сыйың жақсылық, ... ... – алар ... ... болады”
[5, 130]. Осы өмірлік қағиданы біле тұра, әрқашан есте сақтамаймыз. ... ... құра ... ал адам ... тыс өмір сүре ... ... ақыл иесі – адамның өмірдегі ролі неде? ... ... ... ... ... ... ... әр оқырманына ой салатын
мәселелер сөз болады.
“Өліара” повесіне келсек, басты кейіпкер қойшының арман-мақсаты ... ... толы адал да, ... ... Оның ... ... әйелі мен
балалары, бүкіл арманы солармен байланысты, ойлайтыны солардың ... ... екі ... ... яғни әйелі, екіншісі үміті, ұлы, осы ... ол ... ... ең ... ... ең жиіркенішті нәрсе – алдау! Мен сені
алданыш, ермек үшін ... жоқ, жұрт ... ... түтінді шығару үшін
алдым... ...Көлденең ... көк ... ... ... ... жаралама.
Онда мен өлгенім, ал өлгенім - әлемнен әділдік таба алмағаным, ... тірі ... ... ... аққат дейміз, ендеше ақиқат тек әділдік болғанда ғана
өмір ... ... бар ... бар ... ... ... ... атты өмірдің мағынасы. Ендеше, адам өміріндегі ең сүйіктіні ақиқат
болмаса, оның орны алдау, ... ... ... онда ... ... емес пе? ... ... рухани құлдырау процесі
орын алып бара жатқанын ескертеді. Сол апаттан біз ... яғни ... ... ... ... туралы автор да өз ойын айтып кеткен болатын: “Жиырмасыншы
ғасырдың гуманистік ойы жазушылардан ... ... ... етіп қана
қоймайды, заманының тамыршысы, емшісі болуды талап ... 440] ... ... ... ... бере ... ... жетіп отыр. Оған
тағы бір дәлел болатын қаламгердің “Атау кере” повесі.
Пенделік дүниенің ырду-дырдуынан қашып қызығына ... бас ... пен сол ... ғұмырдың тұтқыны Айнаның, талай шырғалаңды ... ... ... ... ... ... дүниеден қайтқан
Нүркенің – Нюра Фадееваның ағдырлары тұтас бір әлеуметтік ғаламның, ... ... ... ... ... ... пір тұтқан, аналық табиғаты таза да хас асыл Нұрке – ... ... ... ... ... Тек екі ... ... жан алып,
жан беріскен алмағайып сәтте көзіне елестеген ... ... ... ғана ... да ... ... лебі бар екендігін
аңғартады. Екі діннің арасында ұстараның ... ... ... Не ол ... бұл емес ... ... ... де солай емес пе?
Асқар Егеубай “Мұзбалақ’’ атты ... ... ... ... ... ... болуымен бірге қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... ... Шығарманың екінші
аты – “Қауіпті будан”. Әуелгі бір басын ашып ... жай, ... ... қоғамның кейіп-кескінін қалай батыл ашып көрсеткен, сол ... ... ... ... ... ... ... деген секілді
сарынмен тамсанып ... ... бұл ... Олай ... ... ... қадірін де кетіріп алар едік, әдебиет деген ... ... ... ... сол ... ... ... келетін ұрпақтары тұрғанда
құнын жоғалтпайтын мәңгілік мұра деп бағалайды. Мен бұл пікірмен келісемін.
Шығармадағы негізгі идеялық жемісі европа елі, орыс ... ақ- ... мен ... ... оған таңқала тамсанамыз, еліктейміз. Ал ол
еліктеудің арты өз ... ... ... ... ... ... Автордың астарлы ойы да осында жатыр емес пе? Ерік пен Нюраның
өмірлерінің трагедиямен аяқталуы, оларда да ... лебі ... ... ... мен ... де ... шығармаларын алсақ, адамдардың жалпы
мінезінің өзгешелігі, ... бір ... ... да қабыспайтын қарама-
қайшылығы бітіспес күрес сияқты. ... ... мен ... ... ... ... еш ... бітіспейтін жақсылық пен
жамандықтың мәңгілік күресін көрсетеді. Сұрапыл ... ... ... пен ... күресі бітпейді. Адамның шынайы болмысы, бет-
бейнесі басына іс түскен қиын сәтте ... ... ... ғой. ... ... тіпті күні бүгінге дейін көрші тұратын Ақан мен Құмырайдың
образы соғыста тыл жұмысында ашылады. ... ... ... да
табиғаттың апаттары кезінде істеген әрекеттері, мінез-құлықтары бірін-бірі
жақсы білеміз деп жүрген достар шын мәнінде жақсы білмейтін ... ... бұл ... ... ... ... ... іс-әрекеттері,
характер қақтығыстары арқылы ашып отырады. “Бұға берсе де, сұға беруге
әбден үйренгенсіңдер, - деді ... шырт ... – Ал енді тырп ... Ең әуелі екеуіңді, содан соң өзім қан ...... ... алды. Екі жігіт шошына қарап қалған. Басқа-басқа, дәл ... еді. Бір ... ... өскен дос, замандас, ағайындас... тағысын,
тағылар – бәрі-бәрі быт-шыт, бәрі-бәрі бекер, ... ... ... ... ... ұғым екеніне Нұржанның көзі тұңғыш рет жеткен еді”.
Туындыдағы суреткерлік шеберліктің қапысыздығы ... ... ... ... ... ... баяндау стилінен де
айқын аңғарылып отырады. Мысалы, жазушы аңның дене бітімін ... ... оның ішкі ... ... түседі. «Көксерек арлан еді, сондықтан
бұның бойы биіктене берді. Атылып келе ... ... ... ... бір ... бар» [6, 260].
Осы суреттен көз алдыңызға жемтігіне шапқан аңның ... ... Оны ... ... ... қасқырдың жыртқыштық қасиетін аша түсу
үшін сәтті пайдаланған.
Автор шығарма сюжетін ширықтыра отырып ... өзі ... ... ... ... де ... ... түседі. Көксеректің
Аққасқырдан күшігінен күштеп ... ... екі ... деген
өшпенділігін біржола оятты. Көксерек трагедиясы оның ... ділі ... ... ... ... ... ... қаламгер Әуезовтің тек қана үйреніп ... ұлы ... ... ... ... ... ... ішкі психологиясын ашып көрсетуде
О.Бөкей «Көксеректегі» авторлық баяндауға емес, ішкі ... ... ... ... ... ... ... әлем көріністеніп, сол әлемнің
ендігі қожасы қатыгез Адам да, қоларасын сайлап әзір жүрді, ал сол ... ... ... ... ... ... жас бұғы да тулап,
тұтқында тұрған екен.
Не ... сұлу ... отап ... не ... биік болса, құлатып
тастауға, не нәрсе аппақ болса ... ... не ... ... ... ... не нәрсе адал болса, арамдап тастауға әуес жұмыр
басты пенденің өз оңбағандықтарынан ақталар «ақиқаты» ... ... ... ... жамандық жоқ. Кездейсоқ оқиға болмайды: бұл
дүниедегінің бәрі де – не сынап байқау ... жаза ... ... күн ... [5, ... ... ... адамзат алдындағы қордаланып қалған планетарлық
мәселе табиғат пен адам арасындағы шиеленістің көкейкестілігін ... ... ... ... ... ... ғана ... тілеп
жаудыраған қара көз әп-сәтте қанталап, ақиып шығып кетті. Еркіндіктің ерке
желімен жарысып, ой мен ... ... ... бұла боп ... бұл ... өмірдегі жамандық пен жақсылықтың уланған бастауынан дәм татты. Дәм
татқызған – ... ... ... ... ... ... ... [5,
316].
Кейіпкер тағдыры мен жаратылыс тұтастығы О.Бөкейдің тек «Кербұғысына»
ғана емес бірнеше шығармаларының негізгі тіні ... ... ... ... қазақтың ең бір шұрайлы өлкелерінің бірі – ... ... ... жырлады. Оның шығармаларындағы кезікті де ... сұлу ... ... ... ... ... кетті. Жазушының көркем
туындыларындағы адам бейнесі Алтаймен қарым-қатынасқа түспей ... ... ... ... ... ... ... «Сайтан көпір», «Жетім бота», «Қар қызы», «Өліара»,
«Құм мінезі», «Атау кере» повестерінің қайсысын ... ... ... ... жанды байланысқа көзіміз жетіп отырады. Мына өмірдегі
жақсылық пен жамандықтың төрешісі, қатал сыншысы Оралханда – ... ... мен оның ... ... да ... көпір»), үш тағдырдың, үш мінездің,
үш дүниетанымның иесі – Нұржан, Аманжан, ... да ... ... ... арлы ... Барханның да («Құм мінезі») рухы ... ... ... ... ... ... қадам осы табиғатпен жеке-дара бетпе-бет
келген тұста жасалады.
Оралханның ... ... ... ... ... оның ... ... жазған бірді-екілі шығармаларынан айқын
көрініс тапты. Әсіресе адам мен ... ... ... ... ... ... ... таныла түсетіндей. Әлемді
толғандырып отырған табиғат экологиясы мен ... адам ... ... ... ... дала еркелерінің халі «Кербұғы», ... және ... ... көркем баяндалған. Қаламгердің бұл
тораптағы ізденістеріне дала тағылары мен ... ... ... ... жалпы адамзаттық мәселелер тереңіне бойлай алған ДЖ.Лондон,
У.Фолкнер, Э.Хеменгуэй, ... т.б ... ... ... ... ... прозамыздағы М.Әуезовтың «Көксерегі» мен ... ... ... ... ... ... жоққа шығаруға
болмайды. Бізді әлемдік деңгейдегі ... ... ... мен О.Бөкейдің «Кербұғысын» салыстыра ... ... ... ... жетелейді.
Типологиялық тұрғыдан алсақ, екі шығарманың тоқайласатын жері ... ... ... яғни адам мен ... ... тепе-теңдіктің
бұзылуы. Дегенмен, қос шығармадағы тақырыпты ашудағы көркемдік әдіс-
тәсілдер мен идея ... ... ... ... арасында
әрине, айырмашылықтар да жоқ емес.
Кейінгі жылдардағы прозада адам және табиғат ... ... ... ... сай ... ... бүкіл шығармашылығын
айтпағанда, жалғыз шығармасы «Көксеректің» өзі аса зор ықпал жасағанын
аңғарар едік. Адам ... ... оның ... ... ... ... алатын орны жайлы үлкен ізденістер әлі де жалғасын тауып
келе жатқанын аңғарып ... ... ... ... ... алып іздеу дегеніміз – жазушы
суреттеп отырған ситуацияның идеялық-философиялық астарына тереңдеп ... ... ... ... ... көрсетіп, көкірекке пайымдату’’.
[12,130]
Жақсылық істесең ... ... ... екеш оған да оң ... қарап,
жұмсақ алақанмен аялап, жайсаңдық жасасаң өз үйің жұтына түседі. Әңгімеде
осы аксиоманы кейіпкері былайша толғайды: ... құс, ... аңды ... немесе көл, орман-тоғайды құртқан сйын - ... ... ... зерделеген емеспіз. Біз қазір алып өткелдің аузына – “Сайтан
көпірге” келіп тірелеміз” [5, ... ... ... ... ... внутри нас стал
вопросом жизни и смерти человечества. Мы начинаем ... как ... ... от ... ... и долг ...... этот
разрыв, утверждая нравственные ценности” [6, 3].
Бұл ойдың көрінісі О.Бөкейдің “Жетім бота” ... ... ... ... ... ... тоқталайық.
“Қарт Тасжанға: “балам, есіңде болсын, - деді шыншыл да қамқор
көңілмен, - ... ... ... ...... жұғады, әсіресе, ішіп
алып жырлағандарына... Апыра-ау, түбіне болар екенбіз?!” [5, 368]. ... ... ... ... ... дағдарыс, цивилизация мен
адам атаулының рухани келбеті ... ... ащы ... ... ... негізгі идеясына, қосымша ой қосып тұрған подтекстік
детальдың қызметі.
Шынымен қарап отырсақ, уақыт өткен сайын адам атаулы ... ... ... ... ... ... ... таң қалдырмайды. Бұл біздің
ойымызша, ең қорқынышты мәселе. ... ... ... ... мен ол ... ... ... өсіп барады, дамып барады. Сол жолды қуамыз деп
біз, кешегімізге көз ... оған ... ... ... де бар. ... ... кім екенімізді ұмытпау үшін, білу үшін тарихқа көп зер салуымыз
керек емес пе?
Ғалым М.Х.Хамзин: “Уақыт ағымы ... ... ... отырады,
кешегі ақиқат бүгінгі күні ол ... ... ... ... [7, 74]. Біз үшін нағыз ақиқат: кешегімізде. өйткені, ... ... ... жол сілтейді, әр затқа байыппен қарауға,
өткен қателікті қайталамауға үйретеді.
Сонымен қатар, 70-80-жылдардағы қазақ прозасындағы ауыл ... ... орын ... ... ауыл ... ауыл ... ауыл ... психологиясын, технократтық дәуірдің аса зор ықпалында қалған қала
өміріне қарсы суреттейді. Авторға ауыл – қоры ... ... ... пен ... ... символы.
О.Бөкейдің “Мұзтаудағы” Ақтан, “Жетім ботадағы” Досым бейнелері куә.
Мысалы: Досым мен Тасжанның диалогында:
- Саған ризамын, Досым... Сен алғашқы күйіңде ... ... Өзің ше, ... ... бе?
- Мен баяғы Тасжан емеспін, мүлдем бөтен біреумін. “Жаны жоғалып, тек
“Тасы” қалған... [5, ... ... ... ... ... байланысты өз ойын айтады,
бірақ бұл ой жалпы осы кезеңдегі әңгіме-повесть ... ... ... ... бар: “Роман 70-80-х годов нередко роман итогов пожитой
жизни, что ... и ... ... сопоставления разных эпох
ретроспективным изображением тех моментов в жизни ... и ... ... ... ... перемены” [8, 63]. “Перемены” деп отырғаны
“өзгеріс”. Бұл ғылыми-техникалық дамудың ... ... ма? ... ме? Біз оның ... өз өмір ... ... ... табамыз.
Адам атаулы осы эволюциядан қалмаймыз деп, өзіне тән рухани болмысының
құлдырауына әкеп соғып отыр.
Көрнекті ... ... бірі ... ... ... ... ... керісінше болған жағдайда барлық басқа ... ... ... жол ... [9, 6].
Кейінгі жылдардағы прозада адам және табиғат қарым-қатынасын әлемдік
және ұлттық концепцияларда дамыту М.Әуезовтың шығармашылығы ықпал ... Адам ... ... оның ... тереңдей берсек
табиғатта.
Оралханның суреткерлік жұмбақ кілттері жеке ... ... ... ... ... ботасын жетелеп күнге бет алған қыз суреті...
(“Жетім ботада”), Айқай мен жаңғырық (“Біздің жақта қыс ұзақ”). Иен ... ары бері өтіп ... ... ... ... ... самолеттер... Сол алып ғаламның бауырында құмырсқадай қыбырлаған
қарапайым ... ... ... ... ... ... барлығы да
мынау сиқырлы тосын ... ... ... да, авторды да,
ғаламды да ойланбасына қоймайтын түйіндер.
Ә.Құтжанұлы бұл туралы:
“Көркемдігі келіскен кесек ... тән ... ... ... ... ... кере” деп аталуының өзінде үлкен түйін
жатыр. Неге десеңіз, тағдырдың тезінен, ... ... аман ... ... халқы қызылдардың қайдан жасаған жасанды жүйесінің ... ... ... “Атау кересін” ішудің аз-ақ алдында қалған жоқ па? ... ... ... өрт ... ... адамдардың тонаулы тағдыры,
сондай-ақ, жекелей адамдардың жауапсыздығынан жапа шеккен замана зары тілге
тиек ... [10, ... ... ... ... ... махаббаттың күші, сонымен қатар опасыздық, сатқындық,
шарасыздық төңірегінде сөз ... ... ... ... ... кешірімді болу, мейірімді болу бұл адамның ең ... әрі ... ... біз ... ... ... ... қарым-қатынастан
байқаймыз. Бір махаббат үшін екінші адамға деген махаббатын жоғалтпауы,
яғни бұнда бауырмалдық ағайынды ... ... ... махаббаты биік
пе, әлде екі адамның ... биік пе? Осы ... ... “Сүйекші”, “Мазасыз күндер”, “Пері мен періште”, “Гауһар
тас”, “Өкпек жолаушы” шығармаларында ортақ подтекст өмірдің мәні, мағынасы,
адамның өмірдегі орны ... ... ... ... ... оның өмірінің шарасыздық, мағынасыздығы
екеуін қартайды. Өмірдің барлық мәні, мағынасы ұрпақ жалғастығы, бала ... ... ... ... адам ... ең бастымағынасы осы ... ... ... ұлының ұлы, яғни немересі үшін ... ... ... сағына күтуі, жалғыздық адамға жазылмағанын дәлелдей
түседі. “Күні бойы үй ... ... ... ... ... ... ... керекті көкнәрін тауып, түннің бір мезгілінде қайтып ... ... ... қыбырлап тірі отырған кемпірі де көп сүйеу екен ғой.
Енді мүлде жалғыз қалып, мына үй тірі ... ... ... да өзі ... ... ... де өзі езіп, жападан-жалғыз кәйіпке түседі ... сол ... ... ... ... ... аптада барам деп
хат келді, Киеван дәл ... ... ... алты айлық
пенсиясының есебінен тағы да төрт жүз сом ... ... той ... ... ... Ол оны ... ... Бұл баланың суретін ғана көрді, әкесі
қандай еді, әкесінің ... кім – ол жағы бір ... ғана аян. ... ол ... боп жазылады, бұл тарыдай шашылып, қауындай жарылып
той жасайды” [11, ... ... ... ... өте ... ... егде жасқа
келгенде өзіне ешқандай қатысы жоқ бала ... да, оның ... ... ... өмірінде бір үміт сәулесі қайта ... ... ... ... да өмір бойы таба ... ... енді тапқандай.
Бұл тіршілік нышанын өшкеннің жанғанын көрген қуанышына куә ... ...... мәні де, сәні де сол ... Бір кездегі баласының
баласы. Қырық-елу жылдан соң табылған сәтте қайта тұтанған ... ... ... ... мәселесі “Сүйекші” повесінің де негізгі өзегі.
Оның туғандарынан айрылғаннан кейін ... ... ... ... ... диуана кемпірге жолығып, оған ... ... ... Диуана
кеткенде ол шынында өзінің өмірде жалғыз екенін сол ... ғана ... бір ... ай ... жас ... өз бетінше ел аралап, жаңа кәсіптің
жөн-жосығын айыра білетін болды-ау дегенде ... ... ... ... ... ... ... Оң-солын танығаннан бері жат ... ... рет шын ... шын ... ... ... мойны
қайтса да қанаты қатпай, дүрмегінен көз ... ... ... соң бір
қырғидан жан сауғалаған бейшара торғай секілді көзі қарауытып кеп бірінші
кездескен диуананы ... ... еді. ... ... деп ... ... ... дүниеде жалғыз өзі ғана қалатындай күні бұрын ... ... ... нақ бір енді ... ... ... ... түсетін. Тұңғыш диуананың аузынан “айырылысайық” деген суық ... ... [11, ... ... және ... ... ... жатсыну деген
мәселелерді көтереді. "Сүйекшідегі" Тұңғыш, "Тіршіліктегі" Қыжымгүл ... ... ... еңкейген егде шал болған уақыттарына дейінгі
тағдыр тәлкегіне түскен өмір жолдары суреттеледі.
Жазушы жекелеген адамдар ... ... ... ... бүкіл
әлеуметтік өмірдің күнгейі мен көлеңкесіне, даму ... ... мән ... ... ... ... әлеуметтік мәселелерден гөрі автор
образдың ішкі ... көп мән ... ... Қаламгер
шығармаларында "жатсыну" құбылысы басты кейіпкерлерінде жиі байқалады.
Ж.Ж.Жарылғапов ағамыздың ... ... ... ... ... ... атты ... жатсынуды үшке бөледі:
- біріншісі, адамдардың адамнан жатсынуы;
- екіншісі, адамның өз-өзінен жатсынуы;
- үшіншісі, адамның қоғамнан жатсынуы [12, 85].
Бұл жатсынудың үш түрі де ... ... ... кейбір
шығармаларында кездеседі. Мысалы, Д.Исабековтің "Сүйекшідегі" Тұңғыштан
адамдардың жатсынуы, оны адамдардың тек ... ... ... ... ... атқа ие ... да дәлел болады. Бұл жатсынудың түрі
"Тіршілік" повестеріндегі Қыжымгүлдің ... оның ... ... ... ... ... сол ... оқиғадан кейін қызын
Қыжымгүлді қаңғыртып жібереді. Бұл тек әкесінің ... ... ... ... ... ... әкесінен түңілуі де
бар. Яғни өз-өзінен де, қоғамнан да ... ... Оған ... Көке, даусыңызды естідім, әлі өзгермепті" [11, 360].
Бұл сөздерінде Қыжымгүл әкесінің әлі де өзгермегені, бір кезде ... әке сол әке ... көзі ... ... ... ... гөрі
өзімшілдігі басым, әкелік мейірімнен аттап, ... ... ... ... ... көзқарасын өзгертіп жібереді. Оған әкесінен гөрі қиын
кезде қол ұшын берген бес баласы бар Қымқаны туғанынан артық ... ... ... пен ... ... надандық деген
адам бойында кездесетін жаман қасиеттердің өмірде үстемдік ... ... ... ... ... ... сөз ... Надандық, қатыгездік
адамның рухани тазалығын қорлайтын, ... ... ... ... ... ... Ыбыштың бойынан қатыгездікті көре тұра, ат тонын
ала қашпауы қатыгездікке қарсы күресе алатын жігерлі ... ... ... ... іздемеймін. Іздеп барып дәл үстінен түскен ... ... де жоқ. Мен ол ... қиын ... ... жоқ ... ... сонысымен қызық; сонысымен мағыналы” [11, 190]. ... ... ... қимыл қозғалыстан тұрады. Ең бастысы жаман қасиеттерге
қарсы тұра білу, жеңе білу. Шығарма соңында ... ... ... ол, ... ... ... сезімін оятқанына куә
боламыз. Салтанаттың өмірден өтсе де, оның мақсаты, ... ... ... табандылығы, жігерлілігі көпті тамсандырып қоймай, жүректеріне
үміт сәулесін жақты.
“Пері мен періштені” алайық. Құлахметтің, ... ... ... ... ... ... ... махаббаттың белгісі еді. Сонымен
бірге бүкіл адамзат атаулының ... ... да ... ... қасиет кешірімділік. Автор шығарма соңында Сафура туралы: “Ол өз
арымен жекпе-жек арпалысып, отыз сегіз жыл ... ... осы ... айда
өмір сүру дегеннің не екенін, адамшылыққасиет пен адамшылдық ... ... ... ... ... ұғынды... Ендігі оның
қалған өміріндегі жұбанышы да, ... де осы ... ... сабындай ғана
қысқа өмірінде адамбаласы жер бетіне мысқалдай болса да қайырымдылық пен
ізгілік ұрығын қалдыратын ... ... көз ... ... де өткен
өміріне, кеткен ғұмырына көңілі қанағат етіп, о ... ... ... ... көзі ... Кеш ... да ол осыны ұғынды”
[11, ... ... ... бір ... ... ... иесі болған, бірақ
сол мансаптың рақатынан гөрі ... ... ... ... кісі ... ... қызығын, бала қуанышын өміріне талшық еткен ананың өкінішті өмірі
айтылады. Бұл шығарманың идеясының ерекшелігі туралы ... ... ... ... ... ... үш қайнаса сорпасы
қосылмайтын, тек қоғамы мен уақыты ғана ... ... екі ... ... ұзына
өміріндегі қадау-қадау, бірақ бір пенденің запыран жұтып өтуіне жетерлік
ащы сыбағалары біздің бүгінгі ... ... ... ... 76].
Шынымен де автор алдыңғы қарастырған туындыларында қатыгездік пен
мейірімсіздікті жеке адам тағдыры ... ... ... енді олардың
қоғамдық кеселге айналғанына, екі адамның бірінің тағдырына пышақ салатын
қанды қару болып ... ... ... көз жеткізеді.
Жалпы О.Бөкейдің бүкіл шығармаларын роман, ... ... ... идея – ... ... ... ... Адамның жұмбақ
жаратылысы, Ел мен Жер ... Сол ... ... ... ... ... ... көзқарасын танимыз. Д.Исабековтің де
шығармаларындағы басты идея – ... оның ... ... ... ... ... түп ... бұлай? Неге адамдар бір-біріне сонша мейірімсіз, сонша қатыгез?
Бұл сауал екі автордың да шығармаларында қойылады. ... ... өз жары ... ... жібімес қаттылығы қайдан ... ... ... тақырға отырғызып кететін, Ергешті зар
жылатып қоятын Омаш, “Тіршіліктегі” ... ... ... ... ... аз болғандай, өз қолынан қаңғытып ... ... ... ... ... Осының бәрінің ақыры неге ... ... ... ... ... мезгілсіз қазасы. Сүйекшінің
аянышты өлімі, Қыжымгүлдің ... ... ... ... ... бір
көре алмай көз жұмуы, бұлардың негізгі идеясы қатыгездікке ... ... ... ғана өмір ... ... ... тіршілік-тынысын басып айту сияқты сипаттар Дулат
Исабеков пен Оралхан Бөкей шығармаларына тән. Қаламгер өз оқырманының ... кіре ... адам ... ... ... ... жиынтық болмысы сияқты қасиеттерді аса бір сыршылдықпен ашып
көрсетеді. “Адам. Қоғам.” ... қос ... ... тыс қалдырмайды.
ІІ Т А Р А У
1970-80 жылдар прозасындағы ... ... ... ... шығармаларындағы трагизм мәселесіне тоқталмай тұрып, осы
терминнің түп-төркініне тоқталатын ... ... ... ... ... ... еңбегінде жазылған. Бұл термин туралы Аристотель:
“Предметом подражания в трагедии, как и в ... по ... ... ... ... люди, но и ... ... не ... и ... и ... в ... не по ... и порочности”, но “по какой-нибудь ошибке” [13, 201]
Бұл термин туралы толыққанды тұжырымды ... ... ... атты еңбегінде: “Трагическая ситуация создается не ... с ... ... ... но прежде всего внутренним
противоречиями личности и признаваемыми ею сверхличными ценностями жизни”
[13, 201].
Ал И.Ф.Волков: ... ... ... ... ...
один из сложных типов художественного содержания, ... ... ... ... ... ... ... сторонами
внутренней и внешней личной и общественной ... ... [14, ... ... ... ... трагизм ол тек жеке ... және ... ... ... ... ... ... баса
айтады.
Осы әлем әдебиетінде трагизм қай уақыттан бастау алғанын Г.Н.Поспелов
та, И.Ф.Волков та ... ... ... ... У.Шекспир, В.Скотт, Ю.Пынянов
шығармаларын ала отырып, Гегельдің, Чернышевскийдің пікірлеріне тоқталады.
Ал қазақ әдебиетіне келетін болсақ, бұл ... ... ... ... ... Ойымызша, қазақ әдебетінде трагизмнің негізгі көріністері миф,
әпсана, аңыздарда, Асан Қайғының жерұйықты іздеуі, ... ... ... көріністері білінген.
О.Хайямда, Орхон-Енисей жазба ескерткіштерінде, ... ... ... ... ... ... ... революцияға байланысты туған шығармаларда, революцияға
байланысты туған поэзия-прозада кейбір элементтері ... Ал ... ... ... ... ... М.Әуезовтің 20-жылдары
жазылған әңгімелерінен бастап трагизмнің басқа бір қырына, яғни ... ішкі ... ... ... ... яғни ... және ... мәселелер қозғала бастады. Бұл мәселе төңірегінде М.Әуезовтің
“Қорғансыздың күні”, “Жетім”, “Үйлену” т.б. ... ... ... ... параллельді түрде ала ... ... ... ... ... рухани, адами әлемінің омаральдық тұрғыда
ауытқуының кесірін бейнелейді. Сонымен қатар қоғамдық ... ... ... ... ... шығармаларының негізгі өзегіне айналған.
Әлемдік деңгейде классикалық шығармаға ... ... ... ең басты трагедия Ғазизаның қайғылы жағдайға ұшырауы, әкесінің
дүниеден өтіп, шешесінің көзінің көрмей ... ... ... ... түскеннен, Ғазизаға ауыр тиеді. Мысалы, ... ... ... көзінен дүниенің барлық қауызы кетті, жастығына лайық ... ... бәрі де ойын ... ... ... ... ... деген оттың ақырғы жалыны сөнді. Көңіліндегі таусыншақ сезімнің
ойлатқаны: енді үйге кіріп ... Үйде мен ... не ... қалды. Бейшара
болған шешелерім ақырғы қайғымды көрмей-ақ, білмей-ақ қойсын. ... ... ... ... ... дегендей болып тысқа шықты” [3, 86-87].
Ғазиза үйінде әкесінің орнына қалып отыр, бірақ ол еңбектен, алдындағы
жауапкершіліктен қорқып ... жоқ. Ол ... ... тұра ... ... ... кейін оның “жастығына лайық үміті” өшіп, ... ... ... Ақан мен ... ... ... ... жүрегіндегі пәктігін ... ... ... ... ... автор адам бойындағы үміт сәулесі, ар-ұят, пәктік, тазалық деген
ұғымдармен тығыз ... ... ... Ол ... адам ... құнды қасиеттер екені белгілі.
Ал Ақан мен Қалтайдың бойындағы опасыздық, ... ... ... ... не ... ... сұрақтар туады.
Автор бұл сұрақтардың жауабын ... ... ... қалдырады.
Мұндай әлеуметтік, адамзаттық мәселелерді кең көлемде ХХ ... ... ... ... ... ... деуімізге болады.
Адам жанының терең иірімдерін қапысыз тани білетін, қарапайым ... ... ... ... ... ... Д.Исабеков
шығармаларындағы Тұңғыш, Қыжымгүл, Салтанат, ... шал мен ... ... ... ... ... ... шығармаларындағы трагедиялық образдарға тоқталсақ. “Пері
мен періштедегі” ... ... ... ол он ... ... ... тастап, әкесінің қасында болады. ... келе ... ... ... ... ... Екі ... кейін аман-есен
оралғанымен, жұмысқа жарамайтын болып шығады.
Шығармада оқиға лирикалық шегініс ... ... ... атынан
баяндалады. Шығарманы оқи отырып, авторлық позици” Сапар ... ... ... де ... ... тап ... ... өмірі
трагедияға толы. Қоғамға жарамсыз болып, ... ... ... ... жолына тастап кеткеннен өткен қорлық бар ма? ... ... ... жатыр емес пе?
Бірақ ол қандай да болсын тағдыр соққысына түссе де, ішкі ... ... ... Дәлірек айтсақ, Сафураға деген махаббатына
деген беріктігі тағдыр сынына түседі.
Ал Сафураны ... ... ол ... ішкі ... жастайынан
осындай халге ұшырағанына налиды. Сондай күйініштен өсірінен адасады,
өзінің ... ... ... ... өз үйіне оралуға батылы
бармайды. Ақырында ... оған ... ... ... ... таза
екенін түсініп, Құлахметтей оны ешкім жақсы көре алмайтынын түсінеді.
Осы екі ... ... ішкі ... қалтарыстарды
бейнелеуде автор адам әлі де шешілмей келе жатқан ... бір ... ... байқатады. Жалпы адамның рухани әлемі оның ... ... ... ... ... сияқты. Яғни бұл шығармада
мәселе адамның физиологиялық кемшілігінде емес, ... ... ... Ең ... осында.
Автор шығарма соңында: “Сегіз айға созылғанмен ғасырдай боп көрінген
айырылудан кейін ерлі-зайыпты екеуі осылай жүздесті. Осы ... ай ... ... ... жас Сафураның алдамшы, өзімшіл қасиетпен астасқан
ойларын жаңбырдай жуып, ішкі дүниесіндегі адамдық ар мен ... ... ... Ол өз ... ... ... отыз сегіз жыл ғұмырының
ішінде осы сегіз айда өмір сүру дегеннің не екенін, адамшылық қасиет ... ... ... ... ... ... ... жататынын ұғынды.
Ендігі оның қалған өміріндегі жұбанышы да, тірегі де осы ... ... ғана ... ... адам ... жер ... мысқалдай
болса да қайырымдылық пен ізгілік ... ... ... ... ... ... де ... өміріне, кеткен ғұмырына көңілі ... ... ... ... ... ... аттайтынына көзі жетті. Кеш болса да
ол осыны ұғынды” [11, 166].
Енді қаламгердің “Гауһар тас” повесіндегі ... ... ... ішкі ... ... образдың сомдалу жағынан Құлахметке
ұқсайды.
Шығармамен танысу барысында оқырманда неге автор Салтанаттың өмірін
сонша трагедияға толы ... ... Ол осы ... ... орындалуына
тұратын адам емес пе? – деген орынды сұрақ туындайды.
Әрине, бұл авторлық позиция тұрғысынан шығарманың ... ... ... ... ... ... ... оқиғалардан оның тағдырына кім ... ол өзі ... ... ... олай болмауы да мүмкін бе? Ыбыш пен
Салтанаттың екі планетада өмір ... ... ... ... үйлесімі жоқ
болғандықтан, табиғи жаратылыстары екі түрлі жандардың бір шаңыраққа
сыймауы түсінікті ... ... ... ... ... сезсе
де, қатал мінезін жібітпекші болады, соған бел ... ... ... басқа
жақтан бақыт іздемеймін. Іздеп барып дәл үстінен ... ... ... де жоқ. Мен ол ... қиын ... ... жоқ жерден іздеймін.
Өмір сонысымен ... ... ... [11, ... ... бақыт деген бағалы мақсатқа жету кез-келген адамның
қолынан келе бермейді. Өмірдің өзі тартыстан ... адам ... ... және ішкі ... де ... өмір сүреді. Өмірдің қызық та
мағыналы жері осында. Ал Салтанаттың өмірлік позициясы, оның ... ... ... ... ... ... ... оқырманын
сүйсіндіреді. Ол Ыбыштың қатыгез бейнесін жібітті, бірақ өмірі трагедиямен
аяқталды. Бірақ Салтанаттың образы, оның ... ... ... ... әрі ... бола ... Ол әр ... есінде ізгіліктің, биік
парасаттың үлгісі.
Шығармамен танысу барысында Салтанаттың трагедиясынан гөрі Ыбыш сияқты
қоғамның трагедиясы елеулі орын ... ... ... ... ... ... оған әкесінің айтқан сөзі дәлел болады:
“-Қолда барда ... ... ... - ... осы ғой. Сол ... сен жетпедің-ау, балам, сенің қаталдығың, сенің жігерсіздігің ғой
осыған кінәлі...
- Мені соған үйреткен сіз кінәлісіз, әке, - ... үзе ... ... басқа ешкіммен шешіліп сөйлесе қоймайтын, ішкі сезімінен сыр
бермейтін Ыбыштың ... өзін ... мәні сол ... сол ... ой ... кеткендей, бірақ өте кеш түсінгендерін өздері де
байқағандай. ... бұл ... ... ... ... ... ... отырады. Қайыркен – авторлық позиция.
Шығарма соңында: “Бұл қабірде өршіл ... пен ... ... иесі ... қабірде өмірге келе алмаған жас сәбидің анасы жатыр, бұл қабірде
арманына жете ... ... адал жары ... [11, 227]. Бұл тізбектеліп
айтылған ойлардың бәрінде де Салтанаттың арманы, ой-мақсаты айтылған.
Д.Исабековтің айтылған екі ... ... пен ... сезімтал да рухы биік образдар. Олардың осы ... ... ... сөздің негізгі мағынасының түпкі түйіні неде екенін дәлелдеу
үшін өз өмірлерін құрбан етуге дайын өршіл ... пен ... ... ... пен Салтанаттың басынан өткен оқиғалар символдық трагизм
негізінде суреттеледі. Бірақ осы символдық ... ... ... ... реалистік трагизм мәселесімен жалғастырып тұтас ... ең ... ... ... ашып ... ... ... “Сүйекші” және “Тіршілік”, “Дермене” повестері
өз алдына жеке қарастыратын ... ... бұл ... ... басқа қырынан қарастырылған.
Бұл повестерде автор жекелеген адамдар тағдырын зерттеп, суреттей
отырып, ... ... ... даму ... ... әсері қалай?
Қазіргі уақытта қоғамдық, адамзаттық трагедиялардың болуына не ... ... ме, әлде жеке ... ба? Бұл ... Жақсылық Түменбаев:
“Д.Исабеков повестерінен байқалатын бір ерекшелік ол “Адам-Табиғат-
Қоғам” ... ... ... ... ұғымдардың соңғысына көп мән
бермейтіндей көрінетін. Оны қызықтыратын, алдымен, Адам. Осы ... ... ол өмір ... орта - ... өз-өзінен танылады деп
сепетейтіндей ол” [11, 7]. Шынымен, автор кейіпкерлерінің ішкі ... ... ... ... ... ... себебі не де ... ... ... Әрі бір ... осы екі ... басты философиялық
ой-түйіні “өмірдің мәні неде?” ... ... ... ... оқырманның
ойына түрткі салады.
“Сүйекшідегі” Тұңғыштың образында “Бұл жарық дүниеде аз жасады ма, көп
жасады ма ... ... ме, ... көрді ме, бағы ашылған ба, соры ... бұл ... да ... ... ... ... қан базардай құжынаған
адамдар тіршілігінде дәулет бар, мансап бар, талас бар, тартыс бар, қайғы
бар, сүйеніш ... ... ... оның ... әсте ... ... Ол ештеңеге
қызықпайды, ештеңеге жанталасып ұмтылмайды, еш ... ... ... да ... ... ... өз ... қоғамда ерсі
қабылданатын диуаналықпен айналысуы, сүйекші болуының өзі дәлел. Автор да
кейіпкерді әдейі ... ... ... Шығарманы оқи отырып, Тұңғыш
пен Қыжымгүлдің трагедиялық образ екеніне көзіміз жетеді.Сонымен қатар
шығармамен танысу ... ... неге ...... ... ойыңа
келеді. Расында адамдардың қазіргі қоғамымызда да рухани құлдырауы жиі
кездеседі. Автор еңбегінде – осы ... ... ... бұл ... трагедиясы екенін астарлы оймен жеткізеді. Адамның туған-туыстарынан
айрылып, тіпті ... кім ... ... әрі ... әрі ... ... ... көрсетеді.
Адам атаулының бойындағы ең басты құндылық – рухани байлығын,
адамгершілік, мейірімділік, ... ... ... болмаса, осындай
трагедиялық ситуацияларға әкеп соғатынын көрсетеді.
А.А.Грицанов: “Опасная нестабильность современной цивилизации, пусть в
разной мере и ... ... и ... ... ... ее
учеников. Огромная часть этих людей даже не ... о том, что ... жить в том ... ... ... когда действие отчуждения
достигла подлинно трагических знаний” [15, 117].
Бұл ойды Ю.Трифоновтың ойы толықтырады: “Ведь человек несет себе ... или ... – все, что ... или все, что ему ... Он не может стряхнуть с себя груз ... [16, ... ... ... ... өмір ... ... адам, сол қоғаммен
біртұтас болып кетеді. Образды ашу барысында автор образдың өз болмысы мен
қоғамның адамға әсерінің ара ... ашып ... ... ... ... ... ... ол адам алшақ, дербес өмір сүре
алмайды. Сондықтан ... ... ... ... ... ... Не ... идеологияға қарсы болады, не сонымен бірге өмір сүреді. Адам
қоғамға ... ... ... ... кейіпкерлерін алып қарасақ,
Тұңғыш қоғамдағы әділетсіздікке деген өзінің қарсылығын білдірмейді, ... жүре ... оны ... ... ... оқиғаның әділетті жағын
іздеуге тырыспайды да. Оның “Үндемес” деп атаулының өзі де “мәңгүрттікпен”
синонимдес сияқты.
“Өзінің ... шыр етіп ... азан ... ... аты ... ... да,
былайғы жұрт оны ауыз ашпас тұйық мінезіне қарап Үндемес атап ... ... ат ... ... ... кім ... – ол жағын ешкім де, тіпті,
Тұңғыштың өзі де ... ол тек мола ... ғана күн ... ... түскен бір бейбақ
болып қана елестейді және осы бір ... ... оның ... ... ... ... ... басқалар секілді би болуды емес, маман
болуды көксегендей көреді. Мұны шаһардағы көп адам ... ол бұл ... ... ... мұны ... ... осы бір ... сияқты қайғы-қуанышы, күйініш-сүйініші, мұрат-мақсаты бар болар-ау
деп ешқашан ойлаған емес. Білетіндері сол баяғы ... ... [11, ... ... болсақ, бұл шынайы образ. Оның көнбеуге мұршасы жоқ,
өйткені ол біріншіден, әйел заты, екіншіден, әкесінің әділетсіздігі ... ... ... ... ... өзімшілдігінің кесірінен қызының
тағдыры қайғылы болды. Бұл – қоғамда жиі ... ... ... мұны тегін
алып отырған жоқ.
“Сүйекшіде” басты образ арқылы автор қоғамның шынайы келбетін ашып
бергендей. Қазақ халқының перзенттеріне ... ... ... ... ... ... намысыңды аяққа таптатпау керек екенін
ескертеді.
Жалпы, адамды өзінің намысын әрқашанда ... ... ... ... ... ... Бұны ... бізге тура айтпайды, ... ... ... ... ... ... образды елестетеді. Сонда
шығарманың нақты идеясы ашылады. Бұны ... ... ... ... ... ... ... образдың бірі: “Тұңғыш сияқты бірде-бір
туғаны жоқ ... ... ... ... алып бара ... ... ... атаққұмарлықтың, билікке құмарлықтың қамшысы тиген
жан. Қыжымгүлдің ... сол ... шыға ... өмір бойы құрбаны
болуы.
Киеванның мұндай атқа ие болуының өзі де ... ойға ... ... ... ... демі ... бірге өмір сүруі, тағат таппай
немерелерін асыға күтуі – ... ... ішкі ... ... ... “Төр алдында, қаннен қаперсіз Қыжымгүл жатыр. Байдың қызы боп,
дүние қызығын ... ана ... бала ... ... ... жыл ғұмыры
күйбең тіршілік пен тураған еттей зу етіп өте шығып, бұ дүниеден аттанып
кете барды. Әке ... ана ... ... жатқан ағалар қайда, шешесі өлгенде
мола басында шырқырап жылап қалған іні қайда?
Шүйкедей кемпірдің бұйығы кеудесіне сары сем боп ... ... бойы ... бірге қатып бара жатқанын шуылдап жылап тұрған мына
көрші-қолаңдар білер ме?
Оны ұмытпайтын, оның ... ... ... ... ... ... бір-ақ адам бар, ол – шапанының етегі делектеп, көкнәрға
салынған, күңірек көз, серейген Киеван ғана” [11, 390].
Киеван Қыжымгүлдің ... не боп ... ... ... армандардың
орындалмай кеткенін біледі, сезеді. Бұл шығармада қоғамнан ... ... ... бұл ... ... ... кешкен оқиғалар,
тартыстар барысында байқалады. Автор әлеуметтік шындықты көркемдік шындыққа
айналдыруда өз заманының рухани тынысын ... ... ... қоғамдағы қомақты мәселелерге анализ-синтез жасап ... неде ... ... ... ... ... негізгі түйінін өзің
тап дегендей ой тастайды, болашаққа дұрыс бағыт-бағдар сілтейді.
“Дәрмене” повесіндегі Тоқсанбай шал мен ... ... ... мен ... образдарындағы символдық трагизм төңірегінде кеңінен
қарастырылған. Шығармада Тоқсанбай ... ... ... ... деген
жауапкершілігі, жолаушы мен Зейнептің өз бастарынан ... ... ... қайғылы жағдайларға ұшырауы баяндалады. Жолаушы мен
Зейнептің танымайтын, бірінші рет көріп тұрған ... ... ... ... ... ... мағына береді. Жер шарының екі
шетінде тұратын екі адамның ... ... ... айналадағы біз
танымайтын кез-келген адамның басында болуы мүмкін. Олар да ... ... Адам сол ... ... ... ... жеңіп, бірде
жеңіліп жүріп, қайғысы мен қуанышы бірге ... ... ... ... де қалады. Зейнептің пенсияға шыққаны оның өмірдегі қызықты шақтарын
қайта есіне ... ... ... ... іші ... ... ... үйде өзі жалғыз отырғаны оны ойландырады.
Реалистік трагизм осы жерде байқалатын сияқты. Зейнептің ... ... өмір ... ... көп ... ... ... ол
реалистік трагизмге айналған. Тоқсанбай шалдың басындағы трагедиялық жағдай
да осыған дәлел бола алады. ... де, ... да, ... шалдың
да басынан өткен трагедиялық жағдайлардың түп-төркіні рухани болмыста, оның
құлдырауы глобальдық ... ... ... ... ... кең ауқымда қозғаған ... бірі - ... ... ... ... ... ... айтатын болсақ: “Оның кейіпкерлері – “Қайдасың, қасқа құлынымдағы”
Орал “Өлі арадағы” Қойшы, “Елең-алаңдағы Зарлық”, ... ... ... ... “Өз ... ... Дархан, “Сайтан көпірдегі” Аспан
- өзіміз күнде ... ... ... ... ... өз
кейіпкерлерінің іс-әрекеттерінен гөрі, олардың ішкі әлеміне, жан дүниесіне
көбірек үңілетін қаламгер, жоғарыдағы замандастар ... ... сол – ... жан ... ... ... жақсылыққа жаны
құштар екендігі [5, 6].
Автордың кейіпкерлерінің өте сезімтал, ... ... ... ... да ... жағдайларға түсу барысында образдардың ішкі дүниесіне
терең үңілуге мүмкіндік береді. Бұл ... ... ... әрі ... ... жандар. Адамның өмірі қуаныш пен реніштен тұратыны
белгілі. Автор шығармаларында ... ... ... да, өкінішті
келеңсіз жағдайлардың себебі неде екеніне үңіліп, ашып береді.
“Өліара” шығармасындағы Қойшы образын ... ... оның ... әйелі екеуінің оқуды аяқтай алмай, күйбең де тынышсыз тіршілік,
үй болып кетуі емес, ең басты, трагедия әйелінің ... еді. ... ... ... ол ... орындалуының үміті үлкен ұлында
екенін байқаймыз. Қойшы зоотехник пен әйелінің арасындағы қарым-қатынастың
тегін емес екенін ... ... ... ... ... өз ... ... мәні, өмірдің мағынасы тек ... ... ... ... ... екеуінің өмірінің шарықтау шегін табиғат апатымен ұштастыра
суреттейді. ... ... ... арқылы екеуі өміріне есеп береді. Автор
екеуінің бір-бірінің алдындағы істеген істерін ... ... ... ... ... ... ... әйеліне: “Мен саған сенемін, -
деді күбірлеп, - менің ... асыл ... бар, ... ... ... Бірі – ... ол – сен, ... – үміт, ол – тұңғыш ұлым,
үшіншісі – төзім; алғашқының бірі ... ... де ... ... ұшып ... шығып жатқан емен. Арық қойдай тыртысып ... ... ... беткізсем болғаны. Айнаш біз бақытты ғұмыр ... ... біз ... ... ... едік. Бірақ, маған тағдырдың
осы берген сыйы да – мол олжа; семьям, ... ... ... ... Әділ ... ұлым ... болып өседі, менің балаларым бір-біріне тең
шынын әділін ғана айтатын болады. Дүниедегі ең жаман нәрсе, ең ...... Мен сені ... ... үшін алғаным жоқ, жұрт ... ... ... ... жалғау үшін, әкеден қалған түтінді шығару
үшін алдым. Жапанда жалғыз қой ... ... ... бар ... бар
сүйенері, бар ермегі - әйел ғана. Бұл Қойшының өлім ... ... ... жан сыры ... [5, ... осы ... ... сөздерінен, оның жүрегіндегі үміті, сәулесі,
мақсаты, арманы бар, жігерлі де қайратты адамды көреміз. ... ... ... ... ... шегінде әйелінің күнәсін мойындауы,
Қойшының психологиялық сілкіністері арқылы шығарманың негізгі идеясы анық
бола ... ... ... ... ... Оның ... ... деп жүрген
ұғымдары, үміттері мүлде ... ... ... Бұл Қойшының өмірінің
мағынасын жоғалтты. Енді ол кім ... не үшін өмір ... ... ... ... түп ... ... шындықта, адалдықта жатыр.
Ол мағына бұзылса, адамның әрі қарай өмір сүру жолы ... ... ... ... да ... жатыр. Оның болашақ үміт-сәулесін
әйелінің іс-әрекеті адастырып ... ... ... автордың
Қойшының із-түзсіз жоғалуының өзінде осындай мағына жатқандай.
Ендігі тоқталатынымыз “Бәрі де майдан” ... ... ... ... ... ... тартыстар мен трагедиялық жағдайларға
толы. Соғыс ... ... ... әр ... ... трагедия, сонымен
қатар Алманың жеке басындағы трагедия ... ... одан ... ... ... Соғыс уақытында болған трагедия халық
басына төнген трагедияның қасында әлдеқайда қорқынышты екенін сезесің.
Сол ... да, ауыр ... де ... ... ... ... таң ... Соғыс уақытындағы атмосфера, адамдардың жан
күйзелісі, еңбегі, трагедиясы жан-жақты ашылған. Бұл ... ... ... ... ... ... Әрине мұнда Ақтанның да
образына үлкен мағына жатыр, тылда жұмыс істеген, ... ... ... ... ... ... жан ... трагедиялары соғыс
уақытында ешкімге де оңай ... ашып ... ... ... ... ... ... әйел заты болғанымен ауыр жұмысты
бір уыстай бірігіп істегендері, ауыр жұмыстарымен қоса қара қағаздың ... ... ... ... ... ... әсерін тигізбегендей. Ол
уақытта жеке адамның жарын немесе туысын жоғалтуы бір күнгі жоқтаудан
ұзамайды. ... ... ... ... де, ... ... ... үлкен
трагедия екенін көрсетеді. Жалпы бұл шығарма соғыс уақытындағы адамдардың
жан күйзелісі, еңбегі, трагедиясы ... ... ... деп ... Сонымен қатар, автордың бұл тақырып төңірегінде жазылған “Мынау
аппақ дүние”, Д.Исабектің “Біз ... ... ... атты ... ... шығармаларымен сарындас, бірақ философиялық негізде жазылған
автордың “Сайтан ... ... ... ... ... ... ... туралы. Оның басынан кешкен оқиғаларды есіне алу барысында оқырманды
ойландырады. Мысалы, “Мықтылық дегеніміз ... ... ... ... ... ... ... арқалап жүрсең де адамдығыңды жоғалтпау” деген ойда үлкен
мағына жатыр.
Жалпы, осы ... ... оның ... ... ... ... ... негізгі идеясының бірі болып табылады.
Аспан шығармада “қара қылды қақ жарар әділдігінен талай таяқ жесе де,
алған бетінен ... ... ... ... Оның ... ... қара ... қастандық жасама, бәрібір айналып
өзіңді табады. Бұл дүниеде қаншалық жақсылық жасасаң – о ... ... жер ... ... береке болып, қайтадан өніп шығады. Ал зұлымдық
та “солай балам” деген сөзі. Қайғылы ... ... ... ... ... ... осы әкесінің сөзі есіне түседі. Сонда осындай пәлеге
ұшырайтындай қай ... ... ... жасап алдым деп ойға батып қиналады.
Жалпы адамның табиғатында осындай өмірінің соңғы ... ... ... ... ... мағынасын сондай уақытта түсінетіндей.
Осынау ұлы өмірде “Сайтан көпірге” итермелейтін сайтан-адамдар да көп.
Әлемді бүлдіріп, былғайтындар да солар. Ал егер осы ... ... ... ... ақ ... ізгі ... адамдар болмаса, жер беті “Айқайға
айналар еді-ау” – ... ойға ... ... ... ... ... ізденісін, философиялық үлкен ой айтуға бет алған творчестволық
бағытын ... ... ... туынды.
Автордың шығармасындағы Жаңғырық, Айқай, Анаулардың қатарына
авторшығармаларындағы ... де ... ... ... “Құм
мінезіндегі” Сейітқұл, “Өліарадағы” зоотехник, “Мынау аппақ дүниедегі”
соғыс, ... ... ... ... ... ... кередегі” Ерік
образдарын жатқызуға болады.
Енді “Атау кере” повесінде ұлттық негізде, жалпы ұлтымызды жоғалту
қаупі, еліктеудің ... ... ... ... ... ... еліктеу, берілу қаупі туып тұрғанын автор дәл ашып ... ... тек бір ... ... ғана ... ұлт ... ... қозғалады.
“Қауіпті будан” басқа елден әкелген ара – ... яғни ... ... ... ... ... елге ара ... кіріп, ұлттық негізімізге
қауіп тудыруда, содан ... ... ... ... повесіндегі негізгі трагедиялық образ ол – ... ... ... ... сондай қатыгез болуы, адал жары мен
Нюраға деген әділеттілік. Еріктің адами қасиеттердің бірі ... ... ... ... Басқа елге еліктеп, өз ұлтын сату
сияқты опасыздық осы Ерік сияқтылардан шығады. Автор Ерік пен ... ... ... ашып көрсеткен. Екеуі бір көпірдің екі жағында
тұрғандай, табиғи ... екі ... ... ... ... ... шын ... бейнесі осы Ерік сияқтылар. Бұлар қоғамның
трагедиясы. [5, ... ... ... ... ... ... ... арқылы қоғамдағы
сәулет өнерінің негізгі мағынасы табиғилығында, даралығында, оның тек
сыртық синтетикалық-пластикалық ... емес ... ... ... ... “Біреудің өнерін біреу ешқашан да жасап бере алмайды...
Ендеше, неге ... ... ... қолға алмай қаңғып жүрміз” деген
ой қинайды. Бұл екі шығармада да ... ... ... ... ... кері әсерін тигізіп жатқаны, бұл үлкен қауіп тудыруы
мүмкін деген ... ... ... ... ... жатыр.
Біз Тасжан бейнесінен шын өнерді бағалай білетін, өзіндік ізденіс
жолында бүкіл жан дүниесі ... толы ... ... ... ... Оның
махаббат, адам сезімі туралы ой-толғаныстары да шынайы. ... мен ... ... ... ... ... тұсында адамның табиғи сезімі
әлсіреп, стереотипті сезімі үстемдік алады” деген ... ... ... ішкі сапаға емес, сыртқы ... көз ... ... ... ... бұл ... ... бізбен бірге өмір сүріп
жатыр.
Кейіпкер тағдыры мен жаратылыс тұтастығы О.Бөкейдің шығармаларының
негізгі тіні іспеттес. Оралхан ... ... ... ... ең бір ... бірі – ... ... арқылы Адамды жырлады. Оның
шығармаларындағы кезікті де қатал, сұлу да сырбаз Алтай ... ... ... ... ... туындыларындағы адам бейнесі Алтаймен
қарым-қатынасқа түспей ... ... ... ... ... ... ... “Қар қызы”, “Өліара”, “Құм мінезі”, “Атау кере”, “Қамшыгер”,
“Мезгіл әуендері”, ... - Өмір – ... ... ... ... табиғат арасындағы жанды байланысқа көзіміз жетіп ... ... ... пен жамандықтың төрешісі, ... ... ...
Алтай. Аспан шал мен оның баласы Аман да (“Сайтан көпір”), үш тағдырдың, үш
мінездің, үш дүниетанымның иесі – ... ... ... ... ... ... адал да арлы азамат Барханның да (“Құм мінезі”) ... ...... ... ... ... ... осы
табиғатпен жеке-дара бетпе-бет келген тұста жасалады.
Асқақ ойларын астарлап, кейіпкерлерге айналдыра алатын жазушы ... ... ... ... ғана ... бар, ол – жазушының
өзі, яғни оның ... ... ... ойын ... жүрген кейіпкер”, -
дейді [5, 439].
“Бір қызығы, Оралханның “Қайдасың, қасқа құлынымдағы” – Оралы, ...... ...... ... ... тракторшы
жігітіндегі” – Есені – бәрі де өзімен-өзі болғыш, оңашы ойланғыш, сыршыл,
сыншыл, бәрі де ... ... адал ... келеді. Егер алғашқы
повестегі Орал автордың өзі ... ... ... мен ... кейіпкерлер де автордан ұзап кетпейді. Автор мен ол
жасаған өзге кейіпкерлер ... тіл ... ... бір арнадан, бір
биіктен табылғандай. Автор мен кейіпкердің бірігіп бірегей образға айналып
кетуі ... ... ... ... ... қасиет деуге керек.
Баяндау, әңгімелеу ... ... тіл ... ... нышанын қоса
ойлағанда Оралхан әңгіме-хикаялары әдемі жыр, лирикалық толғау, табиғат
анаға, жер анаға, ... сыр ... ... ... ... боп ... дейді Т.Тоқбергенов [17, 214].
Оралхан Бөкеев рухы күшті адамдар туралы, рухани тазалық жөнінде, жан
сұлулығы жайында талмай ізденіп келеді.
Оралхан ...... ... адам ... ... суреткер.
Сенека былай деген екен: “Уағыз айтып, жақсылыққа жетелегеннен гөрі, өнеге
арқылы үйреткен жөн”, - депті. Ағамыздың кейіпкерлері ... ... ... ... ... сан қилы ... жақсылық пен жамандық,
ездік пен ерлік, қоғамдық борыш пен ... ... пен ... ... уын ... ... ... тереңдете түседі.
Рухани адамгершілік тартыстар кейіпкерлерді ойлантуға, “біз не үшін ... өмір ... ... не, біз ... өмір ... ... ... адам болып қалады, біз кімбіз” – сияқты жалпы адамзатты ойлантатын
сауалдарға өмірден ... ... ... "Құм ... ... қасқа құлыным",
"Мұзтау", "Сайтан көпір", "Жетім бота", әлгі "Атаукере", "Бура", "Өз отыңды
өшірме" романы, "Ауыл ... ... ... сол ... ... ... ... ауылдың басынан кешірген қилы ... ... ... ... ... ішкі ... тіршіліктің бітпейтін мың бір түйіткілдерімен арпалысып жүретін
еңсегей бойлы, нар қайратты ... ... ... ... ... ... жаңа үлгілерімен бейнеленген. Онда тот басып, тозаңданып
қалған сырдаң сыр, сылдыр сөз жоқ, ... де, ... ... ... ... ... жатады. Демек, Оралхан шығармашылығының сарқылмас құнары -
ауыл емірі, Алтай өңірі. "Мен, - деп ... ... ... ... - ... ... тамаша өңірдің түлегі болғаныма қуанамын. Осынау
таңғажайып ... ... ... бір ... ... деп іштей
тілек тілеймін. Мейлі қайда жүрейін, менің көзімнен де, көкірегімнен де
сыйқырлы да сыбызғылы ... ... ... әрі әсем ... ... Құс ұшса ұясы қалар, ал менің ұям туған жер, мен ... ... ... сайын, қайта дүниеге келемін, қайта іңгәлап, қайта қазтұрып,
тәй-тәй басамын". Балалығын тым-тым ерте жоғалтып, "мұң тәрбиелеген ең ізгі
жүректі" ... ... ... ... ... ... алдындағы
перзенттік парызы мен қарызын орындап, сол өлкенің арманшыл, ... ... ... паң, ... рухы мықты, инабатты,
мейірбан, аузын ашса жүрегі ... ... абыз ... ... ... ... Оның бар шығармалары өмір шындығынан ... ... ... жер басып, еңбек етіп, өсіп-өніп, туған жерді
түлетіп жүр. Солардың кейбірін журналистер анықтап та берді. ... ... ... ... ... Нұржан - Шыңғыстайдағы бригадир Нұрлан,
"Биағаң" әңгімесіндегі "арсалаң-гүрселең" мінезді, 50 жылға ... ... ... ... ... ... қазақ боп орыс ... ... ... ... ... таппайтын" Биағаңның прототипі -
Бимырза, "Бәрі де майдан үшін" повесіндегі пошташы Ақан шал - ... ... ... ... ... ... ... Зарқұмар, бекетші
Қашыбай шал да осы Шыңыстайда. "Аспирант қыздың тракторшы жігіті" ... Қара ... ... ... ... ... қазаға ұшыраған. "Аспаңда
ұшқан алты қаз" ... Сара ару мен ... ... ... ... Оралханның мектептес досы, ... атап ... ... ... Ал, ... ... қаһармандар
түгелдей өз аттарымен аталып, өз болмыстарымен көрінеді. Жасаңдылық жоқ,
"шырқыраған" шындықпен бетпе-бет ұшырасамыз.
2.2 Трагедиялыќ ... ... ... адам ... єлемдік т±рѓыда ќарастырды. Жеке
µмір иесініњ ќоѓамдаѓы ... ... ... ... ... ќамтылып, одан
кейінгі кезењдегі єдебиеттегі идеялыќ ерекшеліктеріне жањашылдыѓымен єсер
етті. Адам санасындаѓы µзгерістер, оныњ ... ... мен ... ... гµрі ішкі ... µніп жататын: рухани-адамгершілік
ќасиеттер – єдебиеттіњ ендігі жердегі жетекші баѓытына айналды.
Кµркем шыѓармада жазушылардыњ адам мєселесіне ... ... ... негізінде ‰лкен мєселелерді ќозѓауѓа трагедиялыќ
шешім мен трагедиялыќ сюжеттердіњ символдыќ жєне реалистік мєні зор болды.
Енді осы 70-80 ... ... ... ... ... алатын орнына тоќталайыќ. О.Бµкей повестерніде,
оныњ ішінде «¤ліара» повесіндегі сюжеттіњ шарыќтау шегі ... ... ... ашып ... ... ... ... к‰нєсін
мойындауы, ќойшыѓа опасыздыќ жасауы, ќойшыныњ осы µмірдегі ... ... ... ... ... ... оќиѓаныњ наѓыз піскен
жері табиѓат ќ±былыстарымен параллель алып суреттеу ерекше бояу ... ... ... ... ... ... сонымен ќатар ќойшыныњ
ішкі психологиясын аша т‰суге кµмектеседі. «Найзаѓай жарќ етіп, ... ... ... ... ... ... ... болды.
Ќойшы єйелін босандырды.
Ќойшы мен єйелініњ арасындаѓы болатын аѓынан жарылудыњ, он жыл бойы
бір-біріне айтылмаѓан сырдыњ, ойдыњ, ... ... ... сыр береді.
¤мірлерініњ, жан±яларыныњ «єйнегі быт-шыт ... ... ... ... кейінгі трагедиялыќ сюжеттіњ дамуында Баланыњ дидарын енді бір
кµрмекке зар болѓан єке, баланыњ ±л екенін ... єке ... ... ... ... ... найзаѓай отын ањсады. Неге екені «белгісіз» ќара тас
ќолќасын ... бара ... Б±л ... ... қаламгер ќойшыныњ бір жаман
хабарды еститінінен хабардар етеді.
Ендігі байќайтынымыз шарыќтау шегініњ наѓыз шыњы ... ... «Не ... ... таѓы ... ... айтќаныњ ќалай? Кµмейіњде
не т±р? Айт, айт ... ... ... жоќ, ... жуас
адамныњ ашуы т‰спейді, ал т‰ссе...ќойшы єйелініњ алќымынан алып, зар ењіреп
сµзін жалѓастырды: - Мен саѓан сенгенмін, меніњ ... ... ... бар ... ... ... ќуат сол еді ѓой – ... еді ѓой, оны да ... бе?!» [5, ... ... кейін єйелі шынын айтады. Осыдан ... ... ... ... т‰сті. Мылќау ќарањѓылыќ. ... ... ... ... [5, 118]. Б±л кµрініс Ќойшыныњ ішкі д‰ниесініњ, ... ... ... ... авторлыќ шеберліктен оќырман ќатты єсер алады. Сонымен бірге
Ќойшыныњ µміріндегі трагедиялыќ жаѓдай трагедиялыќ ... ... аныќ ... ... б±л жерде символдыќ трагизммен ... ... ... бере ... ... трагизміміз Ќойшыныњ
субъективтік к‰йініші, ќайѓысы, µкініші, оныњ µмірімен ќоштасуы, ... Ал ... ... б±л ... ... ... ќойшы
мен єйелініњ он жыл бойы жиналѓан, ... ... ... ... ... ... кµњілдіњ к‰йбењ тіршілікпен кµміліп, т±ншыѓып ќалуы., осы
шарыќтау шегінде аќтарылады. Барлыќ ... ... ... ... шегіне келіп тіреліп отыр. Аќтарылудыњ соњы трагедиялыќ ... ... ... неде ... Ењ басты, єрі ењ ... ... ... ... µмір ... ... µмір ... ќ±штарлыѓыныњ єйелініњ жасаѓансатќындыѓы бір сєтте ѓана кешіреді.
Шыѓарманы автордыњ трагедиямен аяќтауында. Оќырманына ой салу ... ... «Ќ±м ... ... ... ... «¤ліараѓа»
±ќсас, «Ќ±м мінезінде» Бархан мен Сейітќ±лдыњ арасындаѓы кикілжіњ, кµптен
айтылмаѓан бір-біріне ... ... ... ... ... бар ашуын оятады. Шыѓарманыњ трагедиялыќ жаѓдайыныњ шешуші әрі
наѓыз ±лѓайѓан жері осы ... ... ... сюжеттіњ шарыќтау шегіне
тоќталайыќ. Б±л келіспеушіліктіњ себебі шыѓарма бойында суреттеледі. ... ... ... ... мен ... келіспеушілігіне салдар
болады. Ал, ќараќ±йрыќ деталь ретінде ќызмет атќарып т±р. Яѓни Барханныњ
жанына жаќын, оны ‰ндемей, ... ... ... оныњ ішкі ... ... ... тек сол ... білетіндей.
- Ќаладан не базарлыќ єкелейін, отаѓасы, - деді Сейітќ±л машинасын
тілмен жалаѓандай етіп с‰ртіп т±рып.
- Не ... ... – одан ... олжа бар ма?
- Е, аман болмаѓанда жау алар дейсіз бе?
Ќалаѓа жања бара жатќаным жоќ, - деп ... ... - елу ... ... ... Ер мойнында ќыл арќан шірімейді.
- Жо-жоќ, ол не дегеніњ. Азаматтыњ ... ... да. – ... бері ... ... жердегі к‰ресінде Сейітќ±лдыњ
тµрткµз, сарыаяќ иті ешкініњ лаѓы секілді бір нєрсені ж±лѓылап
жатќан. Ол не болды? – деген єуестік жењдеп, ... ... ... ырылдап мањайлатќысы келмеді. Біраќ иттіњ
ж±лќылап жатќаны ќараќ±йрыќ екенін жазбай таныѓан. Иє ... ... ... µзініњ асыранды хайуаны! Ж‰регі ќырќ ете
т‰сті. Ќапелімде аузына сµз т‰спей, делдиіп ќалды да ... ... - ... - ... жеп ... не?
- Ќайдан ќањѓып ж‰ргенін білмеймін, тањертењ ерте т±рып, жол ж‰ретін
болѓан соњ, ќора ... ... анау ... ќ±м ... ... т±р.
Малапулкамен ќ±лаќ шекесінен кµздеп басып едім, ќалпаќтай ±шты. Ажал ... ... ... оњ ... жараланып, ќашып кетіп еді...(ќарќ-ќарќ
к‰лді) [5, 55-56].
Б±л жерде біз Сейітќ±лдыњ істеген парыќсыз ісі ... ... ... ... ... ... оны ... етіп ж‰ргенін,
юайќамаѓаны. Ќуыс кеудесін кµтеріп, ... ... ... ... ... ... есінен шыѓарып, Барханныњ µзіне тµбесінен ќарап т±р.
Адамныњ ішкі д‰ниесін ... ... не ... ќамќорлыќ дегенніњ не
екенін ±мытќан.
Ќараќ±йыќты µлтіргеннен кейінгі ... ... ... ... ќан толып, басы айналѓандай болды, енді-енді ќ±лап
кетердей буынын зорѓа бекітті де:
- Онда...к‰нєсіз ... ... ќ±ны ... па еді! – деп ... ... ... десе, немене даланыњ ањын да ќызѓандыњыз ба? Керек десењіз
облыстыќ табиѓат ќорѓау ќоѓамыныњ м‰шесімін...
- Ой, сеніњ ... ... ... бюросыныњ м‰шесі шыѓарсыњ
бєлкім, сенен ол да ... ... ... атып ... ба осы, ... ... ¦мтыла берді...
- Меніњ µз зањым бар...
- Єкењніњ аузын ±райын. «¤з асыраѓан ... µз ... ... ... Быртиып алып, ішіњ толѓан сасыќ ќулыќ пен с±мдыќ. ... мына ... мына ... де бєрі ... Мына ... ... ... Сен ±рлап
алдыњ, саѓан тартып єперді анау Упр аѓањ. Енді мен сенен тартып аламын ... ... ... – ќарсыласып ќолына жармаса берген Сейітќ±лды
шыќшыттан бір періп ... да ... ... бір ... ... [5, ... шарыќтау шегінде екі кейіпкердіњ арасындаѓы ќаќтыѓыс, олардыњ
ішкі психологиясыныњ ќордаланып жиналып ќалѓан ыза, µкпеніњ ... ішкі ... осы ... ашылып, шешімін табады.
Барханныњ сµздерінен ќоѓамдаѓы сападан санѓа кµшкен норманы ... ... ... мансапќорлыќ істеріне деген ќарсылыѓы реалистік
трагизм мєселесіне арќау ... ... Ал ... трагизмніњ кµрінісі
ќараќ±йрыќтыњ µлімі мен Барханныњ ішкі ... ... ... аныќ ... ... ... ... ешќандай елеусіз
ќалуымен бірге, оны адам ретінде сыйламауы, елемеуі басты себеп ... ... ... ... шегі ... ... ішкі
буырќанысыныњ ашылуымен бізгн шыѓарманыњ негізгі идеясыныњ ашылатын наѓыз
н‰ктесі.Ол шыѓарманыњ негізгі ќорытынды ... ... бір ... ... ... бір ойдыњ т‰зілуі, автордыњ негізгі
т‰йінін осы ... шегі ... ... ... оныњ ... ... ... трагизм мєселелерініњ ашылуыныњ эпицентрі.
Енді «Атау кере» повесіндегі шарықтау шегі қандай трагедиялық жағдайды
суреттейді, оның негізі неде деген сұрақтарға назар аударайық: Бұл ... ... ... жағдайлар суреттеледі. Бірақ, басты, әрі шешуші
трагедиялық жағдай Нюра кемпірдің өлімі.
“...Бұл ... ... дауа бар ма, ... түсінбейтін тілмен
түсініскен жәндік-жендеттер жалғыз-ақ секундта Нюра Фадееваға ... ... лап ... ... ... ... ... болып кеткенін
омарташы ерлі-зайыптылар жұмыс бабындатұрып байқамай қалды. Ал, “жауыздар”
болса, Алтайдың бұршағындай ... ... ... қапысыз кемпірдің шай-
шәлекетін шығарды. Қанша қайрат көрсеткеніне қарамастан, ... ... ... ... ... ішінара болған шыбынға пішту ... ... тұра ... реті жоқ, не ... ... – деді ... ... аға білмеймін. Апамның түбіне ара жетеді деп кім ойлаған.
Апамның өзі біледі, айтпай жатыр...
Ерік үйге қас ... ... ... ... ... ... ... Нүрке кемпір ұлының қолын сезді.
- Апа, не айтасың маған? – шешесі басын шайқады.
- Артық-кемім болса кеш, ... ... ... десек те, үні дірілдеп
шықты. Шешесі басын изеді” [18, 485-486].
Өлім аузындағы адамның халі өте аянышты, әрі өкінішті. Нюра ... ... ... ... шығарманың шарықтау шегінде беруі тегін емес
екені белгілі. Осыдан кейін Нюра Фадеевна ақырғы су ... ... ... жатқанда шоқынуы шығарманың идеялық шешімін аша түседі.
“...Әне, Нюра Фадеевнаның алдынан ескі діндарлар (староверы) жұмағының
есігі айқара ашылған... Ол – мәңгілік сапар ... [18, ... ... ... ... шегінен түсінетініміз өз ұлтыңды, өз
қаныңдағы қасық қаның қалғанша сақтау керек екені. ... ... бірі осы ... ... ... өз ... сақтап
қалуда үлкен мағына жатыр, үлкен адамзаттық, ұлттық проблеманың негізі
жатыр.
“Отан отбасынан ... ... ... ... тұқымы болуы өз
басының трагедиясына айналды. ... бұл ... ... ... үлгі
болу керек дегендей. Бүкіл сюжеттің желісі осы ... ... ... ... ... ... сан қилы ... шығарма
бетінде тарамдана жол артып, жақсылық пен ... ... пен ... ... пен ... ... пен дүниеқоңыздық шығарма
арқауындағы ішіндегі тартыс ... ... ... ... ... Рухани адамшылық тартыстар кейіпкерлерді ойлантуға, “біз
не үшін өмір ... өмір ... ... не, біз қалай өмір сүруіміз
қажет, қайткенде адам қалады адам ... біз осы ...... жалпы
адамзатты мазалап жүрген сауалдарға өз төңірегіндегі қайнап жатқан өмірден
жауап іздеген.
“Сайтан көпір”, “Қар қызы”, ... ... ... ... ... ... сонымен бірге “Қайдасың, қасқа құлыным”, “Бәрі де
майдан” мен “Қар қызы” шығармаларында ... ... ... ... ... ... “Бәрі де майдан” повесінде соғыс кезіндегі ауыл өмірінің
шындығын ... Алма ... ... ... Алма да тіршілік
ауыртпалығын арқалаған, жастай тұрмыс талқысын көрген ... ... ... енді есін жия ... ... басталып, бейбіт өмірін астаң-кестең
етті. Жүкті әйел ерлердің орнына тұрып, әртүрлі іс атқаруға мәжбүр ... Алма ... ғана ... ... ... ... әйелдердің еңбегі мен
өзіндік тіршілігі, ... ... ... Алма ... ... ... ... табады.
Адам бойындағы жақсыолық пен жамандықтың күресі жазушы шығармасының
негізгі сюжет желісі болып ... ... ішкі ... осы ... ... ... бірінің жеңіп, бірінің жеңілуі трагедиялық
жағдайлар желісінде суреттеледі. Бірақ ... ... ... ... Бұл ... ... әсер қалдырады.
Енді Д.Исабековтың повестеріне тоқталайық. “Бекет” повесін алсақ:
ағайынды Бекет пен Нүркеннің жетім қалып, өмірдің қиын да ауыр ... ... ... ... ... ... ... өте шебер берілген. Бірақ екеуінің бір-біріне деген махаббатын
үшінші адам, яғни Бекет пен Нүркеннің бір ... ... ... ... Шығарманың шарықтау шегінде екеуінің табысқанына куә ... ... ... ... шегі Нүркеннің Бекеттен алған хатынан басталады.
Хаттан біз Бекеттің қатты науқас үстінде ... ... ... ... ... сырдың бәрін айтып салып, бір жеңілдетейінші деп
саған келсем, командировкаға кетіп ... ... ... соң ... де, ... адамша сұлқ түсіп жатып қалдым. ... үйде ... ... ... ... ... ... шейін көз алдыма елестетіп
өттік. ... ... ... екен ғой. ... бір ... ... та мына
дүние меншігінен тең бөліп ала алмаппыз”, - деп ... ... ... Одан ... ... ... ... барады. Сол кездегі Бекеттің халі:
- Көкешім, ... бе, ... бе ... ... ғой, ... - деп
ол мені қыса түсті де, буыны босап құлай берді.
- Ағам, ағатайым, не болды, ашшы ... мен ... ... ... – деп оның жүдеу бетінен сүйе бердім. Есік жақта үнсіз тұрған Зағида
да жүгіріп келіп оның орнына жатқызуға көмектесіп жатыр. ... ... ... бір дем ... ... ... – деп оның арық ... сипалап жатырмын.
Әлден уақыттан соң ол көзін ашты да, маған қарап:
- Мен... өлмеймін, Нүркен қорықпа, сен ... ғой, мен ... ... ... ... ... ... иек қақтым. Ол Бекеттің қасына барып отырды да:
- Біз сізді іздеп келдік, енді сауығып кетесіз, ертең-ақ ... оның ... ... ... ... [5, ... жерден біз Бекеттің науқасының Нүркеннің келімен жазылғанынан
хабардар боламыз. Яғни адамның ішіндегі күптілік, ... ... ... ... ... ... ... қатпар, оны өмір бойы қинап
өтеді. Нүркеннің келуі жүрегіне сая ұялатып, ... түк ... ... ... деген сағыныштары жуып кетеді. Осыдан кейін Бекет
ауыруынан сауығып ... Адам ... ... ... ... ... үлкен роль атқарады екен-ау!
Автор шиеленістің осындай жағдаймен шешілуі осы мәселені меңзейді.
“Гауһар ... ... ... Бұл повестің шарықтау шегі Салтанаттың
өмірден өтуімен басталады.
Қайыржан арқылы бүкіл шығарма оқырманға баяндалады.
Қайыржанның совхоздан әкелген ... де ... ... ... ... ... өтеді.
“Арада бір сағаттай өткенде Салтанат мүлде үнсіз қалды. Тек дәрігер
қыз бен апамның ... ... ... сөйлескендері
естіледі. Олардың өзара не айтып ... ести ... да, осы ... бір ... ұшын ... ... ... отыра алмай
кеттім. Осы сәтте далаға апам шықты. Мен жүгіріп алдына кеп тоқтадым...
- Не, не болды, ... ... о ... ... ... ... ғана бере қойды деп ем-ау,
көзге бір көрсетіп ала қойғалы берген екенсің де, қу құдай!
Мен ішке жүгіре ... ... ... ... ... боп жатыр
екен. Мен келетін болған соң үлкен жұқа көрпені үстіне ... ... ... ол сезе қойды да ақырын қолын созды...
Салтанат менің алақанымды болар-болмас қысқан ... қолы сылқ ... де, ... ... жүре ... Салтанат, Салтанат! Не болды саған?!... Қос тізерлеп отыра кетіп,
оның қап-қара шашынан ... ... [11, 225]. Бұл ... автор
Салтанаттың соңғы демін Қайыржанмен қоштасқаннан кейін босатуы, шығарманы
толықтыра түседі. өйткені, ... ... ... Ыбыш ... ... ... ... Ыбышқа арналуы Салтанаттың Ыбыштың
қатыгез мінезін түзедім-ау деген үмітті, ... ... бұл ... ... шарықтау шегі трагедиялық жағдаймен
аяқталуы. Шығармадағы бүкіл оқиғаның, қақтығыстың тартыстың соңы, ... ол ... не ... ... не трагедиямен аяқталады. Бұл шешуші
кезең белгілі бір ... ... ... ... шешімі соның
нәтижесін көрсетеді. Салтанаттың өлімі Ыбыштың ішкі дүниесін, әкесінің
көзқарасын өзгертті, жақсы ... ... ... ... ... оның
ойы оқырман ойында идеал болып өмір ... ... ... ... Бұл ... ... ... соңындағы Қайыржанның сөзі бола алады:
“Бұл қабірде өршіл мақсат пен үлкен арман иесі жатыр, бұл ... ...... жас ... ... жатыр, бұл қабірде қадіріне жете
алмаған Ыбыштың адал жары ... Бұл ... ... ... ... ... ... махаббатым жатыр” [11, 226].
Әлеуметтік шындықты жазу – ол заманның рухани тынысын ... ... ... ... ... Әлеуметтік шындықты
көркем шындыққа айналдыруда жазушыға ең ... ... бірі ... Ол кең ... ... ... ... қозғалыс, даму
үстіндегі жанды суреттер арқылы көрсету, образды суреттермен елестету.
2.3 Трагедиялық финал
Шығармада финалдың ролі шешуші ... ... ... ... Бұл ... ... “Ведь функция финала – “быть” последним
словом данного “художественного ... и ... его ... ... и ... ... - деп ... негізгі қызметіне
тоқталады. Ал шығармада финал шығарманы концепциялық түрде аяқтайды, тіпті,
шығарма ... ... ... ... ... ... ... [19, 299].
Трагедиялық сюжет сияқты трагедиялық финалдың да ... ... ... ... соңы – бұл ... шешілу сәті. Ал сюжеттік шешім ... ... ... ... ... ... аппақ дүние” повесіндегі финалға көңіл бөлейік.
Финалда неміс қызының басынан алған жарақаттан сауығуы ... ... ... ... ... ... не стесняйся, прошу тебя, поцелуй”, - деді
көзін жұмып. Не істерін білмей толқып қалған ... Анна ... ... ғой, ... сүйе ғой, - деді жанарына ұялаған жасты жаулығының ұшымен
сүртіп, Нұрлан неміс қызын, алғаш та, ... рет ... ... - ... ... Сонсоң бұларға түсініксіз тілде: “Их лиепте зи, – деді. Неміс қызының
осы ауылға келгелі тұңғыш рет өз тілінде сөйлеген сөзі еді бұл [5, ... ... ... өз ... ... рет ... себебі басқа
елдің, басқа ұлттың ортасында өмір сүре алмағандығын қыз ... ... оған жат ... ... ... ... қыз бұл ауылдан
кетеді, бұл Анна-апасымен, Нұрланмен қоштасуы.
Финалдың шешімі қыздың бұл ... ... ... Бұл ... ойдың аяқталуы. Ал ойдың аяқталуы, бір ... ... ... ... ... Яғни финал идеямен тығыз байланыста.
Қыздың өз тілінде сөйлеуі, ол бұл елге ... еніп ... ... да, оның
өз еліндегідей болмайтынын түсінеді. Автордың бізге айтайын деп отырғаны
“фашист” деген ұғымға ... ... ... ... ол өз ... шыққан
болса да, оған қарсы көптеген неміс ұлтының өкілдері болғанын да білеміз.
Яѓни б±л тек халыќтардыњ арасындаѓы ... ... ... пен ... ... ... т‰сінуіміз керек. Біраќ Луиза µз ±лтымен соѓысќа
т‰скен ±лттардыњ бірі ќазаќтыњ ќарапайым жігітін жаќсы кµруі б±л ... ... біз, ... да ... ... кейінгі буын µкілдеріне
зияны тимеуге ат салысуымыз керек.
Н±рланныњ Луизаѓа деген махаббатыныњ µшпестігі автордыњ ... ... ... бота» повесіне келсек, шыѓарманыњ финалында ерткен ќыз
Аќбота µткен тарихымыздыњ ... суѓа ... бара ... ... ... аяќтайтын сµйлем: «Тасжан екі µкпесін ќолына алып зымырап
келеді, ќ±стай ±шып келеді...Санасында сартылдаѓан Аќботаныњ сµзі: ... ... ќала мен ... мањ ... ќуып келе ... ... ... ќатып ќалѓан кірпіш пен тастан жаралѓан алып
адамдар секілді ќорќынышты...ќорќынышты...» [5, 38].
Б±л ой шыѓарманы логикалыќ ... ... т±р, яѓни ... ... ашып ... ... ой-т‰йін. Шыѓарма басындаѓы оќиѓаныњ аяќталуы,
соњѓы кезењі идеяныњ да, наѓыз ашылатын ... ... ... ... ... Ал, енді мына ойѓа кµњіл аударайыќ: ... да µз ... ... оралѓанына ќуанѓан ардаќ анадай, ш‰кіршілік
жасап, толѓана толќиды...жарыќтыќ... Автор тењізді неге алып ... ... ... ... ... Ендеше тењізге кеткен Жетім бота
жетелеген ќыз біздіњ ... ... ... ... ќазаќ ±лтыныњ µткенін,
тарихын, мєдениетін ±мытпай, оныњ ќ±ндылыѓын ќалай да саќтап ќалу ... ... ... ... ±мыт ќалынып бара жатќаны ±лтымыздыњ
трагедиясына айналды.Кµзіміз жетіп отыр, єлі де ... ... келе ... ... ќалу ... ... ќолында.
Шыѓарма соњы мынадай сµйлеммен аяќталады: «Ал ‰ш ... соњ ... ... ... ... ... µмір жалѓасып жатыр, біраќ автор ... ... ол µмір єрі ... ... ... ... ... тіреледі оны кім
білсін?!» деген оймен сабаќтастыратындай. Б±л ... ... кез ... ... шыѓарманыњ финалына ‰лкен ж‰к ... ... ... осы ... ... ... де ... повесіндегі финалдыњ т‰п негізі жауыздыќ пен
єділеттілік арасындаѓы к‰рес аясында сµз ... ... ... ... ... аяќталуында негізгі ой айтылады:
«Ерлі-зайыпты екеуіміз саѓынышпен, ањсаумен ... бес ... ... ... Ќойнында иленіп т±рып ш‰берекке т‰йген партбилетінен
басќа дєнење де жоќ, «трудармияны» ... ... ... ‡й-ішіміз
ѓана жоѓы табылѓандай шексіз баќытќа кенелдік. Бес жыл бойы жаумен жым-жырт
соѓысќан Аќанымды ешбір батырѓа айырбастармын ба. Иє, ол ... бєрі ... еді ... ... [5, 186]. Б±л ... автор Аќанныњ ішкі
к‰йініші, елдіњ басында болѓан «соѓыс» ... ... ... салған
мұңы.
Б±л повесте автор «автобиографиясы басым» дейді. ... ... «Мен б±л ... жазу ... ... де µтірік ќоспауѓа тырыстым.
Ќазіргі заман єдебиетіндегі озыќ ‰лгілерді біле т±рсам да, ой ... ... ... ... ... ... пен
психологиялыќ иірімдерге ќ±рмай, естіген ... ... ... ... ... сылап-сипап, єдемілеуден ќашќаным шыѓар. Таланды
таѓдыр мен ... мол ... сол ... ... ... ... – ќара жерде ќарбанып ж‰рген ќарапайым ауылдастарымныњ
болмыс-тіршілігін, ќайѓы-ќасірет, ... ... ... ... ±мтылѓаным еді», дейді. Шынымен шыѓарма сол уаќытындаѓы
тыл адамдарыныњ ауыр ж±мысы, µмірі суреттелген [5, 186-187].
Шыѓарма ... ... «о, ... µтіп бара ... ... «Ол к‰містеген ер-тоќымы бар кµк жорѓаѓа мініп, ... ... ... еріп ... ... Яѓни «б±, ... баѓаланбаѓан Аќанныњ
ењбегі «о, д‰ниеде» баѓаланатынын автор осы ... бас ... ... ой ... ... ќызы» повесіндегі финалѓа автордыњ мына сµздері дєлел болады.
«Жер бетіндегі ... ... ... ... ±ќсамайтын,
єйтеуір бір ерекшелігімен дараланса, олардыњ мінез-ќ±лќы, жан-ќалтарыстары
да соншалыќты µзгеше ешќандай ілім ... ... ... ... ... не ... т±рѓанын, жан сарайында неніњ жанып жатќанын к‰ні
б±рын білер амал-айла, ќ±рал-сайман ... ... ... ... мен ... ... єрі кейіпкерлерініњ ќиялшыл да арманшыл ... ... Б±л ... ... «Ќар ... Н±рлан, Аманжан,
Баќытжанныњ бір-бірін табиѓат ќ±шаѓында бастарына ќиындыќ т‰скенде тіптен
танимын, досым деп ж‰рген адамдар ... ... ... ... ... ... жолдары олардыњ ќандай
адам екендігінен хабардар береді.
Н±ржанныњ сµзіне тоќталсаќ: «Ал, ... айып ... ... ... деп отырмын, - деді екі жолдасыныњ суыќ сорѓан ж‰зіне
кезек ќарап. – Бала ... ... ... бірге µсіп едік, артыќ-ауыс
айтылѓан сµз болса, кешіріњдер. ¤мір атты ±заќ сапарды бірге ... ... ... ... емес ... Мен осы ... – Ќар ќызы мекенінде м‰лдем
ќаламын. Ал ол ... ... ... оныњ ... ... Аманжанныњ тањдаѓан жолы:
- Ал, Бєке, - деді жанында ќалѓыњќырап отырѓан Баќытжанды ...... ... атќан жерде ќалып ќоюѓа мен де бел ... ... аз ... ... мєњгілікке, єзірше µзім де білмеймін... Таѓдырдыњ
жазуы да осы ... ... ... не жењілем, не жењем, не соныњ жолын ќуып
кетермін, єйтеуір, ... ... ... келмейді. ‡лкен өмірге кішкентай
адамдар ѓана сыя алады... Хош. Ендігі келгеніњде б±л жер – ... асуы ... ... ... ... ... т±рып ќалѓан Баќытжанныњ кµзі
ашып, жанарына жас ‰йірілді. Жиырма жыл ... екі елі ... ... аппаќ кењістіктіњ єр жеріне быжырата таратып, ауылѓа соќа
басы ќалай ѓана ќайта алады. Біраќ ... ... аќ ќар, кµк ... ... т±ра ... єсте де ... тек ќана алѓа ... керек,
толассыз мєњгілік ќимыл керек»... [5, 380]. Шыѓарма финалы ... Яѓни ... ‰ш ... ‰ш ... тањдауы µмірде адамныњ тањдайтын
жолдарыныњ ‰ш баѓытын кµрсете отырып, образдардыњ болмысын ашады. Финалдыњ
б±лай аяќталуы ... ... ... ой ... ... шыѓарма финалына зер салсаќ, ќозѓаѓан
таќырып аясына ќарай, финалы трагедиямен аяќталуы басым келеді. ... ... ... ... «Біз ... ... ... атты
шыѓармаларын айтуѓа болады. «Мазасыз к‰ндер мен ... ... ... ... бір ... екі ... да ... аз к‰нде,
тіпті аз саѓатта µмір бойы кездеспеген, м‰мкін кеткен адамдарымен кездесіп,
сырласып, м±њ ... ... ... ... да ішкі ... ... ... бір-бірімен сыр шертіседі. Ењ аяныштысы
ќоштасулары, жєй ќоштасу емес, ... ... ... ... Олар бір-бірімен кездесе ме, кездеспей ме µздері де білмейді,
біраќ олар ... ... ... ... ... к‰ндерде»
финалда ќимастыќ, ќоштасу сєті суреттеледі: «Ол ... ... ... поезбен ќоштасып ж‰гіріп келеді. Басындаѓы шляпасы да ... ... ... ... сµз жоќ ... Сау болыњыз! – Мен оныњ ќолын ќатты ќыстым.
Оныњ ж‰зіне ќимастыќпен к‰лімсірей ќараѓанымда, кµзінде тµњіректеген ... ... Ол да мені ... ... ... соњ буалдыр саѓымѓа ... ... Арыс та ... [11, ... ... идеясыныњ к‰рделілігіне байланысты Финалы да
аянышты аяќталады:
«Т±њѓыштыњ хабары шыќќанда ќайтсем де жеткізем деп ... ... оныњ ... ... ... беті бері ... далаѓа кіріп-
шыѓуѓа жарап ќалѓан ‡кітай ¤мекейдіњ аузынан б±л ... ... «не ... саќалы шошањ ете т‰сті.
Алыстан кеп ќалар деп к‰ттіретін аѓайын-туысы жоќ Т±њѓыштыњ с‰йегін
ауыл кісілері ертесіне сєскеде шыѓарды. Оныњ ... ... ... жоќ.
¤мірге µзі ќалай тыныш келсе, солай ... ... ... Тек ... үйіп ... күтпеген жерден Өмекей ғана өкіріп жылады. Оның неге
бұлай жылағанын былайғы жұрт түсінген де жоқ [11, ... дәл өз ... ... ... ... ... үлкен мән бар
сияқты. Автор финалды трагедиямен аяқтауы жалғыздық деген ұғымның сонша
ауыр, әрі қорқынышты екенін ... ... ... ... ... үшін өзін де о дүниеге мойнында кетіру арқылы ... ... ... ... сол ... ... басталды емес
пе? Оның жылағаны да осы себептен. Бұл жерде екі ... да ... ... ... өмір бойы ... өтуі еді. ... ... жаралған” дейді емес пе қазақ халқы. Осы ... ... ... ... жанашыры, туғаны жоқ, мынау үлкен жер ... ... ... ... ... не бар? Бұл да адам ... үлкен
трагедия.
Тіршіліктегі Қыжымгүл мен Киеванның жалғыздығы, ұрпақ жалғастығының
болмауы шүйкедей шал мен ... ... өмір ... өте ... Шығарма
соңында Қыжымгүлдің немересі табылып, екеуі қайта ... ... ... ... ... өтіп, Киеванның немересін күтуі суреттеледі.
Бұл шығармада, яғни сюжеттік шешімде Қыжымгүлдің ... ... одан әрі ... түседі. Егер Қыжымгүл тірі болса, шығарма соңы
да сәтті аяқталушы еді. Бұл ... ... ... ... ... екі қаламгердің де шығармаларынан адамзат болмысының болашағына
деген алаңдық бар. Адам бойына жауыздық, қаскүнемдік, ... ... Адам ... тек қана ... пен имандылықты бетке ұстап дамуына
не кедергі? Міне, осы ... ... жағы ... ... ... тереңдете түскен.
ІІІ Т А Р А ... ... ... стильдік ерекшеліктер
70-80 жылдардағы қазақ прозасында қоғамда болған ... ... ... құлдырауы саяси проблемалардың әсері ашық түрде көрініс
тапты. Осы пробламалар адам болмысына тереңірек үңіліп, ... ... сын ... ... ... Әдебиетте де жаңа көркемдік
ізденістер, ерекшеліктер туды. ... адам ... ... ... ... ... тарихи-әлеуметтік жағдайлармен де байланысты.
Кеңес дәуірінің 70-80-жылдарында көркем өнердегі “жаңа адам” бейнесін
жасау талаптары әлі ... да, бұл ... ... солғын тарта бастады.
Қазақ прозасындағы адамтану қырлары ерекше мән беруді қажет етеді. ... ... ... көзқарасы, тану деңгейі, оның ... ... ... мен ... әсер ... қазақ прозасында осыған дейін алдыңғы, жетекші жанр
болып ... ... ... ... және ... ... ... болды. Әлеуметтік қырына келсек, әңгіме, повесть жанрларында адамдық
инабаттылық, ар-адамгершілік мәселелері ... ... ... ... ... ... өзіне тән шығармашылық
ерекшеліктерін байқауға болады, олар диалог ... ... ... ... Адам ... ішкі қыр-сырын ашуда, көркемдік деталь
қолдануда, ... ... ... ... мен ерекшеліктері ерекше
көңіл бөледі. Сол арқылы кейіпкерлердің психологиялық портреттерінің,
шығармадағы ... ... ... ... ... ... айқындауда
шешуші ролін ашып көрсетеді.
Терең философиялық ... ... ... езу ... ерекшеленетін Д.Исабеков. осы кезеңнің әдебиетінде ... ... ... тән ... ... ... қаламгерлер.
Бұл қаламгерлерге романтикалық рух, ақындық асқақ пафос тән. ... ... ... ... ... ... таратып, талдауда ғұмыр жігін сөзбен ашатын сезімі
сергек, ... ... ...... Ол ... өмірді жақсы жете танып-білген зерделі суреткер.
О.Бөкейдің шығармаларын бірден ... ... ... ... жан ... ... бойлай алатын психолог, жаратылыс пен
адам арасындағы сабақтастық жұмбағын ізденуші философ.
Д.Исабеков ... ... ... әдебиетіміздегі орны туралы:
“Оралхан шығармалары қай заманда болмасын ... ... ... да ... ... бір ... ... көркемдік
үйлесімділік пен пафосты бір философиялық бағанға бойлай білуінде” [5, 3].
Сонымен ... біз ... ... ... қалай бірден
танитынымыз қандай белгі? Ол туралы Сәбетқазы Ақатаев “Тереңнен ... ... ... ... қос ... ... тәсіліне құмар.
Мұндай параллелелизмнің тек сюжет пен композицияға ғана емес, шығарманың
ішкі мәйегіне, ... мен ... ... ... бар. ... ... ... диалектикалық теке-тірес пен тайталасқа жиі
түсіріп, жақсының несібесін жаманға ... ... ... ... ... тіпті келекеге түіріп отырады” [5, 144].
Иә, оған куә Ақан мен Құмырай, Нартай, Нұржан мен ... ... ... ... мен ... Упр.
Сонымен қатар Д.Исабековке де, О.Бөкеевке де тән ерекшелік ... ... ... ... ... “Қар қызындағы” үш жігіттің оқиғасы
аз күндік оқиға, “Жетім ботадағы” Тасжанның оқиғасы аз күндік, яғни ... ... Бұл ... ... ... оқиғасы бас кейіпкер
Тасжанның Ақтау қаласында болған 5-6 күндік қысқа мерзімін қамтиды. ... ... көп ... бір адамның ғұмыры бір шығармаға жүк
болып жататын. Ал ... ... ... ... ... немесе қысқа
мезеттегі күйін бейнелеу арқылы да повесть ... ... ... ... ... ... шектеулігінде деп түсінуге болмайды, қайта
сюжетті адамның ішкі ... ... ... ... ... адамның табиғатына дендеп енуді көздейтін ізденістерді көрсетеді. Сол
секілді Оралханның кейіпкері де заман жайына терең үңіліп, өміршең ... ... ... ... шығармаларында “Мазасыз күндерде”, “Өкпек жолаушыда”, “Пері
мен періштеде” аз уақытқа көп мағына беруді, ірілі ... ... ... ... ... мен ... ... айға созылғанмен,
ғасырдай боп көрінген айырылысудан кейін ерлі мен зайыпты екеуі ... Осы ... ай бойы ... ... ... жас ... алдамшы,
өзімшіл қасиетпен астасқан ойларын жаңбырдай ... ішкі ... ар мен ... ... ... ... Ол өз ... жекпе-жек
арпалысып, отыз сегіз жыл ғұмырының ішінде осы сегіз айда өмір ... не ... ... пен ... ... барлық-барлық
мақсаттардан әлдеқайда биік, әлдеқайда асқақ тұратынын ұғынды. Ендігі ... ... ... да, ... де осы ... ... қоғамдық-экологиялық өзгерістерді халыққа әдеби ... ... ... уүшін қазақ әдебиетіне, қазақ халқына тән
ерекшеліктерді пайдаланды. Экологиялық ... ... ... ... ... ... ... “адам мен табиғат” қарым-қатынасын жан-жақты
қарастыру арқылы ... ... Ол ... жету үшін ол бір жағы
ұлттық дәстүрдің бұзылуын, ұмытылуын мәселені ашу үшін ... ... ... ... философиясын өткен мен жаңаны салыстыра отыра
көрсетуге және осындай жолмен ол ... ... ... ... ... ... автор шығармада ұлттық характерді танытатын
символдық элементтерді байқаймыз. Әңгімелерінің ... ... ... ... ... ... ... “Құм мінезіндегі”
Қарақұйрық, “Сайтан көпірдегі” ... ... ... Қар ... ... ... символдық элементтер. “Сайтан көпірдегі” Анау, ... ... ... ... Бұл ... ... ғана тән
шығарма идеясын тереңдете түсуге қолданатын ... ... ... ... ... - әрі ... әрі романтикалық
бейне. Оның тұрмыс-тіршілігі де, теңіз жағасындағы қораш тамы да, ішкі
жиһазы да. ... он ... ... ... әсер ... ...
бүгінгі заман келбетіне мүлде қарама-қарсы өмір ... ... ... да Тасжан оған ынтық. Дүниедегі мейірімділік пен ... ... ... осы бір ... ... ... ... секілді.
Ж.Ж.Жарылғапов “Жетім ботадағы” шалдың бейнесі туралы: “Тек орталық
кейіпкерлер емес, шығармада бірді-екілі ... ғана ... да ... ... ... ашып ... ... тән
тағы бір стильдік өрнек. Сондықтан да ... оның ... ... ... ... ... жүргендер болып келеді” [12, 81].
Шығарма кейіпкерлерінің ой-толғаныстары мінез-құлқы мен көңіл-күй
ерекшеліктері нақтылы ... ... ... ... жатады. Олардың
рухани дүниесіндегі сілкініс, ақтарылған сезім, шарықтаған қиял бір-бірімен
байланыса келіп, кейіпкер жанының, фарактерінің диалектикасын, ... ... ... ... ... ... Сондай әдеби өрнекті
жеткізу тәсілдерінің бірі портрет. Әдеби портрет кейіпкердің сыртқы ... ... оның ... ... ... “портреті” де болады.
Кейіпкердің сұлу, әдемі портреті мен ... ...... ... беріледі Оралхан шығармаларында кейіпкерді ... ... әсер ету күші ... ... ... ... кейіпкерлердің сан қилы сезімдерін, байланыстарын сынаптай
тұрақсыз көңіл-күйлерін тап басу үшін ұтымды құрал ...... ... ... Аспан шал, “Өліарадағы” Қойшы бейнелерін
автор монолог арқылы ашады.
Сонымен қатар портрет сияқты әр алуан ... ... ... ... тіл ... – оның ... ниет-пиғылын, шыққан ортасын,
адамдық сипатын, характерін танытатындықтан көркем бейнені даралаудағы мәні
айрықша.
Кейіпкерді жазушы әдетте өз ... ... өмір ... ... ... ... кейіпкер өзінің мінезіне, алған тәрбиесіне,
өскен ортасына, ... ... ... сай ... ... ... ... толы туындылар. “Елең-алаң”,
“Жетім бота”, “Мынау аппақ дүние” толған ... ... ... ... ... ... ол сол шығармалардың жанры мен ... ... ...... тіл ... бір ... шығарма өзінің образдылығымен ерекшеленеді. Теңеу, метафора,
эпитет, метонимия, синекдоха, әсірелеу, ... т.б. ... ... тек өлең ...... ғана ... прозаға да тән екенін, оның
ішінде лирикалық үнде келетін повесть, әңгімелерінен ... ... ... ... ... ... атты еңбегінде: “Шығарма аттарын
аллегория, перифраз тәсілдерімен беру – ... ... тән ... ... құлыны” – жас адамның арманы ... ... ... ... ... ... ... қызы”, “Мұзтау” сияқты
шығарма аттары да астарлап ... ... мен ... ... ... берсек, мұндай троптардың небір үлгілерін көбейте беруге болар
еді. Оралханның ... ... ... тігісі жатық түскен,
өйткені ... ... ... ... ... ... мен оларға үндес автор ... ... ... ... ... да, ... ... даралықты, жазушының өзі қолтаңбасын танытатын стильдік
амалдардың бірі – ... ... ... ... Бұл саладан
қарағанда, О.Бөкеев тілге аса бір ұқыппен қарайтын, сәйкестік, ... ... мен ... ... қаламгер екені көрінеді [20,
131].
Диалог, монологтерді ... ... ... ... ... қатысты және бір ерекшелігін атауға болады. Кейіпкерлерді әр
қилы сөйлете білу – ... ... бір ... ... ... Кейіпкер сөзі – образды ашатын, шығарманы шындыққа ... ... 20-30 ... көркем әдебиет дүниесінде қалам
тартып келе жатқандардың бірқатарында, оның ішінде біз ... ... ... ... Бөкеев те, қазақ тілінің сөз ... ... ... ... сезіледі. Осы ниетпен сирек сөздерді, мағынасы күңгірт
тартып, ұмыт бола бастаған көне сөздерді және ... өзі ... ... ... және молынан кәдеге асырып жатқан әрекет – ... ... ... ... ... нормада бар, бірақ сирек жұмсалатын ... ... ... (мал ... ... ... кісілік сияқты
сөздерді жазушының орынды жұмсалуы - өте ... ... бұл ... тілін
шебер қолдана білетінін дәлелдейді.
Жалпы халықтық тілдің, ауызекі сөйлеу тілінің, ... ... ... сөз ... ... құралдарын жақсы білетін жазушы О.Бөкеев
оларды есебін тауып, ... ... ... ... ... ... ... мән мағынасын контекст арқылы немесе өзге бір ... “Өз ... ... сөздерді молырақ енгізіп жүрген
өзге қаламгерлермен салыстырғанда, Оралхан бұл әдістерді әлдеқайда кеңірек
пайдаланады, сондықтан оның ... ... ... ... ... ... оқушы қауым тіксінбей қабылдайтын тәрізді.
О.Бөкей шығармаларында сөйлемдер күрделі сөйлемдерден тұрады. Аралас,
құрмалас, сабақтас құрмалас сөйлемдер ... ... ... ... білдіреді. Оралхан ағамыздың тілі мол материал беретін шұрайлы,
тұңғиық әлем” [20, ... ... ... ... тіл ... төңірегінде ой қозғаған
Рабиға ... ... ... бұл саладағы жақсы нышан.
Синтаксистік ... ... ... төл ... ... “өз тілдерінде сөйлеу”, тілмарлыққа салынбау, әдеби нормада
болғанмен, сирек тұтынатын сөздерді ... ... ... ... ... ол кісі көре ... жазушы Д.Исабеков Оралханды бөлектеп тұратын ... ... ... ... ең жек көретінің, ең қас дайын жауың дайын
рецепт, дайын трефарат еді. ... уақ мал ... ... ... тура келсе сен есебін тауып тұяқ тимеген жер тауып алар ... ... де ... ... ... ... тыңдай алмаушы ең. Әдебиетте де
солай. Тіпті өз жазғаның өзіңді бір ... ... бара ... бәрін
аяусыз сызып тастап, жаңа беттен бастар едің. Бәрі ... ... ... ... еді, - деп ... ... жоғары баға
береді” [21, 4].
О.Бөкей портреттерінен біз шындығында да ... ... ... айтқызбай танимыз. Тек өзі ғана емес, кейіпкерлері де ... ... өр, ... ақ-адал, кіршіксіз таза. Қай шығармасын
оқысаңыз да қаламгер көзінде ой, қабағына мұң ұялаған ... ... ... ... ... ... ... құлшынып
тұрады. Сонымен қатар, ағамыздың шығармаларында кездесетін ... ... ішкі ... ... ... ... ... тұтастығын
қамтамасыз етуге қызмет етіп, кейіпкер характерін аша түскен.
Шығармада пейзаж көрінісі тек табиғаттың үскірігі, табиғаттың бораны
ғана ... ... сөз ... өмір ... ... ... ... ащы шындығы.
Сонымен қатар, Оралхан повестерінде символ, халықтық ... ... Ол ... ... ... ... арқылы дамыта
отырып, көркемдік формаға келгенде, тұспалдап ... ... ... ... ... айту керек, Оралхан әңгімелерінен, новелла хикаяларынан
белгілі сюжетке құрылған тұтастықты, оқиғаның ... ... ... ... жоқ. ... оның орнына кейіпкердің өзімен-өзі боп,
оңашалануын, ішкі тебіреніске беріліп, толғаныс-толғау ... ... ... гөрі ... ... ... ... де автордың ойы кейіпкер
ойымен тұтасып, ұласып жатады.
Оралханның мынау жаңа кітабында – ... ... ... ... “Өліара” повестері, бұл дүниелердің бәрінде жас ... ... ... психологиясы нәзік берілген. Жалпы нәзіктік, реңк
бояудың молдығы, мынау ... ... ... ... ... ішкі ... – Оралханның әлгі аталған қай шығармасына да ортақ
белгі, ортақ нышандар”.
О.Бөкей – ХХ-шы, ... ... ... ... ... ... ... жұлдыз. Жүрісі бөлек, стилі ерек қарымды қаламгер.
Ешкімге ұқсамайтын талант иесі.
Аспан қарт пен таза ... ... ... ... ... ... да ... емес. Аспан – адам рухының аса биіктігін, өрлігін, кеңдігін
меңзесе, Таған – талай тауқыметті ... ... ... ... ... ... – адам жанының мөлдірлігін көрсетсе, Ерік – есер ... ... ... ... ... Құтжанұлы: “Барлық шығармаларына ортақ ойдың желісі – бас
қаһарман мынау ... ... өзі ... ... ... ... ... Психологиялық портрет жасау үшін көздеген
кейіпкерлерін мұң мұхитына бойлатып алуы да – ... ... ... бір ... туын ... жатқан драмалық дүниелерін, “Өз отыңды
өшірме” атты өзекті романын қызуы жеткілікті әдемі ... ... тек ... ... Оралханның өзгелерден оқ бойы озық ұрары
айдан ... - деп ... ... ... [22, ... әлеуметтік тіршілік тынысын басып айта салу ... ... ... пен ... ... тән. Қаламгер өз оқырманының жан-
дүниесіне кіре ... адам ... ... келбеті, кейіпкердің
психологиялық жиынтық болмысы сияқты қасиеттерді аса бір сыршылдықпен ашып
көрсетеді. “Адам. ... ... қос ... назардан тыс қалдырмайды.
Көркем шығармада үлкен орын алатын – деталь. Ол ... ... ... қана қоймайды, оның ажарын ... ... ... да ... ... ... ... портрет, диолог қандай
міндет атқарса, көркем деталь да сондай қызмет атқарады. Соңғы жылдардағы
көп әңгімелерде табиғатпен, ... ... ... ... адамның
адамгершілігін айту мәселесі алға қойылады”, - дейді С.Асылбеков.
О.Бөкей мен Д.Исабеков повестеріндегі детальдарға назар ... ... ... ... ... мінезіндегі” Қарақұйрық, “Сайтан
көпірдегі” көпір, ... ... Қар ... ... ... Ақбота символ
әрі деталь мәнінде қолданылған. ... ... ... роль ... ... ... ... басып айта алу сияқты сипаттар
Дулат ... ... тән. ... өз ... ... ... адам тағдыры, қоғам келбеті, кейіпкердің психологиялық жиынтық
болмысы сияқты қасиеттерді аса бір сыршылдықпен ашып ... ... ... “Адам. Қоғам” дейтін қос мүддені назардан тыс қалдырмайды.
Д.Исабековтікі ащы, ащылығы сондай кейде ол бүтін бір ... ... ... үкім ... ... ... ... жетіп
барып жығылады. Мұндай ерекшеліктер олар өмірге әкелген шығармалардың
бүткіл көркемдік ... ... ... ... біз ... тиянақсыз түрде суреттелуін
байқаймыз.
Ж.Ж.Жарылғаповтың ойынша адам мен оны ... ... ... ... ... жеке тұлға басындағы
трагедия ерекше суреттеледі. ... ... ... ... ... осы ... ... басым. Жазушы кейіпкерлерінің басындағы
ахуалды белгілі бір ... ... ... ... жаба алмаймыз. Дулат
шығармаларындағы болып жататын оқиғалар ... ... ... ... ... ... қай ... болып жатқанын тек
адамдар қатынасынан, анда-санда бір ... ... ... тұрмыстық
суреттерден, кейіпкерлердің сөз саптау ерекшеліктерінен ғана таба аламыз.
Автор үшін ол ... ... та ... ... біз ... ... ... жазушының нақты бір қоғамдағы әлеуметтік шындыққа
келіспеу ... ... ... ... ортақ категориялардан
туындайды [12, 48].
Тағы бір ерекшелігі туралы: “Кейіпкерлерді ... ... ... ала ... ... ... ... көрсетуге ұмтылу мысалдарын
біз Д.Исабеков повестерінен де ... ... ... ... ... ... Қыжымгүлдердің бүгінгі күнгі сезім-
сергелдеңдерінің сыры ... ... ... ... ... ... ... тіршілігіндегі алуан-алуан өмір үзінділерін алып,
әр кезеңдегі ... ... бере ... ... ... рухани
сезімдік бітімін қалыптастырады. ... ... ... ... ... ... жасауда көп жағдайда адам ғұмырын тарихи-
хронологиялық үлгіде суреттеуге ден қояды да жеке ... ... зер ... [12, 157].
Туындыдағы суреткерлік шеберліктің қапысыздығы жазушының ... ... ... ... даралауының, баяндау стилінен де
айқын аңғарылып отырады.
Ќ О Р Ы Т Ы Н Д Ы
70-80-жылдардаѓы ќазаќ прозасында елеулі µзгерістер, тыњ ... ... ... ... ішкі ... ... ... т‰сті. Адам табиѓаты мен µмір ... ... ... ... ... толѓаныстыњ артуы, кейіпкер
м‰сіндеудегі, оныњ ... ... ... ... ... ... туынды болмысындаѓы драматизм, лиризмніњќуаттануы 70-80 жылдар
прозасыныњ айтарлыќтай ерекшелігі болды.
Б±л жылдардаѓы ќазаќ прозасы адам ... ... жєне ... ... концепцияларѓа сай дамытуды кµздеді. Б±л проза табиѓат пен
адам, табиѓат пен ќоѓам ќарым-ќатынастарына ден ќоя келіп, адам жєне ... ... ... ... танылады. Мысалы, ... ... жєне адам ... ... ... ... с‰йене отырып суреттейді.
ХХ ѓасырдыњ 70-80 жылдары ±лттыќ ... ... ... ... ... ... ќоѓамдаѓы єділетсіздіктен туѓан трагедия
тµњірегінде сµз ќозѓалды.
Б±л кезењде жетекші жанр ретінде повесть жєне ... рµлі ... ... ... алѓа ... осы жанр ... қаламгерлеріміз заманныњ
кµкейкесті мєселелерін кµтерді.
Адам баласыныњ мєњгі таќырыбы жаќсылыќ пен жамандыќ, осы ... ... ... ... ... жазу ... О.Бµкей жєне Д.Исабеков ... Б±л ... ењ ... ... ұстағанымыз терењірек
ќарастырѓанымыз осы кезењдегі повестердіњ идеялыќ ... ... ... ... ... кµбі Адам ... ... ќарастырылып, оныњ ќоѓамдаѓы орнын баѓамдап, ... ... ... ... кµп ... тигізді.
Адам табиѓатына уаќыт аѓымы мен ќоѓамдаѓы ірі µзгерістердіњ ... ... Адам ... сырт µмір ... алмайды. Сол себептен
адамныњ психологиялыќ, ... ... ... ... сай ... ... проблемаларѓа жєне адамзатќа наќты баѓа бере аламыз. ... ... ... ќарастырылады.
Ендеше, адамныњ адамгершілік ќасиеті де ... ... ... ... ... ... єдеби процестіњ ерекшелігі –
б‰гінгі тањдаѓы ењ кµкейкесті ... ... ... ... ... ар-±жандыќ дењгейі.
Осы т±с ќаламгерлердіњ ќатты назар аударып, шешуге тырысќан ...... оныњ ... болмысы, тіршілігініњ тірегі, айнала
ќоршаѓан д‰ниемен ... ... ... ... ... басты
объект болатын µмірлік, философиялыќ проблема.
Шыѓармалар кµбіне б±л кезењде философиялыќ, психологиялыќ т±рѓыдан
ќарастырылды. ... ... ... ... «Ќазіргі шеберлік
сатыларыныњ биіктеу нєтижесінде ќимыл, оќиѓа жадаѓай тартыстан гµрі ішкі
импульстен туындайтын ... де ќызу ... ... ... м‰мкіндігі
µскен, таныс сюжет пен конфликт, белгілі шешім жолыќтырѓандай тыњ ... ... ... зор ынта ... [17, ... Д.Исабеков шыѓармалары осы ойдыњ куєсі бола алады. Ішкі
ќаќтыѓыстыњ драмаѓа айналуы, ќаќтыѓыстыњ аяќ астынан ширыѓып ... ... µмір ... біз ойламаѓандай шешілуі шыѓарманыњ идеясын
терењдетіп жібереді. Таѓы бір ерекшелік ... ... ... ... ... тєсілі арќылы ашу, сомдау тєсілініњ ењ жаќсы
кµрінісі екі ќаламгер ... ... ... ... ауыл ... ¦лы Отан ... кезењіндегі тыл
µмірін, ќазаќ даласыныњ тынысын танытќан туындыларда сєтті ќолданылды.
Мысалы, ... ... ... ... «Біз соѓысты кµрген жоќпыз»,
О.Бµкейдіњ «Ќар ќызы», «Жетім бала», «Бєрі де майдан» повестерінен кµреміз.
Сонымен ќоѓамымыздыњ ... ... ... ... б±л
кезењніњ қомақты мєселелерініњ бірі болѓанына кує болдыќ. Мысалѓа алсаќ,
О.Бµкеевтіњ «Атау ... ... ... ... ... ... ... «Ќар ќызы», «Елењ-алањ» повестері, Д.Исабековтіњ «С‰йекші», «Пері
мен періште», «Дермене», «Гаућар тас» т.б. ... ... ... ... ... ... єдебиетіндегі адам болмысы
мен оныњ µміріне біржаќты социологиялыќ кµзќарасќа ‰лкен соќќы ... ... ... ... ... жєне реалистік мєні ‰лкен. Кµркем
туындыдаѓы трагедиялыќ мазм±н мен трагедиялыќ финалдыњ єлеуметтік-ќоѓамдыќ,
тарихи-саяси астары ерекше. ¤йткені ќазаќ ... ... ... ... мен ... ... ... адамныњ абсолютті бостандыќ
аясында дамуына м‰мкіндік бермейтінін, ... µмір ... ... ... орта ... µз ... кµрсете білді.
Сонымен бірге, кµркем шыѓармадаѓы трагедиялыќ шешіммен трагедиялыќ
сюжеттердіњ символдыќ жєне реалистік мєні ќаламгерлердіњ адам ... ... ... ... ... ќызмет
атќарады. Єдебиеттегі адамдыќ аспекті б±л жылдары кењес мєдениетініњ
ерекшеліктерінен ірге ... ... ... ... ... ... б±л ... адамды, оныњ ќарама-ќайшылыќќа
толы табиѓатын шынайы кµрсетуге барынша к‰ш салды.
Айнала ... ... ... ... ... т‰рлі
категорияларын танып білу ‰шін ењ єуелі адамды танып-білу ... Б±л ... ... бері келе ... Адам ... ... берген сайын
к‰рделе береді.
Єдебиеттіњ маќсаты адамныњ табиѓатын, болмысын зерттеу ... ... ... ... рухани табиѓаты, адамгершілігін бейнелеп
кµрсету. Біраќ ќоѓам алѓа ... ... ... ... сайын танылуѓа да
ќиындайды, сонымен ќатар жањашыл ... ... ... б±л ... ӘДЕБИЕТТЕР
1. Ахметжан Т. Жазушылық дегеніміз шындыққа жүгіну. Қазақ әдебиеті, ... 20 ... ... А. Сµз ... ... 1985.
3. Єуезов М. Жиырма томдыќ шыѓармалар жинаѓы. 20.Т. –Алматы: Жазушы, 1985.
–456 б.
4. Ожигова С.И. ... ... ... Изд.: Русский язык. –Москва,
1988, -750 с.
5. Бөкей О. Екі ... ... ... Том І. ... ... 1994, -495 ... Мигдал А.Б. Что я читаю сегодня: ... на ... // Лит. ... 1989, 4 ... №1.
7. Хамзин М. 60-80-жылдардағы қазақ романының стилі мен ... ... ... алу үшін дайындалған диссертация. –Алматы, 1997,
-339 б.
8. Этов В.И. ... ... и его ... – Москва: Знание, 1989, -64 с.
9. Иванов В.В. И дышет почва и судьба. // Лит. ... ... 1988, ... ... ... Д. ... ... еді. //Қазақ әдебиеті, 2003, №39, 4-
бет.
11. Исабеков Д. Екі ... ... ... І Том. ... ... 1993, -544 ... ... Ж.Ж. ХХ ғасыр соңындағы қазақ прозасының идеялық-эстетикалық
мәселелері. Қарағанды, 2003, -175 ... ... Г.Н. ... литературы. –Москва: Высшая школа, 1978, -351 с.
14. Волков И.В. Теория литературы. ... ... ... 1995, ... Грицанов А.А., Овчаренко В.И. Человек и отчуждение. –Минск: ... 1991, -127 ... ... В.А. ... советская проза (60-70 гг). –Москва: Высшая
школа, 1984, -272 с.
17. Майтанов Б. Қазақ прозасындағы замандас ... ... ... ... 1982, -140 б.
18. Бөкей О. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Том ІІ. Повестер. –Алматы:
Жазушы, 1994, -493 ... ... Л.С. ... в ... ... ... -Москва, писатель, 1990, -395 с.
20. Сыздыќова Р. Сµз ќ±діреті. –Алматы: Санат, 1997 –223 б
21. Исабеков Д. Өмір деген ... // ... ... 4 қазан, 2003, -3
б.
22. Құтжанұлы Ә. Көркем сөздің құлагері. // ... ... 6 ... ... ... Т. Үш ... ... Жазушы, 1977, -196 б.
24. Бөкеев О. Біздің жақта қыс ұзақ. Повестер жинағы. –Алматы: Жалын, ... ... О. ... ... –Алматы: Жалын, 1987.
26. Оралхан. Күлейменова Б. Неге біз осындаймыз? /Кітапта: ... ... ... ... 2000, -320 ... Рай Қ. ... мұзбалағы. Жұлдыз, 1992, №7, 181-187-б.
28. Қирабаев С. Шығармалар. Екінші том, Сын мақалалар мен ... ... 1992, -544 ... ... ... жыры. Кітапта: Бөкей О. 2 томдық шығармалар. І
том. –Алматы: Жазушы. 1994, -496 б.
30. ... С. ... ... Сын ... ... ... ... 1993, -624 б.
31. Пірәлиева Г. Оралхан шығармаларындағы қияли бейнелер. Жалын, 1993, №9-
10, 93-97-беттер.
32. ... О. ... ... ... Повестер, әңгімелер. –Астана,
Елорда, 1999, -328 б.
33. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. –Алматы: Ана ... 1996. –240 ... ... С. ... ... Сын ... мен зерттеулер. ІІ том.
–Алматы: ... ... С. ... ... ... ... портреттер.
–Алматы: 1988.
36. Єдебиеттанудыњ µзекті мєселелері. Ѓылыми жинаќ. Алматы: 2002.
37. ... Т. ‡ш ... ... ... Тоќбергенов Т. Ай м‰йіз. Алматы, 1990.
39. Кєрібаева Б. Талап ... ... ... ... Ш. ... парасаты. –Алматы: 1997.
41. Єуезов М. 20 том (монография, маќалалар). –Алматы: Жазушы, 1985.
42. Ж±малиев Ќ. ... ... ... ... ... Р. ... ІІ том. ... 1991.
44. Кєкішев Т. Оњаша отау. –Алматы, 1982.
45. Кєкішев Т. Ќазаќ єдебиеті сыныныњ тарихы. ... ... ... ... Т. Сын сапары. –Алматы, 1971.
47. Ќабдолов З. Арна. –Алматы: 1988.
48. Хамзин М. Ќазіргі ќазаќ ... ... ...... т±лѓалар
µмірініњ шындыѓы». Ќараѓанды, 2001.
49. ... М. Єр ... ... ... ... ... ... Ќаратаев М. Єдебиет жєне эстетика. / ... ... ... ... Ѓ. ... ... ... Жазушы, 1970.
52. Н±рѓалиев Р. ¤нердіњ эстетикалыќ нысанасы. –Алматы: Мектеп, 1979.
53. Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік ... ... ... ... ... Дәдебаев Ж. Қазіргі кезеңдегі қазақ тарихи прозасының дамуындағы Әуезов
дәстүрі. –Алматы, 1989, –47 б.
55. Дәдебаев Ж. Қазақ тарихи ... ... мен ... ... 1989,
–78 б.
56. Ахметжанов Т.Жазушылық дегеніміз шындыққа жүгіну. // Қазақ әдебиеті,
1997, №20, 4-5 ... ... А. ... ... өткн ... // Қазақ әдебиеті, 2003, 3
қазан, 5 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Д. Исабеков шығармаларының көркемдік ерекшеліктері42 бет
Демеулік шылаулардың қолданылуы (Д.Исабеков «Қарғын» романы негізінде)44 бет
Дулат Исабеков48 бет
Дулат Исабековтың өмір жолы29 бет
Көңіл құпияларын ашқан жазушы43 бет
О.Бөкеев шығармаларындағы бейвербалды амалдар59 бет
Оралхан Бөкей (1943-1993)19 бет
Оралхан Бөкей шығармаларындағы аңыздық желі44 бет
Шәңгерей Бөкеев37 бет
Шәңгерей Сейіткерейұлы Бөкеев9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь