Ақсақ Темірдің Алтын Орда, Ақ Орда, Моғолостан шапқыншылығы

Кіріспе

І Тарау. ХІV.ХV ғғ. Қазақстан жеріндегі орта ғасырлық мемлекеттердің саяси жағдайлары.
І.І. ХІV.ХV ғғ. Қазақстан аумағындағы саяси жағдай.
І.2. Әмір Темір жорықтары қарсаңындағы мемлекеттердің ішкі сыртқы саясаты.
ІІ. Әмір Темірдің жаулап алу жорықтары, тарихи салдары.
ІІ.І. Әмір Темір жорықтарының бастапқы кезеңі
ІІ.2. Әмір Темір жорықтарының Қазақстанның саяси құрылымына тигізген әсері.

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
XIV ғасырдың ортасында Алтын Ордадан Ақ Орда, ал ыдыраған Шағатай мемлекетінен Моғолстан бөлініп шықты. Олар Шыңғыс ұрпақтарының билігінде болғанымен, жергілікті этникалық негізде қалыптасқан монғол дәуірінен кейінгі Қазақстан жеріндегі алғашқы ірі мемлекеттер еді.
Ақ Орданың билеушілері Ерзен хан, Мүбәрәк қожа, Орыс хан Сығанақ, Сауран, Отырар т.б. қалаларды салдырды. Этникалық тұрғыдан Ақ Орда, Ноғай Ордасы, түркі тілдес қышлақ, найман, арғын, керейіт, қаңлы, қарлұқ, қоңыраттар мен жергілікті халықпен ассимиляцияланған монғолдар, ал Оңтүстік шығыс Қазақстаңца (Моғолстан) дулат, қаңлы, керейіт, жалайыр, сары үйсін т.б. түркі және түркіленген монғол тайпалары мен топтары еді. Ақ Орда әсіресе Орыс ханның кезінде, XIV ғасырдың 60-70 жыпдары күшейе түсті. Моғолстан билеушілері Тоғлұқ-Темір ханнан бастап, Мауараннахрға қол созды. Алайда бұл мемлекетгердің нығаюы Тоқтамыс пен әсіресе Темірдің басқыншылық жорықтарының салдарынан қиындай түсті. Темірдің көрші халықтарға жүргізілген саясаты, К.Маркстің сөзімен айтсақ, еркек, ейел, жас өспірімдерді азаптап, қырып-жойып, жүрген жеріне үрей ұрығын себу болды. XTV ғасырдың 70-90 жылдары Темір Дешті Қыпшақ, пен Жетісуға оннан аса басқыншылық, тонаушылык жорықтар жасады, сондықтан Монғолстанда феодаддық бытыраңқылық күшейіп, XV ғасырдың 1-ширегінде Ақ Орда ыдырап, Ноғай Ордасы мен Әбілхайыр хандығына бөлінді.
Қазақстан аумағындағы мемлекеттік дамудың тамырлары тереңде жатыр. Ол ертедегі кезде және орта ғасырда, түріктерге дейінгі, түріктер мен монғолдар заманында мекендеген көптеген тайпалар мен халықтардың тарихына байланысты. Қазақ мемлекеттігінің қалыптасуы мен дамуын тарихи әдебиетге Қазақ хандығының дәуірімен байланыстыру қабылданған. Алайда, оның хандары көршілес мемлекеттер мен халықтардың билеушілерімен күрделі қатынастарда бола отырып, қазақтардың этникалық
1. Мухаммед Хайдар Дулати. "Тарих-и Рашиди" (перевод с персидского языка). Алматы. "Санат". 1999. стр. 3-318. 2. Назарбаев Н.Э. Тарих толқыныңца. Алматы. "Атамұра". 1999. 3. Байұзақ Қожабекұлы Албани. Тарихи таным. Алматы. "Ататек". 1994. 4. Қазақ ССР тарихы. Бес томдық. 2-том. Алматы. "Наука". 1979. 5. Аманжолов К.Р. Түркі халыктарының тарихы. 1-2 кітап. Алматы. 2002. 6. Аманжолов К.Р., Хасбулатов А.Б. Қазақстанның әскери тарихы. Алматы. "Білім". 1999. 7. Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII вв. Алматы. 1969. 8. Бартольд В.В. Соч., т. 5. М., 1968. 9. Сергеев В. И. К вопросу о переходе в Сибирь дружины Ермака - вопросы истории. 1959. NN1. 10. Қөзыбаев М. Ермак: Аңыз жөне ақиқат. "Қазақ әдебиеті" газеті. 1989. қарашаның 3,17 24. 11. Карамзин Н. М. История государства Российского Спб. 1892 г. 12. Копылев Д. И. Ермак. Свердловск. 1974. 13. Миллер Г. Ф. История Сибири. Т 1. М-Л. 1937. 14. Катанаев Г. Е. Киргизские степи, Средняя Азия, Северный Китай в XVII-XVIII столетия. Омск. 1892. Окладников А. П. Открытие Сибири. М., 1979.
        
        Тақырыбы:  Ақсақ Темірдің Алтын Орда, Ақ Орда, ... ...  ... ... ғғ. ... ... орта ... мемлекеттердің  саяси
жағдайлары.
І.І. ХІV-ХV ғғ. Қазақстан аумағындағы саяси ... Әмір ... ... ... ... ішкі ... саясаты.
ІІ. Әмір Темірдің жаулап алу жорықтары, тарихи салдары.
ІІ.І. Әмір Темір жорықтарының бастапқы кезеңі
ІІ.2. Әмір Темір жорықтарының ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың ортасында Алтын Ордадан Ақ Орда, ал ыдыраған Шағатай
мемлекетінен Моғолстан бөлініп шықты. Олар ... ... ... ... ... ... қалыптасқан монғол дәуірінен
кейінгі Қазақстан жеріндегі алғашқы ірі мемлекеттер еді.
Ақ Орданың билеушілері ... хан, ... ... Орыс хан ... ... т.б. ... ... Этникалық тұрғыдан Ақ Орда, ... ... ... қышлақ, найман, арғын, керейіт, қаңлы, ... мен ... ... ... ... ал ... Қазақстаңца (Моғолстан) дулат, қаңлы, керейіт, жалайыр, сары ... ... және ... ... ... мен топтары еді. Ақ Орда
әсіресе Орыс ... ... XIV ... 60-70 ... күшейе түсті.
Моғолстан билеушілері Тоғлұқ-Темір ханнан бастап, Мауараннахрға қол ... бұл ... ... ... пен ... Темірдің басқыншылық
жорықтарының салдарынан ... ... ... ... ... саясаты, К.Маркстің сөзімен айтсақ, еркек, ейел, ... ... ... ... жеріне үрей ұрығын себу болды.
XTV ... 70-90 ... ... Дешті Қыпшақ, пен Жетісуға оннан аса
басқыншылық, тонаушылык жорықтар жасады, сондықтан Монғолстанда ... ... XV ... ... Ақ Орда ыдырап, Ноғай Ордасы
мен Әбілхайыр хандығына бөлінді.
Қазақстан аумағындағы мемлекеттік дамудың тамырлары тереңде жатыр. ... ... және орта ... ... ... ... ... заманында мекендеген көптеген тайпалар мен халықтардың тарихына
байланысты. Қазақ мемлекеттігінің қалыптасуы мен ... ... ... ... дәуірімен байланыстыру қабылданған. Алайда, оның ... ... мен ... ... ... ... отырып, қазақтардың этникалық топтарын және олардың жерлерін әлдеқашан-
ақ дайын Қазақстан халқының сан ... ... және ... ... ... ... ... жинап отырған.
Дамудың маңызды кезеңдерінің бірі монғолдардан кейінгі кезең - XIV-XV
ғасырлар болды. Сол кезде ... ... ... ... далалық
бөлігі), Жетісу мен Түркістанның (деректемелерде соңғы орта ғасырлардағы
Оңтүстік Қазақстан аумағы осылай аталған) ... ... ... ... ... ... және саяси жағынан топтастыру аяқталды.
Қазақ ... ... ... келтірді. Бұл ғасырда біртұтас халық пен
оның мемлекетінің ... ... ... ... ... ... жоюдың қиын жағдайларында өтті.
Қазақстан тарихындағы бұл күрделі дәуірдің бастапқы кезеңі - моңғол
ұлыстарының - ... ... пен Орта ... (Мауараннахрдағы) Шыңғыс
ұрпақтары иеліктерінің ыдырауымен, соңғы кездері нақ ... ... ... ... ... Бұл ... аймақ халқының саяси
өмір нысандарының эволюциясы оның аумағында бірнеше мемлекеттің - ... ... Көк ... ... ... ... ... кейінгі кезенде көшпелі өзбектер мемлекетінің немесе Әбілқайыр
хандығының бөлініп шығуы арқылы ... ... ... ғғ. ... ... орта ғасырлық мемлекеттердің саяси
жағдайлары.
І.І. ХІV-ХV ғғ. Қазақстан аумағындағы саяси жағдай.
Орта Азияда, Дешті Қыпшақта, ... ... оның ... ... Еділ ... ... ... Шығыс Түркістанда шаруашылық-
әлеуметтік, саяси, ... даму ... де ... ... монғол ұлыстары да мемлекеттердің экономикалық жағдайының
тұрақтылығы, беріктігімен ерекше болған жоқ. ... ... ... олар ... өте келе ... және ... негізі бар саяси
құрылымдарға бөлшектеліп кетті. Бұған өндіргіш күштердің біртіндеп қалпына
келуі, қоғамдық қатынастар дамуындағы ... бір ... ... ... ... өpic алуы ... болды.
Өзінің саяси билігін нығайтуға ұмтылған жергілікті феодал шонжарлардың
рөлі артты. Монғолдар жаулап алған аумақтық ... ... ғана ... ежелден отырықшы-егіншілік өркениетті елдерінде де осылай болды.
Оларға қарасты аумақты феодалдық басқару жоққа ... ... XIV ... 70 жылы ... 20 ... хан алмасты.
Шағатайдан тараған хандар Кебек, Тармашырын өз билігін Мауараннахрдың
жергілікті ... ... ... ... ... ислам
дініне кіруге, салық жүйесін реттеуге ... ... бұл ... ... ... шексіз билік жүргізуге ұмтылған көшпелі монғол
шонжарларының көпшілік қайшылықтары ... ... ... одан соң ... ортасында Хайду мемлекетінің ыдырауын тездетті, оның ... ... ... ... ... 50-60 жылдарында Мауараннахрда ірі түрік-монғол
тайпаларының көсемдері арасында кескілескен ... өріс ... ... ... Үгедей ұрпақтарының монғолдардан, түріктерден, тәжіктерден ... ... ... алмайтынын көрсетті. Шағатай ұрпақтары
көбінесе бұрынғы Шағатай ұлысы мен ... ... ... ... ... ... ... өз қолына алды. Мауараннахрдың ірі шонжарлары
мен жоғары саудагер топтары елге мықты билік керек екенін ... ... өз ... ... ... ... ... мемлекет құра білді.
Жошы ұлысында (Ақ Орда, Алтын Орда, Көк Орда) монғолдар өте аз болды.
Алтын Ордаға жаулап алу ... ... ... ... тайпалар мен
хаңдықтар жинадды. Бұл мемлекет, оған күшті және ... ... ... ... болмаса, онша ұзақ уақыт қуатгы болған жоқ. Бірақ олардың біреуі
Өзбек хан (ол 1312 ... ... ... ... кезінде-ақ мемлекеттің
орнықтылығын шайқалтқан оқиғалар болды: мұсылман дініне ... ... ... тектің жаңа дінге кіруден бас тартып, бабаларының
нанымын сақтап қалғысы келген ондаған өкілдері мен ... ... ... орта ... ... ханды оның үлкен ұлы ... ... орыс ... ... ... "ұлы ... (1359-
1379 жж.) деген атпен мәлім болған жиырма жылдық өзара қырқыс бастадды.
Алтын Орданың ... ... ... иеліктерге бөлінді. Еділ бойында,
Астраханда, Қырымда, Сарайшықта жергілікті әміршілер, Қара теңіз ... ... ... Жошы ... ... ... хандар мен ірі
тайпалардың жетекшілері оларды уақытша біріктіріл-генімен де, XV ... бұл ... ... ... ... ... ... Орда
хандарына айналды. Қазақстан мен Түркістанның далалық ... ... ... ... ... ... ... Дешті Қыпшақ аумағында Ақ Орда
мемлекеті өмір сүрді. Орданың мирасқорлары іс жүзінде ... ... ... ... өздерін Батый хан ұрпақтарының вассалдары деп сөз
жүзінде ғана санаған "өз ұлысының тәуелсіз патшалары" болды.
XIV ғасырда Орда-Ежен ... ... ... ... Шайбани
ұлысына да таралды. Қазіргі зерттеушілердің бірқатары Қазақстан аумағында
осы мемлекеттің құрылуына "Көк Орда" атауын ... жүр. Олар ... ... ... ... ... ... соның ішінде Шайбани ұлысын да ... деп ... ... ... Орда ... ... құрамына
енгеннен кейін "Ақ Орда" бүкіл біріктірілген мемлекетке ... ... XIV ... аяғынан бастап Ақ Орда хандарының ... ... ... деп ... ... ... ... тарихы Шығыс Дешті Қыпшақ аумағындағы Алтын Ордаға
тәуелсіз хандардың өз билігін нығайту жолындағы күресімен, кейініректе - Ақ
Орда ... ... бара ... ... ... ... араласуымен,
содан соң Орта Азия билеушісі Әмір Темірдің агрессиясына ... ... ... ... ... ... XIV ... екінші ширегінде,
Ерзен мен Мүборак-Қожа кезінде болған делінеді. Ол XIV ... ... ... еткен Ұрыс хан кезінде ... ... Сол ... ... Ақ ... тәуелсіздігі жолындағы күрестің негізгі
ауыртпалығы соған түскен еді. Кейініректе Ақ Ордадағы ... ... ... ... Жошы ұрпағы Тоқтамыс жергілікті шонжарларға және
әскери ресурстарға сүйене ... ... ... ... ... ... алып,
оның ыдырауын уақытша тоқтатты. Бірақ 90-жылдарда Орданы ... ... ... аяғы - XV ... басындағы сыртқы саяси ауыр жағдайлар
мен ішкі қырқыстар кезінде Ақ Орда ... ... ... ... Ұрыс ... немересі Барақ хан өз әулетінің ... ... ... келтірді. 20-жылдардың аяғывда Шығыс Дешті Қыпшақ үлкен
бөлігінде билік Шайбани ... ... ... көшті. XV ғасырдың
екінші ширегінде Ұрыс хан мен ... ... ... ... өз биліктерін сақтап қалды.
Ақ Орда - монғолдардан кейінгі ... ... ... ... ... құрылған тұңғыш ірі мемлекеттік құрылым. Оны осы жерлерде
ежелден мекендеген және монғолдардың ... ... көп ... ... ... кірген, сондай-ақ Шыңғысханның шапқыншылығы кезінде
Қазақстанның Шығыс және Ощүсгік шығыс аудавдары мен Алтайдан қоныс аударған
түркі тілдес тайпалар ... еді. Онда ... ... ... ... ... ... (керейлер), сондай-ақ қоңыраттар,
маңғырттар және басқалар мекендеген.
Мұсылман әулеттерінің хронологиялық кестелерінде Ақ Орда хандарының
есімдері ... ... ... ... ... Қоныша, Байан, Сасы-
Бұға, Ерзен, Мүбәрак, Шымтай, Ұрыс хан, Қойыршақ және Барақ.
XIV ... бас ... ... ... Сыр ... қалалары мен
Жетісу жайылымдары үшін Шағатай ұрпақтарымен ... ... ... ... ... ... мен жартылай көшпенділерінің жөне Сыр
өңірі жазирасының отырықшы аудандарының халқы арасындағы ... ... ... ... ... Ақ Орда билеушілерінің
әкімшілік орталығын өз иеліктерінің Оңтүстік шет ... ... ... кездейсоқ емес.
Ақ Орда хандары Ертістен Сырдарияға, Алтайдан Ұлытау мен ... кең ... ... мал шаруашылығын сақтап, үстана отырып және
дәстүр бойынша жазғы жөне қысқы жайылымдарға көшіп-қонудың ... ... ... орта ... ... Шудың отырықшы-
егіншілік жазиралары мен Ұлытау даласында шаруашылық жөне мөдени өмірді
қалпына келтіруге қадамдар жасады. My ин ... ... Ақ Орда ... ... ... ... ... Сауранда, Жентте, Баршыкентте
біраз үйлер салдырғанын хабарлайды. XIV ғасырда Ақ Орда хандары ... тек өз ... ... ... астанасы Сығанақта болған Ақ Орданың Орта Азия мен
Хорезмнің отырықшы ... ... ... ... және ... кеткен жергілікті феодаддық үстем таптың
экономикалық және ... ... ... ... Ақ Орда ... ... ... бастап, Алтын Ордадан біршама тәуелділіктің
өзінен де біржола қол үзді.
Ақ Орда Алтын Орданың ... ... ... хан ... ... ... Ордада кезекті аласапыран кезең мен ... ... ... дәмеленген бірнеше хан өз теңгелерін соқтырды. ... ... ... құрыла бастады, оларды өз билеушілері ... Орда ... ... ... ... ... сол ... белсене қатысты және Қызыр ханнан (1359-1361) бастап, Алтын Орда
тағына бірінен ... ... ал ... бір ... Жошы ... ... ... атап айтқанда, Темір-Қожа, Орда-Шейх, Мүрид және
басқалар көтерілді. Жошы ұлысының екі бөлігін өз ... ... ... етіп ... ... ... хан ... кейін сарай тағына
отыруға мысалы, Ақ Орда ханы Шымтай ... ... ... шақырылды, ол
шақыруды қабылдамады, бірақ оның ... ... ... ... Орда тағы
үшін күреске белсене қатысты.
Ұрысхан 1368 жылы Ақ Орда ханы болды. Қадыр-Әли Жалаири, My ин ... оны ... ... ... әрі ... ... деп ... Ұрыс
кезінде Ақ Ордадағы хан билігі күіпейіп, ол ... Орда ... ... ... ... 1368 жылы ... тіректері мен сарай
шонжарларынын" қолдануына сүйенген Ұрысхан Еділ бойы ... ... ... ... ... ... ... Қажы-Тарханды (Астраханды) коршады,
деректемеде "Ұрысхан ... деп ... Қама ... ... ... Ұрыс ханның табысы ұзаққа бармады, сөйтіп, келесі жылдың
өзінде-ақ ол Еділ ... ... ... ... Ұрыс хан өзара қырқыс
кезеңінде ... ... ... ... ... бөлігінде едәуір
билікке қол жеткізген Алтын Орданың уақытша ... ... ... ... Ал Ақ Орданың оңтүстік шегінде Орта Азияның билеушісі Әмір
Темір өзінің ... ... ... ... ... ... Ақ ... билікті қолына алған ... ... ... және ... ... біріктіру саясатын жалғастырды. Алтын
Орданың уақытша жандануы соның есімімен байланысты. Тоқтамыс өзін Сығанақта
Ақ Орданың ханы деп ... ... ... және ... ... 1380 жылы Жошы ... ... бөлігін жаулап алды. Темірмен
соғыстар, Тоқтамыстың русь пен Орта ... ... Ақ ... оның ... мен ... ... ... кезін сипаттайды. 1395
жылы Тоқтамыс Темірден күйрей жеңіліс тауып, Сібірге қашып кетті.
Бүліктер мен қырқыстар, орыс ... ... ... ... ... Алтын Орданың іргесін шайқалтып, оны екінші
дәрежелі ... ... ... ... ... ... Ұрыс ... тараған
өз қолшоқпарын (Қойыршақ, Темір-Құтлұқ) отырғызды, бірақ олар оның ... ... ... ... ... Орда маңғыт әмірі Едіге 1399 жылыда
таққа отырды. Ол он бес жыл бойы ... ... ... 1406 ... қарсы Сібірге жорық жасады, содан соң өзі қойған Шәдібекке қарсы
күресіп, оны қашып кетуге мәжбүр етті. Едіге 1408 жылы ... ... ... ... ханы етіп қойды. Алайда, Поладты 1411 жылдын өзінде-
ақ Қырымның ханы қуып ... ... ... ... қырқысушылық 1419 жылы әмір
Едігенің қаза табуына әкеп соқтырды. Алтын Орда шын мәніңде орталық билігі
бар ... ... ... XV ... ортасына қарай біржола ыдырады,
оның аумағында Қазан, Астрахан, Қырым ... ... ... ал ... ... мемлекетінің құрамына кірді.
XV ғасырдағы Ақ Орда. Монғолдар жаулап алуының ауыр ... ... келе ... ... ... XIV ғасырда Қазақстанның оңтүстігі мен
Оңтүстік шығысында қала мәдениеті, егіншілік, қолөнер ... ... ... ... ... өңір мен ... Қазақстанның
Оңтүстігі мен Орта Азия жазираларымен сауда байланыстары ... ... ... ... нығаюы мен жергілікті
түрік және түріктеніп кеткен феодалдық ... ... ... күшейе түсті.
Халық бұқарасының монғолдар тәртібіне наразылығын пайдалана ... ... ... ... түрік шонжарлары Шығыс Дешті Қыпшақ пен Жетісуда
өздершің саяси билігін орнату жолында ... ... ... Қазақстан
аумағында Алтын Ордадан Ақ Орда біржола оқшауланып ... ... мен ... ... ... пайда болды.
XIV ғасырдың басында Жошы ұрпақтары иеліктеріндегі Еділ ... ... ... ... жерлерді, Қырым, Солтүстік Кавказ ... ... ... (оң ... бұрынғысынша Алтын Орданы құрады.
Жошы ұлысының қазіргі Қазақстанның ... ... ... ... жағындағы жөне Арал теңізі мен Сырдарияның ... ... ... ... ... бөлігі (сол қанат) Ақ Орда құрамына кірді. Алтын
Ордада - негізінен Батый ... ... Ақ ... ... ... құрды. Ұлыстың екі бөлігінде де Жошының 13-ші ұлы ... ... ... атап ... ... иеліктері мен Алтын Орданың
арасында орналасқан ... ... мен оның ... ... ... ... басында бұл аумақты шығыс авторлары бірде Ақ ... ... Орда деп ... Мүны ... әулеті өкіддері билігінің осы аумаққа
таралуымен түсіндіруге болады, мұны ... ... ... ... XIV-XV ... ... Жайық өзенінен Батыс Сібір
ойпатына дейінгі Қазақстан даласының, Сырдарияның Орда-Ежен мен ... жері Ақ Орда деп ... ... Орда жай ғана ... ... ... "Ордасы", "Еділ Ордасы" деп атаған орыс жылнамаларында Жайық
өзенінің оңтүстік-шығысындағы далалық аумақ "Көк ... ... ... ... ... атаумен көрсетілген, ал орыс жылнамаларында "Ақ Орда"
ұғымы пайдаланылмаған.
Моғолстанның құрылуы ... және ... ... біртұтас ел
болмаған Шағатай ұрпағы мемлекетінің ыдырауымен байланысты. ... ... ... ... отырықшы-егінші және қала дәстүрлерінің
ықпалымен жағдайға бейімделіп, отырықшылыққа ауысты. Ал ... ... ... да едәуір дәрежеде түріктенгенімен, негізінен, көшпелі
тұрмысын сақтап қалды, ол ... ... ... ... егіншілері мен
жартылай көшпелілерде осы бағытта өрбіді.
Таусылмайтын соғыстар мен тартыстар елдің ауыл шаруашылығын күйзеліске
ұшыратты, ал ... ... ... оны ... жағдаңцан
қүтқармақ болған әрекеттері түріктердің көшпелі бөлігі мен ... ... ... ... наразылығын туғызды. XIV ғасырдың ортасына
қарай Шағатай ұрпағы мемлекеті ... ... ... ... және
шығыс бөліктерге бөлінді.
Моғолстан атанған бұрынғы Шағатай ұрпағы мемлекетінің ... ... ... (хижра бойынша 748 ж.) 1347-1348 ... ... ... хан ... ... XIV ғасырдың ортасында
саяси өмірдегі басты рөлді Мауараннахрдан бөліну ... ... ... ... ... ... бастады. Дулатгар бұл кезде
Жетісудағы ең ірі ... ... бірі ... және ... аумақты жерді
мекендейтін.
Дулаттардың феодал үстем табы XIV ... ... ... отырықшы-
егіншілік жазираларында иелік етгі. Мырза Мүхаммед Хайдар-дулат руының
шонжарлары Шығыс Түркістандағы өз иелігін ... XIII ... ... ... ... хан өз ... ... бөлгенде, ол өмір Полодшының
атасы Әртөбеге (Орте-Бараққа) Мандай Сүбені (облысын) берді..." Оның ... - ... ... мен ... ... ... - Шаш ... Раз
бен Жақишман, оның соңғысы Ферғана уелатында орналасқан. Солтүстік шекарасы
- Ыстықкөл, ал Оңтүстігінде - Жарқан мен ... Әмір ... ... ... ... аумақ Маңлай Сүбе аталды. Сол уақытта бұл елде ... ... ... ... ең ... ... Қотан, Жаркент, Қашан,
Ақшыкент, Әндіжан, Ақсу, Атбасы, Құсан. Осы қалалардың ішінен әмір ... ... ... етіп ... ... Кейіннен бұл аудан Моғолстан
билеушілері өкіметінің ... ... ... ... ... ... ... өмірлерінің XIII ғасырдың өзінде ... ... ... ... ... ... ... Ол өз аталарының
билікке деген дәмесін, ежелгі тайпаның басқа руларға қарағанда бас ... ... ... ... ... ... Мүны ... ад-
Диннің дулаттар туралы айта келіп, осы тайпадан "ол ғасырда (XIII ғ.) ... де ... пен ... ... ... де ... ... деп ескерткен
пікірін негізге ала отырып, В.В.Бартольдтің өзі де атап көрсетті. ... ... ... ... нақ ... шыққан әмірдің хандық қүру
жолындағы күресті басқарғаны шын мәнінде болған оқиға, бұл ... ... ... ... өмір Поладшы ... ... ... ... өзінің басшылық жағдайын нығайтуға ... ... ... ... Бұл ... ... деректемелер
былай деп жазды: "Моғол ұлысы хансыз қалды, моғол халқы ... ... ... ... ... ... ... моғол өмірі тәуелсіздік пен өз
билігіне ұмтылып, қарсы әрекеттер мен егестердің жалауын көтерді".
Дулат көсемдері арқылы ... ... ... мен ... ... билігін нығайтқанымен, көршілес Мауараннахр мен Ақ Орданың феодалдары
сияқты қалыптасқан ... ... және ... ... ... ... батылы бармады. Поладшы таққа өзі қойған ханды ... ... ... Дува ... ... 18 ... ... қалады.
"Моғол тілінде (шежіреде) ханды әмір Поладшы ... он алты жасында ... деп ... Он ... ... ... хан ... ... жасында мұсылман болды, ал отыз жасында елді". Күрделі, саяси жағынан
тұрақсыз жағдайда дәл осы хан өзінің билігін күшейтті және ... ... ... соң ... ... мемлекеті) XVI ғасырдың басына
дейін ... ... ... едәуір орнықты әулеттің негізін қалады.
Өздері қойған адамды хан етіп бекіте ... ... ... ... өз ... нығайтып қана қоймай, сонымен қатар өз иеліктерін ... ... үшін ... ... ... ... Ферғана мен
Мауараннахр тарапынан болатын шапқыншылықтан қорғауға, ол былай түрсын,
көрші ... ... ... ... жер аумағы мен халқы. Жаңа мемлекет сол кезге дейін-ақ
Шағатай ұрпағы иеліктерінің Шығыс бөлігінде ... ... ... (Моғұлстан) деп атала бастады. Мырза Мүхаммед Хайдардың "Тарих-и
Рашидиіне" сәйкес Моғолстанның шекарасы төмендегідей болды: "... ... деп ... ... ... мен ... ... 7-8 ... Шығыс шеті қалмақтардың, жерімен шектеседі және Барыскел, Емел және
Ертісті өзіне ... ... оның ... ... ... және ... ... Оңтүстігінде Ферғана уәлаятымен,
Қашғар, Ақсу шалыш және Турфанмен ... яғни ... ... бөлігі
Оңтүстік Шығыс Қазақстан мен Қырғыз аумағынан күралған. Оңтүстік шекараның
ұзындығы сауда керуенінің үш ... ... ... және ... ... бар. ... әрі ... Хайдар былай деп жалғастырды: "Моғолстанда
Іле, Емел, Ертіс, ... (Шу) және ... ... бар". Бұл ... ... еш кем емес. Осы езендердің басым копшілігі ... ... ... ... ... ... ... және оларды бөліп
тұрған Көкшетеңіз келіне құяды".
Моғолстанның шекарасы тұрақты ... ... оның бір ... ... ... ... бойында өзгеріп отырды. Алғашқы хан Тоғылық-Темір
мемлекетінщ құрамына ... өзі мен ... иелш ... ... бір ... ... әмірі Полодшының үлесі Манлай Сүбе) кірді.
Кейіннен Шығыс Түркістан бірде Темір ұрпағының ... ... ... ... ... ... хандары иеліктерінің құрамына
Ташкент пен ... ... ... Жетісу кірмей қалды. XVI ғасырдың басында
Моғолстанның ыдырауымен оның хандарының ... тек ... ... еді.
Тарихи-географиялық "Моғолстан" термині, мемлекеттің өзінің ... ... ... ... ... ... сөзі Орта Азияда
осьшай жазылатын болған, сірә, айтылғанда да солай айтылса керек. ... ... ... ... ... рулары мен тайпалары жергілікті
түрік халқымен сіңісіп кетті. Моғол ... ... ... ... жағынан автохтондық болып көрінеді. Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның
негізгі халқы мұнда ... ... ... тілдес болған.
Моғолстан ортағасырлық авторлардың тарихи шығармаларында мемлекеттің
құрылуы кезеңіне қарай моғол атты этникалық-саяси ... ... ... және ... ... өткен жергілікті түрік және түріктенген
монғол тайпаларының ... ... ... көрінеді.
Деректемелер моғолдарға түрік атаулары да, ... ... да бар ... жатқызады, олар: дулаттар, қаңлылар ... ... ... ... ... ... ... бұлғашылар
және басқалары.
Орталық Азияның саяси картасында XIV ғасырдың ... ... бар ... ... ... болуы Шығыс Дешті Қыпшақ
аумағында Ақ Орданың құрылып, ... ... ... ... маңызды
оқиға болды.
XIV ғасырдың ортасы - XVI ғасырдың басында Оңтүстік Шығыс Қазақстан
аумағы Моғолстан мемлекетіне кірді. Ол Орта ... ... ... ... ... ... кірген Жетісу мен Шығыс Түркістанда
құрылған еді. Ірі тайпа - дулаттардың ... әмір ... ... ... ол ыдыраған кезде 1348 жылы Шағатай ұрпағы Тоғлық-Темірді хан
етіп қойды.
Моголстанның саяси ... ... мен ... ... ... ... ... тойтаруға толы. Моғолстанның
алғашқы хандары Тоғлық-Темір мен Ілияс-Қожа 60-жылдарда ... ... ... қалпына келтіруге өрекет жасады. Бірақ ... ... ... ... Қызыр-Қожаханның (1388-1389).
Өмір Қамар ад-дин Дуғлаттың, Енге төренің және ... ... ... Темір әскерлерінің басьш кіруіне карсы ұзаққа сөзылған ... ... ... ... тура ... Осы ... ... Ақ Ордамен
күш біріктіруге әрекет жасалды. Әмір ... ... ... ... ... Қыпшақ пен Жетісу халқының саяси, иіаруашылық байланыстарын ... зор ... ... Орта Азия билеушісі жорықтарының қорытындысында
Моғолстан уақытша үлестерге болініп ... ... хан өзіи ... деп ... мәжбүр болды. Темір ұрпақтары XV ғасырдың 1-жартысында
Оңтүстік шығыс Қазақстан мен Қырғызстан жерлерінен дәмеленуін тоқтатпады.
Қорыта келгенде, XV ғасырдың ... ... ... ... ... бағындырды. Көшпелі аймақтарда жерді қауымдар пайдаланды, бірақ
мұнда көптеген патриархалдық-рулық дәстүрлер ... ... ... ... ... ... жер иелену тәртібінің жақсы дамыған
жүйесімен ... ... Мал ірі ... ... ... ... көптеп
шоғырланды, сондықтан олар жайылымдық жерлерді ... ... іс ... ... ... ... ... қатардағы тәуелді көшпелілер және
отырықшы дихандар арасындағы қайшылық терендей түсті. Моғолстанның тәуедді
халықтары ... ... ... ... ... ... т.б.) ... Моғолстанның тарихының саяси өмірінде өзара ... ... ... ... де ... ... XIV ... 60-жылдарында
оның алғашқы хандары Тоғлұқ Темір мен Гиясқожа феодаддық бытыраңқы жағдайда
болған ... ... ... ... етті. Бірақ Орта Азиядағы
билікгі қолға алған Әмір-Темірдің агрессиясьша қарсы 70-90 ... ... ... хан ... ... ад-дин Дулати
әмір, Енге төре т.б. ұзақ жыл тірескен соғыс ... XV ... ... ... ішкі саяси жағдайы қиындап, феодалдық тартыстар мен
соғыстар одан әрі күшейді де, Темір мен темір түқымдарының ... ... ... ... ... Мұхаммад хан (1408-1416) тұсында ғана
жағдай біршама ... Оның ... ... Темір түқымына тәуелді
болмады және Шу мен ... ... ... азат ... ... феодаддық
қақтығыс та біршама тыныштадды. Бір орталыққа бағынған мемлекет құру
мақсатымен ... ... ... ... ... ... ... ойраттардың
шабуылы жиіледі. Олармен Уәйіс хан (1418-1428) ... рет ... ... ... ... ... Ілебалыққа көшіруге мәжбүр болды.
Уәйіс хан қаза тапқаннан кейін феодалдық тартыс бұрынғыдан да бетер
шиеленісті. ... екі топ ... ... Оның ... ... ... бірі Жүніс сұлтанды, екіншісі Есенбүғаны қолдады. Есенбұғаны
жақтаған феодалдық ақсүйектер жеңіске жетті. ... ... ... Жәнібек пен Керей сұлтандар бастаған қазақтың бір бөлігі Дешті
Қыпшақтан Жетісуға қоныс аударды. ... ... және ... Ұлы жүздің және Ақ Ордапың, кейінірек Өзбек хандығы мен Ноғай
ордасының тегі бір ... ... ... ... ... ... аяқталуы оңтүстік-шығыс Қазақстан мен Қырғызстанның бірте-бірте
оқшаулануының және осыған байланысты Моғолстанның ыдырауының негізгі себебі
болды. Жергілікті халықтың ... және ... ... ... дамуы
жолындағы күресі осы этникалық процеспен тығыз байланысты. Моғолстанның
ыдырауы ... ... ... үдеуі, мемлекеттің ішкі жағдайының саяси
және әлеуметтік-экономикалық факторларынан да ... ... ... ... күшеюі, әулеттер арасындағы жанжалдар мен
соғыстардың үдеуі, халықтың феодалдық қанауға қарсы ... ... өзге ... ... ... т.б. ... болды). Жүніс хан (1462-
1487) мемлекеттің ... ... ... бірақ 1472 ж. Жетісуда
қалмақтардан жеңіліп Сырдарияға қашып, онда Сайрам мен ... ... Оның ... сұлтан Ахметхан 1474 ж. ... ... ... Оның ... ... ... хан ... Жетісу мен Түркістанда
қазақ, хандарымен соғысты. Әбу ... ... ... ... ... ... Түркістанда жаңа моғол мемлекетін құрды. XV ғасырдың 60-жылдарынан
бастап Жетісу қазақтарының ру-тайпалары ... ... ... болды.
І.2. Әмір Темір жорықтары қарсаңындағы мемлекеттердің ішкі сыртқы саясаты.
Ноғай ордасы. Алтын Орданың ыдырауы және Ақ Орданың әлсіреуі барысында
Қазақстан ... ... ... ірі ... құрылымдардың бірі Ноғай
Ордасы болды.
Ноғай Ордасы XIII ғасырдың екінші жартысында болек-тене бастады. ... XIV ... өмір ... ... жалғасып, оның баласы Нұр ад-диннің
(1426-1440) кезінде аяқталды. Ноғай Ордасындағы ... ... ... "Ноғай", "ноғайлықтар", Ноғай Ордасы деген терминдер әдебиетте алғаш
рет XVI ғасырдың басында ғана пайда ... ... ... ... деп, ... ... жүрты" деп атаған. Оларды ... ... да осы ... ... ... және ... ноғайлардың
монғол-қыпшақтардан тарағандығы туралы белгілі зерттеушілердің пікірлерін
келтіреді: олардың көпшілігі (С.Е.Малов, Р.Г.Кузеев және ... ... ... ... шығу ... XIII ғасырда Жошы руынан шыққан
ноғай әскерінің құрамына ... ... ... ... ... ... Еділ мен Жайықтың арасындағы далада,
оның орталығы Еділдің томенгі ... ... ... ... ауданында
болатын. Шығысында ноғайлар Жайықтан сол жағалауы бойында кошіп ... ... ... ... ... ... Батыс сібір ойпатына
дейін, Солтүстік батысында Қазанға дейін, Оңтүстік батысында Арал өңірі ... ... ... ... ... ал ... олар ... мен
Хорезмге дейін шектелетін.
XV ғасырдың ортасында ноғайлар Сырдарияның орта ағысына дейін жетіп,
Сырдариядағы бекініс-қалаларды ... ... 1446 ж. ... ... ... би
Үзкент қаласына билік етті.
Шын мәнінде Ноғай (Маңғыт) ... ... ... ... ... Ол ... ... мәліметтер Шығыс тарихшылары: My ин ад-дин
Натанзиде, Қадырәлі Жалаириде, Әбілғазыда кездеседі. XIV ғасырдың аяғында
саяси ... ... ... ... белгілі уақытша билеушісі болып алған
Едіге 15 жыл бойына (1396-1411) шын мәнінде ... ... ... ... ... Ол басқарған "Маңғыт жүрты" Алтын Ордадан бөлектенген
елеулі феодалдық иеліктердің бірі болды. Ибн ... ... ... өз ... екі жүз ... ... атты әскерді ұдайы ұстаған". Өз
қолымен қойған хандар арқылы ... ... ... зор ... ... Оның
жиырма шақты баласы болғанын, олардың әрқайсысы "билікке ие патша" ... ... мен ... ... ... ... ... саяси билік пен экономикалық әмір шын ... ... ... ... ... ... және оны рудағы жасы
үлкендігіне қарай бірқатар иеліктердің аумақтарында Шыңғыс ... ... хан ... Едіге ұрпақтарының келісімінсіз жарамсыз деп
танылатын дәстүр болған. Щығыс Дешті Қыпшақтың саяси ... XV ... ... ... би, Мүса мырза, Жаңбыршы және басқалар зор рөл
атқарды.
Ноғай ордасының ... ... ... ... ... арғын,
қаңлы, алшын, қыпшақ, кенгерес, қарлұқ, алаш, тама және ... ... ... ... ... ... пен ... жер үшін үнемі күрес
жүріп жатты. Алтын Орданың қираған тамтығынан ... ... ... ... Ордасы да этникалық құрылым емес, көбіне саяси құрылым болды.
Ноғай ордасын мекендеген ... ... ... ... ... ... тікелей қатысты. Ноғай Ордасы мен ... ... ... ... туралы Ш.Ш.Уәлиханов айтқан болатын. Ол
алғашқы қазақ ханы ... ... ... ... өмір сүрген ноғайлар
мен қазақтарды "екі ... ... деп ... ... қатынастар кейін де,
мәселен, деректемелерде "қазақтар мен ноғайлардың ханы" аталатын ... ... XVI ... ... да ... ... ... осы уақыт
туралы естеліктер сақталған. Бірақ ... ... ... ... ғасырда Ноғай Ордасының Орыс мемлекетімен сауда-экономикалық және
саяси байланыстары бірте-бірте қалыптаса бастады. XVI ғасырдың ... ... және ... хандықтары Ресейге қосылғаннан кейін Ноғай
Ордасы бірнеше дербес иеліктерге ьщырап ... оның ... ... бір бөлігі Кіші жүз құрамына енді.
Қорыта келгенде, Ноғай ордасы, Алтын Орда ... Ақ Орда ... ... ... ... ... феодалдық мемлекеттік бірлестік (XIII
ғасырдың 2-жартысы XVI ғасырдың 2-жартысы). Ноғай әскері Маңғыт, Қоңырат,
Қаңлы, Арғын, Алшын, Қыпшақ, ... ... Тама т.б. ... екіддерінен
қүралды. Ноғай Ордасының даралануы XIII ғасырдың 2-жартысында басталып,
Нүраддиннің (1426-1440) ... ... ... ... ... ... ... жазба әдебиеттерге XVI ғасырдың басында ғана пайда болды, ал
ноғайлар өздерін, маңғыт ұлысын - Маңғыт Ордасы деп ... ... ... ... атаумен танылған. XIII ғасырдың 2-жартысында маңғыттар Алтын
Орданың өскери ... ... ... қүрған елдің сапында болғандықтан
ноғай аталған. 70 жыдцары Батыйдың баласы Менгу Темір ... ... оң ... ... ... кейіннен ноғайлар өзге де
ұлыстарға бөлінді.
Ноғай Ордасының алып жатқан жері Еділ мен ... ... ... - ... сол ... Солтүстік шығыста - Батыс Сібір ойпаты
мен ... ... ... ... - ... ... ... дейін, кейде
Маңғыстау мен Хорезмге дейін ... ... ... Жайық өзенінің
төменгі саласы, Сарайшық қаласының маңы болды. XV ғасырдың орта шенінде
ноғайлар Сырдарияның орта ... ... ... ... алған. 1446 ж.
Маңғыт Уаққас би Өзкент қаласын ... ... ... ... ... ... ... Едіге қалаған. Ол жайындағы ... ... Муин ... Натанзи, Абд ар-Раззақ Самарқаңци, Қадырғали Қосынұлы
Жалаири жазбаларында кездеседі. XV ғасырдың ақырында Едіге Алтын Ордаға
ықпалын ... 15 жыл ... ... түгелдей дерлік қолына ұстады
да, оның иелігіндегі ноғай ұлысы Алтын Ордадан даралана бастады. ... ... ... ... ... ... 200 ... астам
жасақ ұстаған. Ол Алтын Орданы өзі қойған хандар арқылы ... ... ... "ұлы ... ... ие ... Ибн ... айтуынша, оның
жиырма баласының әрқайсысы жеке иеліктерінде билік жүргізіп, әскер ұстаған.
Ноғай ордасының негізгі кәсібі - көшпелі мал шаруашылығы ... Бас ... ... әмір ... Негізгі бұқарасы "ұлыс адамдары" (ноян, мырза,
князь т,б,) қара ... деп ... ... ... ... ... тірлігі маңғыт әмірлерінің, яғни ... ... ... ... ... балаға көшіп отырды. Алтын Ордадан бөлінген
ұлыстардың қайсы-сында болсын Едігенің ұрпағының келісімінсіз хан ... ... ... ал хан сайлау тек Шыңғысхан әулетінің ғана үлесі еді.
XV ғасырда Шығыс Дешті Қыпшақтың саяси өмірінде Едігенің ... ... Мұса ... ... т,б, ... рөл атқарды. Ұлыстар арасында, ру-
тайпалар арасында билік үшін, жайылымдық жер үшін ... ... ... ... Орда ... кейін пайда болған өзге де ордалар сияқты
Ноғай Ордасының ... ... ... ... ... ... еді.
Ш.Уәлиханов Ноғай Ордасы мен Қазак хандығы халқының ... ... Ол екі ... ... мен ... ... ордасы" деп атаған. Бұл
екі орда қазақ ханы Жәнібектің тұсында достық қатынаста болса, XVI ғасырдың
ортасында Хақназар тұсындағы ... ... оны ... пен ... ханы
деп те атаған. XVI ғасырда ноғай Фдасы орыс мемлекетімен саяси-экономикалық
байланыста болды да, ноғай феодалдары ... мен ... ... жыл ... ... мен қой ... ... XVI ғасырдың 2-жартысында Қазан мен
Астарахань ... ... ... ... ... ... бірнеше
ұлыстарға, ордаларға бөлінді. Алдыңғы Кавказда (Қазы ... Кіші ... Ембі ... ... Алты ұлыс ... қүрылды. Смаил (Исмаил)
мырзаның қарамағындағы тайпалар Үлкен Ноғай Ордасын құрып, 1557 ж. ... ... ... Еділ қалмақтарының шабуылынан кейін
1634 ж. Ноғайлар Еділдің оң жағалауына көшіп, Кіші Ноғай Ордасымен ... ... ... ... ... ... ордасы ыдырағаннан кейін Қазақстан
жерінде қалған бөлігі Кіші жүздің құрамына ... Әмір ... ... алу жорықтары, тарихи салдары.
ІІ.І. Әмір Темір жорықтарының бастапқы ... ... ... ... оның ... империя құруға жасаған
әрекеттері орта ғасырлардағы деректемелерде де, тарихи ... ... рет ... Әмір ... ... ... ... атап айтқанда, Моғолстан аумағына жасаған жорықтарының
қайсыбір ... ... ... ... жағынан ақталғанын" атап өткен
жөн. XIII-XV ғасырларда ... ... ... ... туралы жазған Шығыс
деректемелерінің авторларына Жошы ұлысын Шағатай ұлысы ... ... ... тон. ... ... ... ... меншік
ретінде, жалпы алғанда билеп-төстеуші бүкіл Шыңғыс ұрпақтарының жеке
алғанда Жошы ... ... ... деп қарайтын дәстүрлі көзқарас
кврінді, ал іс жүзінде бұл мемлекет ыдырай бастаған еді. Өмір ... және ... ... ... ... ... Алтын
Орданың құдіретті кезівде оньщ хаңцары, мысалы Жәнібек ханға (1342-1357
жж.) Ақ Орда сол кезде-ақ іс ... ... ... Ақ Ордаға өз
адамдарын қоюға, ал Алтын Орданың күйреуі кезеңінде Ақ Орда хандарына ... ... ... ... ... мүмкіңцік туғызды. Шағатай ұлысында да
солай болды. Моғолстанның Шағатай ұрпағынан ... ... ... ... ... ... ... ұмтылды. Ұлықбек те өзінің
"Улус-и арба-йи Чингази" деген еңбегінде "Шағатай ұлысында" ... ... ... ... 28 ... ... есімдерінің тізбесін және
Моғолстан ханы Тоғлық-Темірді келтіреді. Ал Әмір Темір Шағатай ұрпақтарынан
өзі қойған хандар ... ... мен ... ... ... ұмтылды.
Бірақ XIV ғасырдың соңына таман монғол ұлыстары мен ... ... ... ... жаңа мемлекеттер құрылып, халықтар калыптасты.
Соның нәтижесінде де осы ... ... ... ... ... ... мен ... айналды.
Әмір Темірге Орта Азия жерлерін бағындыру 18 жылға созылды. Орта ... ... мен ... Шығыс Дешті Қыпшақ, Тянь-Шань мен
Жетісу жерлеріне ... ... ... ... ... Ақ Орда мен ... ... және саяси тәуелсіздіктерін
нығайтуына кедергі жасау үшін 70-80 жылдары оларға қарсы 10-ға жуық ... ... ... ... ... Ақ Ордадағы билікке Темірдің
қойған адамы Тоқтамыс ие ... ... ... ... ... ... бағынышты екенін Қызыр Қожа мойындады. 80 жылдардың ... ... ... ... ... жойса, 1381-1393 жылдары Иранды
бағындырды. Монғоддық және феодалдық езгіге қарсы ... ... ... күші ... жергілікті ірі феодалдар тобы оған
өздері көмектесті. 1386 ж, Арменияға, 1387 ж. ... ... ... ж. 5 ... кейін Үргенішті біржолата қиратып, Хорезмді алды.
Оңтүстік Түркменстанды бағындырды. Тоқтамысқа қарсы ... ... ... ж. 3 ірі ... Алтын Орданы, оның Еділ бойы ... ... ірі ... ... Астрахань, Азов ... бұл ... ... ... және ... өміріне кесірін
тигізді. 1394 ж. Сирияға, қайтаданАрменияға, Грузияға, Солтүстік Кавказға
басып кірді. 1398 ж. Үндістанға, 1399 ж. ... мен ... ... жасады. 1400 ж. Түрік сұлтаны Баязидпен күрес ... оны 1402 ... ... ... ... мемлекетіне Мауараннахр, Түркістан, Оңтүстік Қазақстан,
Хорезмнен басқа, Иран, Ирак, Ауғанстан, Закавказье жерлері мен Үндістанның
Пенджаб аймағы қарады. 1404-1405 жылдары Оңтүстік Қазақстан арқылы 800 ... ... ... ... жолында 1405 жылдың ақпанында Отырар
қаласында қайтыс болды. Әмір Темірдің өлімі мен оның мемлекетінде басталған
ішкі талас-қырқыс Қытайға төнген ... ... ... Әмір Темір 35 жыл
жүргізген жеке дара билігінде көршілес ... мен ... ... ... ... ұлы ... ... тырысты.
Ол жаулап алу соғыстарын шектен шыққан қатал әдістермен жүргізді. Делиді
аларда ешбір қарсылық көрсетпеген қарусыз 100 мың үнділікті қырса, ... ... ... мен ... ... мың ... азаптап өлтіртті.
Жаулап алған жеріндегі Әмір Темірдің аса қатал саясаты мен оның әскерінің
бейбіт халықты қырып жойғандығы жайлы армян, грузин, орыс жьшнамашылары
және араб ... ... сол ... сарай шежірешілері де жазды.
К.Маркс Әмір Темірдің саясаты мындаған азаптау, әйел, бала, еркек ... ... ... ... жүрген жерін ортеп, қиратып, үрей үрығын себу
болғандығын ... Әмір ... ... ... ... ... тигізген әсері.
XV ғасырдың 20-жылдарының аяғында Ақ Орданың далалық ... ... ХІҮ ... ... ... Орда-Ежен мен Шайбани ұрпақтары
билігінде халық (ұлыстар) пен жүртты билеуші өулет алмасады: Шыңғыс
ұрпақтары мен көшпелі ... ... ... ... ... мүрагерлерінен екіншісіне ауысады. Бұл күрестің пайда болуы
мен етек алуына Ақ Орданың әлсіреуі мен қүлдырауы себепші болды.
Алғашқыларының арасындағы ең ... ХІҮ ... ... ... ... келе ... Алтын Орданың ыдырауы мен Әмір Темірдің
ұрпақтарының агрессиялық саясаты болатын. Екіншілерінің арасында
Сырдариядағы қалалардың билікке бағынбауы ... ... ... ... ибн Уәли Ақ Ордада Шайбани ұрпақтарының билік басына келуін
жалпы Алтын Орданың күйреуімен орынды ... Орда ... ... - ... ұрпақтары Орда тағы үшін күрескен
жоқ. Олардың әскер құрамында болып соғысқа да қатыспады. Темір ұрпақтары да
бұларға онша көңіл болмеді. ... ... бұл ... ... ... гөрі ... ... Сырдария аңғарындағы бекініс-қалалар
қызықтырған еді. Осының борі Шайбани ұрпақтарына Орда-Ежен мен Тоқ-Темір
әулетінен өрбіген хандарға карама-қарсы Ақ Орда ... билж ету ... ... ... ... Шығыс Дешті Қыпшақ пен кейініректе Түркістанның
саяси картасын ... ... ... ... жол ... Ак Орда
аумағының далалық бөлігінде бастапқыда екі саяси бірлестік нығаяды. Олардың
біріншісі - ертеректе Жайықта және оның ... ... ... дейін дерлік,
ал Солтүстік шығыс жағында Тюмень бағытында оқшауланып ... ... ... ... ... Елек, Торғай, Сарысу бойында, Тобыл мен Есілдің жоғарғы
ағыстарывда, өуелі 20-жылдарда көптеген Шайбани ұрпақтары: Сарысу, Жем
аралығында, солтүстік Арал ... ... - ... хан; ... ... оң жақ ... ... аралығында - Махмуд Қожа хан; Атбасардың сол
жағасы мен Есілде Мұстафа хан; Тара қаласы ауданында бүркіт тайпасының
көсемдері және басқалар күшейеді. ... соң ... ... ... жылдай
уақыт алған ұзақ күрестен кейін Шайбани ұрпағы Әбілқайыр хан күш алды.
Шайбани ... Ақ ... ... ... ез иелігін сақтап қалып, онда
Шайбани ұлысы шегінде жеке үлес болды. Жоғарыда оның Батыс және Орталық
Қазақстанның бір бөлігі аумағын алып ... және ... ... ағысы
мен Солтүстік Арал өңіріне шыға алатыны айтылды. Махмұд ибн Уөли өз
ұлысында билік еткен Шайбани ұрпақтарын атап келтіреді. (Баһадүр, Жошы-
Бұқа, ... ... ... ... ... ... және олардың
бәрі "сол заманның хандарына", әуелі - Алтын Орданың билеушісіне, ... ... ... ... Ақ ... да хандарына бағынды дейді. Ал ХҮ
ғасырдың бірінші ширеіінде Ақ Орданы да бұліктер мен ... ... ... Ақ ... билігінен шығып, тәуелсіз билік ете
бастады. Дөулет-Шайх өлгеннен кейін билікті Суфи хан, содан соң оның ... хан ... ж.ж.) ... ... Ақ Орда ханы ... нак сол ... ... қалған иеліктерін қайтарып алуға әрекет жасап жатқан еді,
сондықтан далада Шайбани ұрпақ-тарына қарсы қарсы қимыл жасауға ... ... ... мен Ак, ... бұлік шығып, тартыс жүрген кезде
Ноғай ордасының билеушілері өз иеліктерін Орталық Қазақстан мен Арал өңірі
жағына қарай кеңейтуге, жергілікті көшпелі халықтың бір ... өз ... ... ... көсемдері Әбілқайыр хандығындағы, соның
ішінде Сырдариядағы оқиғаларға үнемі қосылып жүрді.
XV ғасырдың бірінші ширегінде Шығыс Дешті ... ... ... мен ... ... ... Доулет-Шайхтың баласы
Әбілқайырды жоғары көтерді, Шайбани ұрпағы Жұмадық хан 1428 жылы ... және Жошы ... ... ... ... ... қаза тапқаннан кейін Әбілқайыр хижра бойынша 833 жылы ... Тура ... ... ... хан деп ... Махмүд ибн Уәлидің
мәліметтері бойынша, Әбілқайырды (17 жаста болатын) рулар мен тайпалардың
200-ге жуық ірі өкілдері ... ... хан ... ... билік
басына тайпалардың едәуір бөлігінің - қыпшақ, найман, маңғыт, ... ... ... күрлеуіт, кеңегес жене басқа тайпалардың билік
етуші үстем таптарының қолдауымен келсе де, ол билеп-тестеген бүкіл қырық
жыл ішінде (1428-1468 ж.ж.) оның ... ... ... ... ... ... аумағы саяси жағынан бытыраңқы болып қала берді.
Шайбани тағынан басқа бір үміткер Махмұд-Қожа ханды (1430 жылғы Тобылдағы
шайқас), содан соң әмір ... ... ... ... Уақас биді және
басқа да қарсыластарын талқандап, Әбілқайыр хан Орда-Еженнің Ертіс пен
Солтүстік батыс Балқаш өңіріне дейінгі бұрынғы ... ... ... ... ХҮ ... ... ортасына қарай ғана қосып алды. Ақ
Орда хандары ұрпақтарының ... ... ... Ақ Орда ... Оңтүстік
аудандарын - Сыр өңірін, Қаратау аудандарын бағындыру Әбілқайырдан мейлінше
көп күш-жігер мен уақытты талап ... ал ... ... ... Арал ... ... Жем жөне ... өзеңдері аралығыңца, Қажы-
Тархан ауданында дербес иеліктер - жоғарыда аталған Кіші-Мүхаммед ханның
үлдары Тоқа-Темір Ахмед хан мен Махмүд хан ... ... ... ... ... ... олар Ұрыс хан мен Барақ ханның
ұрпақтарымен байланысты болатын.
Ұрыс хан мен Барақ ханның ұрпақтары Жәнібек және Керей сұлтан 20-жылдары Ақ
Орданың Барақ ... ... ... ... болған және одан кейінгі жиырма
жыл ішіңде Әбілқайыр хан ілгерілеп бара алмаған нақ сол Оңтүстік бөлігін
мекендейтін. Олар осы ... ... ... ... алған еді және Ахмед
хан мен Махмүд ханға олардың жерлерінен Әбілқайырдың дәмеленуіне қарсы
күресінде одақтастар ... ... ... ... ... көп ... ... Оның бұл
жорыққа алып шыққан әскербасыларынын тізімінде маңғыттардан, бүркіттерден,
қияттардан, қоңыраттардан, қытайлардан, таңғұттардан, күшшерден,
ұйғырлардан, дүрмандардан, шымбайлардан, үйсіндерден, өкіреш-наймандардан,
кеңегестерден шыққан ... ... ... ... ... жорыққа шығуының басты себебі
әулеттік күрес қана емес, әрі Сырдария мен Арал жағалауы төңірегінен қысқы
жайылымдық алу қажеттілігінен еді. Сырдарияның төменгі ... ... ... ... ... арттыру үшін аса маңызды Түркістан қаларына жол
ашатын.
Шайқас 1431 жылы Екіретүп деген жерде болды. Масуд бен Усман Кухистанидін
айтуы ... ... ... ... ... ... ... хан мен
Ахмед хан... Жоғарғы өкімет пен мемлекетке деген (барлық) пиғылдарын
біржолата ұмытып, (одан әрі) соғысудан бас тартты, ... ... ... ... тұтқындар мен олжа қолға түсті ("қисапсыз
байлық пен толып жатқан мүліктің" арасынан автор "жүйрік аттарды, ... ... ... ... ... ... санап шығады.
Әбілқайыр Орда-Базарды басып алды (хандар сарайы осылай аталған). Бұл ... хан ... ... Бату ... болғаны айтылады. Осында Әбілқайырдың
есіміне қүтпа оқылып (мешіттерде біреудің хандығын мойындау үшін оқылатын
дүға), оның есімімен ақша ... ... ... ... ... ... жеңісі 15 жыл өткен
соң, 1446 ж. Атбасар маңында болған. Ол бұл жолы Мұстафа ханды талқандаған.
Әбілқайырдың ... ... ... ... осы уақыт ішінде Тоқа-
Темір әулеті мен Барақ ханның мүрагерлеріне, сондай-ақ бірқатар ... ... ... Ибақ хан ... ... ... ... бен Уәли 1431 жылғы жеңілістен кейін көп үзамай-ақ Ахмед хан мен
Махмуд ханның ... ... ... ... ... ... яғни ... Ордаға
қарасты жерлерге - Астрахан хандығына, Жайық, Жем сағаларына, Солтүстік
Арал жағалауларында билік құрған.
Бірақ Батысқа, күйреуге ... ... ... ... ... ... онша ... қойған жоқ. Шығыс Дешті Қыпшақ тұрғындарының өзінің
бұрынғы орталықтарымен байланысы барған сайын әлсірей түсті. Әбілқайырдың
конілі Оңтүстік пен Оңтүстік шығысқа (Жетісуға) ауды, оны ... ... ... аудандарда билігін нығайтып алған Әбілқайыр өзін қолдаған көшпелі
феодал ақсүйектердің көңілдерінен шығу үшін, жаңа ... ... ... ... ... ... мен ... әскери жорықтарға шыға
бастады. Ол 1430 ж. қысқа мерзімде ... ... ... ... 1446 ж. ... өзінде бұрын болмаған әдет танытып,
тақ мүрасы істеріне байланысты Мауараннахрдың Оңтүстігі мен Хорасанға
жолаушылап ... ... ... ... ... коя ... пен Бүхараға тап берді, олардың төңірегіндегі жерлерді тонап,
бұған қоса Ортаңғы Сырдарияның бірқатар қалаларын басып алды. Сығанақ өз
еркімен берілді: "Сығанақ ... ... ... ханның қаптаған
қалың әскерлерін көрді, оған бас иіп, мойындап, Әбілқайырдың өмірлері мен
сұлтандарына қаланы тапсырды. Аққорған да, ... те, ... та, ... ... ... ... бас иді".
Деректемеде бұл қалалардың кімнен тартып алынғаны туралы ештеңе айтылмаған.
Оның бір бөлігін өз дүшпандары Ақ Орда хандары ... ... ... ... алуы ... ... хан өзінен бұрынғы
Барақ хан сияқты, Ақ Орданың экономикалық жағынан анағұрлым қуатты оңтүстік
аудандарын өз қол ... ... ... ... түсінді. Ол үшін Сырдария
қалалары, бұрынғы Ақ Ордадағы сияқты, бірігудің, мемлекеттің далалық
аймақтарын өз билігінде ұстаудың факторы бола алатын еді. Кәсіпшілік пен
сауда ... ... ... қалаларын алу Әбілқайыр хандығын
нығайтуға айтарлықтай ықпал ететіні сөзсіз болатын.
Әбілқайыр Дешті Қыпшақтағы өз жақтастарының қару күшіне, далаға жиырма жыл
бойы үстемдігін жүргізген өз ... ... де ... ... тез
басып адцы. Бұл жерде Мауараннахр билеушілерінің Шығыс Дешті ... ... ... ... тынымсыз кақтығыстардың бар зардабын
тартумен келе жатқан бұл қалалардағы билеуші тап бір жағынан екінші ... ... ... ... ... үйренгендерін, соның
арқасында өз қалаларының қауіпсіздігін қамтамасыз етіп отырғандарын да айта
кету қажет.
Қалалар әмірлер мен сұлтандардың басқаруына берілді: Созақ өзіне ... ... ... ... (ол 1451 ж. ... қарсы шайқаста
қаза тапқан соң. Сөзақ оның ұлы Әлеке сұлтанның билігіне кешті), Сығанақ ... ... ... ал ... - Уақас би маңғыттың қол астында болды.
Отырар, Ясы, Сауран мен Сайрам Үлықбек мираскор-ларының, кейін басқа Темір
әулетінің (Абдаллахтың, Әбу-Саидтың) ... ... ... Әбілқайыр
ханның астанасына айналды.
Әбілқайырдың Сырдария бойындағы аймақтарға бет бұруы өзара ағайындас
Шайбани ұлысы мен Орда ұлысы тайпаларының арасындағы қырғи қабақ
қатынастарды ... ... ... ... ... ... мен оның төңірегіндегі алқаптарды алуы Жәнібек пен Керейдің және
оған төуелді Сырдария бойы мен Қаратау өңірінде көшіп-қонып жүрген
қазақтардың мүдделеріне қайшы ... Бұл ... ... ... ... ... ... мен оларға қарасты рулар мен тайпалардың көшіп
кетуіне әкеліп соқтырған аса маңызды оқиға болды.
Әбілқайыр бұдан кейінгі уақытта Мауараннахрға өз ... ... үшін ... ... ... ... белсене араласты. Ол Орта Азия
билеушілеріне әскери түрде де (Хорезмге жорықтар, 1446 ж. Түркістан
қалаларын басып алу, 1451 ж. ... ... ... жүрген Темір
әулетінің біреуін қолдау жолымен де бірнеше әрекет жасап көрді. Әбілқайыр
экспансиясының табысты болуына оның жергілікті феодалдармен келісімге келуі
қолайлы ... ... ол ... ... бірі Әбу-Саидтың 1451 ж.
Самарқандта өкімет билігін өз қолына алуына көмектесті.
1456-1457 жылдары Сығанақ түбінде қалмақтардан күйрей жеңілген Әбілқайыр
Түкістанның ... ... ... ... ... "кейін езін-өзі
ұзақ жұбатып, жаугершіліктен әбден титықтап қалған даладағы істерін
тәртіпке ... ... ... ... ... ... болды. Тек 60-
жылдардың басында ғана Әбілқайырдың Сырдария бойына қарай қайта қөзғалып,
мұнда бұрын өзі жаулап алған қалаларға енуіне мүмкіндік туды.
Әбілқайырдың калмақтардан ... ... ... оның ... ішкі
әлсіздігінде жатыр еді. Шыңғыс әулеті арасындағы толассыз қырқыстар мен
алауыздықтар, рулар мен тайпалардың көшпелі ... ... ... ... топтар мен қатардағы көшпелі және жартылай
көшпелі бұқара арасындағы қайшылықтардың шиеленісуі, ішкі және ... ... ... шайқалтып, күйреу дәрежесіне жеткізген еді.
1468 ж. Жетісу жорығы кезінде Әбілқайыр қаза тапты. Қазақ ... ... ... ... ... ... Дешті Қыпшақтағы
билігі тоқтады.
Өзі Шығыс Дешті Қыпшақта билік қүрған 40 жыл ішінде Әбілқайыр хандығының
мемлекепік аумағы бірнеше рет өзгеріске түсіп, оның ... құру ... ... ... ... ... шептерінен Сығанақ, Үзгент, Аққорған,
Созақ қалаларын қолында ұстаған Сырдария жағалаулары мен Қаратау
бөктерлеріне дейінгі және Жайықтан Ертіс пен Балқаш жағалауының Солтүсгік
бөлігіне ... яғни ... ... мен ... ... ... ... альш жатгы. Бұл мемлекетгің астанасы соңғы
жиырма жыл бойы Сығанақ болды, ал одан бұрын Тура ... ... ... ... ... хан құрған мемлекеттің атауына келетін болсақ, деректемелерде
ол әдетте дәстүр бойынша "Өзбек ұлысы", сондай-ақ "Шайбани ұлысы",
"Әбілқайыр ұлысы" деп аталған. ... ... ... ел ... ... ... хан ұлысы" деген түрде тәуелді халықтың этносаяси жалпы
атауы ... ... Бұл ... ат ... ... ... жалпы
"дийар" - ел (Дийар-и-өзбек) ұғымымен қоса қолданылады. Тарихи әдебиетте
Әбілқайыр мемлекетін "Өзбек хандығы", "Көшпелі өзбектер мемлекеті",
"Әбілқайыр хандығы" деп атайды. Соңғы атау ... ... ... Орта ... ... ... болашақ компоненті ретінде хандық
аумағында тек көшпелі өзбектер ғана өмір сүрген жоқ, ... ... ... ... ХҮІ ғасыр авторы Рузбихан Исфаханидің жазбаларына
қарағанда, негізінен, қазақтар, маңғыттар тұрған. Осы аумақтарды мекен
етіп, Әбілқайыр мемлекетінің құрамына кірген аса ... ... ... ... оны ... ... деп атауға да толық негіз бар.
Саны көп түрік тайпалары ежелден Сібірдің ұлан-байтақ жерін мекендеген.
Батыс ... ... ... Солтүстік, Орталық, ішінара Шығыс Қазақстан
халқымен тұрақты қатынас жасап отырды. XIII ... ... ... мен ... ... көптеген тайпалар Батыс Сібір аумағынан
пана тапты. Олар Ертіс пен Обьтің орта бойындағы жайылымы мол жерлерді
орныға мекендеді. Бұдан ... ... де ... үсақ ... топтардан
келуі мен ауысуы тоқтатқан емес, олардың бір бөлігі жергілікті халықпен
араласып кетті.
Батыс Сібір тайпаларымен көрші болып, ... ... ... ... қазак
тайпаларының негізгі үйытқысы қыпшақтар еді. Торғай, Есіл далаларының,
Ертіс бойының қыпшақтары: құлан-қыпшақ, қытай-қыпшақ, сағал-қыпшақ,
торайғыр-қыпшақ (Мадьяр) және маджар-қышпақ бірлестіктеріне бөлінді.
Тобылдан Ұлытау мен ... ... ... ... ... мен оңғұттар ірге тепті.
Батыс Сібір ең ірі этникалық-саяси құрылымдардың бірі Орта ... ... мен Тура ... ... ... тайпалардың бірлестігі болды да, онда
керейіттер басты рөл атқарды. Бұл бірлестіктің туу ... ... ... ... ... авторлары XIII ғасырға жатқызады. Бірлестіктің
негізін қалаған және жергілікті әулетті құрушы Тайбүға болған. Оның шыққан
тегі ... ... ... ... ... жоқ, ... олардың бәрі
оның Тура өзеніне қазақ даласынан келгені туралы, оның ... ... ... және оның ... ... Чимги-Тура қаласын (Тюмень қаласын)
салғаны туралы хабарлайды. Тайбүғаның ... оның өзі ... ... ... ал ... ... ... билеуші Сейтақ болғанын
атап етеді.
Монғол шапқыншылығынан кейін Батыс Сібір аумағы Жошы ... ... ... Шайбаншіердін Батыс тармағының жері деп жүрсе де, басқару тізгіні
жергілікті тайбұғалық түрік әулетінің қолында қалдырылды, ал оның ... ... ... ресми түрде хан атала алмайтын.
Алтын Ордада болып жатқанның бәрі Батыс Сібірдің жағдайына тікелей ... ... 1398 жылы ... ... ... ... ... алған
Едігеден жеңілгеннен кейін Батыс Сібірге қашты. Ол тайбұғалықтар арасынан
қолдау тауып, осында үлес адцы. "Жами ... ... Обь, Том ... ... ... ... Тоқтамыс жүрты туралы хабарлайды, ал
шежірелердің бірінде Тюменьге жақын "Сібір жерінде" Тоқтамыстың қаза
тапқаны айтылады. Тоқтамыс олген соң тайбұғалықтар ... ... ... ... ... тағы да ... ... кейін Жошы ұлысының Шығыс
иеліктерінде Шайбани әулеті өкілдерінің арасында билік үшін өзара қырқасын
күрес орістеді, оған Ақ Орда ... да ... ... Дешті Қыпшақтан Ақ
Орда ханы Барақ тықсырып шыққан Шайбани ... ... ... ... барып, оңда XV ғасырдың 20-жылдарының басында маңғыттардың қолдауымен
хам болып жарияланды. Бұл жөнінде Қадырәлі ... ... деп ... ... ... ... ... хан кетерді. Олардың бірі хан, екіншісі
би болды". Хандықтың астанасы ... Тура ... Тура ... ... ... Бүркіт пен маңғыт Кепек биге бағынды.
1428 жылы Әбілқайыр хан Тураға жорыққа аттанды. Адаб бек пен ... ... ... ... ... 1430 жылы Әбілқайыр хан Махмүд-Қожа ханға
қарсы шықты. Шайқас Тобыл жағасында болды да, Махмұд-Қожа хан тұтқынға
алынып, өлтірілді. Әбілқайырдың туы ... ... ... ... ... қатысты. Махмұд-Қожа ханды жеңуге сіңірген қызметі үшін
Чимги-Тура уәлаяты мен басқа да жерлердің ... ... ... Сопы бек, ... ... ... ... Жүмадық баһадүр
және басқалары тағайын-далды. Махмұд-Қожа ханнан ұлысы Әбілқайырдың
иелігіне косылды.
Әбілқайыр хан өлген соң, 1468 жылы Батыс Сібір аумағының көп ... ... ... ... ұрпағы Ибақ ханға көшті. Ибақтың
Батыс Сібірге келген уақыты туралы орыс жылнамаларында мәлімет жоқ, алайда,
бұл XV ... ... ... болған деп топшылауға болады. Ибақтың
аты 60 жылдардың аяғы - ... ... ... мемлекетінің ыдырау
кезеңіңдегі Шығыс Дешті Қыпшақтағы оқиғаларды көрсететін деректемелерде жиі
кездеседі. Ибақ Ноғай мырзалары, Едігенің шеберелері Мүса және ... ... ... ... ... одан соң ... ... Мүхаммед Шайбаниді қоршады. Ол қамаддан қашып шықты. Коп ұзамай
Мүхаммед Шайбани сол кезде жасақтары жорыққа кетіп қалған Ибақтың ... ... оны ... ... ... пен ... билігі нығайған соң, Ибақ Дешті
Қыпшақтан кетуге мәжбүр болды. Батыс Сібірде ноғай мырзаларының ... өз ... ... ... Беделді тайбүғалық Мараның қызына үйленген
Ибақ тайбүғалық билеушілермен туыс болды. Көп кешікпей ол тайбұлғалықтарды
биліктен шеттетіп, Чимги-Тура және Тобыл мен ... ... ... ... ... бастады.
Ибақтың иелігі болған Сібір хандығының негізгі үйытқысы өуел баста Батыс
Сібірдің негізгі түркі тілдес халқы тұрған Ертістің орта ағысы мен ... және Тура ... ... ... ... ... ... біршама кеңейіп, оған Тобыл өңірінің далалық аудандары ... ... ... ... Орыс ... ... орнатылды. Екі рет,
1481-1483 жылдары Ибақ Иван үшіншіге достық пен одақ қүру туралы шарт
жасасуды, сауда ... ... ... ... жіберіп, одан келісім
алды. Алайда, Ибақ ханның билік етуіне наразы жергілікті феодалдар тобы
Мараның немересі, тайбүғалық ... ... ... күш ... жылы күтпеген жерден Чимги-Тураға шабуьш жасап Ибақ ханды өлтірді.
Батыс Сібірдің билеушісі болып Мараның немересі, ... ... ... ... соң, басқару тізгіні тайбұғалықтардың қолында
қалды.
XІV-XV ғасырда Шығыс Дешті Қыпшақ пен Жетісудағы жергілікті халық
мемлекеттілігінің дамуы Қазақстанның Оңтүстігінде ... ... ... ... ... келтіру негізінде, белгілі бәр дәрежеде
қоғамдық қатынастарды өрістету жағдайында, Қазақстанның кең-байтақ
аумағында бес ... ... ... бойы ... әулетінің қол астында
болғанына қарамастан жергілікті этникалық негізде жүргізілді. Бірақ
коптеген әртүрлі ... ... ... мен ... ... монғол ұлыстарынан бір айырмашылығы, бұл ғасырда неғұрлым ... ... ... ... ... ... ... Ак Орда, Әбілқайыр хандығы, Моғолстан, Ноғай Ордасы, Сібір хандығы
мемлекеттерінің құрылуы жергілікті халықтың, түптеп келгенде - ... ... ... осы ... ... ... оның бір
бөлігінде қалыптасқан басқа халықтардың да мемлекеттікдаму жолындағы
маңызды ... ... ... Ол мемлекеттердің бұдан соңғы генезисі үшін,
қазақ, ноғай, қырғыз, аздаған өзбек, ұйғыр, сібір
татарлары халықтары этникалық қауымдастықтарының неғүрлым ... ... ... ... ... ... хан ... Сібір хандығы
"Көшім" тұсындағы "Сібір" хандығына қазіргі Батыс Сібірдің барлық жері,
Оңтүстік Орал өңірі, Ертіс, Есіл, Тобыл өзендерінің ... алып ... ... ... ... ... хандығының құрамында Орта жүздің
арғын, жалайыр, керей, қыпшақ, найман, табын руларының басым көпшілігі және
башқұрттардың бір бөлігі, ... ... ... ... ... -
хантылар мен мансылар болды. Қазақ рулары Тобылдың, Есіл мен Ертістің орта
ағысы бойында, Бараба даласында Батыс Сібірдің түркі тілдес халықтарымен
қатар көшіп-қонып ... ... ... ... - ... ... Ертістің
оң жақ жағалауында, Тобылдың құяр сағасынан жогарырақ, қазіргі Тобыл
қаласының маңында тұрды. Сібір атауы ... ... ... бір ... соңынан бастап Ертіс өңірінің орманды-далалы алқабын мекеңдеген
түркі тілді тайпалармен ұзақ жылдар бойы ... ... ... тобының атауынан шыққан. Ежелгі Сыпырлардың орталығы кейінірек
Сібір хандығының астанасы - Искер ... ... ... ... ... бұл
жерлер түркілердің ежелгі кешпелі империясының - ... ... ... ... бірлестіктерінің, қыпшақ тайпалары одағының
құрамына енді. Парсы шежірешісі Рашид-ад-Дин бір - Сібір елі ... ... ... Жошы хан ... одан сон Алтын Орда құрамына
енгенін жазды. Алтын Орданың ханы ... ... ... өз ... Шайбанға сыйға
тартқан. Осы кезден бастап Сібір жері олардың заңды мұрасы болып
есептеледі. ... XIV ... ... ... Тура және Тобда
өзендерінің аңғарында Тюмень хандығын құрып, астанасын Шыңғы-Тура қаласы
етті. Бұл - ... ... ... ... ... ... Қазақстан мен
Оңтүстік Сібір жерлері Шыңғысхан ұрпағы - Шайбаниліктердің мүралық ұлысына
айналды.
Сібір хандығын көп халықтар, негізінен түркі тайпалары ... ... ... ... ... т. б.), ... ханты, мансы, барабы
түркілері, башқүрттар мекендейтін. Хаңцыктағы түркі тайпаларын орыс
жылнамаларында, кейін тарихи әдебиеттерде "Сібір татарлары" деген ортақ
атпен атау ... ... ... Тобыл татарларының құрамында - 78,8%, бараба ("барама")
татарларының құрамыңца - 77,2%, тевриз татарларының күрамыңда - 73%, Том
татарларының құрамында - 65,6%, Тар ... ... ... ... ... ... башқұрт ғалымы Р.Г.Кузеев башқұрттардың XV ғасырда Чульман (Кама)
өзенінің бойында "Сібір-Ібір" хандығы қоныстанғанын тарихи ... ... Ал ... ... құрамына қыпшақтар, қандылар,
түрікмендер, наймандар, татар, бадрақтар енгені белгілі.
XV-XVI ғасырларда Сібірге азын-аулақ жалайырлар келіп қоныстанған.
Том ... ... ... чат (цат, жат) деп ... түркі тайпасы -
қазақтардың арғы тегі. Олар Кешім ханның тұсында келді деген де ... ... ... Қазақстанның көшпелі қазақтары жазда Тобыл, Есіл, Ертіс
өзендерінің бойын жайлаған.
Ресей жаулап алғанға дейінгі Сібір ... ... ... орыс ... Е. Катанаев былай деп жазды. "Бұл патшалықтың халқы Ермак шабуылына
дейін Тура, Тобыл өзендерінің төменгі ағысы бойында, ... мен ... ... құяр ... ... ... ... пен Ом
өзендерінің жоғары тұсындағы Бараба мен Құлынды жазығындағы ұлан байтақ
жер, өзендер мен колдердің жағасында шоғырланған түркілер мен ... ... ... ... осы ... ... өлкенің барлық бөлігінде
түркілердің рухы мен билігі үстем болды. Бұл жерлерде күні ... ... ... кол т. б. ... ... ұзақ ... бері ... тұрса да, толып жатқан түркіше (ноғайша) атаулары жоғарыдағы
пікірімізді айқын дәлелдейді. Түркі билігі, атап айтқанда, Көшімнің билігі
Ертіс пен Обь ... ... ... ... мекендеген түркілерге ғана
емес, остяк, вогул, пелым, кондиндарға да жүріп тұрды. Олар ... ... ... ... халқының этногенезін қүраған арғын, найман, қыпшақ, қанды
тайпалары ежелден Сібір жерін қоныстанған сол ... ... ... Ал ... ... орыс мемлекеті жаулаған кезде олар өз аталасы
қазақтарға келіп қосылып, ханты, мансы т.б. өз алдына жеке-жеке халықтар
болып қалыптаса бастаған.
Бұдан шығатын қорытынды: ... ... және оның ... ... ... қазақ халқы тарихына тікелей қатысты болып табылады. Ендеше
түркілік қазақ халқының сан ... ... оның өз ... ... ... ... аренасына шығуын, Қазақ хандығы мен мемлекеттігінің тарихын
оқшау қарастырмай, түбі бір туыстар ... ... - ... ... ... ... Қырым хандықтарының тарихымен бірлікте қарастырған жөн.
Шыңғысхан ұрпақтарының хандары өздерін Солтүстік Қазақстан мен ... ... деп ... Көшімнің хан тағына отыруы туралы белгілі
тарихшы Қадырғали Жалайыри езінің "Жылнамашылар ... ... ... таратса, Хиуа ханы Әбілғазы өзінің "Түрік шежіресінде" Көшімнің
Шайбанилік тегі туралы жаза-ды. Ш.Уәлиханов та Көшім ... ... ... ... пікір айтады. Көшім 1510 жылдар шамасында Ноғай Ордасының
Алтыұл ... ... ... ... ... Жем ... Шығысынан
Аралдың Солтүстік өңіріне дейінгі жерлерде көшіп-қонған. Көшім жас кезінде
Едігенің ұрпақтары - ноғай мырзаларынын арасында дұрыс ... ... ... жақсы қатынаста болған. Әскер ісіне машықтанған, қайратты өрі
жігерлі болған ол 1555 жылдан ... ... мен ... жасақтарын
басқарған. Көшім өзінің хандығын әкесінен мұра арқылы емес, ол 1563 жылы
Шайбани ханның түқымы Бұхара ханы ... ... ... ... ... хандығының тағына отырады.
Көшім Сібір жүртын билеп тұрған Тайбүға руымен ұзаққа созылған ұрыс
жүргізді. Ақырында Тайбұғаның ... ... ... тауып, Көшімнің
билігін мойындайды. Кешімнің Сібір хандығының ханы болуын әсіресе Сібір
жеріне ислам дінін таратуды мақсат ... және ... ... арқылы баюды
көздеген Орта Азиялық дінбасылар мен саудагерлер құлшына қолдады. ... ... ... ... ... ... ... мәдениеті ерлеп,
күш-қуатының артқанын оның кершілері: Мәскеу, Қазан, Бұхара, Ноғай, Шығыс
Түркістан, Қалмақ елдері мойындап, онымен санасып отырды. ... ... ... бір шеті Тобылға, екінші шеті Ертіске, жоғары жағы Обьтың
қүяр сағасына жетгі. Орал таулары арадағы ... ... ... ... ... Есіл ... басталар тұсында Ноғай Ордасымен, Қазақ
хандығымен, Ертістің бастау алған ... ... ... ... ... экономикасы мен мәдениетіне келеек, Көшімнің тұсында Сібір
хандығында көптеген мәдени құрылыстар ірге көтеріп, қалашықтар, қамалдар
салынды. Олар - ... ... ... Бесік-Тура бекіністері.
Есіл бойында Қызыл-Тура, Қайдауыл, Бегіш мырзалардың қамалдары бой
көтерген. Қазіргі ... ... ... ежелгі Шұбар қала, одан әрі
Шыңғы-Тура, Жауғыз-Тура қалашықтары бой көтерді. Көшім қайта түрғызған
Искер Сібірдегі ең үлкен, халқы коп қалаға, әрі ... ... ... ... ... ... ... ақтиін, аю, түлкі терілері
үшін Бүхара, Хиуа, Қырым, Грузия сауда керуендері Сібірге ағылып келіп
жататын. Осындай байлыққа қызыққан Ресей Сібірді ... ... ... Орта ... ... ... және сауда байланысын жасап тұрды.
Ол Сібір ханы болған кезден бастап Батыс Сібірдің жергілікті халқына ислам
дінін ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы билеушісі - хан
болды. Хан кеңесі диван деп ... ... ... мен ... ... атадан балаға мұра болып қалды. Диван құрамына кеңесшілер -
аталықтар (текті ру басшылары) кірді.
Қорытынды
Қорыта келгенде, Әмір Темірдің ... ... үшін ... ... ... ... ... қазақ мемлекетінің өзі - Қазақ хандығының
құрылуы мен нығаюы қарсаңында Қазақстан аумағы мен көршілес жерлердегі
саяси жағдайы осындай болатын. Алтын ... ... ... оның ... мен ... ... Орта ... құдіретті жаулап алушысы Әмір
Темірдің іс-әрекеті Қазақстан мен көршілес аумақтар халықтары ... ... ... ықпал жасады. Бұл олардың шаруашылық,
этникалық-саяси даму жолдарында да айтарлықтай ықпал етті.
Ақ Орда, Әбілқайыр хандығы, Ноғай Ордасы және ... ... ... ... ... пен Жетісу халқының саяси, шаруашылық және
әлеуметтік дамуы, оның қоғамдық өмірінің барлық нысандарындағы қарым-
қатынастары мен өзара іс-қимыл жасауы үшін ... ... ... ... қолайлы жағдайлар пайда болды. Алтын Орда
мен Шағатай мемлекетінде ... ... ... талас-тартыстар мен
соғыстар салдарынан пайда болған тайпалардың этникалық аумақтарын, ұлыстары
мен ... ... ... ... ... ... әрқайысы өз
аумағында өзіне кірген тайпалар мен халықтарының экономикасын, мәдениетін,
бейбіт қатынастарын дамыту мүмкіншілігін қамтамасыз еткен, этникалық
жағынан оқшау, ... ... ... ұйым ... ... ... ... Ақ Орда кезеңінде, Көшпелі өзбек
мемлекеті Қазақстан аумағындағы тайпалардың бірсыпыра мәдени-тұрмыстық
ерекшеліктері бір ізге түседі, түрлі тайпалық ... ... ... ... Бұл ... халық болып қалып-тасқан
көптеген рулар мен тайпаларды қамтвды, бұл орайда Ақ Орда, Көшпелі езбек
мемлекеті Ноғай ... ... ... құрамы негізінен алғанда үқсас
болатын. Оларда сол кездегі жазбаша деректемелерде "езбектер" деген
жинақтаушы этникалық-саяси термин (мен белгілі болған түркі тідцес
тайпалар: ... ... ... ... ... ... ... мекендеді. Солармен қоса деректемелерде бүркіт, қият,
кенгер, керлеуіт тайпалары мен рулары аталады. Олардың бір ... ... және кіші ... құрамына кіріп, басқа бір бөлігі XV-XVI ғасырлар
шебінде Орта Азияға барған, сөйтіп оған ... ... ... ... ... ... та маңғыттармен, алшындармен, қытайлармен,
астармен және басқалармен қатар қыпшақ, қаңлы, найман, үйсін, қоңырат
тайпаларының бөліктерін қамтыды.
Бұлардың бәрі Орта Азия мен Қазақстанның XIII ... ... ... орасан кең аумағын бытыратып, араластырып жіберген
көптеген түрік халықтары үшін ортақ түрік және түркі тіддес тайпалары мен
рулары болатын. Аталған мемлекеттер ... ... ... көп ... ... өзбектер, ноғайлар, қарақалпақтар, сібір
татарлары, қазақтар үшін ортақ еді. Бұл халықтар сонғы орта ... іс ... бір ... ... ... қалыптасуы оқшау
емес, қайта этникалық топтардың тығыз жанасымдары, мемлекеттік
бірлестіктердің саяси байланыстары, халықтың шаруашылық жөне ... ... ... ... да нақ ... ... ... Онда орта ғасырлардағы
деректемелерде "моғолдар" жеген жинақтаушы этникалық саяси терминмен
белгілі дулат, керейіт, қаңлы, қарлұқ, барлас, шорас, жалайыр, бұғашы
тайпалары және ... ... Бұл ... мен ... ... ... ... баска да бір тармағы - Ұлы жүз құрамына енді. ... ... ... ... ... этникалық топ
үйғырлардың құрамдас бөлігі болып, қырғыздардың құрамына кірді.
XIV-XV ғасырларда Қазақстан аумағындағы мемлекеттердің саяси шеңберде
біршама тұрақты өмір сүруі жекелеген ірі ... ... ... қалу ... айтарлықтай мүмкіндік туғызды. Ақ Орда (Көк Орда), Әбілқайыр
хандығы, Моғолстан және Ноғай Ордасы кейіннен аймақта этникалық жағынан
біртектес мемлекеттердің пайда ... ... ... ... осы заманғы
ұлттарға айналған ірі халықтардың саяси құрылымдарына топтастыру үшін
сағдайлар дайындалады.
Қазақстанның және оған шеісгес Жайық пен Еділ ... ... ... Алтай, Тянь-Шань мен Арал өңірлері аумағындағы жерде аталған
мемлекеттердің бір жарым ғасыр бойы тіршілік етуінің қорытындысында осы
аумақтағы этникалық дүние өзгерді. ... ... және ... көптеген алуан түрлі тайпалар мен рулар біріктірген Алтын Орданың
жауынгерлік үрыстары Моғолдардың орнында жаңа этнос-халықтар мен этникалық-
саяси ... ... ... көшпелі өзбектер, қазақтар,
қырғыздар, сібір татарлары, ұйғырлар, қарақалпақтар және басқалары пайда
болды.
Жоғарыда аталған ... ... ... ... ... ... өрге басуына, көпшелі мал шаруашылығы және
отырықшы-егінші халықтар арасындағы сауда-экономикалық байланыстардың
нығаюына себепші болды. Мүның өзі ... және ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастарына жәрдемдесіп, олардың
неғүрлым нақты этникалық-аумақтық және саяси ауқымда бірігуін жеделдетті.
Бұл ... ... ... ... ең маңызды орталықтары -
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу аймағында мейлінше айқын ... ... ... ... ... ... ... негізгі сауда жолдарының тоқайласатын жеріңде Қазакстанның, Орта
Азияның, Шығыс Түркістанның көршілес халықтары мәдени, экономикалық
қатынастар жасады.
Халықтардың шаруашылық және мәдени байланыстарға мүдделі болған ... Орта ... ... халқымен қатынастарын соғыс кақтығыстарының
үздіксіз тізбегі деген түсініктің қате екенін дәлелдейді. Кей ... Әмір ... ... ... ... да; ол XIV ... ... Ақ Орда мен Моғолстан аумағында оннан астам соғыс жорығын жасап,
оларды едәуір әлсіретіп тастады. Әмір Темірдің Алтын ... ... де ... оның ... ... Астрахан, Азов және басқалар)
талқандадьт, мұның өзі оның аумағындағы, соның ішінде ... ... ... ... ... ... үзіп ... Халық көп қырылды,
оның едәуір бөлігі Мауараннахрға кошірілді, материалдық қазыналар таланып-
тоналып, көп молшерде мал айдап әкетілді. Ресми жағынан Қазақстанның
далалық ... ... ... ... жоқ, ... ... дешті Қыпшық
көшпелілері үшін өмірлік маңызы бар Оңтүстік ... ... ... ... Ясы, ... ... қоса ... шығып қалды. Ақ Орда
мен Моғолстанның дербестігіне елеулі соққы жасалды.
Жоғарыда айтылған Әбілқайыр хан ... аяғы - ... ... ... ... Шығыс Дешті Қыпшақ пен Түркістаннан қазақ
хандары Жәнібек пен Керей бастаған тайпалардың бір бөлігі қоныс аударды.
Әбілқайыр хан ... ... оның ... ыдырап кетті.
Түріктер дүниесінің, басқа да көршілес халықтар ... ... ... ... әскери тайталасы халықтың
ұзаққа созылған бейбіт қарым-қатынасымен, мәдени қазыналарды өзара
алмасуымен ауысып отырғанын тағы да корсеткен жөн. Қазақстан мен ... ... ... халықтарының шаруашылық, сауда байланыстары бір-
бірінің экономикалық жағдайының ... ... ... ... ... дамуына себепші болды. Олар көшпелілер мен егіншілердің бір-
бірімен материалдық, мәдениет, тұрмыс ... ... ... нормаларды, мемле-кеттік ұйымдардың нысандарын, әскери шеберлік
пен қару-жарақ алмасуына жағдай жасап, мәдени алыс-беріске бастады, ... ... дала ... ... ... ... ... білім таралуына жәрдемдесті. Ортазиялық, Иран және басқа ел
қайраткерлерінің, атап айтқанда, тарихшылары мен шежірешілерін қазақтардың
тұрмыс-тіршілігін мәдениетімен ... ... өзі ... ... ... ... ... одан өрі таралуына орай, оның жерінде Түркістан
қаласындағы Қожа Ахмет Яссауи кесенесі ... ... ... ... ... болуы Әмір Темірдің есімімен байланысты. Орта
ғасырлардағы автор Фазаллах Ибн Рузбихан Исфаханидің айтуынша, бұл ... ... ... ... ... мен ... баласының керемет
туындыларының бірі". Әмір Темір мен XV ... ... ... ... ... ... өрге басуы Қазакстан халқы мәдениетінің дамуына да
игі ... ... ... ... ... ... ... Рашиди" (перевод с персидского языка).
Алматы. "Санат". 1999. стр. 3-318.
2. Назарбаев Н.Э. Тарих толқыныңца. Алматы. "Атамұра". 1999.
3. Байұзақ Қожабекұлы ... ... ... ... "Ататек". 1994.
4. Қазақ ССР тарихы. Бес томдық. 2-том. Алматы. ... ... ... К.Р. Түркі халыктарының тарихы. 1-2 кітап. Алматы. 2002.
6. Аманжолов К.Р., Хасбулатов А.Б. Қазақстанның әскери тарихы. Алматы.
"Білім". ... ... по ... ... ханств XV-XVIII вв. Алматы. 1969.
8. Бартольд В.В. Соч., т. 5. М., 1968.
9. Сергеев В. И. К ... о ... в ... ... ... - ... 1959. ... Қөзыбаев М. Ермак: Аңыз жөне ақиқат. "Қазақ әдебиеті" газеті. 1989.
қарашаның 3,17 24.
11. ... Н. М. ... ... Российского Спб. 1892 г.
12. Копылев Д. И. Ермак. Свердловск. 1974.
13. Миллер Г. Ф. История Сибири. Т 1. М-Л. ... ... Г. Е. ... ... ... Азия, Северный Китай в XVII-
XVIII столетия. Омск. 1892.
Окладников А. П. Открытие Сибири. М., 1979.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XIV-XV ғасырдағы Ақ Орда мемлекеті5 бет
Ақ Орда-Ноғайлы дәуіріндегі Қазақстан6 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Ақ Орда хандығының пайда болуы3 бет
"Алтын орда."6 бет
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
«алтын адамның» табылуы тарихы3 бет
«Алтын миллиард» ұғымы5 бет
«Алтын Орда» мемлекетінің құрылуы7 бет
«Алтын орда» мемлекетінің құрылуы туралы13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь