Қазақ зиялылары және Түркістан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы Кеңестерінің Орталық Атқару Комитеті жанындағы Қазақ бөлімінің қызметі (1920-1922 жылдар)

Түркістан АКСР-і (1918-1924 жылдарда өмір сүрген автономиялы республика) Кеңестерінің Орталық Атқару Комитеті (Түрікатком) жанында қүрылып, қызмет атқарған Қазақ бөлімінің тарихы отандық тарих ғылымы тарапынан әлі күнге дейін толық зерттелініп, ғылыми түрғыдан таразыланған жоқ. XX ғасырдың 20-жылдарының басында Түркістан өлкесі қазақтарының саяси, әлеуметтік, қоғамдық, мәдени өмірінде үлкен орны мен ықпалы болған аталған бөлімнің сан-саналы қызметін жан-жақты да толық ашып көрсету үшін іргелі монографиялық зерттеудің қажет болатындығын ескерте отырып, біз бүл мақаламызда Қазақ бөлімінің қызметі хақында қысқаша мағлүмат беріп, шолу жасауды жөн санадық.
Түрікатком жанында қызмет атқарған Қазақ бөлімінің қүрылуының өзіндік тарихы бар, ол 1917-1920 жылдары Түркістанда орын алған қым-қиғаш саяси процестердің нәтижесінде дүниеге келген еді.
Тарихтан белгілі, 1917 жылы қарашада Ташкент болыпевиктерінің қарулы төңкерісінің нәтижесінде Түркістан өлкесінде Кеңестердің саяси билігі орнайды. Аталмыш кеңестер өлке халқының небары 5 пайызынан аспаған орыс-еуропалық келімсектердің жүмысшы - мүжық - солдат бүқарасының мүң-мүқтажын жоқтаған, мүддесін күйттеген, сойылын соққан саяси-әскери органы болды. Қүрылған кеңестердің қүрамында алғашында Түркістанның жергілікті мүсылман - түркі халықтарының өкілдері саусақпен санарлықтай болса, ал Ташкенттегі Орталық билік орындарында (Комиссарлар Кеңесінде) бірде-бір жергілікті үлт өкілдері болмады. Қара шекпенді патшалық империяны қызыл түсті кеңес империясы алмастырды.
Орыс болышевиктері билеп-төстеген кеңестердің билігіне балама түрде Түркістанның мүсылман-түркі халықтарының зиялылары 1917 жылы күздің соңында Қоқан қаласында, Түркістанның жергілікті халықтарының еркін орындай отырып, «Түркістан Мүхториятың» (Түркістан автономиясын) дүниеге әкелді, бірақ бүл қүрылым 1918 жылы ақпанда Ташкент большевиктерінің агрессиясы нәтижесінде қанға бөктеріліп, қиратылды [1].
Түркістанда монополиялы саяси билікке ие болған орыс большевиктері үзақ уақыт бойы өлкенің саяси статусын анықтау мәселесі бойынша ешқандай нақты қадам жасамай, саяси көрсоқырлық танытты. Тек 1918 жылы сәуір айының аяғында ғана Түркістан өлкесі - революцияға дейінгі Ресей империясының Түркістан генерал-губернаторлығы «Ресей Социалистік Федерациясының Түркістан Республикасы» деп жарияланды [2]. Бірақ республиканың барлық ресми құжаттарында қысқаша «Түркістан Республикасы» деген атау қолданылды.
Дуниеге келген Түркістан Республикасында үзақ уақыт империялық - отарлық саясат жүргізіліп, Түркістанның жергілікті халықтарын «бұратаналар», «түздіктер» деп кеміте атауды жалғастыра берді. Тек 1919 жылдың көктемінен бастап белгілі қайраткер Т. Рысқүловтың
        
        Қазақ зиялылары және Түркістан Автономиялы Кеңестік Социалистік
Республикасы Кеңестерінің Орталық Атқару Комитеті жанындағы Қазақ
бөлімінің қызметі (1920-1922 жылдар)
Түркістан АКСР-і ... ... өмір ... ... ... Орталық Атқару Комитеті (Түрікатком) жанында
қүрылып, қызмет атқарған Қазақ бөлімінің ... ... ... ... әлі ... ... толық зерттелініп, ғылыми түрғыдан таразыланған
жоқ. XX ғасырдың 20-жылдарының басында Түркістан өлкесі қазақтарының ... ... ... ... үлкен орны мен ықпалы болған аталған
бөлімнің сан-саналы қызметін жан-жақты да толық ашып көрсету үшін ... ... ... ... ... ... біз бүл
мақаламызда Қазақ бөлімінің қызметі хақында қысқаша мағлүмат беріп, шолу
жасауды жөн ... ... ... ... ... бөлімінің қүрылуының өзіндік
тарихы бар, ол 1917-1920 жылдары Түркістанда орын алған ... ... ... ... ... еді.
Тарихтан белгілі, 1917 жылы қарашада Ташкент болыпевиктерінің қарулы
төңкерісінің нәтижесінде Түркістан ... ... ... билігі
орнайды. Аталмыш кеңестер өлке халқының небары 5 пайызынан аспаған орыс-
еуропалық ... ... - ... - ... бүқарасының мүң-мүқтажын
жоқтаған, мүддесін күйттеген, сойылын соққан саяси-әскери органы болды.
Қүрылған кеңестердің қүрамында алғашында Түркістанның жергілікті ... ... ... өкілдері саусақпен санарлықтай болса, ал Ташкенттегі
Орталық билік орындарында (Комиссарлар Кеңесінде) ... ... ... ... Қара ... патшалық империяны қызыл ... ... ... ... билеп-төстеген кеңестердің билігіне балама түрде
Түркістанның мүсылман-түркі халықтарының зиялылары 1917 жылы күздің соңында
Қоқан қаласында, Түркістанның жергілікті ... ... ... отырып,
«Түркістан Мүхториятың» (Түркістан автономиясын) дүниеге әкелді, бірақ бүл
қүрылым 1918 жылы ақпанда Ташкент ... ... ... ... ... [1].
Түркістанда монополиялы саяси билікке ие ... орыс ... ... бойы ... ... ... ... мәселесі бойынша ешқандай нақты
қадам жасамай, саяси көрсоқырлық танытты. Тек 1918 жылы ... ... ғана ... ... - ... дейінгі Ресей империясының
Түркістан генерал-губернаторлығы «Ресей Социалистік ... ... деп ... [2]. ... ... ... ... қысқаша «Түркістан Республикасы» деген атау қолданылды.
Дуниеге келген Түркістан Республикасында үзақ ... ... ... ... ... Түркістанның жергілікті халықтарын
«бұратаналар», «түздіктер» деп кеміте атауды жалғастыра берді. Тек 1919
жылдың көктемінен ... ... ... Т. ... ... Мұсылман Бюросының [3] ұлт мәселесі бойынша жүргізген ... ... ғана ... ... кемсіте атаушылыққа тыйым
салынып, ресми қүжаттарда «Түркістанның жергілікті халықтары», «түркі
халықтары», ... деп атау ... ... ... де осы ... бастап, «мұсылман коммунистері» және
«еуропалық коммунистер» деп аталатын екі үлкен топқа ... ... ... ... ... ... коммунистерімен және Түркістанға арнайы аттандырылған ... ... - ... ... ... ... Түркістан
Республикасын түркі тілдес халықтардың үлттық мемлекетіне айналдыруға,
республика егемендігіне, яғни Ресей Федерациясы ... ... да, ... дипломатиялық, әскери және мәдени мәселелер бойынша нақты
болуы ... ... ... ие ... ... Ол ... ең ... түркі халықтарының ішкі бірлігін қамтамасыз етіп, барлығын
(қазақтарды, өзбектерді, қырғыздарды, түрікмендерді, ... ... мың ... байланысы бар тәжіктерді) «Біртұтас ... ... ... идеясына топтастыру қажет еді. Сондықтан ... 1920 жылы ... ... Ташкент қаласында болып өткен Мұсбюроның
III конференциясында ... ... ... «Түркістан Республикасының
автономиялылығы туралы» деген ... ... ... ... ... ... халықтарының - татар, қазақ, қырғыз, башқүрт,
өзбек және т.б. болып бөлініп, жеке үсақ ... ... ... жою, ... мақсаты үшін... түркі халықтарын Түрік Кеңес
Республикасының төңірегіне ... [4] ... ... ... ... Өз ... іске асыру мақсатында Т.Рысқүлов
басқарған Түркістан делегациясы 1920 жылы ... - ... ... ... ... ... ... ауыр келіссөздер жүргізгені
белгілі [5]. Нәтижесінде «Біртұтас Түркістан» идеясынан шошынған В.И.Ленин
Түркістан Республикасын тез ... жою, ... ... ... ... белгілеріне қарай жіктеу, Орталық Азияда саяси ... ... ... «ұлттық республикаларды» құру туралы ... ... ... ... ... ... ... Т.Рысқүлов Түркістанды
мекендеген түркі тілдес халықтардың жеке үлттық белгілерін тіптен жоққа
шығарған жоқ, тек Ресейдің ... ... ... ... бірлесе қарсы
түру, бостандық пен егемендік жолында күш біріктіру, бөлініп бөріге жем
болмау жолында ... ... ... еді. Тегі мен қаны қазақ
болған соң, Т.Рысқүловтың жаны да үнемі қазаққа тартып ... әрі ... ... үлтының мүддесін бәрінен де жоғары қоятын еді. ... бір ... ... біріктіру, автономиялы статуста болса да
қазақ мемлекетін қалпына келтіруді назарда үстады. ... 1919 ... ... ... хат ... ... ... жерлерін бір республикаға
біріктіру, Қазақстанның астанасын Ташкентке көшіріп әкелу ... ... [7]. 1920 жылы ... ... ... ... соң,
Т.Рысқүлов өзі басқарып отырған органның жанынан таза ... ... ... ... ... күш салады. Бірақ 1920 жылы шілдеде, яғни
жоғарыда біз тоқталып өткен Мәскеудегі саяси тартыстар нәтижесіз аяқталған
соң, Т.Рысқүлов ... ... ... өз қызметтерін тастап шығуларына
байланысты Түркістан қазақтарының арнайы бөлімін қүру, Жалпытүркістандық
қазақ сиезін үйымдастыру ісі ... ... ... қазақ жерлерін біріктіру, біртүтас Қазақ республикасын қүру
мәселесін көтеруде 1920 жылы 4-12 ... ... ... ... ... ... ... Кеңестерінің 1 сьезінің маңызы зор болды [9]. ... ... ... ... ... қатысады, олардың арасында
Алаш қайраткерлері де аз емес еді. Баку ... ... ... I ... ... ... Т.Рысқүлов та Орынборға арнайы
келіп, сьезде сөз сөйлейді. Түрікатком төралқасының 1920 жылғы ... ... ... қазақтарының атынан Ташкенттен Орынборға Болатов,
Есіркепов, Жандосов, Сыдықов, Омаров, Қожықов, Османов, Ершин, Күзембаев,
Қожанов, Өтембаев, Асфандиаров ... ... ... ... ... ... оралған түркістандық қазақ
қайраткерлері сьезде белгіленген түпкілікті мақсаттарды орындау ... ... мен ... ... ... ... ... қолға алады. Түрікатком төралқасының 1920 жылы ... ... ... ... ... ... талқыланып,
өзара байланыстарды жолға қою мақсатында ... ... ал ... ... Республикасының өкілдіктерін ашу,
саяси, экономикалық, ... ... ... шешіп отыру, екі
республика арасында ... ... ... өрістету туралы шешім
қабылданады[11]. Түркістан Республикасының ... ... ... ... (Жетісу және Сырдария) атқаратын өз іс-
шараларын мүмкіндігінше Қазақ Республикасының ... ... ... ... ... туралы нүсқаулар беріледі. Сол жылы 9-
қарашада ... ... ... ... ... ... ... да арнайы талқыланып, республиканың Халық Комиссарлар Кеңесі мен Азық-
түлік, Жер ... және ... ... комиссариаттарына қазақ
облыстарында іске ... ... ... ... ... даярлау
тапсырылады [12]. ... жаңа ... ... пен ... Түрікатком жанынан құру ... ... ... ... ... ... ... [13].
С.Асфандиаров пен С.Қожанов бір ай көлемінде Қазақ Бюросының іс-жоспары мен
ережесін даярлап, оны 1920 жылы ... ... ... үсынады және мәжілісте толық қолдау тауып қабылданады [14]. Бірақ
мәжілістің шешіміне сай алғашқы аты «Қазақ ... ... ... ... деп
өзгертіледі [15]. Ал бүл оқиғадан тура 1 ай ... яғни 1920 жылы ... ... ... күш ... Түрікатком жанында өмір
сүріп келген казак (орыс-казак) бөлімі таратылып жіберілген еді. ... ... ие ... қате ... ... ... ... жойылып, ол облыстық дәрежеге төмендетіледі де, Жетісу облыстық
ревкомының ... ... ... ... ... ... ... мәжілісі 1920 жылы 2 желтоқсанда
үйымдастырылады [16], ... 1920 ... ... ... ... бөлімнің
барлығы 5 мәжілісі өткізілген [17]. Қазақ бөлімінің түрақты мүшелігіне
(алғашқы қүрамы) ... ... ... ... - ... ... Гиоргий Сафаров - 1920 жылы ... ... ... және ... ... ... Санжар
Асфандиаров - Түрікатком төралқасы ... ... ... - ... төралқасының мүшесі, Қоңырқожа Қожықов -
Түрікатком төралқасының мүшесі және ... ... ... облыстық
ревкомның мүшесі, Қайғысыз Атабаев - Түркістан ... ... ... жаңа ... сондай-ақ М.Юмакаев - ... ... ... 1920 жылы 11 ... ... Қазақ Республикасының ... ... ... төрағасы ретінде Ташкентке
келген Баймен Алманов қабылданады [18]. ... ... ... қүрамында
қысқа уақытқа белгілі алаш қайраткері Халел Досмүхамедов [19] те ... оның ... ... ... ... [20]. ... барлық мәжілістеріне еркін қатынасып түру қүқына ие болады.
Соңғы аталған екі ... яғни ... ... ... ... ... қызметке келулеріне бірден-бір септігін
тигізген адам Түрар Рысқүлов болған еді. ... ... ... ... ... ... ... Комитетімен ауыр саяси келіссөздер жүргізіп жатқан Т.Рысқүлов 1920
жылы 11 ... ... ... ... да, ... ... ... соң, оны Түркістанға қызметке келуге көндіреді,
әрі жол азабын ... өз ... ... іздеп табуы үшін арнайы
мандатпен қамтамасыз ... «Бүл ... ... ... ... Ташкентке аттандырған жолдас Досмүхамедовке
берілді. Делегация жолдас ... ... мен ... ... бес ... ... өз отбасын іздестіріп, оларды өзімен бірге ала
кетуге қүқық береді. Жоғарыда аталғандарды басшылыққа ала отырып, өкілетті
делегация барлық ... ... осы ... ... ... ... қатынап жүрген барлық жауапты қызметкерлерге жолдас
Досмүхамедовты отбасымен бірге жолсапармен баратын Ташкентке дейін ... ала ... ... [21]. ... ... ... сол ... Мәскеуден Ташкентке жеделхат жолдап, Түрікатком төралқасына «...
дәрігер маман ретінде ... ... ... [22] ... Ал ... 18 ... Бүкілресейлік Халық Шаруашылығы Кеңесінің Жер шаруашылығы
Бас басқармасына жазған хатында ... осы ... ... ... ... әсіресе мал шаруашылығы бойынша арнайы білім алған
түркістандық болғандықтан және ... үшін аса ... ... ... [23] өзімен бірге Түркістанға ала кететіндігін ескертеді.
Өз жүмысын 1920 жылы 2 ... ... ... ... сол күні Қазақ бөлімінің түңғыш мәжілісі өткізіліп, №1-ші хаттамасы
толтырылған, бөлімнің 11 желтоқсанда ... ... ... ... ... ... кіріскен күні деп 13 желтоқсанды
жариялау туралы үсынысы ... ... ... ... ... ... күні 2 желтоқсан, ал қызметке кіріскен күні 13 желтоқсан деп
танылады ... ... ... ... 1920 жылы ... ... ... 5
мәжіліс өткізген, ал 1921 жылы қанша мәжіліс өткізгені белгісіз, Өзбекстан
Республикасы Орталық Мемлекеттік Мүрағатында ... ... ... бүл жылы ... 8 ... ғана хаттамалары (5 қаңтар, 9
ақпан, 22 ақпан, 6 наурыз, 16 ... 10 ... 17 ... 20 ... ... қүрылған кезде Қазақ бөлімі Түрікаткомның жанындағы арнайы ... ... ... ал 1922 жылы бүл ... ... Республикасының
қайта қалпына келтірілген ¥лт ... ... ... ... ... Мүрағат қүжаттарының арасынан Қазақ бөлімінің 1922 жылы
өткізген 10 мәжілісінің хаттамалары табылды, ол мәжілістер - 22 ... ... 29 ... 30 ... 4 ... 8 ... 11 ... 12 мамыр, 2
маусым, 16 маусым күндері үйымдастырылған [26].
1920 жылы желтоқсан айында қүрылып, іске ... ... ... мүшелері сайланғанымен де, төрағасы белгіленбеген, ... ... ... ... ... қазақ қайраткерлері бөлім
мәжілістерінде кезектесе төрағалық етіп отырған, тек 1921 жылы ... ... ғана ... ... ... белгілі қайраткер С.Қожанов
белгіленеді. ... ... 1922 жылы ¥лт ... жөніндегі халық
комиссариатының қүзырына берілгеннен кейін оның түрақты ... ... ... ... ... ол бір мезгілде аталған ... ... ... латы л ады.
Қүрылған Қазақ бөлімінің орталық басқару аппаратында: төралқа (түрақты
мүшелер кірген), заң бөлімі, ... ... ... бөлім, оқу-
ағарту бөлімі, бухгалтерлік бөлім, мәдениет бөлімі және арыз-шағымдарды
тексеру бюросы сияқты арнайы бөлімдер жұмыс ... ... 1920 жылы ... ... ... ... бірі,
яғни 12 желтоксандағы кеңейтілген мәжіліске бөлімнің тұрақты ... ... ... ... ... ... ... қатысты көптеген аса өзекті мәселелер бойынша шешімдер ... ... ... ... ... ... Орталық және жергілікті басқару аппараттарын қүру;
Түркістанда іске асырылуы жоспарланып жатқан жер-су реформасы
және қазақ халқының мүдделері;
Түркістан қазақтарының I ... ... және т.б. 1920 жылы ... ... ... ... да көп ... мәселе - Түркістан
қазақтарының I сьезін өткізу мәселесі ... ... қай ... ... ... ... ... шақыру, сьездің күн тәртібіндегі мәселелерді белгілеу,
сьезді қаржыландыру және т.б. мәселелер ... қызу ... ... ... 1920 жылы 2 желтоқсанда өткізген мәжілісінде, үзақ
талқылаудан соң, ... ... I ... 1921 жылы ... қаласына шақыру туралы шешім қабылданады [27]. Сьезге Түркістан
Республикасының әр уезінен 2 ... ... ... және ... ... ... ... республика заңдарының талаптарына сай белгілеу туралы
келісіледі. Республиканың әр облысы бойынша сьезге сайлау ... ... 3 ... ... ... ... бар
облыстық комиссиялар тағайындалады [28]. Түркістан қазақтарының I сьезін өз
деңгейінде өткізу мәселесіне Қазақ бөлімі көп ... ... бүл ... ... ... ... облыстық атқару комитеттері мен
ревкомдарының, республика комиссариаттарының ... ... ... ... ... ... 1920 жылы 11 ... өткен
мәжілісінде баяндама жасаған С.Қожанов республика облыстарында ... ... ... ... ... ... салғырттық
танытқан қызметкерлерді заң алдында жазалау ... атап ... ... ... үйымдастыру шараларына ең алдымен атқару
комитеттері мен ревкомдардың ... ... ... ... ... ... жыЛы 22 ... және 1921 жылы 5 қаңтарда өткен
мәжілістерінде Әулиеата қаласына шақырылған ... ... ... күн тәртібі бекітілді:
1. Ағымдағы жағдай (Баяндамашы Н. Төреқүлов);
2. Үлт мәселесі және Кеңестік ... ... ... мәселесі және жергілікті билік орындарын үйымдастыру
(С.Қожанов);
4. Жергілікті үйымдардың баяндамалары;
Түркістан Республикасындағы азық-түлік саясаты (Долженко);
Түркістан ... жер ... ... ... ... ... ... оқу-ағарту мәселелері (Ахмадиев);
Қазақ Республикасымен қарым-қатынас мәселесі (Б.Алманов);
10. Ағымдағы мәселелер [30];
Сьездің 15 қаңтарға шақырылуына байланысты аталған ... ... ... ... ... үшін 8 ... дейін Қазақ
бөліміне өткізуге міндеттеледі.
1921 жылы 15-30 қаңтар аралығында Әулиеата қаласьшда болып
өткен
Түркістан ... I ... ... ... зор ... ... есебі мен мәжіліс хаттамалары өте нашар сақталған,
қаламсаппен толтырылған ... ... ... ... Өзбекстан
Республикасы Орталық Мемлекеттік Мүрағатында сақталынып түр [31]. Тек Қазақ
бөлімінің 1922 жылы 29 ... ... 1921 жылы ... ... ... ... ... Түркістан қазақтарының I сьезінің қүжаттары
мен материалдарын жеке кітапша етіп бастырып шығу ... ... ... ғана аталған сьездің біршама материалдары жарық көрген еді. ... ... бар ... ... ... ... оған 1922
жылдың 3 сәуірінен кешіктірмей қүясаттарды тиісінше ... соң, ... ... ... ... ... ... баспасынан
I сиез материалдарын 800 дана қазақ тілінде, 500 дана орыс ... ... ... ... етіп ... беруді сүрайды [32]. Аталған кітап сол
жылы жарық ... ... біз ... атап ... ... сьез
материалдарының көп бөлігі оған енбей қалған [33].
Түркістан қазақтарының I ... ... ... ... 600-дан
аса делегат қатынасады. Сьезде күн тәртібіндегі ... ... ... орын ... ... ... баяндамалардың ішіндегі ең
қызықты да маңыздылары - жергілікті ... ... ... ... қүжаттарының арасында Түркістан уезінің, сондай-ақ,
Перовск, Шымкент, Ташкент, Мырзашөл, Әулиеата, Қазалы, ... ... ... ... Наманган, Маргелан, Қапал, Жаркент, Верный, Нарын,
Пішпек уездерінен келген қазақ делегаттарының баяндамалары ... ... өз ... ... жылдары орын алған сүмдық оқиғалар
мен қүбылыстарға, саяси, әлеуметтік, үлтаралық процестерге ... ... баға ... ... Түркістан өлкесінде аталған мерзім
ішінде қаншалықты ауыр, қым-қиғаш, апатты процестердің болғандығын ... ... ... айқын байқауға болады. 1916 жылғы үлт-
азаттық көтерілісі, оның қанға бөктіріліп басып-жаншылуы, 1917 ... ... және оның ... ... ... пен ... ... азамат
соғысы, босқыншылық, болыиевиктік биліктің оспадарсыз саясаты, тәркілеу мен
тап күресі және т.б. ... ... үшін ... ... болғаны
мәлімделеді. Мысалы, баяндамашылардың деректері бойынша 1920 жылдың соңында
Сырдария ... ... ... ... ... ... ... 5
пайызы қалған [35], астық екпейтін осы уезд ... ... ... 75 мың пұт ... салығын салған [36]. Перовск уезінің халқы: «...
Кеңес өкіметін тонаушы, қарақшы өкімет деп санады» [37]. Жетісу облысының
Қапал ... «... ... ... ... дем ... ... шелектеп ішті» [38]. Верный уездерінің қазақтарынан «...
17 мың жылқы, 65 мың ... 98 мың қой ... ... ... ... пен
тоналған мүліктің есебі жоқ» [39]. Пішпек уезінің жергілікті халқынан «...
42 мың жылқы, 29 мың сиыр, 1 млн. 225 мың қой, 38 мың ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық,
мәдени өміріне қатысты аса маңызды шешімдер мен қаулылар қабылдап, нақты
шаралардың іс-жоспарын ... 1921 жылы 30 ... ... ... ... ... ... қайта сайланып, түрақты төрағасы мен хатшысы белгіленеді.
Бөлімнің төралқасына - ... ... ... ... Ж.Бәрібаев және Будайли енді, төраға міндеті С.Қожановқа,
хатшылық Будайлиге тапсырылады [41].
Қазақ бөлімінің қүрамы ... ... ... ... де толықтырылып
отырады. Мысалы, бөлімнің бірнеше түрақты мүшесі арнайы сапармен Мәскеуге,
не республиканың аймақтарына кеткен кездерде ... ... ... ... Файзи және т.б. істеді [42].
Түркістан қазақтарының тарихи I сьезінен соң ... ... ... бөлімінің жүмысын жолға қоюға Ташкенттегі, жалпы Түркістандағы барлық
қазақ қайраткерлері мен ... ... ... түрде атсалысты.
Қазақ бөлімін қаржыландыруды Түрікатком іске асырды. 1921 жылы 22 ақпанда
Қазақ бөлімі Түрікаткомға бөлімнің ағымдағы істері үшін 20 млн. ... ... ақша ... ... арнайы есеп-шотын ашу туралы өтініш
жасап, ол қанағаттандырылады [43].
Әулиеата сьезінің қаулылары мен шешімдерін іске асыру үшін Қазақ ... ... ... ... заңдық-қүқықтық нормативтер мен
ережелер даярлауға кірісіп, 1921 жылы 22 ақпанда ... ... ... ... және ... бар арнайы Заң бөлімін
(комиссиясын) қүрады. Комиссияға түрліше мәселелер бойынша, атап ... ... ... үсақ ... және ... ... орындарын
үйымдастыру мәселелері бойынша қаулы жобаларын тез арада жасау тапсырылады
[44], және де бөлімнің ... ... ... ... ... ... егжей-тегжейлі зерттеп, тиісті жауаптарын беру ... ... ... ... яғни ... пен ... ... арыз-шағымдарды тексеру бюросының ережесі мен инструкциясын даярлау
және аталған бюроның мүшелерін ... ... ... ... қазақтары Түрікатком жанынан қүрылған Қазақ бөлімін өздеріне пана
түтып, одан қолғабыс күтті. Сырдария ... ... ... ... ... ... Қазақ бөліміне хат жазып, онда Түркістан ... үйін тез ... ... ... алып беруді өтінеді. Қазақ
бөлімінің 1920 жылғы 2 желтоқсандағы алғашқы мәжілісінде-ақ бүл мәселе ... ... ... отын ... ... ... ... үшін
босатып беріледі де, аталған контордың қызметкерлеріне ... жол ... екі жылы ... босатылады [46].
1921 жылы 6 наурызда үйымдастырылған Қазақ бөлімінің кезекті мәжілісінде,
Түркістан қазақтарының I сьезінің шешімдерін іске ... ... ... шақыртуымен, Түркістан Республикасы ... ... ... ... ... хТүркістан Республикасы
қазақтары арасында атқарылатын мәдени және ... ... ... баяндамасы талқыланып, төмендегідей ... ... ... іске ... ... ... Халық ағарту комиссариатына
жүктеледі):
1921 жылы күзде жаңа оқу жылы басталғанға дейін республиканың әр
қазақ болыстарында ең кемі ... ... ... ... ... Шымкент, Ташкент және Прижевальск қалаларында
қазақ балалары үшін И-баспалдақты (дәрежелі) қазақ мектеп-интернаттарын
ашу, ал басқа қалаларда жүмыс істеп жатқан П-баспалдақты жалпы ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде оқу қүралдары мен оқулықтарға
деген мүқтаждықтарды тез ... жою, ол үшін ... ... ... да ... бүл мақсатта күшті де,
қаражатты да аямау. Қазақ тіліндегі оқулықтарды бірінші кезекте бастыру;
Қаражат пен ... ... ... үшін ... ... журналының шаруашылық бөлімі мен «Ақ жол» газетінің
шаруашылық бөлімін ... ... ... ... және мектептен тыс тәрбие және
басқа да мәдени-ағарту жүмыстарын үйымдастыра алатын ... ... ... аса ... ескере отырып, шүғыл түрде арнайы
курстар ашу:
а) ... ... ... ... ... ... курс;
б) мектептен тыс тәрбие ісінің мамандарын даярлайтын курс;
в) І-баспалдақты (дәрежелі) мектептерге педагог мамандарын даярлайтын
курс;
г) Қазақ педагог мамандарының ... ... ... ... ... ... ... өнімдерін жетілдіру үшін ... ... ... ... курс ... ... курсанттар шақыру
және 3 жыл мерзімге бір орнында түрақтап істеуге міндеттеу;
6. Қазақ ... ... ... жылжымалы драма-театрлар
мен киномотогрофтар топтарын жасақтау;
7. Қазақ педагог-тәрбиешілерінің азшылығына байланысты Ташкент
қаласында орналасқан барлық қазақ мектептері мен мектеп-интернаттарын
қаланың ... бір ... ... орналастырып, мамандарды тиімді
пайдалануды іске асыру [47].
Халықтың қалың бұқарасының сауатын ашу, ... ісін ... ... қазақ
балаларына білім беру мәселесінің кезек күттірмейтін, аса ... ... ... есте ... ... бөлімі бұл мәселеге басты назар
аударумен болды. Бұл ... ... ... ... ... үсті-
үстіне талқыланып, тиісті шешімін тауып жатты. Мысалы, 1920 жылы ... ... ... ... ... ... Түркістан
Республикасының Халық ағарту комиссариатының баяндамасы талқыланады.
Аталған ... ... ... ... ... ... ғылыми
комиссияның қүрамын қайта жасақтап, оған Ә.Диваевты, И.Тоқтыбаевты және
Қүлқашевті енгізу туралы шешім ... [48]. 1921 ... 16 ... ... ... орналасқан Қазақ институты мен II-баспалдақты
қазақ мектебі оқушыларының жағдайын реттеу үшін қүрамында 5 ... ... ... тағайындалады. Комиссияға -С.Асфандиаров, С.Қожанов,
М.Дулатов, Сапарбеков және Файзи енді [49]. ... ... ... 1922 жылғы
12 мамырдағы Ташкент қаласында орналасқан №5 (меңгерушісі - ... ... №12 ... №13 (Өтемісов) қазақ интернаттарының
меңгерушілерімен бірігіп өткізген ... ... ... және ... ... ... ... талаптар қояды.
Ташкенттегі Жаңа Ташкент аудандық оқу бөлімінің ... ... ... ... ретінде Ершин сайланады. Кезінде республиканың түрліше
экономикалық үйымдарына Ташкенттегі қазақ интернаттары бекітіліп берілген
болатын, бірақ аталған ... ... ... ат үсті
қарап, қолғабыс жасауға асықпайтыны себепті, Қазақ бөлімі Түрікаткомнан бүл
үйымдардың өз міндеттерін жауапкершілікпен атқаруларын ... ... ... ... ... ... ... балалар үйінің
аса қиын жағдайы талқыланып, Түркістан Республикасының Үлт істері жөніндегі
халық комиссариаты ... ... ... ... балалар үйінің
жағдайын егжей-тегжейлі зерттеп, тиісті шаралар қолдануды өтінеді [50].
Қазақ бөлімінің 1922 жылы 2 маусымдағы Ташкент ... ... ... ... ... басшыларымен бірігіп өткізген мәжілісінде ... ... аса қиын ... тағы да ... ... ... ... мен өлімнің көбейіп ... ... ... ... шүғыл көмек сүралып,
Қазақстанның ... ... ... ... бас ... аумағына үдере көшкен ... ... ... ... ... ... ету шаралары
белгіленеді [51].
Оқу-ағарту ... ... ... баспа ісінің жолға қойылуымен тікелей
байланысты болатын, сондықтан да Қазақ бөлімі бүл ағайындас екі ... ... ... тырысты. 1922 жылы 27 наурызда Қазақ бөлімінің Мемлекеттік
баспа, Қазақ ғылыми комиссиясы, Халық ағарту ... және ... ... ... ... ... қазақ баспасөзін дамыту
мәселелері кең тұрғыда талданады. Мәжілісте Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Аса қиын ахуалдағы
қазақ баспасөзінің жалпы жағдайын айтпағанда, ... мен ... ... ... ... Қазақ ғылыми ... ... ... көп бөлігі жарық көрмей жатқан еді. Қазақ бөлімі
Түркістан экономикалық кеңесінен қазақ ... ... ... ... ... ... ... іске асыру
үшін шүғыл түрде қаржылай ... ... ... ал ... ... ... ... Қазақ ғылыми комиссиясының
барлық ескі қарыздарын ... ... ... ... ... ... ... Ғылыми кеңесіне қазақ ғылыми комиссиясын басқа
барлық ... ... ... оның ... ... үшін ерекше
техникалық аппарат қүру қажеттігі туралы өтініш хат ... ... ... баспасынан қаламақы туралы қаулыны қайта қарап,
қазақ авторларына өз еңбектерін баспаға даярлап өткізген сәтте 50 пайыз, ал
еңбек басылып ... соң ... ... 50 ... ... ... реттеуді,
Қазақ ғылыми комиссиясы даярлаған барлық еңбектерді тез әрі ... ... ... ... сүрайды [52].
Қазақ бөлімі ресми мемлекеттік орган болған жоқ, ... да ... ... ... ... кез келген мәселе бойынша ресми
органдармен байланыс жасап, олардың қызметін бір арнаға, ... ... ... тырысады. Бөлімнің 1921 жылы 5 қаңтардағы ... ... ... шүғыл аппараттар алып отыру мақсатында
республиканың тиісті комиссариаттарымен тығыз байланысты жолға қою ... ... ... ... ... ... ... Қазақ бөліміне келіп, өз комиссариатының қазақ халқына қатысты
тындырған істері туралы ... ... ... түруы туралы үсыныс
жолданады [53].
Қазақ бөлімі қазақ аудандарындағы саяси-әлеуметтік жағдайды жақсарту ... ... сол ... ... мен болыстардың) әкімшілік басшылығына
іскер де адал қызметкерлердің тағайындалуына басты назар ... ... ... ... мен шовинистік ниеттегі арамзалары да аз
емес еді, оларды қызметтерінен аластау үшін үнемі қырағылық танытып, тиісті
органдарға хабарлап отыру ... ... ... ... ... ... 1921 жылы 8 ... Ташкент қалалық Төтенше Комиссия (ЧК)
төрағасы Мансуровқа қүпия хат ... онда ... ... Түркістан
уезінің саяси бюросы басшысының орынбасары болып тағайындалған Капченовтың
өз қызметіне сай адам еместігін, оның бүрын ... ... ... ... ... және ... саяси бюро жетекшісі болып
істеген кезде ... ... ... және ... ... ... көзге түсіп, әйгілі болғандығын атап көрсетеді. С.Қожанов
Капченовты тез арада орнынан алып, оның ... ... ... бастығы Ералиевке қоса жүктеуді ұсынады, әрі бұдан былай қазақ
аудавдарына жіберілетін басшы кадрлардың өз қызметтеріне сай адамдар болуын
қатаң қадағалау ... ... ... ескі ... яғни ... дәуірінен бері жалғаса аталып
келе жатқан жер-су және елді мекендер атауларын өзгерту мәселесі Қазақ
бөлімінің 1922 ... 11 ... ... ... ... Патша
заманындағы ескі атымен жүрген «Семиреченская область» дегенді «Жетісу
облысы» (Жетысуская область) деп, ал Сырдария ... ... ... «Ақмешіт уезі», «Голодностепский» уезінің атауын «Мырзашөл уезі» деп
өзгерту туралы шешім қабылданып, оны бекіту туралы үсыныс ... ... ... алдындағы күрделі мәселенің бірі - майдандағы қазақ
сарбаздарының жағдайын ... жіті ... ... ... ... ... ... дер кезінде ақпарат алудың қиындығы және
майдан басшыларының ондай ақпараттарды беруге қүлықсыздығы аталған мәселені
тіпті қиындатып ... ... ... ... ... ... ... кеңесінің Саяси басқарамасының қүрамындағы Үйымдастыру-
Тыңшылық бөлімінің Тыңшылық-Бақылау бөлімшесі майдандардағы ... ... ... ... ... ... беріп түрды. Мысалы,
аталған бөлімшенің 1921 жылы 31 ... ... ... дәл ... ... ... сол ... қанша қазақ жауынгерінің болғандығы
туралы деректер алуға болады, яғни 1921 жылғы 1 ... ... ... үрыс ... ... I ... ... дивизиясында 1084,
Қызыл Армияның Ферғана тобында (1 ақпанға дейін) - 891, ... ... ... дейін) - 640, Бүқара тобында (1 наурызға дейін) - 226, Самарқанд
тобында (1 ... ... -498 ... жауынгері болған. Ал, дәл осы уақытта
Жетісудағы әскери бөлімдерде қанша ... ... ... туралы мәлімет
берілмеген [56]. Қазақ бөлімі ... бар ... ... ... жауынгерлерімен тікелей байланыстар орнатты.
1921 жылы 20 мамырда Қазақ бөлімінің кезекті мәжілісінде үрыс қимылдары
өршіп түрған ... ... ... ... ... ... Басмашылар қозғалысы кең етек алған аймақтың қазақ түрғындары
делегациясының Қазақ ... ... ... хаты ... Басмашылар
қатарында үрыс қимылдарына қатынасқан, бірақ біртіндеп кеңес өкіметі ... ... ... өз ... ... ескі ... ... рубльдерге айырбастап беру туралы өтінген еді. Қазақ бөлімі қазақ
делегациясының өтініщін қанағаттандырады және Түрікатком мен Түріккомиссия
алдына басмашылар қатарында ... ... ... ... ... жасауды үсынады. Қазақ бөліміне тек Ферғана қазақтары ғана емес,
сондай-ақ осы облыстың қызғыздары да ... ... ... ... ... ... Бүл жағдай Қазақ бөлімінің Түркістан жүртшылығы алдында саяси
беделінің орасан зор екендігін көрсетті. ... ... ... ... ... ... бөлімін үнемі
алаңдатып отырды. Жетісудың негізгі қасіреті - босқындар мәселесі болды.
Қытайдан қайтқан 1916 жылдың ... ... ... ... Қытай аумағында қүлдықта жүрген адамдарды қайта сатып алу аса
күрделі мәселе еді. ... ... 1921 жылы 22 ... ... ... ... комиссариатының Қытай аумағында қүлдықта жүрген
Жетісулық қазақ-қырғыз босқындарын қайта сатып алу үшін ... ... ... бүл ... тек ... ... валютаның
қолданылатындығы, бірақ ондай валютаның республика қазынасында жоқтығы
туралы қатынас хаты ... ... ... ... партия сьезіне
аттанып бара жатқан Түркістан делегаттары арқылы керекті металл ... ... ... ... ... арнайы қаулы қабылдайды [58].
Жетісуда іске асырыла бастаған ... ... ... ... ... ... халықтың мүң-мүқтажын ескеру мақсатында Қазақ бөлімі
Сырдария облысынан 60 ... ... ... ... ... ... ... [59].
Босқындар мәселесі Жетісудан тыс жерлерде де өткір түрған. Перовск
уезінде 1917-1919 жылдары билік жүргізген ... ... ... бас
сауғалаған қазақ босқындарының халі өте ауыр болатын. Қазақ бөлімі 1920
жылы 13 ... ... ... ... ... ... Республикасы аумағында, Ташкент-Орынбор ... ... ... ... ... ... қайтару
үшін Түркістан Республикасының Босқындар ісі бойынша өлкелік басқармасъшан
жеті к^н ішінде ҮІеровск босқьшдарын еиге қашарудьщ нақты ... ... ... ... ... Түркістан өлкесін мекендеген қазақтар мен
түрікмендердің арақатынасы қатты өршіге ... ... ... ... ... ... рет ... жанжалға түседі. 1921 жылы 16 сәуірде
Қазақ бөлімі асқына шиеленіскен адай-иомуд мәселесін ... ... ... ... Бөриев және Әуезбаевтарды Красноводск қаласында
25 сәуірде басталатын екіжақты ... ... ... қазақтарының өмірлік мүраты Қазақстанмен толық қосылу ... ... ... ... бір ... ... күш ... алайда
белгілі бір саяси, экономикалық шарттар толық пісіп-жетілмей ... ... тез іске ... ... ... 1922 жылы 24 ... ... мәжілісте
Қазақ бөлімінің мүшелері Түрікаткомның Қазаткомдағы өкілетті өкілі
И.Тоқтыбаевтың Түркістан қазақтарының Қазақстанға ... ... ... ... талқылайды. Мәжілісте Түркістан қазақтарының Қазақ
Республикасына қосылуы аса маңызды саяси-тарихи қажеттілік екендігі тағы ... ... ... ... оған кедергі келтіріп отырған шарттар атап
көрсетіледі, яғни ... ... ... ... ... бір
қазақы қалаға көшіру, Қазақстан қазақтарын кеңес қүрылысына ... ... ... ... ... іске ... ... ғана
мүмкін болатындығы ескертіледі, әрі Қазақстанда экономикалық үстемдік
жергілікті халық -қазақтардың қолында ... ... ... қолында
тұрған жағдайда бүл процестің аса ауыр болатындығы туралы уәждер айтылады
[62].
1922 жылы көктемде қордаланған мәселелерді кешенді түрде ... ... ... ... II ... ... ... туады. Қазақ
бөлімінің Ташкент қаласында түратын жауапты қазақ қызметкерлерімен бірігіп
өткізген 1922 жылғы 24 наурыздағы ... ... сол жылы ... ... ... жаңа сьез ... туралы қаулы қабылданады [63].
Ал Қазақ бөлімінің бүл қаулысын ТКП Орталық Комитетінің Атқару Бюросы ... 3 ... ... ... ... ... және ... бар
үйымдастыру комиссиясын тағайындайды және сьездің мынадай күнтәртібін
белгілейді: 1. Ағымдағы жағдай-ақпараттық ... 2. ... ... ... 3. Үлт ... және оны ... ... жолдары мен
үлгілері; 4. Шаруашылық мәселелері (жер мәселесі-кооперация, ирригация).
Қазақ бөлімі мен республикалық «Қосшы» үйымының біріккен ... ... және ... ... 6. ... ... және жергілікті
алым-салықтар; 7. Түркістан қазақтарының Қазақ ... ... ... ... БОАК-тың қабылдаған қаулысы); 8. Әйелдер
мәселесі және қалың мал; 9. Ашаршылыққа үшырағандарға көмек беру ... ... ... ... 11. Жергілікті үйымдардың баяндамалары; 12.Ағымдағы
істер(Үлттық-революциялық мереке күндерін белгілеу, отарлық дәуірден қалған
жер-су және елді мекендердің ... ... ... ... ... 1922 жылы 8 ... мәжілісінде II сьезді өткізу
мәселелерін тағы да пысықтап, болыстық конференцияларды ... ... және ... ... қүру ... ... ... Үштіктер
қүрамына облыстық партия үйымынан бір, облыстық атқару комитеттерінен ... ... ... бір мүше ... туралы шешіледі. Сьезге барлығы
600-дей қазақ делегаттарын шақыру белгіленіп [65], ал ... ... ... ... 6 488 750 000 ескі ақша эквиваленті, яғни 205 ... ... ақша ... ... [66].
Өкінішке орай, ТКП Орталық Атқару Комитетінің Бюросы 1922 жылы 2 ... ... ... 20 ... ... қазақтарының II
сьезін өткізу туралы өзінің 1922 жылғы 3 сәуірде қабылдаған қаулысының күші
жойылғандығын ... [67]. Бүл ... ... ... бөлімінің
төрағасы А.Қадыров 1922 жылы 3 мамырда ТКП ОК Атқару Бюросына наразылық
хатын ... Өз ... ... «... мен ... ... ... ... бүл шешімі түбірімен қате деп ... және ... ... бүл ... ... тіпті де қаражат
тапшылығы емес, өйткені «сьез мемлекетке бір тиын ... ... ... аталған сьездің Түркістан қазақтары үшін аса
маңыздылығын түсінбеушілік ... әрі бүл ... ... ... ... қазақтардың билік орындарына деген сенімін өшірудің ең үздік
тәсілі екендігін атап ... ... да, ... ... ... сома ... майдандарында мақсатсыз
жұмсалып жатқан орасан зор соманың 0,1 пайызын да ... еді. ... ... ... ... да үлттық бөлімдермен қатар Қазақ бөлімі де өз
жүмысын ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақпан революциясынан кейін қазақ зиялыларының қазақ автономиясын жүзеге асыру жолындағы қызметі103 бет
Еуразиялық экономикалық қоғамдастық туралы15 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
1890-1914 жж. АҚШ социалистік қозғалыс51 бет
Paint графиктік редакторында жұмыс атқару5 бет
XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары49 бет
XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының атқарған қызметтеріне саяси талдау57 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь