Қазақ тіліндегі толымсыз көмекші етістігінің табиғаты

Мазмұны.

Кіріспе

1. Жұмыстың жалпы сипаттамасы

І тарау. Қазақ тіліндегі толымсыз көмекші етістігінің табиғаты.
1.1. Толымсыз көмекші етістіктің зерттелуі.
1.2. Толымсыз көмекші етістіктің толымды көмекші етістіктен айырмашылығы.
1.3. Толымсыз көмекші етістіктің түрлері.
Толымсыз көмекші етістіктің зерттелуі
Сөз таптарының ішінде грамматикалық тұлғаға да, мағынаға да бай сөз таптарының бірі –етістік. Сондықтан да бүгінгі күнге дейінгі жарық көрген түрлі ғылыми оқулықтарда етістікке баса назар аударып, арнайы тоқталып, сөз етеді. Мәселен, А.Ысқақов “Етістіктің күрделілігі мен қарымдылығы оның аса өрісті лексика-семантикалық сипатымен, бай лексика – грамматикалық формаларымен, көселіңкі синтаксистік қызметімен тығыз байланысты.
Етістіктің лексика –семантикалық сипатының мейлінше өрісті болатын себебі – ол семантика тек субъектінің іс-әрекетін ғана емес, табиғат ауқымында, қоғам өмірінде ұшырасатын, адамның абстркты ойы мен санасы арқасында туатын неше алуан амал, әрекет, іс, қимыл, қозғалыс, жай, күй сияқты процестерге қатысты ұғымдырды түгел түр-түрі, қашан да болсын, мезгіл я шақ ұғымымен ұштас болады” – деп көрсетеді [1,233].
1967 жылы қазақ тілінің грамматикасында етістікті сөз еткенде “Етістік тобын құрайтын жатқан құбылыстарды, белгілі мезгілдік сипаттарды білдіреді. Осының бәрінде де етістіктер сан-салалы динамикалық процестерді адам санасында абстракцияланған жүйелі тілдік материалдар негізінде жеткізеді” –деп көрсеткен [2.125].
Соңғы кезде, яғни, 2002 жылы Астана қаласында жарық көрген қазақ грамматикасында етістікті сөз ете отырып, “Етістіктер басқа да мағыналы сөз таптары сияқты түбір күйінде де өзіне тән әр түрлі грамматикалық тұлғаларда да қолданылады деп асығыс айтып жүрміз. Бірақ етістіктің осындай түр-тұлғаларының қолданылуында бірден сырт көзге іліне бермейтін ерекшеліктер бар екенін көрсеткен жөн” – деп көрсетілген [3,494].
Осы секілді академиялық оқулықтардағы және жекелеген ғалымдардың етістікке берген анықтамаларын саралай отырып, А.Хасенованың өз еңбегіндегі етістіктің зерттелу жайын сөз ете келе “Бірақ соған қарамай етістік сөз табы әлі де болса алда зерттеле беруге тиісті проблемалар қатарына жатады” – деп көрсеткен[4,5]. Бүгінгі біздің зерттеу объектіміз болып отырған, кейінгі кезге дейін көп зерттелінбеген етістіктің грамматикалық категорияларының бірі – толымсыз етістіктер.
Толымсыз етістіктер жөнінде еңбек жазған Ж.Масалиева “Осындай толық зерттелмеген саланың бірі – толымсыз көмекші етістік. Түркологиялық зерттелулерде бұл етістіктер әлі де болса өзіне тиісті орнын таба алмай келеді” – деген [5.5].
Қазіргі кезге дейінгі қазақ тіл білімінде толымсыз етістіктер жөнінде ғылыми пікірлер айтқан және ол жөнінде өз еңбектерінде қарастырған бірнеше ғалымдардың пікірлеріне және толымсыз көмекші етістік жөнінде тұжырымдарға назар аударсақ.
Қазіргі қазақ тілінің морфологиясын толықтай біршама жете зерттеген ғалымдардың бірі – А.Ысқақов. Ғалым өз еңбегінде “Көмекші етістіктердің саны аз болғанымен, тілімізде атқаратын қызметі орасан зор. Олардың көмегі арқасында, мағыналары қаншалықты олқы тұрса да, мағынасы толық дербес сөзарқылы білдіре алмайтын неше алуан өте нәзік семантикалық, грамматикалық абстракты мағыналар жасалып я беріліп отырады ” – дей келе “көмекші етістіктердің қолданылу шеңбері де, жетекші етістіктерге қосатын семантикалық үлестеріде, түрлену жүйесі және басқа сипаттары да бәрінде бірдей емес. Солай болғандарымен де, ортақ сипаттарын ескере отырып, оларды, ең әуелі толымды көмекшілер және толымсыз көмекшілер деген екі салаға бөліп қарауға болады. Бұл етітіктер тұрақты және ауыспалы деп аталады” – деген[1,259; 6,246]. Ғалым одан әрі “Қазіргі қазақ тіліндегі толымсыз етістіктер көп емес, бірақ олардың атқаратын қызметі орасан көп. Олар “е”(ер) етістігі негізінде өрбіген тұлғалардан сақталып жүрген еді (ер+ді) екен (ер+кен), емес (ер+ме+с) сөздері және еміс-еміс деген қос сөз ғана жатады”-деп көмекші толымсыз етістіктерді көрсеткен[1,262].
Толымсыз көмекші етістіктер туралы айтылған пікірлер біршама бар болғанымен, олар бірізді емес, тіпті қарама-қарсы да болып келген жағдайлары бар. Бұның бұлай көрсетілуі, біріншіден, толымсыз көмекші етістіктердің толық зерттелінбеуі, табиғатның дұрыс ашылынбауы,
        
        Мазмұны.
Кіріспе
1. Жұмыстың жалпы сипаттамасы
І тарау. Қазақ тіліндегі толымсыз көмекші етістігінің табиғаты.
1. Толымсыз көмекші етістіктің зерттелуі.
2. ... ... ... ... көмекші етістіктен айырмашылығы.
3. Толымсыз көмекші етістіктің түрлері.
Толымсыз көмекші етістіктің зерттелуі
Сөз таптарының ішінде грамматикалық тұлғаға да, мағынаға да бай ... бірі ... ... да ... ... ... ... көрген
түрлі ғылыми оқулықтарда етістікке баса назар аударып, арнайы тоқталып, сөз
етеді. Мәселен, А.Ысқақов “Етістіктің күрделілігі мен қарымдылығы оның ... ... ... бай ... – грамматикалық
формаларымен, көселіңкі синтаксистік қызметімен тығыз байланысты.
Етістіктің лексика –семантикалық сипатының ... ... ... – ол ... тек субъектінің іс-әрекетін ғана емес, табиғат
ауқымында, қоғам өмірінде ұшырасатын, адамның ... ойы мен ... ... неше ... амал, әрекет, іс, қимыл, қозғалыс, жай, ... ... ... ... ... түр-түрі, қашан да болсын,
мезгіл я шақ ұғымымен ұштас болады” – деп көрсетеді [1,233].
1967 жылы ... ... ... ... сөз ... ... құрайтын жатқан құбылыстарды, белгілі мезгілдік сипаттарды
білдіреді. ... ... де ... ... ... ... ... абстракцияланған жүйелі тілдік ... ... ... ... ... ... ... 2002 жылы Астана қаласында ... ... ... етістікті сөз ете отырып, “Етістіктер басқа да мағыналы сөз
таптары сияқты түбір күйінде де өзіне тән әр түрлі грамматикалық ... ... деп ... ... ... ... етістіктің осындай түр-
тұлғаларының қолданылуында бірден сырт көзге іліне ... ... ... ... жөн” – деп көрсетілген [3,494].
Осы секілді академиялық оқулықтардағы және жекелеген ғалымдардың
етістікке берген анықтамаларын ... ... ... өз ... зерттелу жайын сөз ете келе “Бірақ соған қарамай етістік сөз
табы әлі де ... алда ... ... ... ... ... жатады”
– деп көрсеткен[4,5]. Бүгінгі біздің зерттеу объектіміз ... ... ... ... көп ... ... грамматикалық
категорияларының бірі – толымсыз етістіктер.
Толымсыз етістіктер жөнінде еңбек жазған Ж.Масалиева “Осындай ... ... бірі – ... ... ... ... бұл ... әлі де болса өзіне тиісті ... таба ...... ... ... ... қазақ тіл білімінде толымсыз етістіктер жөнінде
ғылыми пікірлер айтқан және ол жөнінде өз еңбектерінде қарастырған бірнеше
ғалымдардың ... және ... ... етістік жөнінде тұжырымдарға
назар аударсақ.
Қазіргі қазақ тілінің морфологиясын толықтай біршама жете ... бірі – ... ... өз ... “Көмекші етістіктердің
саны аз болғанымен, тілімізде атқаратын қызметі орасан зор. ... ... ... ... олқы ... да, ... толық дербес
сөзарқылы білдіре алмайтын неше алуан өте нәзік семантикалық, грамматикалық
абстракты мағыналар жасалып я ... ... ” – дей келе ... ... ... де, ... етістіктерге қосатын
семантикалық үлестеріде, түрлену жүйесі және басқа сипаттары да бәрінде
бірдей ... ... ... де, ... ... ... ... ең әуелі толымды көмекшілер және толымсыз көмекшілер деген екі
салаға бөліп қарауға ... Бұл ... ... және ... ...... 6,246]. ... одан әрі “Қазіргі қазақ тіліндегі
толымсыз етістіктер көп емес, бірақ олардың атқаратын қызметі ... ... ... ... ... ... ... сақталып жүрген еді
(ер+ді) екен (ер+кен), емес ... ... және ... ... қос ... жатады”-деп көмекші толымсыз етістіктерді көрсеткен[1,262].
Толымсыз көмекші етістіктер туралы айтылған пікірлер ... ... олар ... ... ... қарама-қарсы да болып келген
жағдайлары бар. Бұның бұлай көрсетілуі, ... ... ... ... ... ... дұрыс ашылынбауы, екіншіден,
көмекші сөздерге тән болған ... ... оның әр ... ... ... туған құбылыс. Көпшілік ... ... сөз ... ... ... ... қана қойылады [7.135].
1967 жылғы жарық көрген академиялық грамматиканың авторлары көмекші
етістіктерді екі топқа (мәнсіз, мәнді деп) бөледі де, ... ... ... ... ... ... жеке ... мағынасы жоқ, өз алдына
дербес сөйлем мүшесі бола ... ... ... ... ... де әр ... Кейбіреулерінңі жартылай лексикалық мағынасы болса,
кейбіреулері ... ... ... ... бұлар мәнсіз көмекші
етістіктер деп аталады.
... Лексикалық мағынасы жоқ –е көмекші етістігі ... ... ... ... еді) және ... шақ ... (екен) формаларымен түрленіп
қолданылуы” – деген [2,155]. Бұл жолдардан толымсыз көмекші ... ... ... ... емес ... ... зерттеу объектісіне айналдырған И.Е.Маманов “Қазақ
тілінде ... ... ... ... ... екі ... ... топқа е, ет, жазда, де көмекші етістіктері жатады. Бұлар сөйлемде
дербес қызмет атқара алмайды, лексикалық ... жоқ, тек ... ... ... сөздермен тіркесіп, солардың ... ... ... сөздеріне грамматикалық мағына үстейді. Бұлардың әрқайсысының сөз
тіркесінде атқаратын ... ... мен ... әр ... ... кейбіреулерінің лексикалық мағынасы бүтіндей жоқ болса,
кейбіреулерінікі ... ... ... ... ... етістіктер деп
аталады.
Е көмекші етістігінің сөздік ... ... жоқ және ол ... шақ (едім, едің, еді) және өткен шақ есімше (екен) формаларымен ғана
түрленеді де ... ... ... ... Түркологиялық
еңбектерде мұның әрқайсысы өз алдына жеке еді, ... ... ... те ... Еді көмекші етістігі есім сөздермен жән кейбір ... ... ... ... шақ формаларын тудырады” – деп
көрсеткен[8.56]. Жоғарыдағы келтірілген бір-біріне жуық ... ... ... ... көрген оқулығында толымсыз көмекші етістіктерді
қарастырғанда оларға ... ... да қоса ... ... ... ... ... “Көмекші етістіктердің даму ... ... ... ... бір тобы алғашқы лексикалық мағынасынан ғана
айрылып қана қоймай, өзінің түпкі дыбыстық құрамынан да айрылған. Қазіргі
тіліміздегі еді, ... ... ет ... ... тілінде ер түрінде көмекші
етістік қызметінде қолданылған. Ол ... ... р ... түсіп қалуы
нәтижесінде е көмекші етістігі болып, кейін оның түркі ... ... ... ... жасалған. Мысалы, Жедел өткен шақ
тұлғасынан еді, есімше тұлғасынан екен, болымсыз есімше ... ... етіс ... ет ... етістіктері қалыптасқан [3,537].
Жалпы тіл тарихына саралай қарайтын болсақ, ... ... ... оның ... ... ... ғалымдардың
еңбектерінде ерте кезден-ақ айтыла ... ... ... ... анықтауда, сондай-ақ көпшілік мақұлдап, мойындаған терминмен
аталмауы, оның ерекшелігін анықтауда түрліше ... бар ... ... ... ... ... зерттеуші лингвист ғалымдардың әлі
де еңбектенуі керек екендігін көрсетеді. Енді осы ... сөз етер ... ... бір тобы ... ... ... [9,69;
10,89-95; 11,22-24; 12,195-198; 13,3843], екінші бір топ ғалымдар ... ... ...... [14,391; 15,140; 16,348; 17,217]. ... е толымсыз көмекші “вспомогательный глагол” – деп ... ... бұл ... ... ... ... ... бір элементі ретінде сөз болады.
П.М.Мелиоранский қазақ тіліндегі өткен шақ тұлғаларын сөз ете келе,
иди, ... ... исә ... бар ... ... өтеді [19,110].
М.Терентьев иди, имек (быть) формасынан пайда болған деп, етістіктің өткен
шағымен ... ... ... ашақ райы ... сөз ... ... ... жетекші етістіктерге тіркесіп жаңа шақтық
мағына жасайды деп ... ... ... бұл ... ... ... сказуемости” деп атаған [21,30]. Ал ... ... иди, имш, икән ... ... ... ... форманттары құрамында сөз етеді[22,162]. Әзірбайжан тіліндегі
етістік шақтары туралы сөз ете отырып А.Ахундов иди ... ... ... ... бөліп қарастыруды ұсынады [23,37-38]. Толымсыз
көмекші етістікті шақ формалары құрамында, ... шақ ... ... бұл формалардың өзі тіркескен сөзге шақтық ... ... ... ... Еді, ... –ді, ... ... байланысты айтылған пікірлер де бар. Әйтсе ... ... ... ... ... нақтылық шақтық мағына үстей
алмайды. А.Ходжиевтің тілімен айтқанда, э дауыстысы жеке ... ... оған ... ... да бұл ... ... ... толық сақтамаған немесе өз ерекшеліктерінен бүтіндей айырылған.
Толымсыз көмекші етістік шақтық мағынаны белгілі бір шақ көрсеткіштермен
келген ... ... ... келіп білдіреді. Мысалы, барған екен
дегендегі бар және е- ... ... ... ... ... Шақтық мағынаны жетекші сөздегі (барған) есімше ... тұр. Ал екен оның ... ... естіп білгендік реңк үстейді.
Демек, бұл қосымшалар е- түбіріне қосылып, өз ... сәл де ... Сәл де ... деп ... да ... себебі бар. Өйткені,
толымсыз көмекшілердің есімшенің келер шақ формасымен тіркесіп, өткен
шақтық ... ... ... естен шығармаған жөн. Әрі ... ... ... ... ... амал-әрекеттік мағына үстейді.Бұл
көмекшілер “ертеректе бар қалыпты білдіріп, өткен шақпен ... ... ... оның ... ... мағынасы жоқ[24,142]. Бұл формаларды тек
белгілі бір шақ немесе рай категориясы шеңберінде ғана сөз ету ... еді, екен тек ... ... ғана ... өзге де ... қолданылады. Мысалы,О гүлді алқап, неғылған байтақ едің ?! /
Төсіңе ал да, ... ... ... Дән бе екен, әлде сүт пе екен. / Қарашы
мына жауынға. / ... биыл ... ... / Егін бе әлде ... ба ... рет әзірбайжан тіл білімінде З.И. Алиева (Будагова) бұл
формалар мен ... ... ара ... ... ... етіп, оларды
“связка” деп түсіндіреді. Автор белгілі бір тіл даму этапында иди, ... ... ... ... ... иди, имиш ... ... келіп, оларды өткен шақ көрсеткіші құрамынан ығыстырады, сондықтан
да бұл форманы қазіргі тілде ... ... деп атау ... деп жазады[5,7]. Е- етістік формаларын “связка”, “глагол-связка” деп
қарастырушы ғылымдарымыз олардың амал-әрекетті өткен шақпен ... ... ... Егер ... не ... ... ... негізгі қызметі дер болсақ онда шақ және рай
қосымшаларын да, осы термин ... ... болу ... еді. Тағы ... ... жай, ... тіл білімінде өзге туыс тілдердегідей “связка”
термині қолданылмайды. В.Гузев бір ... ... ... ... ... ... отырып, енді idi, imis, ise
формаларын бұл термин астына біріктіру негізсіз, ... ... ... ... ... ... қарастыру керек деген
пікір айтады[5,7].
Түркітанымда айтылып жүрген пікірлерді ... ... ... айтатын болсақ, мынадай тұжырым жасауға болады. ... ... ... сан ... көп емес. Олар көне түркі тілдерінде
қолданылып эр, ер, етістігі негізінде қалыптасқан еді, ... ... еді, ем, ең) ... ғана ... ... ... ... есім сөздерге де, етістіктерге де ... ... ... ... сөз қызметінде ғана қолданылады. Олар түркі
тілдерініің тарихында толық мағынала сөз ... ... да, ... ... жоғалтқан. Төртіншіден, олардың ең негізгісі етістіктерге тән
болған ... ... ... ... Осы ... ... ... проф. М. Оразов қазақ
тілінде толық мағыналы етістік ретінде мүлдем ... ... ... көмекші етістік құрамында ... ... ... ... қатар ғалым А. Ходжиевтің толымсыз көмекші
етістіктерді көмекші етістіктерге ... жеке ... алу ... ... ... деп ... ... біріншіден, еді, екен, емес
дегендер етістікке тән болған шақтық, болымсыздық ... ... ... ... ... емес. Екіншіден, олар есімдер үлгісінде ... ... Әрі ... ... ... тән
болғанмағынада да, синтаксистік қызметте де қолданылмайды. ... жеке бір ... ... топ ... де ... алуға мүмкіндік
жоқ. Олардың тек өздеріне ғана тән түрлену үлгісі де, синтаксистік қызметі
де жоқ. Екен, еді ... ... ... ... ... ... ... етістіктің ашық рай формасынан ... ... ... көмекші етістіктің толымды көмекші етістіктен айырмашылығы
Көмекші сөздердің болмысын анықтау, олардың ... ... ... ... ... белгілеу қажет. Сондықтан
грамматикалық ... өте ... ... ... ... ... ... сыбайлас категорияның бірі толымды көмекші ... ... ... ... ... көне жазба ескерткіштерден бастап қазіргі түркі
тілдерінің барлығында да ... ... тіл ... көмекші етістік
арнайы зерттелінбеген, басы ашылмай жатқан мәселелері мол. Тіл ... ... ... ... ... ... ... бір
кездерде толық мағыналы сөз болғандығын, оның тіл ... ... ... пайда болғандығын дәлелдеп жатудың қажеттігі жоқ.
Қазақ тіліндегі көмекші етістіктердің тарихы ертеден-ақ, қазақ төңкерісінен
бұрын жарық көрген ... сөз бола ... ... ... ... ... ... “алтай тілі грамматикасында”,
П.М.Мелиоранский, Н.Пантусов, Н.И.Ильминскиий т.б. ... ... ... сөз бола ... Түркі тіліндегі көмекші етістіктердің тарихын сөз
өте отырып. Д.М. ... көне ... ... ... ... ... ... тұратын етістіктер тобының кездесіп
тұратындығын, әрі олардың көмекші сөздерге тән ... бар ... ... ... мұндай көмекші етістіктердің көне түркі тілінде ... ал ... ... жеке ... ... сан жағынан әртүрлі болса да,
жалпы тілдерінде орта есеппен 25 деп ... ... ... етістіктің нақтылы саны анықталып, толық зерттелмеген. Н. Оралбаева
“түркі туыстас тілдер көмекші етістіке бай, тек ... ... ... ... ... етістік бар” дейді [26,49]. Мұндай пікір А.Ысқақов оқулығында
да кездеседі [27,246]. “Не все ... в ... ... ... ... Число вспомогательных глаголов ограничено, и всовременном
языке они состовляют ... ... ... ... ... функцию вспомогательных глаголов)” - дей келе ... ... ... ... қызметінде жұмсалатын етістіктер саны жиырма
шақты ғана деп жазады [28,76]. Біз, қолда бар ... ... ... ... пікірлеріне сүйене отырып, мына төмендегі
етістіктерді көмекші етістік деп санаймыз: ал, баста, бер, бол, бақ, ... еді, ... ... ет, ... жүр, ... ... де, қой, қал, ... кел, өт, таста, тұр, түс, сал, шық, отыр т.б.
Өзбек ғалымы А.Хожиев ... ... ... ... етістікке
айналған етістік жоқ. Бірақ толық мағыналы етістік ... ... ... деп жазады[29,77]. Әйтсе де толық мағыналы етістіктердің барлығы
бірдей көмекші ... ... ... ... Көмекші етістіктер белгілі
бір қосымша көмегімен жетекші сөзге тіркесіп, оның мағынасына қалыптық,
шақтық мағына ... ... ... ... ... біреуі негізгі етістікке
дәнекер қосымша (-а, -е, -й, -п, -ып, -іп, ... -тын, ... яғни ... ... ... ... етістікке тән
жұмсалмайды да, оның қызметін де атқара алмайды, өйткені негізгі ... ... ... ... ... ... етістік оған (бірінші
етістікке) граматикалық семантика үстейін ... бола ... ... ... өз табиғатындағы негізгі мағынасынан,
яғни қимыл, ... ... ... ... ... ... мағынасында қолданылады. Жетекші етістікке тіркесіп
келіп, ... бір ... ... атқарады да, бірінші компоненттегі
әрекет, қимылды нақтылап кейде өз ... ... ... ... сөз
ретінде, кейде өзіндік лексикалық мағынасынан ажырап көмекшілік қызметте
қолданыла береді. ... Алды да ол ... ... ... ... мыс
шайқалды (Абай). Сол уақытта мен тұрып, ... ... ... ... ... мен ... ... алдым деп (Каз.ертегісі). Келтірілген мысалдардағы
сал, ал сөздері толық мағыналы сөз ретінде қолданылып, жеке сұрауға ... ... жеке ... ... да, белгілі бір амал-әрекеттік (алу,
салу) мағынасын білдіреді. Ал мына төмендегі ... ал, сал ... ... ... ... қызметінде ал, біл сөздерінің
грамматикалық мағынасынан нақтылап тұр. ... Әзім ұшты ... ... /Не ... көрсетті мұны апарып (Абай). Бағанадан бері бұл ... ... шу мен ... ... және ... ұзақ ... ... Базаралыныкіне келіп барлық жағдайды біліп алды (М.Әуезов). М.Оразов
көмекші етістіктер мен көмекші есімдердің ... әрі ... ... ... ... көрсете келе көмекші ... ... ... қатарына қосады[7,140]. Н.Оралбаева
көмекші етістіктердің қолданылуын, мағынасын, ... ... ... ... да, ... барлығы да өзіндік дербес
мағынасынан айрылған деп жазады[26,48-58].
Жалпы ... ... ... ... ... ... анық. Бір топ ғалымдар көмекші сөздерде мүлде лексикалық
мағына жоқ деп ... ... бір тобы ... лексикалық мағынасы мен
грамматикалық мағынасы тең дейді. Үшінші біреулері көмекші ... ... әрі ... мағына бар, олардың ара салмағы әр түрлі деп
жазады, т.с.с. ... ... ... құрамындағы көмекші
етістіктердің кейбіреулері лексикалық мағынасын сақтаса, енді ... ... ... ... ... деп, ... тіліндегі
көмекші етістіктердің үш түрлі қызметін көрсетеді: 1) бар, кел, ... ... біт, ... ... ешқашан өзінің сөздік мағынасын жоймайды; 2) шық,
кет, ал, бер, жатыр, жүр, тұр, отыр сөздері ... ... ... ... ... ... ... да, бірде сақтамай, екінші ... ... ... ... ... ... 3) қой, қал,
жібер, сал, түс, ... ... ... ... ... ... мағынасын бүтіндей жойып, негізгі етістікке грамматикалық мағына
үстейтін морфема қызметін атқарады[8,45]. ... де ... ... ... ... ... мағынасын мүлде жойған деп қорытынды жасауға ... ... ... ... ... ... болғандықтан,
олардың семантикалық дербестік дәрежесі, морфологиялық парадигмасының
толықтығы бір ... ... ... ... ескертеді. Сондай-ақ автор
А.А. Юлдашев, Н.Оралбаева, ... ... ... ... туралы
айтқан пікірлерін саралай келе көмекші еістіктер өзінің ... ... ... қолданылғандығы мағынасымен тікелей не сатылай байланысты болады
деп түсіндіреді[7,86-88]. Кейбір ... ... ... ... ... ... ... қалғандай болып көрінеді. Барлық
аналитикалық форма білдірген мағына тек жетекші сөзге ғана ... ... ... ... де өз ... ... ... етістіктер
аналитикалық форма қүрамында мағынасы толық ... сөз ... ... өте ... ... білдірудегі ерекше тәсіл. Жетекші сөз
білідретін мағынаны айқындап, нақтылып, толықтырып ... ... ... өзі ... сөзбен бірігіп бір мағынаға ие болады, идиомаланады.
Көмекші етістіктер көмекшілік қызметте ... ... ... ... функциясы өзгереді де, өз мағынасын тыс ... Сол ... де ... ... ... мағына мүлде
жоқ деп кесіп айту қисынсыз. “Көмекші етістіктердің әрқайсысының өзіндік
қолдану шеңбері де, жетекші ... ... ... ... де,
түрлену жүйесі және басқа да сипаттары бәрінде бірдей емес” деп А.Ысқақов
дұрыс айтады. Қазақ ... ... ... көмекші етістіктерді
мағынасына қарай мәнді және мәнсіз деп бөлу кең қанат жайған. Аға ғалымдар
Н.Сауранбаев, І.Кеңесбаев, М.Балақаев, ... ... ... шыққан “Қазіргі қазақ тілі” (Алматы, 1954) ... ... ... бөлімде оларды нағыз көмекші етістіктер және ... ... ... деп бөледі де, арнаулы нағыз көмекшілерге жеке
қолданылмайтын, мағынасы өте ... ... ... шылауында
айтылып, оның белгілі бір амалын көрсететін есім сөздерге қосылып етістікке
тән мән беретін е, де, ет ... ... ... “Көмекшінің үш түрі
бар: төтенше (отыр, жатыр, жүр, тұр); кеміс (е, де, бол, ... ... ... қал, жібер, бер, қой, таста т.т)” - деп жазғанда Қ.Жұбанов та ... ... ... [30, 351]. Ә. ... қазақ тіліндегі сөз
таптарының лексика-грамматикалық ... ... ... ... ... ... жеке түрғанда толық мағынада
қолданылмайтын, үнемі белгілі бір сөзге көмекші болып келетін е, ет, ... 2) ... ... ... ... ... бірде толық мағыналы
келетін ал, бер, жібер, жүр т.б. ... деп ... ... етістіктердің толымсыз көмекші етістіктерден бір
айырмашылығы ретінде толымсыз ... ... есім ... де ... ... ... көрсетеміз.Бұның тілідік
факт екеніне дау жоқ. Мысалы, Филипп патша баласы, ер ... ... ... адам екен (Абай). Қақпаның ар жағынан біреу келді,
Күзетшісі сол екен дыбыс берді ... ... ... ... ... ... ... (Абай). Ол кезімде бала едім мен, аямасқа бекіп ең. (Абай). Бұл
сөздер етістіктерге де ... ... ... ... Шыдар ем, күйіп
не жанып, Айында бірер көрсем де (Абай). Соны айтты да ... жүрс ... өзен ... екен соны ... ... Оралбаева да көмекші етістіктерді тілде толық мағыналы етістік
ішінде омонимі бар және омонимі жоқ (еді, ... ... ет, де, ... ... топтастырады[26,49]. М. Достанов қазақ тіл мамандарының пікірлерін
саралай келе, етістікті мағынасына ... ... ... және ... деп ... ... негізгі етістіктолымды мәндіауыспалы
көмекші етістік (бол,бер, отыр, жүр, тұр т.б.) ... ... ... де, ет т.б.) ... ... Авторлдардың
пікірлерінен байқағанымыздай еді, екен,емес, ет, де ... ... ... ... бір ... ... Олар жеке ... ешқандай
мағына бермейді. Сондықтан бір-біріне жақын делінген. ... де ет, ... ... мағыналы екендігін еді, екен, емес көмекшілерінен
ерекшеленіп тұрады. Ет, де етістік формаларының барлығын де ... ... дер, ... ... (деп, дей, ... шақ ... депті, деген-
ді), рай (десе, дейік); ет есімше (еткен, ... ... ... ... ... шақ (еті, ... рай (етсе, етейік) қабылдап, амал-
әрекеттік мағынаға ие. Тіл ... ... ... ... ... барлығы да негізінен сөздің соңына жалғанады. Бұл сөздердің
етістіктердің ... ... ... талғамай
қабылдауы олардың толымсыз көмекші етістіктердең басқа грамматикалық
сипатқа ие ... ... ... ... ... тіліндегі е-
'быть', и ... ... ... деп ... де говорить ие - (//же, дже) ... ... ... бөліп қарастырғанда, бұл етістіктердің бір-бірінен айырмашылығы
барын мойындаған[33,87].
Көмекші етістіктерді түрлену ... ... ... пікірлер де
кезеседі. Ең алғашқы қазақ тіл ... ... ... сөз ете келе ... ... пікір білдіреді: ”и көмекші
деп емек ... ... ... мұның бұлай айтылуының ...... өзге ... ... ... әбден и болып, етістік түрінен
айрылуға тайанған. Қазір де ... ... ... ... ... Етістікше өзгеру түрінен қалған”[34,92]. Профессор А.Ысқақов та
қазақ ... ... ... ... және ... деп ... ... сипаттама береді. Автор “толымсыз көмекші етістік” терминімен
көне түркілік е-(er)- түбірінен тараған қазіргі тіле тек еді, ... ... ғана ... ... ... ... қазақ тіліндегі көмекші етістіктерді үлкен үш топқа бөліп ... е- ... ... өзге ... ... мағынасы мен қызмет
жағынан ерекшеліктерін сөз ... Тіл ... ... ... ... жинақтай келе Е. Мергенбаев қазақ тіліндегі көиекші
етістіктерді екі тұрғыдан қарастырады: ... ... ... етістіктің көмекші етістік қызметіне ауысуы. ... ... ... деп ... таза ... формасын құрайтын еді,
екен, емес көмекшілерін атайды[35,109-111].Н.Оралбаева да бұл ... ... ... ... ... деп атап, оларды аналитикалық
форма құрамында сөз ... ... ... ... ... ... мен толымсыз
көмекші етістіктер ғылыми түрде өз алдына, жеке зерттелген емес. Бірақ бұл
олар ... ... ... ... де сөз ... Тіл материалдарына
негізделіп кей авторлар бұрын да өз еңбектерінде бұл типтес көмекшілер
жайында ... ... ... айтқан. Алғаш Н.И.Ильминский көмекші
етістіктерді “правильный глагол”, “неправильный глагол” деп екі ... де, ... ... ... ... ... отырып
көрсетеді[20]. Әрине біз терминдердің қалай қолданылуын емес, қазірге ... ... ... ... ... ... ... Ол үшін екі сұраққа жауап іздеген жөн. Біріншісі, ... ... ... мәні ... ... олардың басқа
көмекшілерден айырмашылығы не?
Біздіңше бұл айырмашылық ең алдымен олардың қызметі мен ... ... Бұл ... оны өзге ... ... ... ... ... көмекшілерден ажыратып тұрады. Бұл
екі категоряның ара ... ... ... жөн. ... бар, кел, баста, ал
т.б. көмекші етістіктердің қызметін еді, екен, емес ... ... ... ... ... пен ... ... етістік арасында,
біздіңше, мынандай өзгешеліктер бар:
1. Ең алдымен олар қызметі, қолданылу ... ... ... ... ... ... ... көсемше, есімше
тұлғаларын қабылдап, шыққа, райға жіктелуі десек толымсыз көмекшілер бұл
үлгі бойынша толық ... Ол ... тән ... ... ... ... ғана ... етістіктермен де,
есімдермен де ... ... шақ ... ... да, оның ... ... ... Ал толымды көмекшілер етістік парадигмасы
бойынша толық түрленеді.
Етістіктер жүйесінде толымсыз көмекші ... ... ... ... -қан, ... -р (-ар, -ер); ... -етін; -мақ, (-мек, -бақ, -бек,
-пақ, -пек); көсемшенің –п (ып, -іп) жұрнақтарына ғана тіркесіп ... ... ... ... қоса ... көсемшенің –а, (-е, -й);
-ғалы, (-гелі, -қалы, -келі) және –ғы (-гі, -қы, -кі) ... ... ... де ... қолданылады. Мысалы, Аттан қарғып Сарыхан түсе
қалды; /кідірмей күміс ... ... ... ... ... сызылған буаз
марал,/ Сол маралды байқамай басып қалды (Қозы Көрпеш). Вася суретке түсуге
барғалы жатыр екен (Ғ.Мүс.). Олжабек торы ... атты өзі ... ... ... алып ... ... ... парадигмасын толық түрленбеуі толымсыз көмекші
етістік деп атауға себепші болып отыр.
2. Олар лексикалық мазмұны жағынан да ... ... ... ... ... ... ... толымсыз көмекшілер
толық мағыналы етістік қызметінде қолданылмайды. Толымды көмекші етістіктер
белгілі бір лексикалық мағынаға ие, ... ... ... ... сөз ... ... орын алған. Толымсыз көмекшілер тек
көмекші сөз қызметінде ғана қолданылады.
3. ... ... жеке ... ... баяндауыш қызметін
атқарады. Толымсыз көмекшілер өзі тіркескен сөзбен күрделене қолданылып
синтаксистік қызметке түседі. Мысалы, Ол тоя ... ... ... ... ... келе жатыр еді (С.Мұқанов) Оспан қалаға өзі жүрмекші ед, жорға
Нұрымның келетін хабарын естіген соң жүрмей қалды. (С.Торай.).
Жеке ... ... ... ... себебі жеке сұрауға
жауап бермейді.
4. –У морфемасымен тұлғаланатын ... ... ... ... ... ... ... тән болады. Мысалы, толымды ... ... ... ... кету, отыру т.б. әйтсе де, толымсыз
көмекші етістіктер –у қимыл ... ... Бұл оның ... ие емес ... ... ... ... амал-әркет, қимыл-қозғалысты бірнеше етістіктер өзара
тіркесіп ... ... бір мүше ... ... ... олар ылғи да
етістіктерден ғана болмайды, есім сөз бен етістіктерден де аралас ... ... ... ... ... ... зат ... еліктеуіш
сөз, сирек те болса сын есім, сан есім, есімдік, үстеу, модаль, сөз болып
келетіндігі жөнінде ғылыми еңбектерде ... Тіл ... ... ... ... еді, екен, емес сөздері есім сөздерге
тіркесіп қолданылады[5.10].
Толымсыз көмекші етістіктің ... ... ... деп ... еді, ... емес сөздері қазіргі
таңда түркі тілдерінің барлығында да қолданылады. Дыбысталуы мен мағыналары
жағынан аздап ерекшеліктері болса да ... шығу ... бір. ... ... эрді ... айтылған сөз тілдің даму кезеңдерін бастан
өткеріп, еді, ... ... емес ... ... ... етістіктің е түбірінде қазір толық лексикалық мағына жоқ.
Оның тек ... ... еді, ... ... ... тұлғалары ғана
болмаса, өзге парадигмалық тұлғалары қазіргі тілден ... ... ... ... ... ... да толымсыз болғанымен,
олар тілімізде ... мол ... ... ... жалаң және
күрделі есімдерге де, етістіктің көптеген категорияларына да, ... ... ... ... де ... ... береді.
Еді көмекшісі тұлғасы қай сөзге тіркессе де, оған ... ... ... және ... ... да, қай жақ ... ... сөз ... ... ... ... тілінде де, жазбашада да еді ... I, II ... ді ... III ... ... і ... толық
сақталып та (е-дім, е-дің, е-ді), кейде сақталмай, ықшамдалып, түсіп ... е-ң, ед) ... ... Осы көмекшінің қатысы арқасында тілімізде
өткен шақ мағыналарын білдіретін ... ... ... -ып еді, -қан еді, ... еді, -ар еді, -са еді, -ушы еді, ... еді, -а(-е, -й) жатыр еді-а жатқан еді.
Екен көмекші етістігі өзі тіркескен сөзге ... ... тек шақ, жақ ... ... ... ... дәнекер
есебінде жұмсалады. Екен көмекшісі де жіктелгенде, формасын толық сақтап
та, ... та, сәл ... те ... көмекшісі есімшенің өткен шақ формасында ... ... ... өзі ... ... ... ... амал я әрекет
екенін білдірерліктей қосымша мағына үстейі. Екен көмекшісінің қатынасымен
күрделі өткен шақ категориясын ... ... ... ... ... екен, -атын екен, -ады екен, -са екен, -ар ма екен, -ып
па ... ... ...... ... -ып жатыр екен, -а жатады екен.
Сонымен қатар, тұр, жүр, отыр етістіктері қатысып та ... ... ... ... өзі ... ... болымсыздық мағына үстейді.
Толымсыз көмекші етістіктер қатарына жазда етістігін де жатқызуға болады.
Жазда етістігінің мағынасы да, ... да, ... де ... ... толымсыз етістіктерге жақын.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
: көркем әдебиеттің табиғаты, ерекшелігі және мәндері.әдебиет теориясындағы әдеби шығарма, орта және автор мәселелері. әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы5 бет
Visual Вasic ортасында “Мектеп математикасына көмекші есептегіш құрал” дайындау23 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет
Автомобиль жолдарын табиғаты күрделі ауданда жобалау25 бет
Агресиялық мінез-құлық табиғатына психологиялық талдау78 бет
Айтыс өнерінің психологиялық табиғаты және этномәдени құндылықтарды дамытудағы рөлі65 бет
Аралық соттар: құқықтық табиғаты64 бет
Арнау өлендерінің жанрлық табиғаты7 бет
Африканың табиғаты, елдері мен халықтары29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь