Қазақстан — лагерьлер өлкесі

Қазақстан — лагерьлер өлкесі. 30-жылдардың өзінде-ақ жазықсыз жазаланған, саяси қудалаудың құрбаны болғандарды қоғамнан бөліп ұстау үшін Қазақстан лагерьлер өлкесіне айналдырылған еді. Олардың ең үлкені Қарағаңды лагерьлер жүйесі (Қарлаг) болды. Екішні дүние-жүзілік соғыс қарсаңында және соғыс жылдары Қазкқстанға көптеген халықтар күшпен көшіріліп келгені (департация) белгілі. Олардың қатарында кәрістер, немістер, поляктар, қалмақтар, карашайлар, балқарлар, шешендер, ингуштар, месхеті түріктері, қырым татарлары, гректер, курдтар, литвандар, эстондар болды. Қазақстанға арнайы жер аударылғандардың ішінде орыстар да аз болған жоқ. Өздерінің атақоныстарынан зорлап көшірілген халықтар Қазақстанмен қатар, Орта Азия республикаларына (Өзбекстан, Қырғызстан), Батыс және Шығыс Сібір өңіріне орналастырылған болатын. КСРО Мемлекеттік кауіпсіздік комиссариатьшың III басқармасының 1946 жылғы қазан айындағы мәліметтері бойынша, күштеп жер аударылған адамдар саны 2463940, олардың ішінде 665674 еркек, 829084 әйел болды. Олар ауыр қасіретті бастан кешті. Бұлардың соңынан ұлы жеңіске өздерінің қомақты үлесін қосып елге оралған жауынгерлер күштеп жер аударылды. Жүз мыңдаған отбасы мүшелері бір-бірінен көз жазып қалды, олардың кейбіреулері балашағасьшан мәнгілікке айрылды.
Қазақ халқы сталиндік зорлық-зомбылықтың құрбаны болған халықтарға қолынан келген көмегін аяған жоқ. Оларға өздерінің отбасынан орын беріп, бір үзім нанын бөлісіп жеді, жаңа жағдай, бетен ортаға тез үйренісіп кетулеріне жәрдемдесті. Сол арқылы қазақ халқы өзінің ұлттық, адамгершілік, интернационалистік қасиеттерін іс жүзінде танытты.
Соғыстан кейінгі он жылдан астам уақыт бойы қазақтың кең сахарасының айтарлықтай бөлігі лагерьлер өлкесі болып қала берді. ОГПУ-дің, НКВД-нің "үштіктері" ("тройка") ешбір жазықсыз соттаған "халық жаулары" мың-мыңдап Қарлаг пен Степлагта, сонымен қатар Алжир атанған (Акмолинский лагерь жен изменников родины — халық жаулары әйелдерінің Ақмола лагері) тозаққа айналдырылған аймақтарында қасірет тартты. Мәселен, бір гана Алжир лагерінде М. Тухачевскийдің анасы
        
        Қазақстан — лагерьлер өлкесі. 30-жылдардың өзінде-ақ жазықсыз жазаланған,
саяси қудалаудың құрбаны болғандарды қоғамнан бөліп ... үшін ... ... айналдырылған еді. Олардың ең үлкені Қарағаңды лагерьлер
жүйесі (Қарлаг) болды. Екішні дүние-жүзілік ... ... және ... ... ... ... ... көшіріліп келгені (департация)
белгілі. Олардың қатарында кәрістер, немістер, ... ... ... ... ингуштар, месхеті түріктері, қырым
татарлары, ... ... ... ... ... ... арнайы
жер аударылғандардың ішінде орыстар да аз болған жоқ. ... ... ... ... ... ... Орта ... (Өзбекстан, Қырғызстан), Батыс және Шығыс Сібір өңіріне
орналастырылған болатын. КСРО ... ... ... ... 1946 ... ... ... мәліметтері бойынша, күштеп жер
аударылған адамдар саны 2463940, олардың ішінде 665674 еркек, 829084 ... Олар ауыр ... ... ... ... соңынан ұлы жеңіске
өздерінің қомақты үлесін қосып елге ... ... ... ... Жүз ... ... ... бір-бірінен көз жазып қалды,
олардың кейбіреулері балашағасьшан мәнгілікке айрылды.
Қазақ ... ... ... құрбаны болған халықтарға
қолынан келген көмегін аяған жоқ. Оларға өздерінің отбасынан орын ... үзім ... ... ... жаңа жағдай, бетен ортаға тез үйренісіп
кетулеріне жәрдемдесті. Сол ... ... ... ... ... ... қасиеттерін іс жүзінде танытты.
Соғыстан кейінгі он жылдан астам уақыт бойы қазақтың кең ... ... ... ... ... қала ... ... НКВД-нің
"үштіктері" ("тройка") ешбір жазықсыз соттаған "халық жаулары" мың-мыңдап
Қарлаг пен Степлагта, сонымен қатар Алжир атанған ... ... ... ...... ... ... Ақмола лагері) тозаққа
айналдырылған аймақтарында ... ... ... бір гана ... М. ... ... мен қарындасы, Гамарниктің үй іші, Т.
Рысқұловтың әйелі мен қызы, Т. Жүргеновтың әйелі, С. Қожановтың ... ... ... ... азап ... ... жылдарда республика экономикасын қайта құру. Кеңес
Одағының экономикасы соғыстан ... ... ... ... ... қала және 70 мыңдай ауыл қирады. 25 млн. адам ... ... ... ... 300 мың ... ал бүкіл ел бойынша 2 млн. адам жүпыны ... ... ... ... 32 ... астам енеркәсіп орындары мен 100
мыңнан астам ауылшаруашылық кәсіпорындары орасан зиян ... ... ... түгелдей жойылды. Сталинград (қазіргі Волгоград), Киев, Минск
сияқтьг қалалардың айтарлықтай бөлігі ... ... ... ... қолы ... одан әрі ауырлай түсті. Соғыс
жылдарында Кенес Одағы ... 27 ... жуық ... ... Өңдірістегі жұмыс қолының жетіспеуін толтыру мақсатында ... ... ... ... сан ... ... ... Армия
қатарынан бірінші босату (демобилизация) 1945 ... ... ... Армия қатарынан бірінші кезекте жасы ұлғайған жауынгерлер
және халық шаруашылығы мен мәдениетті қалпына келтіруге аса кажет ... ... ... ... ... иелері босатылды. 1945—1948
жылдарда армия 8,5 млн. ... ... ... ... ... ... қайта құрыла бастады. Бұрын
соғысқа қажет өнімдер шығарған көптеген ... ... ... ... ... үшін ... құрылды. КСРО-ның соғыста қираған
экономикасын қалпына келтіру аса ... ... және ішкі ... ... және оның ... АҚШ-тың, Англияның, тағы басқа
мемлекеттердің фашистік Германияны жеңуі антигитлерлік ... ... ... ... Германияның, одан кейін милитаристік
Жапонияның ... ... ... ... ... ... ... сияқты елдерде екімет басына коммунистік бағдардағы партиялар
келді. Отар және ... ... ... ... кең өріс алды,
жұмысшы қозғалысы да қарқынды дамыды.
Кеңес Одағы Біріккен ... ... (БҰҰ) ... бірі ... ... жұмысына белсене араласты. Осыған қарамастан, соғыстан кейінгі кезеңде
әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... Әсіресе кешегі антигитлерлік коалицияда одақтас болған
ірі мемлекеттер АҚШ пен КСРО ... ... ... ... ... ... себептері олардың мемлекеттік құрылыстарының әркелкілігі
мен ... ... ... ... ... еді. ... ... КСРО жаулық пиғылдағы капиталистік қоршауда қалып
отыр деп есептеді. Басқа мемлекеттерге деген бұл ... ... ... ... ... ... ... жұмсауға
мәжбүр етті.
Соғыс қажеттерін өтеп келген Қазақстанның кептеген зауыттары енді бейбіт
тұрмыс өнімдерін шығаруға көшті. Бұған бір ... ... ... ... жасайтын зауытты айтуға болады.
Соғыс зардаптары Қазақстан үшін де жеңіл болған жоқ. Зауыттар ... сол ... ауыл ... ... ... жетіспеді. Оның
кептеген себептері болды: соғыс кезінде Қазақстанға ... ... ... ... ... ... ... кайтты, жүз мындаған
қазақстаңдықтар майдан шебінде окка ұшты, ал тірі қалғавдардың ... ... ... ... ... ... ... басында күштеп ұжымдастыруға байланысты қазақ
шаруаларының жаппай аштықтан қырылуы мен ... ... ... ауа кешуінін салдары катты әсер етті. Мұның үстіне зауыттар мен
фабрикаларда еңбек еткен ... ... ... ... ... ... ... жою, жұмысшы табының қатарын маман ... ... ... ... ... ... ... көптеп құрыла бастады. Әскер қатарынан қайтқандар есебінен де
жұмысшылар мен ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің қатары айтарлықтай толықты.
Кеңес ... ... ... ... Қазақстан да фашистік
оккупациядан зиян шеккен аудандарға мүмкін болған көмектің бәрін көрсетті.
Республикада азык-түлік керуендері ... олар ... мен ... ... зардап шеккен аудандарына ... ... ... және ... ауыр ... шеккен Солтүстік
Кавказдың көптеген шаруашылықтарын қалпына келтіруге қомақты үлес косты.
Бір ғана 1945 жылы Украинаға 500 ... мен ... да ауыл ... 140 ... ... ауыл ... жүздеген мамандары
жіберілді. Фашистік оккупациядан зардап ... ... ... ... астам ірі қара, жылқы, қой сатылды. Сонымен ... ... ... ... те ... ... Қазакстан колхоздары
басқыншылар езгісінде болған аудандарға 17,5 мың ірі қараны, 22 ... және 350 мың бас ... ... ... ... ... КСРО Жоғарғы Кеңесінін бірінші сессиясы 1946—1950
жылдар аралығын қамтитын халық шаруашылығын ... ... мен ... ... ... Заң қабылдады. Бұл жоспарда Қазаксганның халык
шаруашылығы мен мәдениетін дамытуға үлкен мән берілді. Ауыр ... жана ... жол ... салуға, ауылшаруашылық дакылдарының өнімін
арттыруға айтарлықтай қаржы бөлінді.
Соғыстан кейінгі жаппай бейбіт ... ... ... ... деген
сенім төртінші бесжылдықты орындау барысында республика тұрғындарының енбек
өрлеуін ... ... ... ... мен ... ... ... жарыс өрістеді. Қарағанды көмір алабының шахтерлері елеулі
табыстарға жетті. Бұл жылдары озық ... ... ... ... озат еңбеккерлерді наградтау кең құлаш жайды. Жоспарларды орындау
барысы, жоғары табыстарға қол жеткізу жолдары ... ... ... ... ... жасалып отырды. Кез келген кемшілік, сол
сияқты қол жеткен табыстар қызу таіқылаудың тақырыбына ... ... және ... ... үлкен сеніммен қарады.
Еңбекшілер кауымының қажырлы қайрат ... ... ... республикада болат прокатын, қара және түсті металлургия, тау-кен
және көмір өнеркәсібі үшін қолдан жасалған талшық өндіру ... ... ... қара металлургия қарышты қадаммен дамыды. Теміртаудағы
металлургия зауытында үй прокат станы мен екі ... ... ... ... ... ... ... іске қосылды. 1947 жылы
Өскемен ... ... ... ... ... ... алабында
көмір кесіндісінің құрылысы аяқталды. Балқаш мыс қорыту зауытының қуатын
арттыру ... ... ... Маңғыстауда жаңа мұнай
кәсіпшіліктері қатарға қосыла бастады. Мәселен, Қаратон, ... және ... өнім ... ... 1950 жылы ... өндіру соғысқа
дейінгімен салыстырғаңда 52 процентке артты.
Жеңіл және тамақ өнеркәсібі дамыды. ... ... ... ... тігін фабрикасы өнім бере бастады. ... ... тері ... ... ... ... ... республикада 65 кәсіпорын болды. Осы жылдарда Қазақстаңда ... ... ... ... ... ... ... жұмысшылар жоғары
еңбек наградаларына ие болды. Атақты кеншілер I. ... ... П. ... т. б. ... Еңбек Ері атақтарына ие болды.
Қазақстан өнеркәсібінің дамуы көлік жүйесінің кеңейе түсуше ... жылы ... 483 км ... ... жол төсемін салу аяқталды.
Солтүстіктен оңтүстікке қарай Трансқазақстан магистралінің төсемін салу
жұмыстары ... ...... темір жолымен пойыздар жүре
бастады.
Осы ... ... ... орталықтары телефондандырылды: совхоздардың,
ауылдык және селолық кеңестердің көпшілігі ... ... ... ие ... 1949 ... ... карай Алматыда елдің 56
қалаларымен байланыстыратын автоматтық станция қызмет істей ... және ... ... ... ... 40-жылдармен салыстырғанда екі
есе артты.
Республиканың экономикалық өмірііздегі өзгерістер мамаңданған ... ... ... ... Егер 1945 жылы халық ... мен ... саны 1044 мың, ... ... ... ... 304 мың ... 1950 жылы олардын жалпы саны 1403,3 мың, ал
өнеркәсіптегілер 366 мың адам ... ... ... бар жұмысшылардың
негізгі бөлігі қалалар мен ірі кәсіпорындарында шоғырлаады. Қаражаттың
басым ... ауыр ... ... жұмсалуы, осыған байланысты ауыл
село тұрғындарының калаларға толассыз келуі ... ... пен ... ... кері ... тигізбей қалған жоқ, Тұрғын үй құрылысының
қарқыны өмір талаптарынан кейін ... ... ... баспанасыз болды, немесе жатақханаларда қысылып-қымтырылып өмір
кешті. Вагондар мен шатырларда ... ... саны да аз ... үй ... ... тұрмысқа қажетті заттардың, азық-түліктің
жеткіліксіздігі аз болғаңдай жұмысшылар мерзімінен тыс жұмыстарға тартылды,
олар демалыс күндерінде де ... ... ... ... ... Соғыстан кейінгі алғашқы жыл ауыл шаруашылығы үшін аса
ауыр болды. Жұмыс қолдарының ... ... ... ... ... ... жаңа ... қамтамасыз етудің мардымсыздығы
ауыл шаруашылығындағы басқарудың әкімшілдік, күштеу әдістері, экономикалық
заңдармен есептеспеу ауыл ... ... ... киын ... ... өңдеу мәдениеті төмен жағдайда қала берді, қоғамдық мал шаруашылығы
баяу ... ... мен ... ... ... ауыл ... ... ауыр жағдайдың себептеріне талдау жасай ... 1946 ... ... ... ... ... мен совхоздарға
байланысты бұрын жіберілген қателіктерді жоюды шаруашылық және ... ... Осы ... ... ... 1949 ... ... Қазақстанның колхоздарына әр түрлі ұйымдардың 214 млн. ... ... ... мал басы, техника, заңсыз алынған 540 мың
гектар жер ... ... ... ... айтарлықтай
қысқарды. Ауыл шаруашылығын материалдық-техникалық жағынан қамтамасыз етуді
күрт жақсарту үшін мемлекет қосымша қаражаттар бөлді. Ауыл шаруашылығы үшін
кадрлар ... ... ... қойыла бастады. Колхоздар мен совхоздарға
қызмет ететін машинатрактор станцияларын (МТС) жаңа техникамен ... ... ... ... қуаты күшейген МТС-тер төртінші
бесжылдықтын соңына қарай республика колхоздарыньщ 95 ... ... Бұл ... 1946 жылы (бесжылдықтың басында) 76 процентке тен
болатын.
Осыған карамастан, үкімет тарапынан ... ... ... күткен
үмітті ақтамады. Мұндай жағдайда өнім ... ... ... ... ... ... орнына ірі ұжымдық шаруашылыктар құру
жүзеге асырылды. Колхоздарды ірілендіру шапшаң қарқынмен жаппай жүргізілді.
Осының ... ... ... саны ... 1945 ... 6737 ... ... 1952 жылы олардың саны 2047-ге қыскарды.
Қабылданған шаралар ауыл шаруашылығындағы жағдайды біршама жақсартты. МТС-
тарда шоғырланған техника бұрынғыға ... ... ... болды,
басқару аппараты қысқарды. Ауылшаруашылық өнімдерін өндіру жоспарының артық
орындалғаны үшін қосымша ақы төленетін болды. ... ... саны ... ... жер ... 16 ... ... ауыл шаруашылығы, бүкіл КСРО-дағы сияқты, халықтың азық-
түлікке деген ... ... ... ... ... ... Ауыл ... артта қалуының басты себебі де
сол кезде орын алған экономиканы басқарудың әміршіл-әкімшіл ... ... ... Жергілікті жағдайлармен есептеспей, жоғарыдан
жоспарлау, аппарат тарапынан бұйрық беру, "әскери коммунизм" ... ... ... ... ... ... өндіріс құралдарынан, еңбек
өнімінің нәтижесінен шеттетті. ... ... ... ... ... олардың ... ... ... ... ғана жүргізілді. Мұның өзі колхозшылардың өз еркімен мекен-жайын
өзгертуіне мүмкіндік бермеді, олар заң ... ... ... ... ... ... сипатта болды.
Осындай қиыншылықтар, орын алған қателіктер мен асыра сілтеушілік ауыл
еңбеккерлеріне ... ... ... ... ... елді ... ... тұрмыс жағдайының өзгеруі. Соғыс зардаптары өмірдің барлық
саласын күйзелткен еді. 40-жылдардың екінші жартысы мен 50 –жылдардың басы
КСРО азаматтарының ... ... үшін аса ауыр ... болды. Осыған
қарамастан, аға ұрпақ өкілдері арасында сол уақытты ризашылық сезіммен еске
алып, тіпті, оны "алтын ғасыр" деп ... да ... да, 1947 ... желтоқсанда карточка жүйесі және еңбекшілерді
азық-түлік және өнеркәсіп өнімдерімен елшеулі қамтамасыз ету жойылды. Сол
жылы ақша реформасы ... ... ... өнімдердің, нан және наннан
жасалған өнімдердің, еттін, ... ... ... ... ... ... ... базар бағасы да темендеді.
Тертінші бесжылдықта жалпы алғанда баға үш рет ... ... ... құнының көтерілуімен қатар еңбекшілердің жалақысы да өсті.
Екінші дүниежүзілік соғыстың мүгедектеріне, соғыста өлгендердің ... ... ... Жасы ... ... қаза болуына
байланысты және уақытша еңбекке жарамай қалғандарға зейнетақы ... ... және ... ... аналар жәрдем алып түрды. Шипажайлар мен
демалыс үйлеріне, балалар ... ... ... ... Осы ... ... тыс ... істеуге тыйым салынды,
ақылы демалыс алу калпына келтірілді.
Мемлекеттік күрделі қаражат пен кооперативтік кәсіпорындардың және ... ... ... үшін тұрғын үйлер салу өрістеді.
Алайда кеңес адамдарын "әлеуметтік қорғаудың жоғарғы дәрежесі" туралы сол
кездегі пайымдаулар мен олардың ... ... ... ... ... көп ... қисық айна сияқты еді. Мәселен, карточкалық
жүйені жоюдың ... жеке ... ... ... ... ал олардың
жалпы деңгейі 1940 жылмен салыстырғанда үш есе жоғары болды. Жұмысшылар мен
қызметкерлердің айлық жалақысы бір ... есе ғана ... 1950 жылы 64 ... ... Ал ... өзі еңбекшілердің сатып алу мүмкіндігін төмендетті.
Мұның үстіне сол кезде жаппай орын ... ... ... бір ... ... әр ... мемлекеттік заемдарға жазылуға міндетті болғанын
ескерсек, олардың қағанағы қарык, сағанағы сарық бола ... ... ... ... да олардың дүкен сөресінде бар затты керегінше сатып
алуға ... ... ... ... негізсіз жасалған, соған қарамастан насихат ... ... ... халықтың басым көпшілігі тұратын ауыл
есебінен жүргізілді. Мәселен, 50-жылдардың басында колхозшы орта ... 16,4 сом, ... ... мен қызметкердің өз еңбектері үшін алатын
жалақысьшан терт есе кем алды. Үкімет жүргізген азық-түлік ... да ... ... ... ... етпеді, өйткені ауылшаруашылық
өнімдерін мемлекет ете арзан бағалармен сатып алып ... ... ... ... ... жылдардағы жеке сауда бағаларын арзандату
жөніңдегі ... ... ... ... ... 1946 жылы ... ... аштық жайлағанын жасырып келді. Нан, ет өнімдері, сүт
жетіспеді, ... ... ... салдарынан өлу фактілері орын алды.
Мәдениеттің дамуы. Соғыстан кейінгі ... да, одан ... ... ... ... ... қыскаша курсында" анықталған
мәдениеттін рөлі туралы қасаң қағидаға негізделген идеологиялық ... ... ... ... ... мәдени қызметтің әр түрлерінің —
мектеп ... ... ... оқу ... ... өсірудің, мәдени
ағарту жұмыстарын жүргізудің, т. с. с. жай жиынтығы ретінде түсіндірілді.
Сонымен бірге ең басты ... ... ... ... ... баса
көрсетілді. Мұндай байланыстың болуы социализмнің жеңілмейтіндігінің басты
кепілдіктерінің бірі деп ... ... өсіп ... ... ... жоғары мамандығы бар,
жан-жақты дайындалған кадрларды талап етті. Осы мәселені шешу ... ... ... мен ... ... 1947 жылы ... "Қазақ КСР-
інде жоғары және орта білімді бұрынғыдан әрі ... ... ... ... ... ... республикаға мектеп пен басқа да
оқу орыңдарының құрылысына және ... ... ... ... ... ... ... маман кадрлар жіберілді.
Негізгі халық жастарынан орталықтағы жоғары оқу орындарына ... ... ... ... ... ... мерзімде
Қазақстанның халық шаруашылығы үшін 60 мыңнан астам жоғары және арнаулы
орта білімі бар ... ... ... ... ... ... үшін ... көп бөлетін
болды. Егер 1946 жылы осы мақсатқа 85,6 млн. жұмсалса, 1950 жылы 146,5 ... ... ... аз мекендеген аудандарда ... ... 1953 жылы ... 40 мыңға жуық бала оқып, ... ... ... ... ... міндетті түрде білім алуға ... ал ... мен ірі ... ... ... білім алуға бағытталған
шараларды жүзеге асырды.
1950 жылы республикада 1 млн. 493 мың ... ... ... ... 9088 ... ... істеді. Қажет болуына қарай кешкі және сырттай
оқитын мектептер ашылып жатты. ... ... оку ... оку ... ... мен ... жетіспеді, ал кей жерлерде
оқушылар саны аз болды.
Әдебиет те даму жағдайында болды. 1947 жылы Мұхтар Әуезов ... ... ... ... ... ... 1949 жылы ... романының
алғашқы екі кітабы үшін М. Әуезовке КСРО-ның ... ... ... ... киыншылыктары мен қуаныштары С. Мүқановтың "Сырдария", Ғ.
Мүстафиннің "Миллионер", М. Иманжановтың "Алғашқы айлар" ромавдарында, ... Н. ... ... ... А. ... ... Ғ. ... Ә. Тәжібаевтың, Қ. Бекхожиннің, т. б. ... ... ... ... басшылығының түсінігіңдегі мәдени құрылыстың міндеттері ғылыми ойлау
боставдығының қандай түріне ... да жол ... ... ... ... ... ... алдыңғы шепте болуын
камтамасыз етуге шақырған ұрандар идеологияландырылған ... ... ... ... ... ... байланысты болды.
Қоғамдық ғылымдар сталиндік дәуірде ... орын ... ... ... ... ... ... Қоғамдық ұйымдардың ... ... ... ... 1946 ... ... 14-індегі
"Звезда" және "Ленинград" журналдары туралы қаулысы ерекше әсер ... ... ... ... жанаша ойлап, жаңа жолдар іздеуші
зиялы кауымның ... ... жаңа ... ... ... Қазақстанның партия комитеттері өз жұмыстарыы БК(б)П Орталық
Комитетінің аталған қаулысының ... ғана ... ... ... ... ... Комитетінің қаулысында (наурыз, 1947 ... ... ... ... ... және ... зерттеуде орын
алған саяси ... мен ... ... ... кеңінен өрістету және БК(б)П Орталық Комитетінің идеология
мәселелері ... ... ... орындауды қамтамасыз ету"
тапсырылды. Бұл қаулылар партия органдары мен кеңес адамдарын тағы да ... "жау" ... ... ... ... өнер және ғылым
қайраткерлеріне ешбір негізсіз саяси айыптар тағылды. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... академиясының Тіл және әдебиет институтының жұмысындағы өрескел саяси
қателіктер ... (1947 ... ... 21-і) ... қазақ халқының
революцияға дейінгі, ең алдымен XIX ... ... ... ... іс жүзінде тыйым салынды. "Біз әрбір ұлттық мәдениеттен" оның
демократиялық және социалистік ... ... ... ... және де ... сөз жоқ, буржуазиялық ... ... ... ... ... ... бұл қаулы өткен
заманның ауызша және жазбаша мұрасын ... ... ... ... қателіктер және ұлтшылдық сипаттағы бұрмалаулар деп жариялады. Осыған
іле-шала әр түрлі дүрмекшілер мен ... ... ... ... мен ... іздеу науқанын бастап кетті. Тіпті
Мұхтар Әуезов пен Қаныш Сәтбаев сынды ірі ... тіл ... ... ... да ... ... ... КСР Ғылым академиясының ... ... ... университетінде, жалпы зиялы қауым арасында күдік, үрей орын
алып, ішкі "жауларды" ... ... ... ... ... орыи алған саяси хал-ахуал қайталаяды.
Есмағамбет Ысмайылов, Мүхтар Әуезов, Қажым Жұмалиев, Сәбит Мұқаиов, т. б.
әдебиетшілер мен ... ... пен ... ... деп
айыпталды. Аса ірі ғалым Ә. Марғұланның көзқарастары ғылымға ... толы деп ... пен ... ... ісі» ... ісі" ... ... қызу жүріп жатқан кезде Қазақстаңда "Бекмаханов ісі" ... ... ... ... Бекмаханов дарынды тарихшы еді. Ол 1943 жылы
Алматыда жарық көрген «Қазак ССР ... атты ... ... ... бірі ... Брі еңбекті жазуға үлкен авторлар ұжымы, онын
іпгінде сшк жылдарывда Алматыға ... ... ... кенес тарихшылары А.
М. Панкратова, Б. Д. ... И. М. ... А. П. ... т. б. ... Бұл ... сыныптары оны орысқа қарсы жазылған және онда Ресейге
қарсы ұлттық көтерілістер дәріптелген ... ... ... ... 14-тарауында Кенесары Қасымовтың басшылығымен болған көтеріліс
туралы жазған. Е. Бекмаханов осы тұрғыда қатты сынға ... Е. ... жылы КСРО ... ... ... диссертация қорғап, оның
қалжазбасын 1947 жылы "XIX ғасырдың 20—40-жылдарындағы ... ... жеке ... етіп ... шығарған болатын.
Асыра сілтеу, бұрмалау және күшиілдік қайтадан бел ... ... ... бұл ... шкір ... ... көпшілігі әуел бастан-ақ оны
Кеиесары Қасымов бастаған қозғалыстың тарихын ақтау тұрғысынан жазылған
енбек деп ... ... ... ... ... ... кінәратқа ұшыратты. Буржуазияшыл ұлтпшлдықты насихаттады деп ... Е. ... ... 1947—1950 жылдары өте ауыр болды, күн
еткен сайын оған тиген моральдық соққынын ... арта ... ... және де ... ... ... ... саяси
науқан барысында жасалған кейбір қағидалар мет ... ... ... ... ... ... ... шектен тыс қысым
жасау және ... ... ... орын ... 1950 ... ... "Правда" газетівде "Қазақстан ... ... ... ... ... ... кітап пен оның авторы тағы да қатты сынға алынды. "Правдадағы"
мақала Е. ... ... ... ... ... басы ... 1951 жылғы
сәуірдін 10-ында Қазақстан Коммунистік ... ... ... осы ... ... ... ... мақаланы дұрыс деп бағалап,
"Бекмахановтың буржуазияшыл-ұлтшылдық көзқарастарын айыптады," ... 1950, №10, ... КСР ... Сотының қылмысты істер жөніндегі коллегиясының үкімімен
Е. Бекмаханов 25 жыл ... бас ... ... ... алыстағы
лагерьлерінің біріне айдалды. Е. Бекмахановтың лагерьден тиісті орындарға
жазған көптеген арыздарының нәтижесінде, академик, қоғам ... ... ... сияқты кайырымды да қамқор адамдардын тікелей
көмегінің арқасында, қанқұйлы ... ... ... оның ісі қайта
қаралып, 1954 жылы ақпанда акталып шықты. ... ... ... ... соңына — 1966 жылға дейін жемісті ғылыми-педагогикалық жұмыстармен
шұғылданды.
40—50-жылдардың басында Қазақстанда бір ғана ... ісі" орын ... сол ... осындай әділетсіз саяси айыптаулардың құрбаны болғандар
(әр түрлі саяси куғын-сүргінге ұшырағандар) ... ... ... ... А. ... Қ. ... Б. Сүлейменов, Е. Ысмайылов,
С. Кеңесбаев, т. б. ... ... ... ... президенті Қ.
Сәтбаев пен аса көрнекті жазушы әрі ғұлама ғалым М. Әуезов, дарынды жазушы
Ю. Домбровский Қазақстанды ... ... ... ... ... ... геология саласындағы біраз ғалымдарға "космополит" деген айыптар
тағылып, олар ... ... ... мен ... оқу
орындарынан қуылды.
Идеологиялық қудалаудың ауыртпалығын көргендердің бірі — ірі ... оқу ... ... ... ... мемлекеттік
университетінің ректоры Төлеген Тәжібаев болды. Ол Е. Бекмахановты, Е.
Ысмайыловты, Б. ... т. б. ... ... үшін барлық күш-
жігерін жұмсап, оларды университетте оқытушылық қызметте сақтап ... ... ... ... ... ... Комитеті "Қазақ мемлекеттік
университетіндегі саяси-тәрбие жұмысы мен ... ... ... ... ... қабылдады. Онда Т. Тәжібаев университетке
оқытушылық қызметке ... ... ... ... куылған
адамдарды" жұмысқа алғандығы және "буржуазияшылұлтшыл" Е. Бекмахановты
қолдағаны үшін ... ... ... ... ... ... ... оқу орнын "саяси сенім білдіруге болмайтын
оқытушылардан тазартуды" міндеттеді. ... ... ... "
Бекмахановтың буржуазияшыл-ұлтшылдық көзқарастарын сынауға тыйым салғандығы
үшін" және университетке идеологиялық тұрғыдан сенімсіз ... ... үшін ... ... ... және ол, егер таяу ... ... түзетпейтін болса қызметтен босатылады ... ... ... Л. ... ... ... ... 199-бет). Біраз уақыттан кейін Тәжібаев партиялық есеп карточкасына
жазылған қатаң сөгіс алып, ректорлық қызметтен босатылды.
Қазақстан ... ... ... 1946 ... ... ... ... академиясы филиалының негізінде Қазақ КСР Ғылым академиясының құрылуы
республиканың мәдени ... ... ... ... Оның ... ... ... ғылыми кадрлардын өсіп-жетілгендігінің
белгісі еді. Қазақстанда өмір ... сай ... ... ... Ленинградтың көрнекті ғалымдары —С. И. Вавилов, И. П. Бардин, А. ... тағы ... ... үлес ... ... түңғыш президенті
болып белгілі ғалым және ... ... Қ. И. ... сайланды.
Қысқа мерзімде Ғылым академиясы Қазақстандағы ғылыми ойдың көпшілік
мойындаған орталығына ... ... ... ... КСР ... академиясының жүйесінде 50 ғылыми-
зерттеу ... онын ... 19 ... 13 ... екі ... үш ... бак пен 8 ғылыми база болды. Ғылым академия-
сында 500-ге жуық ... ... ... жылдарда Қазақстан ғалымдарының қатынасуымен пайдалы
кендердін көптеген көздері ... ... ... ... ашу және ... ... ... ғылымдарының тез қарқынмен дамуына әсер етті.
1946—1949 жылдары ... КСР ... ... ... ... нәтижелері байынша өндіріске енгізу үшін 900-ден астам ұсыныс
жасады. Ғылыми ... ... ... ... ... КСР Ғьшым
академиасының көшпелі сессиялары өткізіліп ... ... ... ... бағытгалған нақтылы ұсыныстары республиканың жекелеген
аймақтарының ... ... ... ... ... ... жасады.
Ғылымның күрделі салаларына жататын физика, химия, математикаға тұсау
салуға ... ... ... жетпегендіктен шамалары келмеді.
Әр түрлі деңгейде жан-жақты білім алушылар санының өсуі ... ... ... ... ... ... сталиңдік қуғын-сүргін нәтижесінде елде қалыптасқан саяси ... ... ... мен өмір ... ... ... күшеюіне
әкеп соқты. Адамдардын көпшілігі бойына ... ... ... жоғары адамгершілік, ізгілік қасиеттер қоғамда орын ... ... ... ... нықтап орныға алмады. Қоғамдағы екі жақтылық ... ... КСР ... өз ... ... 50-ЖЫЛДАРДАҒЫ ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ ӨМІРІ
Соғыстан кейін кеңес адамдары қоғамда ... ... кең ... ... қажеттігін түсінген еді. Алайда оны әкімшіл жүйе көптеген
идеологиялық және қуғын-сүргіндік мәні бар ... ... ... арқылы
тұншықтырды. Осыған қарамастан, 40-жылдардың екінші жартысынан 50-жылдардың
басына дейінгі қалыптасқан жаңа рухани және ... ... ... ... жоқ еді.
Сталин қайтыс болысымен-ақ (наурыз, 1953 ж.) елде ... ... мәні ... екі ... айқын көрінді. 1953—1954 жылдары қалың
қауымның назарын өзіне аударған социалистік қоғамдағы қарама-қайшылықтардың
мәні, тарихтағы жеке адам мен ... ... ... ... мен
практиканың арақатынасы, ұжымды ... ... ... ... ... қызу ... ... орын алды. Өткен жолға сын
көзбен қарауға, қоғамды алаңдатып отырған күрделі мәселелерге жауап іздеуге
КОКП ... ... 1953 ... ... және қыркүйек пленумдары
айтарлықтай қозғау салды.
Қоғамдық өмірді демократияландыру ... ... ... ... ... меже болды. 1953 жылғы шілдеде КОКП ... ... ... ... және қаскүнем, Сталиннің өте жақын сыбайласы Л. П.
Берияны Орталық Комитеттің мүшелігінен және КОКП ... ... Л. ... бірге оның көмекшілері, ... ... ... ... ... тұтқындалып, соңынан атылды. И. В.
Сталиннің өлімі мен Л. П. ... ... ... кейін КСРО-да
ұзақ жылдар бойы орын алған аса ... ... жат ... ... ... ... ... қайта құру процесіне біршама жол
ашылды. Алайда Сталин кайтыс болғанмен ол құрып, ... ... ... жүйе ... тез ... құлай қойған жоқ. Әлі де ... ... ... ... ал адам ... ... ... қатынасы бар саяси қайраткерлердің көпшілігі ел басқару тізгінін өз
қолдарында ... ... ... ... екі бағыт, олардың өзара қарым-қатынасы
КОКП XX сьезінің шешімдерінде өз бейнесін ... ... ... ... табыну кезеңінде қалыптасқан теориялық және саяси тұжырымдарды,
догматизм мен ... ... ... ... ... ... алғашқы қадамдар жасалды. КОКП Орталық Комитетінің бірінші
хатшысы Н. С. Хрущев жасаған ... жеке ... ... ... ... ... оның мәні мен ... және салдарларын анықтап,
талдауға үлкен орын берілді.
Баявдамада И. В. Сталиннің, Н. Ежовтың, Л. ... ... ... ... ... ... көптеген фактілері келтірілді. Ішкі Істер
Халык Комиссариатында (НКВД) ... ... ... сотқа
дайындаудағы өрескел бұрмалаушылықтардың жасалу жолдары ашып көрсетілді.
НКВД тергеушілерінің "айыпталушыларды" қорлап, ұрып-соғу ... ... ... ... өлім ... ... немесе ұзақ мерзімдерге
соттауға негіз болғандығы ашына айтылды. Н. С. Хрущев И. В. ... ... ... ... адал да таза ... өлтірілуіне, КСРО-дан
саяси баспана іздеп келген антифашистік қозғалысқа ... ... ... ... ... екеңдігі туралы бұлтартпас дәлелдер
келтірді. Жеке адамға табынудың осыншама кең орын алуы, деді баяңдамашы, ең
алдымен Сталин өзінің жеке ... ... ... ... болғандығына
тікелей байланысты еді.
Н. С. Хрущев пен оның ... ... ... отырған кейбір
серіктерінің И. В. Сталиннің жеке басына табынуға қарсы күресті ... мен ... ... бағалай отырып, осы ... ... ... ... ... ... ... алмағандығын, тіпті
көп жағдайда жүргізгісі келмегендіктерін де айту керек. Н. С. Хрущев И. ... мен Л. ... ... сынай отырып, саяси қуғын-сүргінді жүргізудегі
өз жауапкершілігі туралы жұмған ... ... жоқ, ... соны ... ... КОКП Орталық Комитеті Төралқасының жаңа құрамын, қызғыштай қорғап,
оларды нағыз лениншілдер деп өтірік мадақтады.
Жеке адамға табыну ... ... XX ... ... ... мәжілісінде
талқылап, ол туралы айтылған сөздер мен пікірлерді партия ... ... Осы ... ... хабар-ошар мерзімді баспасөзде
жарияланбады. Ондағы ... ... ... ... ... ... халыққа жеккерінішті етіп аламыз деген қорқыныш еді. Халыққа жария
етілген бір-ақ құжат — КОКП Орталық ... ... ... ... ... ... туралы" қаулысы болды (маусым, 1953 ж.). Онда жеке адамға
табынудан туындаған қателіктер мічі бүрмалаушылықтар "кеңес ... ... ... ... ... еді және өзгерте алған жоқ" делінді.
Тек 33 жыл өткеннен кейін ғана "Известия ... ... (1989 ж. №3) Н. ... ... ... толық мәтінін жариялады. Ал бұл баяндама
толығымен шетелдік баспасөзде XX ... ... ... амта ... ... жазықсыз отырғызылған мындаған адамдарды босатып, белгілі
партия ... Я. ... А. ... В. ... ақтағаннан
кейін мемлекеттік аппарат реформаны жалғастыруды тағы да аяқсыз қалдырды.
Әлі де болса жүз мыңдаған адамдар ... ... ... қуғын-сүргіннің
құрбаны болған адал адамдар әлі де болса, өз қызметтерінің әділетті ... ... ... беттері: қазан теңкерісінің тарихы, азамат
соғысының бастау көздері мен мәні, 30-жылдардағы ашаршылық пен ... ... ... бір жақты керсетілді немесе көпе-көрнеу бұрмаланды.
Сталиннен кейінгі ... ... ... ... ... Ол өз ... қуылған шешендер, ингуштар, қалмақтар, балқарлар өз Отандарына
қайырылғанымен, ... ... ... ... ... құқылары қалпына келтірілмеуінен анық көрінді.
Елдің экономикалық артта ... ... ... ... ... ... Одақтас республикалардың құқыларын кеңейтуге
бағытталған тұжырымдама да ... ... ... ... ... мен Кеңес үкіметі 1954— 1956 жылдарда, бір жағынан,
шамадан тыс орталықтандырылуға шек қою мен ... ... ... ... ... ... ... арсырғанымен, екінші
жағынан, сол кезде қабылданған тіпті ... ... ... ... ... отырды. Экономика мен саясат
саласындағы басты бағыттарды анықтау, басшы кадрларды тағайындау мен босату
және тағы да ... ... ... шешу ... ... қолында
болды. Бұрынғысынша, қоғамды басқару құрылымы "жоғарыдан төменге қарай"
принципіне негізделді. Ал бұл ... мәні — тек ... ... мен ... ... ғана ... кешікпей өзінше, өзгеше саяси ойлайтыңдар қатты қуғын-сүргінге ұшырай
бастады. Қоғамның кемшіліктері мен кеселдерін көрсетушілердің көрер күндері
қиынға ... ... ... ... ойлаушыларды бұрынғы әдістермен
тоқтатуға болмайтын еді. ... ... ... ... ... айлалар қолданылды. Саяси көзқарасы үшін қудалау Қазақстанда да орын
алды.
Бұған Шығыс Қазақстанның бір ... орыс ... ... М. ... ... ... бола ... Ол Қазақстанның
тәуелсіздігі тек сөз жүзінде ғана, даңғаза ... ... іс ... ... ... жақсы түсінді.
Ұлт саясатын ... де ... жол ... ... ... ... ... күрт төмендеуі, оқу құралдарының
жетіспеуі, мұғалімдердің ... қалу ... оны ... ... ... осындай мәселелерді ол Н. С. Хрущевтің атына жазған ... ... осы ... шығу үшін ... ... ... ... ... М. Елікбаев жазықсыз қудалауға ... ... ... ... ұлты татар М. Сүлейменовты қорғады. М.
Елікбаевтің бұл ... ... ... ... ... Оны ... ... Мемлекеттік Қауіпсіздік
комитетіндегілер кірісті. Одан соң ... ... ... ... ... ... ... 1957 жылғы шілденің ... ... ... оны КОКП қатарынан шығарды. Әділетсіздікке көнбеген
мұғалімді күштеп жындыханаға тығады, аштық жариялаған оны ... ... ... КСРО ... ... ... ... бойынша, психологиялық ауруханалар
жүйесі арқылы 90 ... ... ... ... ... ... жазалау
шараларына ұшыраған. 50-жылдардың ортасындағы прогресшіл ... ... неге ... ... ... деген заңды сұрақ туады.
Мұның басты себептерінің бірі — саясатты жүзеге асырудың ғылыми болжамы
(прогноз) болмауы, кеңес ... ... ... ең ... Н. ... ... мәдениеті деңгейінің төмендігі еді. ... ... ... оны есірген әкімшілдік жүйемен тығыз байланыста екендігін
естен шығаруға ... ... ... ... тағы бір ...... ... сыртқы көріністерін жою халықтың күш-қуатын барынша арттыру ... ал оның ... ... ... ... ірі ... ... деген жалған сенім болды. Мұны КОКП XXI съезінің (1959 ж.)
шешімдері дәлелдеді. Съезде Н. С. ... елде ... ... ... жеңгендігін, кең көлемде коммунистік қоғам құру ... ... ... XXII ... ... ... Бағдарламасында орын алған КСРО-да коммунизм 20 жылдық ... ... ... теориялық мәселелердегі тұрпайы көзқарастың нақты
көрінісі болды. Әңгіме болып отырған ... ... ... ... кең ... ... дами қойған жоқ еді. Халықтың басым
көпшілігі әлі де ... ... жиі ... ... ... ... ... бұрынғысынша сенетін еді.
Басталған саяси реформалар ... ... ... ... ... оны шайқалта да алған жоқ: меншіктің әр ... ... де ... ... еді.
Республиканық индустриялық дамуы. КОКП XX съезі қабылдаған қоғамды
демократияландыру ... ... ... ... ... ... етті. Партиялық құжаттарда, жеке мемлекет басшыларынын ... ... ... ... ... ... ... жүйесі, оны басқару әдістері 50-жылдардың
талаптарына ... бере ... ... ой ... ... экономиканы
экстенсивті жолмен дамыту өз мүмкіндігін сарқыған еді, оны интенсивті
дамыту жолына түсіру ... күн ... ... айқын бола бастады.
50-жылдардың бірінші жартысы мен 60-жылдары өндірісті басқарудың жаңа
жолдарын ... ... ... қарқынын жеделдету, ауыл
шаруашылығының артта қалуын жою ... ... ... ... ... ... ... басқаруды демократияландыру,
одақтық республикалардың шаруашылық құқыларын кеңейту ... Бұл ... ... ... ... оңды әсер ... даму қарқыны есті. 2954=1358 жылдары 730 өнеркәсіп орындары
мен цехтар іске қосылды. Олардың ішінде Жезқазған байыту фабрикасы, ... ... ... ... ... ... бірінші кезегі,
Соколов-Сарыбай комбинатының алғашқы кезектері, Ақтөбе хром қоспалары
зауыты, Шымкент ... ... ... ... және ... ... бар. Осының барлығы 1958 жылы өнім ... ... ... ... ... үшінші орынға шығуын қамтамасыз етті.
Республика экономикасының интенсивті дамуы осыған сай көлік пен байланыс
жүйесінің қатар ... ... ... ... ... ... пен
байланысқа 65,4 млн. сом күрделі қаржы жұмсалса, 1956—58 жылдары 146,4 ... ... ... ... жылы ... темір жолдардың ұзындығы мың шақырым болса,
ТЭбО—жылы 11,42 мың ... ... ... ... ... ... ... кейбір бөлімшелерінің ... ... жол ... — Сібір, Қарағанды, Орынбор, Ташкент, Омбы, Рязань — Орал, Томск
басқармаларына ... ... ... ... ... ... 1958
жылы республикада Қазақ темір жолы құрылғаннан ... ... ... ... пайдаланылатын жолдардың ұзындығы 8407
шақырымнан 9973 шақырымға ... ягни 1566 ... ... Осы
бесжылдықта КСРО-да салынған темір ... 30 ... ... тиесілі болды.
Құрылыс жұмыстарының үлкен көлемі, түсті және қара ... ... және отын ... өнеркәсібінің жоғары қарқынмен ... ... ... объективті негізі болды. 1940 ... 632 млн, ... 1945 жылы 1,15 млн. ... ... ... 1960 жылы оның ... 0,5 млн. кВт/сағатқа тең болды.
Қазақстанда темір кенін ... ... ... ... ... ... оны өндірудегі одақтағы үлес салмағы
5,4 процентке жетті. Қарағанды ... ... тек қана ... ... ... шектелмей, сонымен бірге Сібір, Урал, Орта
Азияны қамтамасыз ететін негізгі базаға айналды.
Тарихи тәжірибе ... ... ... ... ... ... ірі өзгерістер жасауды кездемейді. 1957 жылдан бастап
аумақтық ... ... ... ... ету ісін қайта құру
ойлағандай нәтижелер бермеді. Керісінше, экономиканың жекелеген ... ... ... ... ... жағынан қайта жабдықтау ісіне
нұқсан келтірді; өндіруші мен тұтынушы ... ... орын ... мәні ... ... ... ... ... мазаны алатын бақылауда болса, оны енді халық
шаруашылық кеңестері ... ... ... ... ... ... ... партиясының съездері мен пленумдарында
кәсіпорын жетекшілері жүзеге асырылып жаткан ... ... ашық ... ... күйгелектік ... ... ... ... ойластырмай жасалган субъективтік шешімдерге жол
берілді. Мұндай шешімдер көп жағдайда Н. С. ... ... ... жылы ... халық шаруашылық ... ... ... Сол жылы ... ... ... белгі дейтінге
қарай қайта ... ... және ... ... ... ... ... бәрі партиялық және мемлекеттік аппараттың
"басқару ... ... ... ... ... жалаң импровизациялар еді. Мұндай "аппараттық ... ... ... ешқандай нәтиже ... ... ... саяси реформалар жүргізудің, өз саясатының
идеологиялық негіздеріне түбірлі ... ... ... түсінуге
қабілетсіз болып қала берді.
Ауыл шаруашылығы. Соғыстан кейінгі ... ... пен ... ... орын ... үйлеспеушілікті жою қажеттігі аса айқын
сезілді. КОКП-ның қыркүйек (1953 ж.) ... ауыл ... орын ... ... ... оның даму ... ... арналды. Пленумда
жанадан ғана Орталық Комитеттің бірінші хатшысы болып сайланған Н. ... ... ... ... ... ... ... кажеттерінен айтарлықтай
артта қалып еді. Соғыстан бұрынғы жылдардың өзінде ... ... ... ... ... және ... қуғын-сүргіннің құрбаны
болуы, өнеркәсіпті көп жағдайда ауыл ... ... ... кезекте
дамыту нәтижесінде орын алған өнеркәсіп пен аграрлық сектордың дамуьщдағы
сәйкессіздік ... ... Егер ... орта ... ... жалпы өнімі 1940 жылғы дәрежесінен 2,5 есе асып түскен болса,
ауыл шаруашылығы осы жылғы деңгейінен сәл ғана ... ... ... мен ... үкіметінің одан кейін қабылдаған қаулы-қарарларында
ауыл шаруашылығының артта қалуын жою жөніндегі ... ... ... еңбеккерлерінің өнім өндіруге деген ... ... ... өнімін дайындау және сатып алу бағасы кетерілді.
Колхоздарға ... ... беру ... ... өндірісін жоспарлау,
сондай-ақ мемлекетке сатқан енімі үшін есеп айырысу ... ... ... ... ... ... жақсарды, отын электр қуаты
кеңірек қолданылатын ... ... ... энергетика жүйесіне
сүтті, жүнді, картопты, көкөністі сатып алу бағасы ... ... ... ... ... ... қарыздарынан босатылды. Дей
тұрсақта елде қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық ... ... ... өзгермеуі әкімшіл-әміршіл баскару әдіетерін сол күйінде
сақтап қалуға негіз болды. ... ... ... ... ... ең ... оның ... салаларының бір ауыл шаруашылығын
басқаруға одан хабары жоқ болса да, араласуын тоқтатпады. Ал ... ... ... ауыл шаруашылығының экстенсивті жолмен дами беруіне
әкеп соқты.
Сондықтан да ... ... ... ... тың және ... игеру идеясы пайда болды. Бұл шараны жүзеге асырудың қарсаңында
өткен Қазақстан ... VII ... (1954 ж. ... оның ... ... хатшысы Ж. Шаяхметов босатылып, оның орнына П. ... ... ... ... ... Л. И. ... ... биліктен қуу мәселесі Қазакстанның партия ұйымымен
келісілместен, Кремльде ... ... ... ... ауыл ... экстенсивті дамыту саясатының
жалғасы. Тын жерлерді жаппай игеру бағыты КОКП Орталық Комитетінін ... ... ... ... ... ... ... өндіруді одан әрі арттыру туралы, тың және ... ... ... ... бойынша Қазақстанда, Сібірде, Уралда және Солтүстік Кавказда
астықтық дақылдардың егіс келемі күрт ... ... ... Жаңа ... ... ... жылы одан ... миллион пұт астық алу
белгіленді. Д954 ... ... ... ... ... ... игеру
жөнінде белгіленген тапсырма орындалды: 13-,4 млн. га жаңа жерлер, ... ... 6,5 млн. та жер ... 1954 жылғы тамыздың 13-інде
КОКП Орталық ... мен КСРО ... ... ... өндіруді молайту
үшін тын, және тыңайған жерлерді одан әрі игеру ... жаңа ... ... 1956 жылы тын, ... ... ... О Млн.
гектарға жеткізу міндеті қойылды. Ғалымдардың тың жерлерді осыншама кең
көлемде игеру өзін-езі ақтамауы және ... ... зиян ... ... жүрексіне, жасқана айтқан ескертулерін ешкім ... ... ... қаулы асығыстықпен жүзеге асырылып жатты. 1955 ... 7,5 млн. ... ... тағы 9,4 млн. ... жер ... ... басым көпшілігі негізінен Қазақстанның
солтүстігіндегі алты ...... ... ... Көкшетау, Торғай және ... ... ... 1954 жылы ... ... ... мен ... күшімен
4,847 мың гектар, ал совхоздардың күшімен 3684 мың гектар жаңа ... ... тың және ... ... ... ... екі
жылға арналған мемлекеттік жоспар не бары бір жылда артығымен орындалды.
Жаңа жолдар салынып, жаңа елді ... бой ... Тын, ... ... ... мамандар, ауылшаруашылық өндірісінің ... 1954 ... ... ... бір ғана ... тын, ... ... үшін 20 мыңнан астам адам ... ... ... орындарының ұжымдары ауылшаруашылық өндірісіне, тың және тыңайған
жерлерді игеруге 1336 ... мен ... ... ... ... ауыл ... мен дайындау қызметкерлерінің кәсіподарынан 300
адам, "Казах-сельмаш" зауытьшан 121 адам, олардың ... ... ... тың ... ... 1954—1955 жылдары колхоздар мен
совхоздарға 4,5 мың маман жіберілсе, 1959 жылы ... 15 ... ... және орта ... ... ... ... 1953—1958 жылдарда ауыл
шаруашылығына жалпы ... 266,6 мың ... ... ... қысқа мерзімде игеру мақсатында және ауыл шаруашылығын
бұрынғыдағы әрі дамыту үшін ... ... ... ... ұйымдық шаралар жүзеге асырылды. Тың игеруге басқа жерлерден,
ең алдымен Ресейден келушілерге айтарлықтай ... ... ... ... ... ... тегін көшірілді; әр ... ... сом, оның ... ... ... сом мөлшерінде бір
реттік көмек көрсетілді; 10 мың сом келемінде 10 жылдық ... үй ... ... ... (бұл соманың 35 процентін мемлекет өз ... ... сом ... мал ... алу үшін ... берілді; 1,5 центнер
көлемде астық немесе ұн азық-түлік кемегі ретінде ... ... ... 5 ... ... ... ауылшаруашылық салығынан босатылды. 1954—
1959 жылдары Қазақстанда тың және тыңайған жерлерді ... 20 ... ... ... ... жерді игеру, кең келемді тұрғын үй құрылысы,
он мыңдаған ... ... ... т. б. кептеген шаруашылық мәдени
объектілер салу Қазақстанның тың игерген облыстарына сан ... ... ... ... жеткізуді қажет етті. КСРО-ның түпкір-түпкірінен тың
игеру үшін келіп ... ... ... ... ету, ... ... және ... жағдайлар жасау, азық-түлікпен, сумен
қамтамасыз ету оңайға ... ... ... ... ... еңбектерде (ғылыми-зерттеу
жүмыстарында), көсемсөз бен көркем шығармаларда тың ... ... ... мен ... ... ... ... КСРО халықтарының
мызғымас достығының символы ретінде ғана ... осы аса ірі ... ... жүзеге асырудың көлеңкелі жақтары мен кемшіліктері,
оның зиянды салдарлары туралы еш нәрсе жазьшмай келді. Сез жоқ, тын ... ... ... ерен ... ... ... оның ... КСРО-нын негізгі астықты аймақтарының біріне айналды, тың жерді
игеру республика экономикасьшың баска ... ... да ... оңды әсер ... тың жерлерді игеруге байланысты оған адал еңбек ету үшін әр ... ... мен жас ... ғана ... ... жоқ, ... ... пайда табуды көздеген арамтамақтар мен кептеген кылмыскерлер де ... ... ... ... Солтүстік Қазақстанға тың
игерудің алғашқы екі жылында келген 650 мын, адамньщ ... ... ... ... саны 150 мың ғана ... Осындай құбылыстардың
себебінен көптеген жерлерде ... ... ... ... ... ... орын алған. Тың жерлерді ... ... ... ... шаруашылыктардың ... ... ауыл ... интенсивті даму жолына түсіру туралы көп
сөздер айтылғанымен, олар баяғы сез жүзінде калды да ауыл ... ... ... жоя ... жоқ. ... ... ... тракторлар мен басқа да машиналар ауыл ... ... ірі ... ... кең ... ... сол кезде ірілендірілген колхоздарға тозығы жеткен ... мен ... ... ... еш ... ... ... ірілендірілген колхоздардың дені қазақ ауылдары тұрғындарының басын
біріктірген даруашылықтар еді. ... А. ... ... ... ... әлі де ... ... I қоймаған колхоздарға ауыр
да әділетсіз шарттармен тара-і ... ... ... сату ... ... күрт ... әкеп соқты. Жетіжылдыққа
(1959—1965 жылдар) белгіленген жалпы өнімді 70 процентке есірудің ... ... өнім ... Үлкен керсеткіштерге қол жеткізу үшін аса үлкен
аумақтар жыртылды. Экологиялық тепе-теңдікті бұзу өте ауыр ... ... ... ... ... ... құнарлы қабаты (гумус) желге ұшты.
Мұның үстіне, миллиондаған гектар ... ... ... себу үшін ... мен жем-шөп дайындайтын алқаптардың ... ... ... елді ... салу мен ... ... ... мақсатына
мыңдаған гектар құнарлы жерлер бөлінді. Осының ... ... ... ... — мал ... орны толмайтын шығынға
ұшырады. Ауыл шаруашылығының даму деңгейінің төмендеуі өз ... ет ... ... ... туғызды. Кадрлардың, әсіресе сырттан
келгендердің тұрақтамауы жаппай орын алды. Мұндай ... тың ... ... тән ... уақыт бойы тың жерлерді қажырсыздар мен корқақтар ғана тастап
кетті ... ұғым ... еді. ... тын ... ... ... зерттеу көрсеткенівдей, оны тастап кетушілер арасывда
І "қажырсыздар" мен ... үлес ... ... көп ... ... ... ... |жоғары бағаланды, олардың он
мыңдағандарына ордендер, медальдар, ... ... ... ... ... ... езі де кадрлардың жаңа жерде
тұрақтамауын тоқтата алмады, ... ... ... ... және моральдық бағаға тынгерлердің ... ... сай ... ... ... мен ... ... тұрғын үй салу қарқыны мен ... ... ... ... ... ... үстіне тың жерлерді игергенде республиканың ұлттық ерекшеліктері
ескерілмеді. ... ... ... олардың жабайы, адам мекендемеген
құла түзге баратындығы және олардың иесіз ... ... ... болатындықтары туралы қазақ халқының ұлттық намысын қорлайтын
теріс пікірлер насихатталды. Тың игеруге ... ... ... сан
ғасырлардан бері келе жатқан ата қонысы екендігі, ол ... ... ... ... ... ... ... алтын бесігі болған,
иесі бар киелі мекені екендігі империялық ... ... ... ... ой-санасына кіріп те шыкпады. Қазак халқының ... оның ... ... ... ... орын ... Тың ... облыстарда қазақ мектептерінің саны
күрт төмендеді, қазақ тілінде шығып тұрған мерзімді баспасөз жабылды, ұлт
тіліндегі ... ... ... ... аясы ... Тың игеруді желеу
етіп 2 миллионға жуық орыстардың, украиндардың, т. б. үлт ... ... ... ... тілдік және демографиялық халахуалды
өзгертіп жіберді. Империялық саясаттың осындай ... ... ... намысын қорлады. Бұл туралы Қазақстан Республикасының халық жазушысы
И. Щеголихин "Егемен ... ... ... ... күн мен ... көз ... атты ... әділдікпен былай деп жазды:
"...казақтарда жер ешқашан жеке адамның меншігінде болмаған, ол ... ... ... ... ... атам ... бері кең ... емін-
еркін көшіп жүрген. Енді міне, сол ... ... ... ... ... тың ... ... түрен салып, жер қыртысын ... ... қоса ... ... атап ... зор ... Өйткені ол жерлер әлдебір Ыбырайдыи не Сәбиттің жеке меншігіндегі ... ... ... келе ... ... ... Қазактын жер
үшін сыздаған жүрегін түсіну керек — ол әдеттегідей жекеменшік ... ... ... ... ... Қаншалықты
іштей күйзеліске түскенін, қаншалықты төзімділік таныту қажет болғанын ойша
елестетудің өзі ... Жан ... ... оған төзе ... ... мойынсұну,
қаншалықты азап десеңізші!" ("Егемен Қазакстан", 1992, қыркүйектің 12-сі.)
Мал ... ... және оны ... ... ... ... шаруашылығы дамыған негізгі республикалардың бірі болып келді. Алайда
үкіметтін ауыл шаруашылығына байланысты ... ... ... мал ... ... кері әсер ... ... артта калу себептері өмірге жанасымсыз саясат қолдануға,
саланың материалдық-техникалық негізінің ... кең ... тың ... ... ... айналуына тікелей байланысты
болды. Күштеп ... ... ... еңбек күшінін, жойылып кетуінін,
салдары соғыстан кейінгі жылдары білініп тұрды.
1951—1952 жылдары мал ... көп ... ... да 1954 ... ... ... мал басы ... кезеңмен салыстырғанда мардымсыз өсті.
Осыдан туған алаңдаушылыққа байланысты КОКП ... ... ... ж.) ... ауыл шаруашылығының осы ... ... ... ... ... ... ... ұйымдары мен мемлекеттік
мекемелері де мал ... ... ... ... карастырды. ... ... ... далалық
аудандардағы 47 колхоз бен 225 совхоз ет ... ... ... ... ... ... базасы кеңейтілді; малды бағып-күтудің
жаңа әдістерін енгізу ... ... ... ... ... берілетін болды. Осы шараларды ... ... ... I ... мен совхоздарда мал ... ... ... ... облысының Панфилов ауданындағы "40 лет
Октября" колхозында мал басы 1,5 есе ... ... ... Новороссийск
ауданынын "Искра" колхозында мал шаруашылығының ... күрт ... ... ... жаңа ... суғару ісін жақсарту үшін ірі
құрылыстар жүргізілді. Мал шаруашылығына екі ... жуық ... ... ... ... ... ... мен қиыншылықтарды көнбіс
еңбеккерлер — шопандар қауымы ... ... ... құр ... олар ... сырт жайылымдардың аса күрделі
жағдайларында еңбек етті. Сөз болып ... ... ... ... ... ... Айдарлы колхозының шопаны Жазылбек Қуанышбаев
еңбекте үлкен табыстарға ... ... ... ... ... ... ... ол жүн мен қаракөл терілерінің сапасын
айтарлықтай жақсартты. Ол өндірген қаракөл Делиде, Бухаресте, ... ... мен ... ... Ерен ... мен ... нәтижелері үшін Жазылбек Қуанышбаев 1958_ жылы екінщі рет"Орақ
пең балға". ... ... ие ... С. ... және ... да ... Социалистік Еңбек Ері деген құрметті атақ берілді. 1960 жылы
республикада мал ... саны 37,4 ... ... Мал ... ... қалалар мен елді ... ... ... ... ету ... ... құру. Колхоздарды совхоздарға айналдыру. Колхоздар мен
совхоздардың нығаюы, оларды ... ... ... ... әкеп ... Енді ... шаруашылық өзі техника сатып алуға және
оны пайдалануға қабілетті болды. Өз ... ... ... ... ... ... ... қалды. Үкіметтің қаулысымен МТС-
тер техника жөндейтін станцияларға айналдырылды да, МТС-тердің қолында
болып ... ... ... ... ... Кейінірек
техниканы жөндейтін станциялар таратылып, оның ... ... ... ... және ...... жүктелді.
50-інші, одан кейін 60-жылдарда Қазақстанда ұсақ колхоздардың негізінде
жаңа совхоздар құру ... ... ... Ірі ... ... қамтамасыз ету міндетін тезірек және толығырақ ... деп ... ... ... ... ... ... құру 1957 жылдың кектемінен басталды. Осы жылдың барысында 198
жана совхоздар ... 1958 ... ... ... ... ... саны
500-ден асты. Бұл совхоздардың ... ... әр ... болды: ет-
сүт өндіретін, астық мақта шаруашылықтары, т. с. с. ... ... ... тәжірибесі көрсеткеніндей, оны қайта құру алдына ... ... ... ... колхоздар да, олардың негізінде
ұйымдастырылған жаңа совхоздар да ... ... ... етуді
түпкілікті шеше алмады. Мұның үстіне осы ... ... ... ... ... жоюды көздеген саясаттың
жүзеге асырыла бастауы жағдайды одан әрі қиындата түсті. Дәл осы ... ... мал ... ... үшін ... ... ... ірі қара мал алына бастады.
Қазақстан халқынық әлеуметтік құрылымы мен ... ... ... дамуы, тың және ... ... ... ... ... ... өзгеріс енгізді. Республика
тұрғындарының құрамындағы жұмысшылардың, шаруалардың, интеллиген-цияның
ішкі құрылымы ... ... ... күрделі әлеуметтік құрылым, кейбір
ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... мен
халықтарға да тән болды. 50-жылдардағы Қазакстан көпұлтты республика болды.
Мұнда қазақтар, орыстар, украиндар, ... ... ... т. б. ... ... өмір ... еңбек етті. Еңбек
ұжымдарының көпшілігі де ... ... ... әр ... ... ... болған жоқ. Мәселен, қуғын-сүргінге ... ... ... әділеттік орнаған жоқ еді.
Қазакстанның экономикалык даму қарқынының жеделдеуі жұмысшы табының жана
кадрларын дайындауды талап етті. ... ... ... ... ... әр түрлі мамандық иелерін дайындады. Алайда кадрлар дайындаудың ... ... ... өсіп ... ... ... ... ... орай ... тыс жерден жаппай
келушілер Қазақстанның жұмысшы ... ... ... Бұл жағдай ең
алдымен Қарағаңды кемір алабының, ... ... ... ... ... тән болды.
Ауылдармен салыстырғанда қала тұрғындарының саны ... ... ... ... өсуіне өнеркәсіптің, көлік ... ... ... ... ... дамуы тікелей себеп болды. 1959 жылы ... үлес ... 44 ... ... Оның ... себептері қала
тұрғындарының табиғи өсіміне, ауыл тұрғындарының ... ... ... жаңа ... ... болуы мен республикадан тыс
жерлерден келушілерге байланысты болды. Осы жылдарда ... ... жаңа қала және 86 ... қалашықтар пайда болды.
Республикаға көшіп келушілер әсіресе тың және тыңайған жерлерді игерген
жылдары қисапсыз көп болды. 1954 жылдан 1962 жылға ... тың ... ... еуропалық бөлігінен 2 миллионга жуық адам ... ... ... ... республиканың өнеркәсібіңде, құрылысы мен көлік түрлерінде істеу
үшін тысқары жерден кең ... ... ... ... орын алды. Осындай
шаралармен 1954—1955 жылдары Қазақстанға 0,5 млн. адам ... ... ... да ... өнеркәсібі мен қүрылыстарына сырттан
жұмысшылар мен мамандар шақыру жалғаса ... ... бәрі ... ... саны ... халықтарға, әсіресе орыстарға қарағанда кеміп
кетуіне негіз болды. 1962 жылы ... сан ... өз ... ... ... де аз ... 29 проценті ғана болды. Ал 1897
жылғы ... ... олар ... ... 85 ... ... ... Коммунистік партия мен Кеңес екіметінің ұлт мәселесін
империялық ... ... ... ... ... өзінің ата
қонысында кемсітушілікке ұшырады. Біртіндеп қазақ мектептері мен аудандық
газеттер жабыла бастады, облыстык ... ... ... ... ... халқының айтарлықтай бөлігінің ана тілін ... әкеп ... өз ... ұлттық намысы біртіндеп жоғала бастады.
Еқбекшілердің өмір сүру деңгейі: бағыты мен қайшылықтары. Сталин өлгеннен
кейінгі жылдарда ішкі және сыртқы ... ... ... ... ... ... еді. 1953 жылы КОКП ... Комитетінің, сол жылғы
тамызда еткен КСРО Жоғарғы Кеңесінің ... ... ... сай ... қаулы-қарарлар да
алынған болатын. Алайда бұл мәселелер ... ... ... ... ... ... ... ортасында кеңес ... ... бас ... ... жүйе ... етіп түрған, халык
шаруашылығын дамыту жоспарларын ... ... ... ... ... бүлай болмауы мүмкін емес еді. Республика
өкіметі экономиканын экстен-сивті дамуының мәнін ... ... ... ... ... ... ... көзіне
айналдыруға қарсы тұра алмады. Орталық ... ... ... ... ... ... түрғызғавда
онда еңбек ететіндер үшін әлеуметтік база салуға және экономикалык тепе-
теңдікті ... ... ... жоқ. ... ... ұзақ
жылдар бойы біржақты өз нәтижесін бермеуі мүмкін емес еді. ... ... ашық ... 1958 жылдың жазында Қарағанды ... орын ... ... салынып жатқан металлургиялық комбинат
Іекпінді комсомолдық құрылыс деп жарияланған болатын. 1958 ... ... ... 132 мын адам ... ... жылы тағы да 170 мың адам ... қатынасуға келді.
Жаңадан келушілер үшін үйлер салына бастағанына қарамастан, ... ... ... ... орналастыруға тура келді.
Жаңа табиғи ортаға үйренудің киындығы, ауыз ... ... ... ... кемшіліктер адамдардың занды наразылығын туғызды.
Тамыздың 1-і күні бір топ ... ... ... ... ... білдірді. Алғашқы құқы қорғау әрекеттері біртіндеп тәртіп
бұзушылыққа ұласты. Өкінішке орай, ... ... ... заңды
наразылығын қылмыскерлер тобыры пайдаланып кетті. Олар дүкендерді, базарды,
асхананы тонады, милицияның қалалық бөлімін қоршауға алды. ... ... ... үш ... ... ... басуға ... қару ... ... ... ... болғандар, ал әскерлер мен ... ... ... мен ... де ... Тәртіпсіздікті ұйымдастырушылар
сотталды. Өкінішке орай, Теміртаудағы және басқа да жерлердегі ... пен ... ... ... ... ... ... өзгерте алмады.
Қазақстан және жержүзілік қауымдастық. 50-жылдардың бас кезінде жер ... ... ... ... ... ... Одағы, оның қүрамдас
бөлігі Қазақстан жержүзілік қауымдастықпен қарым-қатынасқа ене бастады. Бүл
кезде КОКП мен ... ... ... ... ... белгілі дәрежеде
белсенділік көрсеткен еді. ... ... ... КСРО-ның
бейбітшілік пен халыктар арасындағы достық қарым-қатынастарды нығайтуға
бағытталған бейбітшіл бастамалары оңды рөл ... КСРО ... ... ... ... ... ... насихаттау адамзатқа қарсы
бағытталған аса ауыр қылмыс деп жариялаған Бейбітшілікті қорғау туралы ... 118 ... ... ... оның ішінде 4 миллион
қазақстандықтар бар, ұлы ... ... ... ... ... ... қол ... Кеңес Қарулы Күштері бір жақты түрде 1 млн. 200
мың адамға қысқартылды. Жапониямен елшілік ... ... ... ... мәселесін шешу женінде бірнеше ұсыныстар жасады. 1959 жылы
күзде екі ұлы ... КСРО мен АҚШ ... ... ... ... ... ... сүйгіш саясатты жақтаушы
Үндістанмен, Индонезиямен, ... ... және ... ... ... кеңейді. Қазақстан мен Қытай арасындағы
қарым-қатынастардың нығаюы осы екі елде тұратын ... пен ... ... ... ... КСРО мен ҚХР арасындағы мәдени және сауда қатынастары
жақсарды. Қытайдың мектеп ... ... ... ... оның ... жоғарғы оку орындарыңда оқып, білім алды. ... ... ... мен ... ... оқып, білімдерін жетілдірді.
Осы кезеңде шетелдік көптеген мәдениет пен өнер қайраткерлерінің,
кәсіподақтардың делегациялары Қазақстаңда ... ... ... Дж. Неру және оның ... С. Радхаркришнан, т. б.
мемлекеттердің басшылары болып ... ... ... ... экономикалық күш-қуатының өсуі ... ... ... ... ... сауда қатынастарын орнатуға
мүмкіндік берді. Қазақстаннан ... ... ... ... елдерге түсті металл, металлургиялық жабдықтар, машина жасау ... ... ... ... Өз ... Қазақстан негізінен
социалистік елдерден өнеркәсіп ... ... ... болды. Баяу
қарқынмен болса да, басқа елдермен әр түрлі делегациялар мен ... ... ... ... ... 1955 жылы Қазақстанда 185 шетелдік
делегациялар болса, 1957 жылы жер ... 23 ... ... ... ... ... қайтты.
Бірақ КСРО-ның басшылығы сыртқы ... ... ... ... ... ... еді. Бұл ... елдің
сыртқы қызметін демократияландырудағы қиыншылықтардың басты себебі болды.
Жер жүзі ... ... ... ... Мұндай жағдайдың сақталуына КСРО мен АҚШ ... ... ... түрде ықпал етті. Аса ірі, куатты екі мемлекеттің бір-
біріне қарсы ... ... ... ... ... ... Еуропалық одақтың, СЕАТО-ның, Бағдад пактысының,
т. с. с. құрылуына әкеп ... 1955 жылы ... ... көпшілігі
өздерінін әскери-саяси одағы — Варшава Шартын құрды.
Мұндай саясат қару ... ... ... өз ... мен ... ... ірі соғыс базаларын құрып, ... ... ... ... Ал ... өзі ... ... болуы
мүмкін соғыс қаупімен халыққа үрей туғызып, аса үлкен шығындарды қажет
ететін әр ... ... мен ... ... т. с. с. ... ... ала келді.
Кариб дағдарысы. 50-жылдардың ортасында Таяу Шығыста қауіпті ... ... ... ... ... соғыстар" деп аталып
кеткен соғыс ошақтары өршіді. Алжирде ұлт-азаттық қозғалыс кең етек жайды.
КСРО-ның өмірлік мүдделеріне ... ... ... ... сыртқы
саясатты жүргізу жобалары, халықаралық аренадағы әр ... ... ... ... ... ... әлемді ядролық соғыстың
басталып кету қаупі зор жағдайға душар етті.
1962 жылы жазда КСРО Кубаны болуы мүмкін жана ... ... ... ... ... күшейту мақсаттарын негізге алып, осы ... ... ... ... ... ... ... әкелінді.
Кубада кенес ракеталарының орнатылғандығын білген АҚШ, олар Америка Құрама
Штаттарының қауіпсіздігіне қатер төнгізеді деп ... және ... ... алатынын жариялады. Америка үкіметі орнатылған
ракеталарды бөлшектеуді және ... ... ... алып ... үзілді-
кесілді талап етті. Бірікжен Ұлттар Ұйымының Қауілсіздік Комитетінің
залында хеңес ... ... ... ... ... ... кеңес ракеталарының суреттері американ ... ... ... ... басшылығының талабына сәйкес осының
бәрін "жасқа шығарып", оларды бұрмалау мен арандатушьшық дет атап, ... ... да ... ... ... КСРО мен АҚШ қарулы күштері
соғысқа дайындық жағдайына келтірілді. Іс ... жер шары ... ... ... Тек қана қазанның 25-інен кейін, Н. С. ... пен ... ... ... ... келу ... ... жасалған
әлем халқы еркін дем алды. АҚШ ... ... ... кірмеуге уәде
бергеннен кейін КСРО өз ракеталарын Кубадан алып кетуге келісті. Мұның өзі
екі қуатты да ... ... ... ... ... үшін ... ... жақсы үлгісі болды. Кариб дағдарысынан осылай табысты
шығу 1963 ... ... ... ... және су ... ... ... салу жөніндегі шартқа қол қоюға серпін берді.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдеби байланыс Хасен Оралтай және Қажығұмар Шабданұлы шығармашылығы7 бет
Геологиялық құрылысы мен жер бедері19 бет
Мұстафа Шоқайдың қоғамдық-саяси қызметі11 бет
Түркістан өлкесі - кеңес билігі тұсында (1918-1925 жж.)7 бет
А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )50 бет
Зеренді өлкесі 30 бет
Казақ өлкесі мен тарихын зерттеу барысында тарихи мәліметтердің жинақталуы мен сипаты9 бет
Маңғыстау өлкесінің экологиялық проблемалары15 бет
Орыс жазушылары мен ақындары қазақ өлкесінде (А. С. Пушкин, В. Гоголь, В. Даль және т.б.)15 бет
Тянь - Шань таулы өлкесі14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь