Египеттің саяси экономикалық және әлеуметтік жағдайы (Х-ХІІ ғасырда)

Кіріспе 3
1.тарау. Египетте Фатимидтер әулетінің орнауы
1.1 Фатимидтер әулетінің шығу тарихы 6
1.2 Египеттегі билік үшін саяси күрестер 11
1.3 Фатимидтер әулетінің сыртқы саясаты 12
2.тарау. Фатимидтер кезіндегі Египеттің экономикалық жағдайы
2.1 Жер шаруашылығының дамуы 18
2.2 Қолөнер 31
2.3 Сауда мен ақша айналымы 37
3.тарау. Фатимидтер кезіңцегі Егапеттің әлеуметтік жағдайы
3.1 Әлеуметтік топтарға сипаттама 42
3.2 Дін басылары 44
3.3 Бюрократия 45
3.4 Әскерилер 49
3.5 Ішкі әулеттік күрес 52
Қорытынды 55
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 57
Тақырыптың өзектілігі. Египеттегі Фатимид әулетінің екі ғасырлық (969-1171) билігі тарих зерттеушілеріне өте қызықты кезең деп санаймын. Материалдық өндіру мен діни өмір облыстарында елеулі өзгерістер болып, ол елдің ішкі дамуының нақты кезеңімен сәйкес келеді. Бірақ Фатимидтік Египеттің экономикалық және әлеуметтік құрылысын Египет тарихының өте аз зерттелген тарауларының бірі болып саналады. Бұның себебі деректердің аз болуы. Бүгінгі күнге дейін машықтанған тарихшылардың бірде-бір еңбегі бізге жеткен жоқ. Шииттердің билік еткен династиясы еретикалық болған, Аббасидтер қайтадан билікке келгеннен кейін жазылған деректердің көбісі құртылып жіберілген.
Тарихнама. Әлеуметтік экономикалық құжаттар қазіргі зерттеушілерге тек соңғы уақытта С. Гоитейннің жұмыстарының арқасында ғана белгілі болды. Бұл американдық ғалымға Генизаның толық каталогына жатады, оның бірінші томы 1967ж. шыққан. Оның ішінде әлеуметтік-экономикалыққұжаттардың қысқаша мазмұндамалары тек қана иудей қауымынәлеуметтік-экономикалық жағдайын суреттемей, сонымен бірге Жерорта теңізінің жағалауындағы елдердің, әсіресеФатимидтік Египёттің әлеуметтік-экономикалық жағдайын көрсеткен.
Фатимидтік Египетті зерттеуді біреулер халифтардың және олардың уәзірлер мен әскери қолбасшылардың істерін жүйелі түрде көрсетеді: Г.Вейл мен А.Мюллердің кейбір жұмыстар, Ф.Вюстенфельдің «Фатимид халифтерінің тарихы», О'Лиридің «Фатимидтердің тарихы» деген еңбектері, сонымен қатар С. Лен-Пуль және Г. Вьетаның ортарасырлық Египеттің тарихы туралы очерктерін атауға болады.
Зерттеудің басқа түрі Египет медиевисті X. Хасанға және оның оқушыларына жатады. X. Хасанның «Тарих ад-даула ал-фатимийа» («Фатимидтер тарихы») тарихи процестің әртүрлі жақтары жақсы реттелген деректердің жинағы, бірақ оның сатыларын және заңдылығын ашура тырыспаған.
Хасанның оқушысы Р. Барави экономикалық факторға көп көңіл бөлген. Оның «Халат миср ал-икти садийа фи ахд ал-фатимиин» («Фатимид дәуіріндегі Египеттің экономикалық жағдайы») атты еңбегінде жер шаруашылық, қолөнер және сыртқы сауда туралы жазылған. Барави сол кездегі экономикасын капиталистік деп санаған.
X. Хасанның екінші оқушысы А. Мушаррафтың «Нузум ал-хукум би Миср фи аср ал-Фатимиин» («Фатимидтік Египет кезіндегі өкімет билігі») жұмысында халифтардың өмірі, уәзірлер, сот қызметкерлері, мемлекеттік мекемелер туралы жазылған.
Соңғы он жылдықта батыс медиевистикада ортағасырлық Египеттің, соның ішінде фатимид дәуірінің ақша айналым процестері туралы зерттеулер өткізілді (А. Эренкрейтц, С. Лабиб, Е. Аштордың).
Ортағасырлық Египеттің әлеуметтік және экономикалық тарихын зерттеу революцияға дейін орыс арабистиканы қызықтырмады. Кеңестер кезінде материалдық мәдениётті зерттеуде тек кейбір жеке ғана сұрақтар қаралған,
1. Айру А. Феллахи Египта. Пер. с франц. В.В.Волковой и Г.Д.Кулагина. М., Изд. иностр. лит., 1954. 180 с.
2. Беляев Е.А. Мусульманское сектантство. (Ист. очерки). М., Изд. вост. лит., 1957. 100 с.
3. Бертельс А.Е. Насир-и Хосров и исмаилизм. М., Изд. вост. лит., 1959. 289 с.
4. Византийская Книга Эпарха. [греч. текст]. Вступ. Статья [с. 5-42], пер., коммент. М.Я.Сюзюмова. М., Изд. вост. лит., 1962. 295 с.
5. Всемирная история. Т. 3. Под ред. Н.А.Сидоровой. 1957. 896 с.
6. Ернштедт П.В. Коптские тексты Государственного Эрмитана. М.-Л., Изд. Акад. Наук СССР, 1959. 191 с.
7. Заходер Б.Н. История Восточного средневековья. М., МГУ, 1944. 152 с.
8. История Византии. В 3-х томах. М., "Наука", 1967. 1.2. 471 с.
9. Липшиц Е.Э. Очерки истории византийского общества и культуры. ҮІП-первая половина IX в. М.-Л., Изд. Акад. Наук СССР. 1961. 482 с.
10. Мец Адам. Мусульманский Ренессанс. (Пер. с нем. предисл. Д.Е.Бертельса). Изд. 2-е. М., "Наука", 1973. 473 с.
11. Мюллер А. История ислама с основания до новейших времен. Пер. с нем. под ред. Н.А.Медникова. Т. 1-4. Т. 2, 1985. 354 с.
12. Материалы по истории Узбекской, Таджикской и теркменской ССР. ч.І, Л., 1932. 60 с.
        
        КАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
«Египеттің саяси экономикалық және әлеуметтік жағдайы (Х-ХІІ ғасырда)»
МАЗМҰНЫ
Кіріспе ... ... ... әулетінің орнауы
1. Фатимидтер әулетінің шығу тарихы 6
2. Египеттегі ... үшін ... ... 11
3. Фатимидтер әулетінің сыртқы саясаты ... ... ... Египеттің экономикалық жағдайы
1. Жер шаруашылығының дамуы 18
2. Қолөнер 31
3. Сауда мен ақша айналымы 37
3-тарау. Фатимидтер ... ... ... жағдайы
1. Әлеуметтік топтарға сипаттама 42
2. Дін басылары ... ... ... ... ... Ішкі әулеттік күрес 52
Қорытынды 55
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 57
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Египеттегі Фатимид әулетінің екі ... ... ... ... өте ... ... деп санаймын.
Материалдық өндіру мен діни өмір облыстарында елеулі өзгерістер болып, ол
елдің ішкі ... ... ... ... ... Бірақ Фатимидтік
Египеттің экономикалық және ... ... ... ... өте аз
зерттелген тарауларының бірі болып саналады. Бұның себебі деректердің аз
болуы. Бүгінгі ... ... ... тарихшылардың бірде-бір еңбегі бізге
жеткен жоқ. Шииттердің билік еткен династиясы еретикалық болған, Аббасидтер
қайтадан билікке келгеннен ... ... ... ... ... ... ... құжаттар қазіргі зерттеушілерге тек
соңғы уақытта С. ... ... ... ғана ... болды. Бұл
американдық ғалымға Генизаның толық каталогына жатады, оның бірінші томы
1967ж. ... Оның ... ... қысқаша
мазмұндамалары тек қана ... ... ... ... ... Жерорта теңізінің ... ... ... ... ... ... ... зерттеуді біреулер халифтардың және олардың
уәзірлер мен әскери қолбасшылардың істерін ... ... ... ... ... ... жұмыстар, Ф.Вюстенфельдің «Фатимид халифтерінің
тарихы», О'Лиридің ... ... ... ... ... ... С.
Лен-Пуль және Г. Вьетаның ортарасырлық Египеттің тарихы туралы очерктерін
атауға ... ... түрі ... ... X. Хасанға және оның
оқушыларына жатады. X. Хасанның «Тарих ад-даула ал-фатимийа» ... ... ... ... ... ... реттелген деректердің
жинағы, бірақ оның сатыларын және заңдылығын ашура тырыспаған.
Хасанның оқушысы Р. Барави экономикалық факторға көп көңіл бөлген. Оның
«Халат миср ... ... фи ахд ... («Фатимид дәуіріндегі
Египеттің экономикалық жағдайы») атты еңбегінде жер ... ... ... ... ... ... ... сол кездегі экономикасын
капиталистік деп санаған.
X. Хасанның екінші оқушысы А. Мушаррафтың «Нузум ал-хукум би Миср ... ... ... ... ... ... билігі») жұмысында
халифтардың өмірі, ... сот ... ... ... жазылған.
Соңғы он жылдықта батыс медиевистикада ортағасырлық Египеттің, ... ... ... ақша ... ... ... зерттеулер
өткізілді (А. Эренкрейтц, С. Лабиб, Е. Аштордың).
Ортағасырлық Египеттің әлеуметтік және ... ... ... ... орыс ... ... ... кезінде
материалдық мәдениётті зерттеуде тек кейбір жеке ғана ... ... ... ... ... ... ішінен Фатимидтер әулеті
Египеттегі билік дәуіріндегі ... және ... ... Л.А. ... атап ... ... Ол ... әулеті
туралы, әсіресе мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік жағдайын зерттей
келе «Из истории фатимидского ... ... ... ... ол ... Л.А.
Семенова сол кездегі жазушылар мен фатимидтік әулетін зерттеген ... ... ... Египеттің аз зерттелген әлеуметтік және
экономикалық жақтарын аша түседі.
Деректік негізі. Фатимидтердің ... ... ... ... ... ... ғана ... Олардың ішінде ең
маңызды орындардың бірін Таки ад-дин Ахмад ал-Макризи (1364-1442) алып
жатыр. Оның ... ... ең ... ... ал-маваиз ва-л-итибар
бизикр ал-хитат ва-л-асар» (Каирдің ескерткіштер мен ... ... ... ... ... Оған Х-ХІІ ғасырда болған Ибн Зулак ... Ибн ... ... (1125-...), Мусаббихи (977-1029), Ибн Тувайр
(1130-1221), Қади ал-Фадил сияқты фатимид ... ... ... ... кезеңін зерттеуге Макризинің «Китаб иттиаз ал-хунафа ... ал амма ... ... ... по ... ... через
сообщение об имамах - Фатимидских халифах) ... де ... зор. ... кітабынан ерте жазылған және де бізге ... ... ... ... ... осы жұмыста мәліметтерді қайдан ... ... ... ... Макризи мұғалімнің Ибн Халдуна «Китаб
ал-ибар» кітабымен ұқсастық өте көп, яғни ... бір ... ... Ибн ... Ибн ал-Асир, Ибн-Тувайра, Ибн Абу ... ... ... мен Ибн ... ... ... туралы Абу Шама (1203-1267),
Абу-л-Фида (1273-1331), Ибн Давадари (1333 ж. қайтыс болды), Ибн ... Ибн Ийас ... және ... да ... ... өз
еңбектерін қалдырған.
Калқашанди мен Ибн Фурат ... Ибн ... ... Ибн ... ... әрбір халифтің өмірбаяны
туралы да бөлімдер кездеседі, ол негізінен Ибн Абу ... ... ибн ... Ибн ... ... ... Ибн ал-Асирдің және өзінің мұғалімі
Макризинің шығармаларына ... Ибн Ийас та ... ибн ... мол ... алып ... Шама өз ... негізінен Ибн Абу Тайи Қади ал-Фадил, Абу-л-Фида
және Ибн ал-Асираға сүйенген. Ибн ... ... ... арналған
өзінің тарих бөлімдерінде Сибт ибн Джаузинің (1186-1257)[1] ... ... ... өткен авторлардың еңбектерінде Фатимидтердің
Пайғамбардан шығуын дәмелендеудің орны көп болды. Бүкіл ... ... ... ... ... ... Абу-л-Фида, Макризи және
Ибн Халдуннан басқа, фатимидтер билігін ешқандай негізсіз теріске шығарып
отырған. Олардың еңбектерінде бір-бірін ... ... ... ... болып келетін фатимидтер туралы деректер бүгінгі ... өте бай ... ... саналмаса да, Фаимидтер ... ... ... ... бірі ... ... ... дейін фатимидтік Египетке сапар шеккен үш саяхатшының
еңбектері жеткен. Бұл ... ... одан ... ... ... ... ... Хосровтың (1003-1088) «Сафар намэ» («Саяхат кітабы») деген
еңбегі. Ол Египетте, әсіресе Каирде 1047 ж. ... ... жыл ... Өз ... ... ... нақты белгісіз. Оның Египеттің ішкі өмірі
туралы ... ... өте ... ... ... өйткені қандай шетел
азаматының берген бағасы жергілікті тұрғындардың көзқарастарынан қарағанда
объективті түрде беріледі.
Басқа саяхатшы Ирактан ... Ибн ... ... ... ... ол ... ал ... ва-л-мамалик» («Мемлекеттер және
жолдар кітабы») еңбегінің авторы.
Үшінші саяхатшы ... ... ... ... фи ... ... ... разделение для познания климатов») шығармасы фатимидтер
кезеңіндегі ... мен жер ... ... ... өте ... ғасырдың ортасындағы мемлекеттің ішкі жағдайын жақсы суреттеп
берген, сол ... ... ... ... ... ... ... Усама ибн Мункызаның (1095-1188) «Китаб ал-итибар» («Нақыс
сөздер кітабы») шығармасы болып табылады. Сонымен қатар Фатимид ... мен ... ... ... ... ортағасырлық Египет әдебиетіне
тән, шенеуніктерге арналған екі ... ... ... ... қади ... жатады. Трактаттың аты «Китаб ал-минхадж»
(«Жолдар кітабы»), онда ... ... ... ... және ... есеп құжаттарының үзінділері келтірілген. Осы трактаттың ең
маңызды бөлімдері, әсіресе Жерорта теңізіндегі ... ... ... Кл.
Каэннің публикацияларының шығуына байланысты бізге мәлім болып отыр.
Екінші шығарманың авгоры, мемлекеттік ведомствоның инспекторы болған
Ибн ... ... ... ... ... ғ.ғ. ... ... қоймасы
өте бағалы деректерде жатады. Олардың негізінде Я. Ман ... ... ... және ... ... (1920) атты ... ... Онда ішкі қауымның құрылысы және оның Египет билеушілерімен
арақатынас туралы жазылған.
Зерттеу жұмысының ... мен ... Мен ... ... ... кеткен, сонымен қатар басқа да құжаттарға сүйене ... бұл өте ... ... Фатимидтер әулеті кезіндегі экономикалық ... ... ... ашып ... ... ... Тарихи зерттеу методологиясы, қоғамдық гылым
салаларының ... ... ... мен ... ... ... еңбектеріндегі негізгі ғылыми пікірлер алывды. Зерттеудің
методологиялық негізіне қоғамдық ... ... ... ... дінтану, саясаттану, дипломатиялық тарих, мәдениеттану, ... ... ... ... ... ... ... нақты түжырымдарды беру тәсіддері қолданылды.
Диплом жүмысының құрылысы. Бүл диплом жүмысы кіріспе, үш тарау және
қорытынды мен ... ... ... ... ... бірінші тарауында қысқаша жалпы Фатимидтер әулетінің
шығу тарихы мен Фатимидтер династияның Египет, ... ... ... туралы айтылады. Екінші тарауында экономикалық
жағдайдың ерекшеліктері, яғни жер ... ақша ... ... ішкі ... және қолөнер туралы айтылып кетеді. Ал ... ... мен ... алдында билік еткен мемлекеттердің ... ... және ... ... ... тән ... ... көрсетіледі.
І-ТАРАУ. ЕГИПЕТТЕ ФАТИМИДТЕР ӘУЛЕТІНІҢ ОРНАУЫ
1.1. Фатимидтер әулетінің шығу ... ж. ... ... ... ... әулеті шиит-исмаилиттік
болған. Шиизм, араб тілінен ... ... - ... ... ... береді,
Исламдағы негізгі екі діни ағымдардың бірі, ол VII Р. халифатта араб саяси
демократиялық қозғалыс пен меккалық ... ... ... ... ... ... кезінде пайда болды. Шииттер төртінші халифтің, яғни Али
ибн Абу Талибтің жағында болған, оны діни ... - имам ... ... ... ... ... құдайдан құқығы бар адам деп санаған.
(Али Мұхамедтің күйеу баласы және немере ағасы болған).
Келесі жүзжылдықтарда жаулап ... ... ... және
исламның таралуы шиизмнің өз әлеуметтік базасының кеңеюіне себеп болды.
Оның діни оқуы дамып, ... ... ... ... (ол ... ... емес ... қарамаған) сунизмге қарсы діни-саяси идеологияға айналды.
Аббасидтер династиясы шииттік қозғалыстың нәтижесінде ғана ... ... көп ... бірі ... ... VIII ғ. ... пайда
болды. Шииттерде бірінші имам Али қайтыс болғаннан кейін (661 ж.) имамат
оның мүрагерлеріне көшіп отырған, бұл ... ... имам ... ... ... ... ... Джафар Садик өзінің үлкен баласы
Исмаилдың саяси көзқарасымен келіспей, оның орнына өзінің кіші ... ... ... етіп ... Шииттердің бір бөлігі осы әрекетті заңсыз
деп бағалап, соның нәтижесінде исмаилидтер ... жаңа ағым ... ... өзінің әкесінен бұрын қайтыс болып (762 ж.), исмайлидтер Исмаилдың
баласы Мұхамедті жетінші имам деп тағайындайды.
Исмаилиттерге шииттік ... ... және т.б. ... ибн ... ең ... «көрінетін» имам болып саналады, өйткені
аббасидтер ... ... ... шиит ... мен ... ... бастайды. Исмаилидтердің оқытуы бойынша, сенушілер сөзсіз имамға табыну
керек, исмаилидтердің оқытуы ол бір ... ... ... ... ... ол бойынша бүкіл мұсылман әлемі бірігу ... ... ... шыққан мұрагер билеуге тиіс.
Исмаилит имамдар өздерінің құпия ... ... ... басшылық еткен. IX ғ. соңғы ширегінде
исмаилиттердің миссиялары Оңтүстік ... ... ... ... ... түрақтанған. Ирақта миссионерлер ауыл тұрғындарына ... ... ... ... ... ... жұмысы жүргізілген. Ал
Иран мен Үндістан облыстарында және Мавереннахрде исмаилиттер тек X ... ... ... ... ... ақсүйектер мен билікте отырған
мүшелер арасында ... ... ... Бану ... ... ... жұмысының табыстары да зор болды, Ибн Хаусхаб ... 883 ж. ... ... 30 ... ... ... бүқара халықпен
жүмыс істеп, көпшілігінің исмаилизмге қарай бет бұруына ... ... ... бұл исмаилиттердің әлеуметтік бағдарламасына да байланысты
болды.
Исмаилиттер ең ... ... ... ... ... ... олар бедуиндер арқылы насихат таратты. Осындай ... жаңа ... ... ... ... ... ... -
имамдардың билік кезеңі басталды.
Солтүстік Африкадағы исмаилиттер ... ... ... ... ... алыс ... таулы жерді мекендейтін
бербер тайпалары ежелден азаттық жолында күрес ... ... ... ... бұл ... ... ал кейінен оның бір тармағы
ибадизм таралған. Осы дәстүрлерді ұстайтын кутамиттерден ... ... олар ... тайпамен одақтысып Ифрикияда[3] орналасқан. Солтүстік
Ифрикияның кутамиттері аббасид наместниктерінен ... ... яғни ... Бүл ... ... династиясы - Аглабидтер, олар 800 ж-
дан бастап Ифрикияны ... ... ... ... қол астына қаратуға
тырысты. IX ғ. аяғында кутамиттердің ... ... ... Тахерттің
ибадит имамдары Рустамиттер Аглабидтермен бірігіп солтүстікке қарай ... ... ... өз жағына тарта отырып, тәуелсіз
жерде орналасқан қамалдарды ала бастады, ... ... ... ... ... ... қол астына қарағысы келмеді. ... ... ... ... ... әлсіреуіне әкеліп,
исмаилиттердің үгіт-насихат жұмыстарына үлкен дем берді. Бұл ... ... ... ... ... Мағрибте 788 ж. Алидің түқымынан
шыққан ... ибн ... ... ... шииттік идеологияны ұстанған.
Сонымен қарат Ифрикияда көптеген шииттік миссионерлер дін таратқан: ... ... Ибн ... және т.б. Ибн Хаусхаб Йеменде тұрақталғаннан
кейін, Солтүстік Африкаға жаңа миссионерді Абу ... ... ... ... ... ... ... Абу Абдаллах өз сөзін
жүргізе бастайды және де ол өте табысты ... Оның ... ... ... берберлер топтаса бастайды. Шииттік қауымды топтастыра
білген Абу Абдаллах оны ірі, әрі күшті армияға айналдырады. Қауымның өмірі
бірлік пен ... ... ... негізделетін, исмаилиттік оқу
оларды жауға Аббасидтерге ... ... ... ... ... мұрагерлеріне беруді үйретті.
Аглабидтерге қарсы ірі күрес 903 ж. ... ... ... ... ... ... ... жаулауға ұмтылды. Көптеген аумақтар
шииттерге соғыссыз ... ... ... ... ... Зийадаталлах өз
армиясының қажеттілігің өтеу үшін халықтан алым-салық мөлшерін көбейтуге
мәжбүр болды, соның ... ... ... ... Абу Абдаллахқа
қосылды. Ал Абу ... ... ... ... ... ... ... салықты қайтадан таратқан, бұл әрекет оның армия са*нының
өсуіне себеп болды. Аглабидтердің астанасы Каируан қаласына жету және ... ... үш жыл ... ... 909 ж. Зийадаталлах өз ... ... ... ... ... ... Абдаллахтың күресі мен үгіт-насихаты имам Убайдаллахтың таққа келуі
үшін жүргізіліп ... ... ... ... ... ... Абу ... шақыруымен Саламиядан Мағрибке келеді, бірақ ... ... ... ... жатқан Сиджилмас деген Хариджит
эмиратына соғады. Бұған оның саяси көзқарасы, Аглабидтердің күші әлі ... ... және Абу ... ... ... ... ... болды.
Сиджилмастың басшысы Йаса ибн Мидрар Зийадаталлахқа көніп, Убайдаллахты
тұтқынға алады.
909 ж. Абу Абдаллах имамды ... оны ... ... үшін ... ... ... Осы ... кезінде жергілікті халықтар
көмегімен Тахертте Рустамиттердің билігін құлатады. Сиджилмас соғыссыз
беріледі. Абу ... ... пен оның ... ... ... «Бұл Махди және де сендер оған табынуға тиіссіңдер» - деген үндеу
айтады.
Экспедицияның қайтар ... 910 ж. ... ... эмирі»,
яғни халиф деген атаққа ие болып, сонымен қатар ресми түрде ... ... ал бүл ... оқу бойынша әділеттісізден тұрған жалған өмірдің
бітуі, «алтын ғасырдың» басталуы деген мағына ... ... жаңа ... ... ... ... ... бір-біріне қарсы тұрған үш халифаттың болуына әкелді: Фатимидтер,
Аббасидтер және ... ... ... ... ... күткен бақытты әкелмеді. Кайруанға
кірген Абу Абдаллах оның түрғындарына өмір мен ... ... ... уәде ... ... ... Убайдаллах тек өмір
гарантиясын берді. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... барлығын дарға салған. Бұл саясат
фатимидтерден берберлердің біраз тайпаларының кетуіне ... ... ... ... арасында өз белсенді істерімен белгілі болған. Бұл
Махдинің саясатымен келіспеді, 911 ж. оның бүйрығымен Абу Абдаллахтың ... ... ... ... ретінде кутамиттердің көтерілісі басталады.
Оларға қарсы Махди өзі ... ... ... басқарды, соған
қарамастан Ифрикияда толқулар аяқталмады. Олардың ең ірісі 922 ж. ... және т.б. ... ... және Заба ... болған бербер
тайпаларының көтерілістері болған. Көтерілістің ... ... ... ... ... Абу Йазит болды. Көтерлісшілер жаңа тәуелсіз
берберлер ... ... ... ... 928-929 ... болған ашаршылық
көтерілістің кең аймаққа таралуына себеп болды. Берберлердің көтеріліске
қатысатын тайпаларды басу Убайдаллахтың (910-934) және оның ... ... ... ... 934-946), Мансұрдың (946-953) ішкі
саясатындағы негізі проблема болған.
Махдинің кезінде шығыста Барка мен ... ... ... ... ... ... Махридтің біраз бөлігіне ие
болғаны деген сөз. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... жасаған.
917 ж. Идрисидтер Фатимидтердің үстемдігін мойындағанына қарамастан,
олар кей ... ... ... ... ... ал олар ... ... Африкада өз билігін орнатқысы келген.
Мағрибтің толық бағыһуы Муизздің (953-975) тұсында өтті. Ол 958 ... ... ... ... ... аттандырады. Джаухар
фатимидтердің билігін Тахиртте және ... ... ... Фас ... жаулап алады. Берберлердің соңғы бағынбайтын ... ... ... жоғары қызмет орындармен өз жағына тартылды.
Енді ... ... туы ... ... Африканың Египетке дейін
бүкіл теңіз жағалау болған. Аббасидтердің наместниктері аглабидтердің толық
талқандалуы фатимидтердің Сицилияға өзінің билігін ... және ... бола ... ... тоқтату деген сөз. Мансұр халиф Абу Йазидті
женген соң Сицилияның басшысы етіп араб ... ... ... ... ... ... бұл фамилия наместниктердің династиясына айналады.
Аралға үстем ... ... ... роль ... ... ... ... қақтығыстарға толы Византия мен Фатимидтер әулетінің күресі 964 ж.
Никифор II Фока ... ... ... ... ... ... өз ... тек қана Сицилияда күшейтіп ғана қоймай, ... ... ... орналасқан Калибрияны жаулап, оны джизия
салығын төлеуге мәжбүрледі.
Үш жылдан кейін 967 ж. Византия герман императоры ... ... ... ... ... ... көмегімен Никифор Фока өздерінің
батыс ... ... ... ... ... ұйымдастырды. Әрине, бұл
кезде Византия Мағрибке ешқандай агрессия жүргізе алмады, ол ... ... ... ... бұл одақ ұзақ ... ... өзінің тақта отырғанының ... ... Фока ... ... ... қарсы соғыс бастады.
Никифор Фоканың саясатын оның ... ... I ... ... Византиямен жүргізген соғыстарда, ал кейіннен Египеттік
Ихшидидтермен күресінде жеңіске жетудің бірнеше себебі бар: ... ... ... әскери отрядтары мен славян гвардиясының,
үлкен әрі ... ... ... ... ... діни ... әне де саяси
үгіт-насихаттың да ролі өте зор ... ... ... үшін ... ... ... өзінің жағдайының тұрақсыз екенін және ... ... өте бай ... хатифаты провинциясының - Египеттің ... және ... ... білді. Сирия мен Хиджазды, ал кейіннен
Бағдадқа жол ашу үшін Египетті ... ... ... ... келе ... үш ... кейін 914 ж. Египетке шабуыл
ұйымдастырады. ... бұл ... ... ... ... ... ... басшылық еткен әскер жасақтарын Барканы, одан Александрияны тонап
Файунға кіреді, бірақ Муктадир халиф ... ... ... ... ... Мағриб әскерлерінің тас талқанын шығарып, Мағрибке қуып
жібереді (915 ж.). 919 ж. басталған Абу-л-Қасымның екінші жорығы да ... ... ... ... ... ... ... жеңіледі (920 ж), ал жаяу әскер Александрия мен Жоғарғы Египетті
бағындырып, бір жыл бойы билікте отырған. Бірақ 921 ж. ... ... күш ... ... ... Египетті бағындыруға бағытталған жорық 935 ж. Каимнің тұсында
болды. Ендігі кезде ең негізгі күш ... ... ... Мұхаммад
Ихшидқа (935-946) қарсы шыққан берберлердің жасақтары. ... ... ... ... ... ... бір ... олардың қолына
көшті. Бірақ Ихшид оларға қарсы үлкен армия жіберіп, Мағрибке қудырады.
Осыған қарамастан фатимидтер өз ... қол ... ... ... ... ... және үстем тап өкілдер ... ... ... ж. ... ... ... билігінен айырылып, шиит имамиттер
Бувайхиттерге тәуелді болады, олар ... ... ... ... ... Египетке әскери көмек беруден бас тартады. Египет
Ихшидиттердің ... ... ... саяси анархиялық және
шаруашылықтың әлсіреу ... ... Али ... ... ... ... Ніл ... тарылуы
ашаршылыққа, індетке әкеп соқтырды. Әскерге жалақы төленбегендіктен, олар
бүлік шығара бастады. Кафурдың кезінде (966-968) ... ірі жер ... ... ... ... ... ... рет тонаушылық жорық
ұйымдастырады. Осы жылдары фатимид әулетінің күштері Египет территориясын
аттанып, ал-Вахад деген батыс шекарада ... ... ... ... Сол
жерде оларды Кафур әскерлері тоқтатып, шегінуге мәжбүр етеді.
968 ж. ... ... он ... Абу-л-Фаварис Ахмад таққа отырады.
Шын мәнісінде елді әскери қолбасшы Хасан ибн Убайдаллах ибн Тугдж, ... Ибн ... ... ... Олардың кездерінде Египеттің территориясын
ашаршылық пен қуаншылық жайлаған.
967 ж. Муизз өзінің берберлер армиясына 24 млн. Динар ... ... ... ... ... бастады. Өзінің алдында тақта отырған билеушілер
сияқты Муизз да ... ... ... ... ... ... ... шақырды.
969 ж. сәуір айында Джаухар бастаған фатимидтердің жүз мыңдық әскері
Египетке аттанды. Онымен ... ... флот ... ... құрамында
болған кемелердің үстінде ашаршылыққа ұшыраған адамдарға астық ... ... күні ... ... ... ... әскері толық жеңіске жетеді.
969 ж. 7 шілдеде фатимидтер әскері Фустатқа кіреді. Бейбіт келісім туралы
келіссөзді ... ... ... ... ... ... Абу Джафар Муслим
жүргізген. Кафур мен Ихшидтің жеке армияларының қарсылығын опырып ... ... ... ... қол ... ... ... шыққан
декларацияда Фатимид әулетінің ... ... - ... ... ... ... және сыртқы жаудан қорғау үшін жүргізілген
соғыс деп айтылды. Декларация Хадж және ... ... ... ... ... пен ... өз иелерінде сақталуына, діни бостандық құқығына
кепілдік берілді.
969 ж. 9 ... ... ... ... ... ... Муизздің аты
бірінші рет айтыла бастады. Осылай Египет ... ... ... мемлекетінің құрамына кіре отырып, оның ең басты территорияларының
біріне айналды. Осы жылы ... ... ... ... жаңа фатимидтер
әулетінің астанасы Каир қаласының ... ... 973 ж. ... өз
туысқандарының гробнициларымен бірге Муизз көшіп келеді. Муизз және оның
мұрагерлері кезінде Египеттің ... ... ... Бұл ... мемлекет
экономикасыны күшею дәуірі, сонымен бірге жер шаруашылық, қолөнердің және
сауда салаларының үлкен қарқынмен даму уақыты болып ... ... ... ... ... ... ... халықаралық аренада ролі де өсті. 959/960 ж.
Муизз Хиджаздың істеріне араласып, Алидтер фамилиясын біріктіре отырып,
Мекке мен ... ... ... ... жол ашты. Ең ... ... Азиз ... (975-996) болған. Фалифтің аты тек
қана Мағриб пен Хиджазда ғана ... ... ... ... Мосулда
және Йеменде хутба сөздерінде айтылған.
Египетті басып алғаннан кейін фатимидтердің сыртқы саясатының негізгі
бағыты Сирияны өзінің халифатына қосып, яғни ... ... ... ... ... ... әлемді жаулап алуға жол ашу.
Фатимидтердің Сирия үшін соғысы, Бахрейн карматтарымен ... ... ... белгілі. Карматтар ... ... ... ... ... ... ол IX ғ. аяғында Ирақ
исмаилиттері ... ... ... ... ... ... ... Саламий имамдарымен келіспей бөлініп кеткен кезде,
Оңтүстің ... ... ... ... ... ... карматқа солтүстік-батыс Арабия
түбегінің, кейіннен ... ... ... ... исмаилиттер -- Бахрейн
карматтары қосылды. Олар өздерінің дербес мемлекетін құрады, оның ... Абу Саид ад - ... ... ... бұл мемлекет XI ғ. аяғына
дейін өмір ... ... діни оқуы ... оқытуына қарағанда
әлдеқайда өзгеше болатын.ү Олар имамдар мен оның ... ... ибн ... ... ... оралуын күтіп отырды, яғни Исмаилит
доктринаның ең бастапқы формаларын ұстанды.
964 ж. ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырады. 968 ж. карматтар екінші рет Сирияға шабуыл жасайды,
бүл жорықтарда олар ... дань ... ... ... Олар ... ... (946-974) көмек сұрайды, бірақ ол мғана не фатимидтер, ... бәрі ... деп сөз ... Бұған қарамастан, Бувайхидтер
кариматтарға ақшалай және қарумен, ал хамданидтік ... ... ... өз ... ... береді, сонымен қатар карматтарға Бану бедуиндері
де қосылып кетеді.
Карматтар одақтастарьімен Рамл түбінде ... ... ... ... (968 ж. ... ... ... алады. Олар тек 125 мың
динар мөлшрінде контрибуция алғаннан кейін ғана өз жерлеріне оралды.
Сирияға ... ... ... ... ... ... ... үстана бастады. Олар өздері талқандаған Сириядағы
ихшидит наместнигімен келіссөздер жүргізеді, ол ... егер ... ... бағыт алайын деп жатқан фатимидтерге қарсы ... ... ... ... жыл ... 300 мың ... мөлшерінде
субсидия төлейтініне уәде берді.
Сонымен қатар карматтар фатимидтердің Сирияны ... ... ... ... дань салығынан және хаджбен керуендер өтетін жол
торабынан айырылатынынан ... ... ... фатимидтермен ашық
соғыстардан басқа, ешқандай жол қалмады. 970 ж. соғыс басталғанда ... ... ибн ... оларды Рамл түбінде талқандайды. Бірақ келесі
971 ж. карматтар қайтадан Сирияға ... ... Рамл мен ... ... рет жаулап, 11 мыңдық фатимид армиясын Яффада қоршауға ... ... Ол ... ... теңіз жағалауындағы Кулзу және Фарама
қалаларын талқандайды. 971 ж. қазанда ... қол ... ... ... ... карматтар екі ай бойы Хасан ал-Асамның
басшылығымен фатимидтердің астанасын қоршап ... ... күш ... ... ... көтерілісті басады. Каирдан жіберілген
африкан әскери жасақтары Яффаны азат етеді. Карматтардың флоты ... ... ... ... ... ... жаңа жорық ұйымдастыру
үшін күш жина бастайды.
Халиф Муизз карматтардан фатимидтерге үлкен қауіп төніп жатқанын сезіп,
Хасан ... хат ... Онда ... өз ... ... оның ата-
бабаларын мысалға салып, сұрайды. Хасам бұл хатқа жоқ деп жауап береді.
974 ж. ... ... ... ... ... ... ... одақтаса қайтадан Египет пен Сирияны жаулаушылық жорыққа
ұмтылады. Бірақ Муизз ... ... ... Бану Таи ... 100 мың ... өз жағына тартып алады. Бұл фатимидтерге жеңіс
әкеледі. Карматтар Сирияға шегінеді, Египет ... ... Рамл ... ... үлкен соққы береді.
975 ж. Бахрейн карматтардың фатимидтерге қарсы соңғы ірі экспедициясы
болды. ... ... ... ... ... ... ... одақтаса
отырып, соғысқа кіріседі. Соғыс әрекеттері Сирияда өтіп, ... ... 977 ж. ... ... қайтыс болғаннан кейін карматтар
Бахрейнге оралады.
Фатимидтер жаулаушығының алдында Сириядағы ... ... ... Бағдад халифтері наместниктерінің қол астынан бедуин тайпалары
шыға бастады. 944 ж. Таглиб ... ... Сайф ... ибн ... ибн Хамдан Джазирада Ихшидидтердің Халебін тартып алып, тәуелсіз
княжествоны құрды.
Шығыстан түріктердің иммграциясы күшей түсті. Солтүстіктен ... ... ... ... 968 ж. олар ... ... Сирияның біраз
бөлігін өзіне қаратты. Гректердің шабуылы Фатимидтер үшін тиімді болды, ол
Хамданид Халебін біраз ... ... ... ... біз қазіргі
таңда гректерді қуа алатын бірден-бір мұсылман мемлекетіміз, - деген ұран
тастауға мүмкіндік берді.
969 ж. Египетті ... ... ... ... ... ... ... басып алады, бірақ жоғарыда айтылғандай карматтар коалициясы
оларды Сириядан ығыстырып, Египетке кіреді (971 ж.). 974 ж. ... ... ... ... ... олар ... ... бағындырады, оның
Солтүстік батыс жағы Византияның қол ... қала ... ... ағым ... ... халық жаңа шиит билеушілеріне көп
қарсылық көрсете береді.
Муизз билігінің ... ... оның аты ... ... ... ... ... Хамданидтердің фатимидтерді мойындауы тек поминалды
түрде ғана болатын. Келесі он жылдықта Сириядағы ... ... өте ... ... Хамданидтер мен Византиялықтар біресе соғысып, біресе
бейбіт өмірге көшетін.
Оңтүстік ... ... ... ... бұрынғы вассалы болған,
түрік қолбасшысы Хафтагиннің жалдамалы әскері үлкен рөл ... ... ... ... Хафтагин әскерімен Сирияға кіреді.
Фатимидтер Триполи үшін византиялықтармен ... өз ... ... жұмылдырады, осыны пайдаланған Хафтагин фатимидтер
әулетіне қалалық қарсылас топтармен бірлесіп, Дамаскіні ... өз ... ... ... өз армиясын қайтадан Дамаскіге ... ... ... ... одақ ... ... Карматтар келісіп, 975
ж. қосарланған әскер жасақтары Жерорта теңізінің жағалауы бойымен ... ... ... жерінде соққы береді. Сөйтіп ... ... ... ... ... Муизз өз мақсатына
жетпейді. Сирия ... ... ... Ибн ... ... ... оның
кенестерімен халиф Муизз тек қана хамданидтердің формальді түрде бас июімен
және Византиялықтармен достық қарым - қатынасқа ... ... ... ... ... мен Хафтагиннің Каирді басып ... ... төне ... ... Сирияға белгілі қолбасшы Джаухардың
басшылығымен армияны жібереді. Ол Хафтагин мен оның ... ... ... бірақ карматтар тез арада көмекке келіп, Джаухар бейбіт
келіссөзді ... ... ... да Асколон қаласына шегінді.
Джаухарға Халиф Азиз үлкен армиясымен көмекке келеді. 978 ж. қыркүйекте
фатимидтердің қос ... ... пен ... ... ... ғана ... түріктер мен карматтар қаша ... ... ... ... ... Азиз ... ... дәуірінде Фатимидтер Оңтүстік Сирияда өз
үстемдігін нығайта ... ... ... әлсіретті. Бұған қарамастан
Солтүстік Сирия толығымен Византияның қол ... ... 993-994 ... армия қолбасшысы Мангутагин Халебті 13 ай бойы қоршап түрған
кезде, Хандамиттерге көмекке жіберген ... 50 ... ... ... ... ... Василий II булғарларға қарсы компанияны
тоқтатып, 995 ж. ... күш ... ... ... ... тұсында Оңтүстік Сирия фатимидтер армиясының екі фракция -
түріктер және ... ... ... ... аренасына айналды. Бүл
қақтығыс ... ... ... Фатимидтер теңіз жағалауын
византиялықтардың шапқыншылығынан қорғану үшін сақтап ... ... мен ... ... күрес ауысплы түрде өтіп, не
ана, не мына ... ... пен ... әкеліп, 1001 ж. екі жақ он жылдық
бейбіт келісімге отырды.
Осыған қарамастан, ... ... ... ... ... 1002 ж. Хандамидтердің византиялық вассалы Саид ... ... ... ... ... ... ... 1008 ж. Мансұр
ибн Лулу оның наместнигі етіп ... ... ... ... жеке
дара саясатын жүргізе берді, ол Византиямен бейбіт келісімге отырып, ... баса ... және ... төленетін салықтан бас тартты.
Халиф Захир кезінде (1021-1036) оның ... ... ... ... ... ... баса отырып, қайтадан Халебті жаулап
алып, ... ... ... ... ... ... өзінің ең шарықтау нүктесіне жетеді.
Олардың кезінде Сарудж бен Ракканы да қолында ... ... де ... мойындайды. Ануштагин өлгеннен кейін (1042 ж.)
Сириядағы Египеттің ықпалы әлсірей түседі. Арабтардың Мидрисид ... ... ... ... ... ... ... армиясында берберлер мен түріктер әскери жасақтарының
арасындағы күрестің нәтижесінде және қала ... ... ... шын ... ... ... ... ие болмады. Палестин
бидуиндері үнемі бүліншілік жасап ... ал ... ... ... тыс ... ... жаулап алғаннан кейін фатимидтердің жүз жыл бойы Сирияға өз
үстемдігін орнату әрекеті сәтсіз ... ... ... ... ... Мағрибте фатимидтер
наместниктері билік жүргізіп отырды. Египетке ... ... ... ... билік ететін Сенхадж тайпасынан шыққан фатимидтердің сыбайласы ... ... ... Юсуф ... ... Зиридтер фамилиясында
наместниктің қызмет атқаруы мұрагерлік бойынша берілуге айналды. Ифрикиядан
шығыста жатқан жерлерде фатимидтер оларға ... ... ... ... етіп ... олар ... ... тек номиналды
түрде ғана мойындаған. Бұл ... ... ... ... ... тез
арада жойыла бастады.
Захирдің мүрагері халиф Мустансир кезінде (1036-1094) фатимидтердің
үлес салмағы біраз өсе ... ... ... ... ... ... оның ... салған фатимид миссионері Али ибн Мүхаммад ас-
Сулайхи болған. Сулайхидтер Йеменді 1173 жылға ... ... ... ... ... 1063 ... бастап олар фатимидтердің Азиз
тұсында үстемдігін танытқан Меккені де билік еткен.
Бірақ осы Мустансир халифі кезінде ... ... ... Ніл ... ... ... болып, елді жайған ұзақ ашаршылық ... ... және ... ... ... күрестің шиеленісі мемлекеттің
шаруашылығына үлкен соққы болды.
Мемлекеттегі билік әскери уәзірлер қолына күше бастайды. Ол ... да ат ... ... ... ... және Амир (1101-
1130) кезінде бір орталықтанған ... ... ... ... әкелді. 1048 ж. Зирит Муизз ибн ... ... ... ... ... ... ... Ифрикияға бану хила және бану сулайм деген
бидуиндердің ... ... ... олар ... ... ... тонап өтеді. Бірақ Барки мен Триполидан ... ... өз ... ... алмайды.
Ифрикия мен Мағрибтің шекарасында орналасқан Буржи облыстарында 1007 ж.
Хаммадидтер династиясы билік орнатады. ... ... ... және ... ... ... дара билікке үмтылды. Кейіннен XI ғ.
бұл облыстар сунниттер - Альморавидтердің, ал жүз* жылдан кейін, 1160 ... ... ... ... ... ... 1071 ж. ... бағындырады. Ал қасиетті қалаларға фатимидтердің ... ... ... ... ... ... ж. еретикалық Каир халифатын жоюға ұмтылған селджүк сунниттері
бовайхидтерді талқандап, ... ... ... қол ... ... ... ... ретінде фатимидтер ... ... 1057 ж. ... эмиссарының көрнекті өкілі Муаййад фи-д-диннің
әскерімен Бувайхид гвардияның қолбасышысы Арслан Басасир Бағдадты қайтарды.
Аббасид Каим қуғындырылып, Каирге ... ... тағы ... ... ... ... ... Басасирге көп
көмек бере алмады. Он бір айдан кейін ... ... ... келген «Үлы
Селджүк» Тоғрұлбек Басасирді талқандап, ... ... ... ... ... Орта ... және ... фатимидтердің үгіт-насихат
жұмыстары күшейе түсті. Батыс Үндістанда кішігірім араб ... ... және ... және ... тұрғындарының исмаилизмді
қабылдаған жерлерде фатимидтер мен аббасидтер ... ... ... ... ... айналды. Фатимидтер араб, ал аббсидтер жергілікті
түрік династияларын қолдап отырған.
1064 ж. Селджүктер Сирияға ... ... 1071 ж. ... әскери
қолбасшысы Атсыз Иерусалимді, ал 5 жылдан кейін ... ... ... ... ... ... уақыттан кейін құлдырау ... ... және ... ... ... екі ... тәуелділікте
табылатын сұлтанаттар бір-бірінен және өздерінің араб және ... ... ... Осы ... ... ... ... және
кейбір теңіз жағалауындагы қалаларды қайтарады, сөйтіп Палестинада Египетті
қорғау алқабын үйымдастырады.
Фатимидтердің әлсіреуі және ... ... ... ... жол ашады. Бірінші крест жорығы ығысқа қарай ... 1096 ... 1098 ж. олар ... және ... ... ... 1099 ... жорықшылары Иерусалимде 70 мың мұсылмандарды қырып, оны ... бас ... етіп ... ... ... жылдарда олардың
қол астына Сириялық теңіз жағалауы кіреді (Бейрут, Тортоса, Акка, ... ал 1124 ж. Тир ... да ... ... күшке қарсы тұра алмайды.
Палестинадағы фатимидтердің тірегі тек Аскалон қаласы ғана қалады, ол
тек 1153 ж. ғана ... XII ғ. ... ... ... тек ... ғана ... ... өзінде экономикалық
құлдырау мен саяси анархия билік етті. Зафир (1149-1154) және Фаиз ... ... өте жас ... ... ... ... ... жорықшылары Египетті де бағындыруға кірісті. 1118 ж. ... ... ... ... ... ... Ніл ... басып
кіріп, Фараманы отқа салып, Тинниске дейін жеткен. Египке екінші жорығы
1163 ж. ... ... ... қолдауымен өтті.
Крест жорықшыларының Египетті басып алу қаупінің өсуі, Египет уәзірі
Шавардың Солтүстік Ирақтағы билеушісі Нұр ... ... ... ... тура келді, ол үшін ақша және біраз жерлерді беруге уәде
берді. 1164 ж. Нұр ... ... ... ... пен ... армиямен Египетке жылжи бастады. Бірақ Шавар сириялықтарға жерді
бергісі келмей Амальрихпен одақтаса ... ... мен ... ... ... түрде өтіп жатты, Нұр ад-Диннің әскерледі
Еггіпетке бірнеше рет кіріп, соққы берген (1167, 1169 ... ... ... ... ... ... Шавардың орнына
уәзір болып, әскерге басшылық еткен Нұр ад-Дин ... ... ... ... ... кенеттен қайтыс болады да, халиф Адид оның
немересін Салах ад-дин өз қолына алады. Сөйтіп ол ... ... ... бірінші сұлтаны болып, 1174 ж. Аббасидтердің суверенитет қалпына
келтіреді. төлеген.
ІІ-ТАРАУ. ФАТИМИДТЕР КЕЗІНДЕГІ ЕГАПЕТТІҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ
2.1 Жер ... ... Бас ... араб жаулаушылығы жергілікті
халықтардың жер шаруашылық жүйесіне өзгеріс әкелген жоқ, бірақ кейіннен
византиялық аристократияның өз ... ... ... жер қорына
біраз аумақ қосты. Византиялық император домендерін конфискациялык процесі
тез ... ... ... ... қосу ... копт ... ... баяу дамыды.
Феодалдық қатынастары қүрыла бастаған араб қоғамы, жаулаушылықтан кейін
бас кезінде қалаларда өмір сүрген. Египетте жер ... ... ... ... ... болды (724-743); оның тұсында 727 ж. солтүстіктен
келген, саны үш мыңға жуық арабтарды (кайсидтер) жер ... үшін ... ... XIII ғ. ... ... ... саны он ... дейін
өсті.
Аббасидтер таққа келгенде Египеттегі көптеген араб тайпаралы ... және ... ... ... ... ... ... Осы
жағдай оларды жер шаруашылығымен айналысуға әкелді. Шамамен осы уақытта,
яғни XIII ғ. ... ... ... ... казн ... ... IX ғ. арабтар бүкіл Египетке таралған.
Басқыншылардың ірі жеке меншік жерлер ... ... алу ... ... ... мүсылмандарға, наместниктерге, билік етіп отырған ... ... беру ... ... ... Бірақ бүл әрекет көп ... ... ... ... араб басқыншылар, сонымен қатар ... ... бас ... тек ... (ушр) салығын, ал жаулап
алынған түрғындар, яғни мүсылман еместер ушрға ... ... ... ... және ... ... ... төлеген. Исламдандыру процесі
алым-салықтың кемуіне әкелді, ... XIII ғ. ... ... ... ... да төлеуге мәжбүр болды. Хиджраның бірініші жылдары
египеттіктердің арабтандыру процесі мен ... ... ... ... ... ... ... Жердің үлкен бөлігінің иесі — мемлекет болды.
Деректердің өте аз болуы фатимидтер кезіндегі хал-ахуалды тек жалпылама
түрде ... ... ... Біздің сүйенетін негізгі ... ... ... ... және де ... ... ат-такасин» жұмысы
бойынша фатимидтер әулеті билігінің ... ... ... ... ... қолдана білді.
А. Мецтің айтуы бойынша, фатимидтер Египет жерлерін Египетте оларға
дейін болған - византиялықтардан, римдіктерден, ... ... ... ... ... мемлекеттің өз иелігіне алған жер (аваси,
васийа) Египеттің бүкіл территориясын қамтыған жоқ. Бас ... ... ... ... және ... ... үстем тап
өкілдерінің жерлері болған. Джаухар мемлекеттік ... ... ... ... алғаны туралы белгілі. Халиф ... ... ... ... ол ... болғаннан кейін оның әпкесі Ситт
ал-Мульк қайтадан мемлекеттік қорына қосып алды. ... ... ... ... жерлердің кеңеюі Мустансир ... ... ... нәубет» жылдарында болады, бұл кезде аштықтан
және індеттен қайтыс болған, Сирия мен ... ... ... ... ... ... мемлекеттің иелігіне көшті.
Мемлекетгік жерлерді пайдалану формаларын қарастырудың ... ... ... ... ... ... тоқталайық. Халифтің және
үстем тап династия өкілдерінің жеке меншік ерлері ... ... ... басты жағында Мустансир әкесімен, яғни Захирмен салынран каналды
еске түсіріп, жазады: «Мустансирдің жеке ... ... ... жуық ... ... ... ... болған»2. Көптеген бақтар
мен халифтің резиденциясы орналасқан Калиубийа провинциядағы Хаканийа ... ... жеке ... жері ... ... ... бұл терминді
кейде үстем тап өкілдеріне жатпайтын адамдардың иеліктеріне қолдана ... ... ... ... ... және олардың жан-ұяларының
қажеттілігіне пайдаланған. Арнайы сатылардың бірі -- ол мүлк ... ... ... ... ... ... ... қожайын бола алатын.
Джаухардың Египет тұрғындарының жерлерін өз иелігінде қалдыра ... ... мүлк ... ... ... ... айтуы
бойынша мүлкті жерлерді сатуға, сыйға беру немесе мұрагерлікке қалдыруға
болады, ол ... ... ... ... пайда болған[5]. осы жолмен
пайда болған мүлктер жеке меншікке айналатын. Мүлктің пайда ... ... ... ... сыйға беруі. Осылай Мустансир ... ... өлең ... әнші ... ... мүлк ... ... сыйға береді.
Мусаббихиден қалған сөздерінде жерді мүлк ретінді сыйға беруі туралы
көруге болады: «уәзір Йакуб ибн ... мен Азиз ... ... ... ... ... О, аға, мен адамдардың қуанып жатқанын, оларда
күміс, алтын, киім, ауыл ... ... ... ... және де оның бәрі
мен берген болуын ... ... ... айтты: осы сияқты сөздерді мен
ешбір билеушінің аузынан естіген жоқпын».
Ибн Мамун ал-Батаихидің жазуы бойынша оның ... яғни XII р. ... мүлк ... ... көрші жатқан диуан жерлерін тартып ала
бастаған (мемлекеттік жерлерді). Сондықтан олардың жерлерді иелік ... ... бар ... ... ... ... ... жер
тәркеленді, бірақ жерлерді жақсы ... оған ... ... ол ... айтылған жерлердің барлығы мемлекеттік қорының қарамағында
болғаны туралы айту өте қиын. Егер осындай мүлік қазына сатылып ... ... ... ... бұл жер ... ... сыртта болған
деп есептеймін.
Сонымен қатар мүсылман діні ... ... деп ... ... 1014 ж. ... ... бірқатар мемлекеттік учаскелерді вакфтар
ретінде мешіттерге бөліп берді. Уәзір Бадр ... ... -- ... - өз ... ... ... Бұл ... вакфтың басқа түрі, яғни
«вакф ибн» қолданылған, бұл ... ... ... кедейлерге көмектесуге
бағытталған. Кадий ал-Фадил Каирдің жанында және басқа да ... ... ... бір ... ... вакф ретінде берді.
Вакфтардың барлық көлемі қандай болғанын анықтауға мүмкін ... ... ... ... ... аумақтарында орналасқан территорияның өте аз
бөлігін қамтыған.
Фатимидтер кезіндегі вакфтың ең басты түрі жер емес, ... ... ... ... ... сауда құрылыстары құрады. Вакфтың меншікті
басқару үшін арнайы ведомстволар жұмыс істейтін.
Фатимидтер әулеті дәуірінде христиандардың діни ... ... ... де, ... жоқ. ... ... шіркеулерін өз
саясатына лайықтап қойғысы келді, сондықтан оларға біраз жерлерді бөліп
берді. Мысалы, ... ... ... ... ... ... 30 феддан
жермен қоса, балыққа толған кішкентай көлді сыйлайды. Сонымен ... ... діни ... ... бұрын тәркіленген жерлерді қайтарып берді.
XII ғ. 30-шы жылдарында қасиетті Екатерина монастырінің ... ... ... қатар жүзім өсірілетін учаскелер болғаны туралы
белгілі6. Самалуттағы орналасқан монастырдің 20 ... қара ... ... ... ... Бүл ... вакфтар сияқты алым-салықтан босатылған.
Халифтің жеке дара жерлермен, вакфтар мен ... ... ... де болған. Фатимидтер дәуірінде бүл терминмен ... ал ... ... үшін ... ... ... ... басқы икта
туралы сұрақты күрделі түрде зерттеу керек деп санаймын, бас кезінде икта
бойынша әскерлер ... бір ... тек ... бір ... ... ал ... ... Муизз кезінде иктаны жерлер ретінде беретін.
Макриздің жазбалары бойынша Хаким халифі ... икта ... ... ... ... сонымен қатар Александрия маңындағы ... Бану ... ... ... Ол әскери қолбасшы Хусайн ибн
Джаухарға да кең көлемді икта жерлерін сыйлады.
Икта жерлерінің ... ... ... өмір ... ... ... Ал, ... қызмет үшін берілген икта жерлері
туралы да белгілі, Хаким халифі Ибн Авам ... ... ... үшін ... ... ауылшықты береді. Сонымен қатар Хаким халиф Абу
Абдаллах Хусейн сот қызметкеріне оның ағасы Абу ... ... икта ... сыйлайды.
Алдында айтылған жерлер түрлерінің аттары мен ... ... ... әрдайым өз мағынасын сақтамады. Икта ретінде кей уақыттарда
билеуші ... ... жеке ... де ... ... ... ... Хакимнің Ситт ал-Мульк әпкесін келтіруге ... ... ... ... ибн ... икта ретінде халиф Фаизге ... ... да ... Ибн ... Егиепт пен Сирия территорияларында
200 мың динар табыс әкелетін икта ... ие ... Р. ... ... бұл ақша ... оған төлеген рентасы болған.
Бүкіл осы айтылып кеткен жерлердің сатылары феодалдық жеке меншік
жерлердің ... ... ... ... оның субъектілері, ұжымдары
(мемлекет, діни орталықтар) немесе индивидиумдар осы ... ... ... алым-салықты алуға ерекше құқылы болған, яғни X ғ.
ортасынан XII ғ. ортасына дейін домен ... мүлк және вакф ... ... ... ... ешқандай өзгеріс болмағанын көреміз.
Фатимидтер әулеті дәуіршдегі аграрлық қатынастар мемлекеттік фондтағы
өзгерістер жолымен жүргізіліп, ақырында оның ... ... ... меншікті жерлердің өзін-өзі ақтай алуы, харадж жер салығына
байланысты ... ... ... ... ... жерлерде харадж
салығын алу жолы, ол жерлерді төрт ... ... ... ... және ... ... ... түрік мемлекетіндегі сияқты икта
жерлері болмады, бірақ... Египет харадж салығының меңгерушісі ... Амр ибн ... ... отырған; осы уақытта жерлерді тапсыру
жөнінде контрактілер дайындалып, әртүрлі ... мен ... ... бірі тұрып, жердің атын және келісімге отыратын ... ... ... олар ... меңгерушісінің қолында болған
алым-салықтар кітабына түсетін. Оның ... ... ... ... мен ... отырған адамдардың аты жазылатын. Бұл жерлер төрт жылға
тапсырылып, су тасқыны немесе қуаңшылық және ... да ... ... ... ... жерді алған адам оны өзінің учаскесіне
қосып, өңдеп, болған ... ... ... ... ... бүкіл оған салынған хараджты төлеген. Берген хараджтың ... ... ... белгілеп отырған белгілі бір бөлігі каналдарды
тазарту, жаңа ... ... салу және т.б. ... ... төленетін құнның мөлшері, келісімге отырғанға дейін нақты түрде
белгіленетін. ... ... ... деп ... Сонымен қатар төлемнің басқа
да түрлері болған.
Жер үшін төлейтін адам төленетін қүнның мөлшерін өзі белгілейтін ("би-
аман" - ... ... ... бір емес ... ... ... ... алатын.
Жерлерді откупқа беру мұсылман әлемінде белгілі болып, оның тамыры араб
жаулаушылығына ... ... ... ... ... ... болған, ол бойынша жалдайтын адам келісім бойынша төлем төлей
отырып, сонымен бірге жердің өңдеушілігімен ... көп ... ... еді. Араб ... жүз жыл бұрын жер жалдаушылар ретінде үсақ
жер өңцеушілер болатын, олар жер жалдап, ақырында өз ... ... ... жер ... ... ... түсетін,
кейіннен оларды колондар деп атаған.
Откуптар, керісінше қыска мерзімді және құны ... ... ... ... ... ... ... адамдарға, үстем тап
өкілдеріне, арабтан шыққан және ... ... ... ... ... оның ... ... ретінде жергілікті жер өңдеушілер ... ... ... кішігірім жер учаскелеріне ғана ... ... ... да ... бүдан кейбір откушциктерінің қалаларыңда өте
үлкен мөлшерде ақша бар ... ... ... ... ... ... Египеттің феодализация процесіне әсер етіп, Византияның
патрондарының жойылуынан кейінгі жаңа феодадцық-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... реформасы. Египетке Фатимидтер династиясы билікке келгенімен
жер реформасы үйымдастырылады, ол Муизз хажфі мен оның көмекшісі Услудж ибн
Хасанның уәзірі болған ... ибн ... ... ... Оның ... ... келісімдерді тексеру арқылы мемлекетке келтіретін қиянатты
жою және ... ... ... ... ... ақша ... ... Бірақ реформа откуптардың және жерлердің барлығы халиф шенеуніктерінің
үлесіне тиді деп ойлауға негіз жоқ. Ибн Киллис шенеуніктерді де ... ... ... жаңа ... салып, салықгың жүйесін жаңартты.
Откупщикгер мен шенеунікгер арасындағы ... ... ... жоқ. ... ... ... олардың жұмыстарына
араласпағаны мүмкін. Фатимидтер ... ... ... ... ... ... ... бөлім сияқгы болған. Насир
Хосровтың белгілі әңгімесіңде шенеуніктердің ... ... ... жоқ ... ойға әкелді: "Бүл әскерлердің ... ... тұр, олар ... ... ... қарай белгілі мөлшерде
айлық жалақысын алып ... ... ... әскери мұқгаждығына арнап
шенеуніктерден немесе қол астындағы адамдардан бірде-бір динарды да талап
еткен жоқ. ... ... ... ... жылдан жылға наместниктер
мемлекеттік кдзынаға беріп, ал қазына белгіленген уақытта әскеріне жалақы
төлеп ... яғни ... және қол ... ... ... ... шекпейтін"[6]. Бірақ Мукаддасинін айтуынша, хараджты ... ... мен ... ... ... ... зерттеліп отырған
дәуірдің бірінші жартысында, бұл екі түрдің ... өмір ... ... ... ... ... ... болғаны сияқгы. Ибн Киллистің
реформасында откупщиктер мен шенеуніктердің өзара қатал бақылау ... ... ... бірі ... ... ... ... өте аз
болуына кдрамастан, ол Египет Фатимидтер әулетінің мемлекеттік ... оған ... ... үшін ... ... ... көріп,
экономика саласына өте маңызды болғанына сөз жоқ. Ибн ... ... ... өз ... жүз жыл бойы ... жоқ, X ғ. ... XI ғ.
ортасына дейінгі даралық зерттеушілердің деректері мен ... ... ... деп ... ... Б. ... ... "Ибн Кшшис пен оның жалғастырушылары елдің өнеркәсібі мен ... ... ... ... ... ... шарықгау
кезеңіне әкелді"[7].
О'Лиридің айтуы бойынша, Фатимңцтердің откупщиктердің ... ... ... ... ... ... болған Ихшидидтер мен басқа да
мұсылман билеушілеріне қарағанда, каталдығымен ерекшеленді[8]. К.Беккер Ибн
Киллисті "финанс ... және ұлы ... деп ... жер ... ыдырауы. Мустансир кезінен мемлекеттік жер
қожалығы өзінің ыдырау сатысына енеді, бұл ... ... және оның ... икта институтының дамуына әкеледі.
Бүл процесті ашып көрсететін фактілерге бет бұрудан ... оның ... ... ... жөн. Ең ... себептерінің бірі "үлкен нәубет"
кезеңіндегі көп санды армияны қаржылаңдыру ... және ... жас ... ... ... ... ... орасан зор
мемлекет машинасының бар ... ... ... оның бөлек
үзбелерінде қиянаттау уақытына дейін шектейтін мерзімді откуп, ... ... ... ... альш ... сол себепті
мемлекеттің дамуын тоқгататын фактор ретінде ... ... ... айтқаңда, мемлекеттік жер қожалығы ьщырауының себебін, бір
орталықтандырудың күшеюіңде көруге болады. Қалай бола ... да, ... ... ... билігінің екінші жартысына жатады. Бұл процесс
откуптардың шартты мерзімді, ал кейіннен мерзімсіз иеліктерге ... ... ... Ибн ... ... 1107-1108 жылдардағы
хроникасында египеттіх ... ... ... туралы айтылған. Ол бойынша,
"адамдар мен икта иеленушілердің жағдайы ... ... олар ... ... ... ... наразылық білдірген, ал эмирлер өз икталардан
табысты бірнешеге көбейтті. ... ... ... ... ... ... үшін уәзір Афдаль бүкіл икталарды қайта бөліске салу
туралы бүйрық ... ... икта өз ... 30 ... ... туралы жазылды. Осының нөтижесінде икта қожайындары, соның
ішінде кедей жауынгерлері де қанағаттандырылып, мемлекет ведомстволарына ... ... ... ... икга ... ... ... адамдардың саны көп
болған. Үлкен ... ... ұсақ ... ... ... ... алып,
мемлекеттік қазынасымен өз табыстарын бөлісуге келмеді. Бұл жерде ... ... ... пен ... лен ... жатыр.
Кл. Каэн Афдальдің реформасы иктаның шығыс мұсылмандық тәріздес өскери
жалақының, жер ... ... ... ... ... ... болғаны
деп ойлайды[10].
Халиф Амир тұсындағы діни жан-жалдар ... ... ... ... ... Сол кездегі үкімет эмирлерді жуасыта білген, сонымен бірге
өскери адамдарға ... жер ... ... біраз ұзартты. Осы халиф
билігінің тұсында откуптық келісім-шарттарының ... ... ... мүның себебі, ықпалы бар адамдар парақорлық немесе ... ... ... кеп ... ... өз қарамағына алуға тырысқан.
Откупщиктен алдында ескертілген откуптың мөлшерінен артық ақша ... ... ... ... ... басқа адамға беруге тыйым салынды, бірақ
откуп жүйесінің өзінің бастапқы түріне қайта қалпына келу процесі толығымен
іске аспады. Сол уақытта ... ... ... беру ... ... ... солтүстік батыста жатқан Кум Ашфин аймағы икта ... ... ... ... ... Хсама ибн Мункыз серісіне берілді[11].
Жерлердің біраз аймақгары уәзір Ширкух кезінде икта жерлері ... ... ... ... ... ... ... негізгі
міндеттерінің бірі деп берілген. Салах ад-дин ... бұл ... одан ... Макризидің "Фатимидтер мемлекетінде, ... ... ... ... ... икта ... жоқ" ... сөздерді, бұл
бірінші Аййубидтер кезіңдегі меншіх формасының толық әмірлігін көрсетуі ... ... ... ... ... тәжірибесі ... ... ... ... ... сияқгы
масштабтары, кейіннен ешбір жерде байқалмады. Аграрлық қатынастардың әрі
қарай дамуы, Ніл ... ... ... тән қасиеттерінде жер
шаруашьшығының жоғары табысы, өмір бойы, әдде мұрагерлік түрде икта үстаған
және бір ... ... ... ... отырған, оның жерінде жұмыс
істеген шаруалардың халінің ... ... ... ... феодаддың
қызметіне байланысты болды.
Осындай жағдай тек үкіметтің аграрлық саясатының негізгі иктаны тарату,
ал откупщиктер шетел ... ... ... ... ғана, Салах ад-дин
кезінде орнықгы.
Өндіргіш күштердің даму сатысы. ... ... ... ... ... ... ... көпшілік бірлігінің негізін құрады. ... ... және көп ... тәжірибенің болуы, оларға қарапайым еңбек
құралдары арқылы (негізгі еңбек құралдары ұшы ... ағаш ... ... ... сонымен катар біркелкі емес таптық қоғамның өмірін қамтамасыз
еткен үстеме өнімді таба ... және ... ... ... ... ... деректер
өте аз болғандықтан, егін шаруашылығының жылдық циклді ... ... ... ... ... Оның ... ... "Хитат"
еңбегінде толығымен сақгалды. Осы ауыл шаруашылықгың күнтізбесі ... ... ғ.ғ. ... екі ... ... күнді жыл (тут, бабах, хатур, кихак, туба, амшир,
барамхат, бармуда, башанис, бауна, абиб, мисра), ... ... ... келе жатқан жыл санағы. Оңца ауыл жүмыстары өзгермейтін жүйелілік
ретінде үш мезгілге сай (қысқы, жазғы, са тасқыны) ... ... ... — тут ... ... күні — ... ... Тут айында зәйтүн ағашының жемістерін жинаған, бальзам ағашынан
шырын тауып, өзен бөгеттерін жөндеу үшін ... ... ... ... толтырылған реестрлер жіберілген. Сонымен қатар, дәндә-
дақылдарды отырғызуға дайындық өтеді. ... ... 17-ші күні ... ... тоқгатылады.
Бабах. Оның басында күріш жинап, ірі боршақ жоңышқа және жерді жырту
талап етпейтін дөңді ... ... Осы айда су ... ... ... ... Жоғарғы Египетте бидай мен арпа себу үшін ... ... ... ... ... ... ... мен ірі кара
мал азынды. Цитрус тұқымдастары піседі.
Хатур. Бұл қараша ... басы мен ... тән, ... себіледі,
зығырға арналған жерлерден су тарылып, ... ... ... қи ... ... ... ... Нан шарабын және бал мен тәтті
тағамдарды жасау үшін қант кұрағына ... ... ... Осы ... ... малға жем дайындалып, жас түйелерді сатып алу жүреді. Саумалдық пісіп,
жақсы қошақаңцар дүниеге келіп, Кус ... көп ... ... ... Бұл айға ... Рождество мен Благовещание мейрамдары
келеді; Түйеқұстар жүмыртқа әкеледі. Қияр отырғызылып, бидай, арпа ... себу ... ... ... ірі ... сәбіз, капуста
мен талқан піседі. Осы кезде ең жақсы қозы төлеуі байқалады. Кихак айында
Жоғарғы Егапетте жоңышқа ... ... Осы ... 11-ші ... христиандарда Іпоқыну салты өтеді.
Бұршақ, жасымық пен финакалық пальмаларды отырғызады. ... ... суы ... ... піседі. Бұл айда дәнді дақыддар себілген
егістіктерде шөбін отау ... ... ... ... ... жүйені ("саваки") жөндейді, құдықгар қазады. Туба айында
откупщиктер реестрлерге сай, өздерінің билігі мен ... ... ... ... Осы айда ... ... ... ағаш отырғызу аяқгалады,
аралар тұқым шығарады. Шалқанды қазып алады, ... төрт ... ... ... суды ... ... ... даярлайды,
себебі осы айда даярлағандар өзінің жоғары сапасымен ерекшеленеді. ... соға ... ... ... ... ... төрттен бір
бөлігін толық төлейді.
Барамхат. Бұл айдың бесінші күні, әдетте, жібек құрттары ... ... айда ... ... мен көкөніс егіледі, ірі бүршақгар мен жасымық
піседі, зығыр жиналады, жерге қант құрағы ... ... оған ... ... тазаланады. Бүл айда натрды табады. Фейдалахтардан харадждың төрттен
екі және ... бір ... ... ... Ірі бүршақгарды жинай бастайды, бидай орады, Іпалгам қазып
алынады. Бұл айда ... мен ... ... ... шоқ акацияларды
кесуге қамқорланады. Акациялар кесілгеннен кейін сұлтанның асханасына отын
ретінде немесе Фустат жағалауына кеме ... ... ... ... ... ... корица егіліп, бал түсіріледі, ... ... ... ... жинау жалғаса береді.
Башанис. Күнжіт пен күрішті ... Бұл айда дән ... ... ... ... ... ағаш отырғызылады, оны қырқыштайды және
суарады.
Кейбір алма, қауын, қарбыз, өрік пен шабдалы сорттары песеді. Мал бағу
жері ... ... ... — жаңа ... ... Егін ... аяқгалады.
Бауна. Күннің ыстығы күшейе ... жаз ... ... ... және Төменгі Египеттен дэн, сабан, тәтті тағамдар, бал
және т.б. ... ... ... ... Бүл айда ара ... жинайды жөне
шыбықгарды қырқады, бұлар үшін закят төлейді, зығырды дымдаңдырып, оны
толық бауын мен абиб айы бойы ... Бұл айда ... ... ... ... жүз ... кейін жинайды. Файйумдық інжір,
шабдалы, алмұрт, өрік пен т.б. жемістер пісе ... ... ... да пісе ... ... ... шабу аяқгалып, зығырды дымдандыру жалғаса береді.
Қант алмұрттары мен ... ... ... ... ... ал Ніл ... ... бастайды... жүзім пісіп, харадждың үштен ... ... ... ... ... мен ... ... сорттарының
ішіндегі ең жақсысы - "ат-туффахи" лимондары піседі. Піскен ... ... ... пісе бастайды. Жүзімдерден ... пен ... ... миср ... (ал ... абиб ... да) ... түту
аяқгалады. Шаруалар өңцірілген жерлерінің хараджын төлеуін аяқгайды.
Макризи шығармашылығынан ... бүл ... тек қана су ... ғана тоқгатылған ауыл шаруашылық ... ... және ... дақылының жан-жақгылығын ... ... ... суландыру жүйесі басты орын алатын. Бұл ... ... су ... ... суды сазбен құрақтан жасалған
бөгетпен тоқгататын, ол су сол ... ... ... ... ... ... егіс ... дақылдар топырақта жиналған ылғал қоры
арқасында пісетін. Кейбір жерлер су тасқындарымен ... ... ... ... мен ... даярлау, тазалау, жөндеу феллахтардың
ежелден келе жатқан негізгі міндеттері болатын. Ірі ... ... ... ... ... ... кдрауында, ал
одан да кішірек - ... ... ... ... ... ... ... шығармасында Фатимидтер харадждың бірден үш бөлігін
суару жүмыстарына белгілеген, деп ... ... Р. ... ... Макризи өзі бүл сөздердің эділдігіне сенбеген. Фатимңдтер әулеті
кезіңцегі суландыру жұмыстары жөнінде ... көп ... ... Захир
түсындағы дельтадағы өткізілген канал туралы айтылып кеткен. Сонымен қатар
Хаким ... ... ... ... ... ж. Амир ... тұсында Шаркияда канал құрылысы жұмыстарын жүргізген Іыенеунік
иудейдің атымен ... 1112 ж. "Абу ... ... ... ... ... сулары жетпейтін жерлер суарылды.
Р. Баравидің есептеулері бойынша, саяси тұрақгылық кезіңце Египеттегі
ХІ-ХҮ ғ.ғ. өңделетін жерлер 3 млн. ... ... ... алған, бұл Рим
дәуірімен салыстырғанда әлдеқайда көп. Фатимидтік ... ... ... ... жер ... ... кеңеюімен емес, жер ендейтін
құрал- жабдықгар мен әдістердің жаңаруымен түсіндіріледі.
Қауым және жер шаруашылық түрлеріне ... ... ең ... қауымның
мәселесіне тоқгалу жөн, өйткені Египеттің ауылды жерлердегі қауым, ... ... ... ... экономикалық және әлеуметтік ұйымының
негізі.
Арабтардың кезінде . қауымның бар болғанына сөз жоқ. Макризинің ... ... ... бір ... ... туралы айтылады: "Амр ибн ал-
Ас өз билігін орнатып, византиялықгарды коптардан салық жинау ... ... ... ... жерлердегі елді мекен дами ... ... ... ... ... және де оның ... саны ... ұшыраса салықгың мөлшері кеми түскен.
Ауылды жерлердің халін біліп, ... дами ... әлде ... тексеру үшін эмирлер, ақсүйектер және әрбір ауылды жерлердің
көсемдерімен ... Егер олар ... ... ... шешім
қабылдаса, оны округтар бойынша бөліп, кейіннен ауылдардың көсемдерімен
бірігіп, салықгы ауылды жерлердің ... мен ... ... ... Одан ... ... ... тұрғынның сыбағасын осы ауылдың
хараджына қосқан. Ортақ жер үлесінен екі федданды мешіттер, ... ... үшін ... мен халиф келген кезде оларды қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... ... қыстақга қолөнершілер мен жалданып жұмыс
істеушілердің санын ... ... ... сай ... ... кім қарт болып немесе өйелі жоқ болғандардан салық сирек ... ... ... белгілеп, өз арасында жер көлеміне байланысты
бөліп алған. Осымен қатар хараджтан қалғанды ... ... ... ... сай таратылған. Одан кейін жерді өз мүмкіншілігіне сай
өңдегісі келген адамдарға да ... Өз ... ... ... ... өндей алатын адамдар арасында бөліске салынған. Олардың ... ... ... үшін кеңейтуге тілекті болған адамдар болса, оларға өз
жерлерін өндей алмаған өлсіз тұрғындарының ... ... Егер ... ... дау ... жағдайда, даушылардың санына қарай жер бөліске
салынған".
Бұл жердегі территориялық ауылды қауым мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... қатар,
дамыған еңбек бөлінісі мен жерге иелік істеп жатқан автономды шаруашылық
бірлік болып табылады.
Египетті ... ... ... арабтардың жаулап алуы, жер қауымның
нығаюымен қатар, оның үмытылып кеткен жер шаруашылығын реттеу функциялардың
қайта тууына ... ... Абу ... ... ... ... әңгімеде ауылдық
жерлердің шейхтері туралы ... олар ... ... яғни
территориалды қауымның басшылары ретіңце көрсетілген. Бірақ ... ... ... ... ... ... деректерімізде
мөліметтер өте аз. Жалпы қауым мамлүк және османдық Египетке тән.
Алдында айтылып кеткен жаңа уақыттағы ... ... ... ... Фатимидтер әулеті кезівде де қауымның негізгі белгісі, ол
алым-салықгы өтеудегі бірлесіп төлеу, ал оның мөлшері Ибн Абд ... ... ... ... ... мен ... басшыларының бұйрығымен
емес, орталық үкіметпен белгіленіп отырған. Сонымен ... ... ... үшін ... ... ... ... және мұрагерлікке қауымның мақұлдауыссыз қалдыруға болмайтын жерде
бірлесіп үстау сол кездегі қауымның ... ... ие ... жеке ... да ... болған. 1056 жылға
жататын папируста, яғни ... ... ... ... ... Булджусцк Тарас деген ауылдан болған Теодорос шаруаның Абу-
Сариден ... ... ... — шаруадан (аджир) учаскелік жердің сатып
алғаны туралы жазылған. Жер ... ... ... ол оны ... ... немесе сыйға тарта алған.
Мүлік жерлердің сатылатынын, сыйға берілетінің және мұра ... ... онда ... ... ... ... икта ... қарағанда әддеқайда кең болды, өйткені иктаны сату ... ғ. ... ... ... ... ... ... ал откупты откупщик сатуға немесе мұрагерлікке қадцыруға құқығы
болмады.
Басқа да мұсылман дүниесінің аумақгарында сияқгы, шаруашылық ... және жеке ... ... ... бос ... яғни
қауым мен шаруашылық мүлікті басқарылатын жер меншіктері деп атауға болады.
Фатимидтік Египетте жерге ие ... ... ... ... харадж
салығына құқылы болуы белгіледі. Бұл ... ... ... ... қанау жүйесінің жүмысын айтып түрғаны мағынада емес екенін айтып
кету жөн. В. В. ... ... "Ніл ... орналасқан ежелгі
қауымдардан бұл салықгы ... ... ... крепостнойлық қанау деп
қарастыруға болмайды. Өйткені, алым-салықгы жинау өз ... ... ... ақсүйектердің өздерінің тайпаластарын қанау уақытына жетеді,
яғни әлі таптық қоғам құрылмаған дәуірге ... ... ... ... отырған мағлұматтар бойынша, Фатимидтік
Египеттің тұрғындарының барлығы құлдар ... рас ... ... Византиялық кезіндегі колоңдарға қарағанда, көпшілігінде еңбек
күрал-жабдықгарына меншік иесі болып, ... жеке ... ... өнімнің белгілі бір бөлігіне ие болған, яғни оларды ... ... өтіп ... ... жер ... ... феодалдық сипатта, Фатимидтер
әулетінің билігінің бірінші жартысында орталықтанған рента немесе салық-
рента түріңце ... ... ... ... ... үшін ... ... ала, үкімет жыл сайын Нідцің деңгейі бойынша ... ... ... ... ... күн ... жыл санауымен қатар, арабтардың
айлы жыл санағы қолдана бастады[13].
Хараджты үлестіру шаруалардың ... ... ... ... ... да ... ... жатқанына қарамастан, бірдей принциптерге
негізделеді. Феллахтардан шыққан уәзір ... ... ... жер ... және ... ... ... хараджтың
түрлі нормаларын енгізген. Бұл нормалар Фатимидтерден кейін сақгалып, Ибн
Мамматиннің белгілі трактатында жазылған. Бүл трактат ... бір ... ... ... үш ... ... бір ... қантты күрақтан екіден
бес динарға ... ... ... ... басқа дақыддармен
ауыстыруға мүмкіндік берілген. Осымен салыстыру ретінде, ... ... ... бір айда өмір сүру ... 1,5 ... тең ... айтып
кетуге болады.
Ежелгі кезеңнен бастап Төменгі Египетте негізінен салықгы ақшамен, ал
Жоғарғы Египетте заттай жинаған, бірақ бүл ... да ... ... ... ... ... жатқан тікелей өңцірушіден салық жинау
белгілі болса, олардан ... ... ... ... бір ... ... икта және ... иелері арасында қалай бөлініске ... ... ... яғни ... өңделмеген күтімсіз калған жерлерді астық
егуге алған ... төрт ... ... ... ... ал ... ... оның мөлшері белгіленіп, оны көбейтуге тыйым салынған.
Хараджтың 80%-ін ... ... ... Ніл арқылы келетін дән түріндегі
харадж көпшілігі Каирде ... ... ... ... Ибн ... сөзі ... осы жолмен халиф диванына жыл сайын 1 млн. ирдаб
дән түсіп жатқан. ... ... ... ... ... бірінші
жартысында кейінгі уақытқа карағанда ... ... ... ... ... ... Оның кенеттен өсуі Ибн Киллистің реформаларынан кейін
байкалды. Өз ... ... ... ... ... Бадр ... ... үш жылға босатады. Кейнгі жылдарда харадж кірісінің
мөлшері жоғарғы сатыға жете алмайды. Мустансир билігінен бастап, хараджтан
келген ... ... 2,5 млн. ... ... ерекшелік ретіңде 1101-1102
жыдцарды айтуға болады, бұл уақытта ... ... ... ... ... ... жетті.
Жерден табыстың өсуін Хасан, уәзір Афдалдың ... ... ... ... бүл ... бөлу ... 50 мың динар ғана ... ... ... ... ... ... ... болған әрекет.
Баравинің ойы бұған қарағанда әлдеқайда ... ... ... ол ... ... ... өсуі, оның көлеміне қолөнерге, саудаға ("мукус")
"заңсыз" салықгың; әлде ... әлі ... ... ... ... ... ... болды. Хараджтан басқа, феодалдық
рента малдан, жемісті ағаштардан және кейбір жерде ... ... ... ... ... ... Макризи закятты хараджтың ішіне
қосып қояды, бұл оның ... ... ... жазғанынан көрініс
табады. Ибн Маммати закятты хараджтан бөлек қарастырған. Оның ... ... үшін бір ... 34 динар, жас өгіздер үшін бұл ... ал қой мен ешкі үшін бір ... ... ... ... ... шаруалар оларға арнап тамақ
дайындауға тиіс еді. Макризи бұны да хараджқа ... ... ... баскдрушы формасы ретінде нығаюы, Египет шаруаларына пайдалы
әсер етті. Осы ... ... ... ... мемлекетіңде қалай
болғанына кеңес ғалымдары біраз көңіл бөлген. Мысалы, И. П. Петрушевский
Хулагуидтер мемлекетін зерттей келе, ... ... ... ... ... ... өтіп ... өйткені уақытша тағайындалған откупщик-
шенеуніктер тез арада шаруаларды тонау арқылы баюға тырысқан"[14], - ... Ю. ... XI ғ. ... ... туралы былай жазған:
"феодалдық жер меншігінің жаңа формаларға (икта) көшуі, шаруалар жағдайының
жеңілдеуімен бірлесе өтіп ... ... бұл ... ... ... дақылдардан кемуінен және ... ... ... ... ... ... ... қорыта келсек, Фатимидтік Египеттегі тап
аралық қатынастың ... ... ... ... ... ... отырған,
феодалдық шаруашылықгы қанауға әкелген.
Феодаддық мемлекеттің ... ... ал жеке ... ... ... өнім ... ... экономикалық тәуелділігін
тудырды.
Бірақ билік етуші тап ... өз ... ... ... да, ... ... ... еңбек құрал-жабдықгары болғандықтан,
экономикалық жағынан еркін болып, өздерін сезінген, сондықтан оларды үстем
тап экономикадан тыс төуелділікте ... ... ... ... ... ... үшін ... тәуелді меншік кұқығы негізінде иемденуі, тек
қана қауымдық жұмыстарға қатысу және феодалдық харадж-рентасын ... ... ... ... ... әскери істен шектелген шаруалар
сословиялардың теңсіздігімен байланыстығында көрсетілген.
Экономикадан тыс қанаудың ... іске ... ... ... ... ерекшелігінің бірі болатын.
Біздің дерекгер сол замандағы тәуелді шаруаларды экономикалық және
экономикадан тыс қанаушылықгың ... ... ... ... Тек, экономикадан тыс элементке қарағанда экономикалық элемент
сол уақытта үлкен роль аткарды деп ... ... ... ... фатимидтік Египетте, шаруаға өзінің жер учаскесін өз ... ... ... салынған ба, жоқ па, деген сұраққа жауап бере алмаймыз.
Египеттегі аграрлық қатынастардың одан ары дамуы экономикалық қанау
формаларының ... ... ... бұл ... ... ... және ... жағдаймен анықгалған.
Экономикадан тыс тәуелділікгің тап аралық қатынастарының ішіндегі ролі
тек XX ғ. ... ғана ... бұл ... ... ... ... тығыз байланысты болып қалады. Жеке тәуелділіктің қалдықгары
біздің ғасырдың ортасына дейін сақгалып келгені ... ... Қала ... ... ... Египетте қолөнер мен
сауданың шоғырланған орны қалалар болатын, бұлардың кепшілігі ... ... ... ... бері сақгалып келген. Фустат әскери
лагерь ретінде арабтардың жаулап алушылығынан кейін көне Вавилон (Бабалиун)
каласы маңында ... кәп ... олар бір қала ... ... Фустат
маңында Джаухармен қаланған Каир, оған ескі астана тұрғындарының көшіп
келуінің аркасыңда бой ... ... ... бұл ... ... бұған мемлекеттің толық саяси тәуелсіздігі, ұзақ мерзімді бейбіт
кезеңі, коптарды кудалауының ... ... ... өздерінің
мұралық тәжірибесі мен ептілігі арқасында шебер қала қолөнерлері болатын)
себебін тигізеді. Одан арғы қауымдық ... ... ... ... өсуіне,
оның үсақгалуына апара жатты.
Ортағасырға тән, қолөнердің ... ... ... мата ... ... ... ... зығыр маталарын әңцеу орталығы Александрия, Дамиетта,
Дабик ... ... ... ... ... шығыс тармағы), Шата
қалалары болатын. Бұлардың бәрі ... ... ... ... ... зығырдың ең жақсы сапалары әсірілетін, ал ауаның ... ... ... ... ... ... ... зығыр
маталары Тунеде, Тиннис пен Дамиетта аралығыңдағы ауылдық елді ... де ... ... ... әндеп шығарыла бастайды.
Мата кездемелерінің едөуір әйгілі түрлері шарб, ... ... ... ... ... ... ... шығарылған: "Тиннис қаласында
жер бетінде оған теңі жоқ ... ... Бүл — ... ... ол ... ... басқа түске қойылады. Бұл матаны Тиннистен Батыспен Шығысқа
шығарады"[16], - деп ... ... ... Ол жерде, сонымен қатар, басқа да
кестелеңген алтынмен және алтынсыз маталар өсірілетін. Қалада 5 мың ... және 10 мың ... ... Дабикте де алтын және кестемен сәңцелген
зығыр кездемелері өңдеп шығарылатын. Александриялық зығыр кездемелерінің
ейгілі ... ... ... жалған түрлері шығарыла бастайды.
Дамиетта, әсіресе ақ қасабымен атақгы болатын. Насир ... ... ... ... ... мынаны естідім, руме сұлтаны египет сұлтанына өз адамын жіберді
де, ол арқылы египет сұлтанына руме иелігінен жүз қаланы ... ... ... ... қаласын беруін сұрайды, бірақ египет сұлтаны келісімін
бермейді. Руме ... ... ... ... ол ... пен букаламуны
тоқитын қаланы алғысы келгендігі"[17].
Төменгі және Жоғарғы Египет ... ... ... ... ... ... Асиутаның жүннен тоқылған киімдері Арменияда
белгілі болатын. Самалут ешісі жүнінен ... ... ... ... ... ... маталары өңцелетін. Жібек кездемелері
Каир, Бахнасе, Шате ... да ... ... ... ... ... Иран және Ирақтан әкелінетін дайын жібек тоғасын зығыр және
баска да ... ... ... ... ... ... мүмкіншілік туғызбаса да жергілікті шикізат ... XII ... ... 500 ... ... ... кұрттары мен түг ағаштарын
өсіріп, баға бастайды.
Жібек току колөнерінде иудейлердің артықшылығы, XI г. Батыс ... ... ... ... қолдарында ұстаған иудейлер Қытайға сапар
шегу кезіңде жібек току шеберлігшің сырларымен ... ... ... үлкен мамандандыру байқалатын: ерекше адамдар түг жібек
құртын өсіретін, жібек құртынан жібін тарқататын, кездемелер ... ... ... аз ... егін ... ... аз мөлшерде берген,
сондықтан таза мақгадан жасалған маталар ... ... да, ... басқа талшықгармен араластырып мата тіккен. Фатимидтер кезіңде
Египетте маталардың жаңа ... ... ... ... сол кездерге
белгісіз хосровани маталары. Фатимидтік ... өте ... және ... ... ... ... болып жасалған. Бояу дайын матаның төрттен ... тең ... ... ... ... ... ... сумак,
индиго) мамандырылған. Ағарту, кесте тігу ... да ... ... ... мен ... ... өлшемі ретінде саналатын. Олар ... ... ... алып ... мұра ... атадан балаға өтетін,
жақындарға сыйлық ретінде берілетін, ал мұқгаждық кезінде ақшаға айналатын
зат ретінде үсталған. ... ... ... және ... ... ... ... сыйға тарту аббасидтердің дәстүрін кеңейткен. Осыңдай
сыйлықгар мемлекеттік ... ... ... ... сай берілетін, мысалы
эмирлер дабистік матадан жасалған көйлекке, алтын кестемен ... ... бас ... ие болған.
Армия санының өсуіне байланысты, шатыр, палатка, желкен, ту және
қылыштың қабына арналған ... ... ... ... тігу өнерінен кейін, екінші орында металлалдарды ... ... мен ... тиын ... ... ... жасау және
ертоқым, қылыш, кітаптарды ... үшін ... ... ... фатимидтік Египетте кең етек жайған.
Мыс пен қоладан құмыралар мен үй ... ... "Мен ... үш мен сиятын құмыраны көрдім; Оның ... ... ... деп ... ... Сол жерде бір әйел бар, оның осындай 5 мың
құмырасы бар ... ... бірі кісі ... Ол ... ... ... әр ... үшін ай сайын бір дирхем алып отырады..."[18], - деп Насир Хосров
жазған. Мыстан жасалған ыдысты көбіне ... мен ... ... ... ісі фатимидтік Египетте кең ... ... ... ... болған. Сонымен қатар калайы бұйымдар жасалынып,
өйнек шығару ... және ... ... тотығы қолданылған.
Египеттің өзінде темір рудниктері болмағандықтан, темірді аз мөлшерде
Еуропадан, Сицилиядан және Мағрибтен ... Каир мен ... ... ... жататын. Темірден көбіне еңбек құрал-жабдықгары ... ... ... ... ... ... жасауға мамандырылған, сонымен қатар
пышақ, қасық жасаушылар және мал бауыздауға арнайы пышақ жасаушы мамандар
көп болған. ... ... ... ... ... ... олар ... ролін аткармады.
Піл сүйегінің өңцелуі туралы айтып кету де жөн, оны ... ... ... ... ... ... және т.б. бұйымдарды
безендіру үшін қолданған.
Қыш және өйнек жасау істері де біршама дамыған еді. ... ... бұл ... Рим ... ... ... ... Фустат,
Файйум, Ашмұнайп және Александрия қалалары. Әйнекті сарайлар құрылыстарында
және шырақтарды ... ... ... ... ... ... толы еді. ... жүргізген саудада әйнек бұйымдары
ақшаның орнын айырбас қызметін атқарған. Тау ... ... ... ... оның ... қымбат болмады. Одан үй ыдыстары
жасалынған.
Шыны өрлеу өнерінде иудей қолөнершілері ... ... ... ... ... ... бұл өнер ... дамыған Палестин-Ливан жағалауынан
шыққандардың болуымен түсіндіруге болады. Египет қолөнершілерінің мақтанышы
суармалы керамика, ол көбінесе металдық жалтырағымен ақ, көк ... ... ... ... ... де жақсы дамыған, одан жасалған бүйымдар халық
арасында көп ... ... ... ... ... мен ... ... аяқ-киім, географилық карталарды, қалқандарды және халиф
пен ақсүйектерге арналған ер тоқымдары жасауда ... ... ... ... ... мен күміспен безендірілген ер
тоқымдардың саны көп ... ... ... құны бір ... жеті ... ... ... әулеті билігінің бірінші жартысында мата тігу өндірісінде
"дар ат-тираз" немесе "тираз" деп ... ... ... ұстаған. Олар Каирде, Алексавдрияда, Дабикада, Тиннисте, Кайста,
Дамисттада, Шатада және т.б. ... мен ... ... ... ... ... келетін болсақ, үлкен көлемде қант
пен қағаз өндірісі ұйымдастырылған. Бірақ бүл ... көп ... ... қана қант ... басты орталығы Фустат қаласы және ең ірі қант
қайнату жерлер халифтің қолында болғаны туралы ... Жеке ... ... ... ... да болған, кей уақыттарда олардың ақша ... ... ... ... кооперациялары құрылыс өндірісінде де болып ... бұл ... ... ... ... ... қолөнер жеке меншік өндіріс болып есептелетін, бүл жерде
қолөнершілер өз кұралдарының иесі ... ... ... - ... ... - деп, сол ... мақалда айтылатын.
Қолөнерші өз жанұясының мүшелерімен бірге шеберханасыңда жүмыс істетін,
өзінің барлық шағын қаржыларын жұмыс ... ... ... ... ... ... бағасын туғызу, тап осы сословиенің
"әдепті" түрмыс қалпын сүйемделеу.
"Византиялық эпарх кітабымен" салыстыру, Египет ... ... ... ... ХҮП-ХІХ ғ.ғ. ... ... ... ... ... Мамлүктері дөуірі
кезеңдері дамуы және т.б. біздің ... ... ... ... де, ... дәуіріне тән келетін қолөнер
корпораци5Ілары болды деп ... ... ... ... ... ... бір уақытта жергілікті де бола алатын ... ... ... базарлар бойынша, сонымен бірге бұйым даярлау орны
болып әдетте өтім орны саналатын. ... сол ... ... ... ... ... ет ... шекушілер, токарлер және т.б.
базарлары болатын. Тапсырыс бойынша жұмыс істеу айтарлықгай көп таралған
болатын және де ... ... ... ... кезеңцеақ
корпорациялар діни және ... ... ... өзгешенелетін.
Макриздік деректері бойынша бір маманды қолөнершілерді "ариф" басқаратын.
Соңғы мәліметтердің ... ... ... ... ... мен ... ... цех мүшелерінің жалпы жиналыстарында
сайланатын. Жазықгы ... орны ... ... туралы Макризиде
айтылғанына қарағаңда, фатимидтік кезеңде оны ... ... ... ... ... деп ... болады; XVII ғ. дейін Каир цехтарының
"бас шейхы" болатын[20]. Осы ... ... ... ... ... бірі — ... сақгалуына бақылау жүргізу.
Мата току өндірісіндегідей, қолөнершілер мемлекетке ... ... ... ... арасында жалпы салық соммасының жайып таралуы
және оларды жинау фатимидке зеңіндегі ... ... ... ... емес ... иудейлерден және христиандардан
жиналатын алым-салық әсіресе үлкен болатын, ... олар ... ... ... ... - ... ... төлейтін. Осыған қарағанда, өкімет
алдында осы ... ... ... ... ... жөне ... бақылау, осымен фатимидтік корпорацияларының қызметі шектеледі.
Қоләнершілер арасында ынтымақгастықгың ертүрлі формалары көп ... ... ... (5 ... ... ... келісімдер едәуір көп таралған болатын және де ... ... ... ... табыс пен шығын тең бөлінетін. Бұндай
одақгастықгардың ... ... ... бір ... монополия орнату.
Кейде бүл одақгастықгар одан да ірі болып бірігетін. Бір ... ... ... ... ... өз ... бірлестік қасында, Фаустатта қойма ашады. Бұл ... ... ... ... қолөнершілер әр қалада бір ғана шеберхана болуы үшін
Махаллының серікгестіктерімен одақгасуы жайыңда тез арада келісімге келуге
асығады.
Басқа жағдайларда ... аз ... ... жоқ ... ... ... ... ете алатын бір немесе бірнеше ауқатты
шетелдіктермен келісімге отыратын. Ақша салу ... ... ақша жөне ... ... ... ынтымақгастық жайлы келісім-шарттарында оның
мүшелерінің саны, олардың статустары, шарттың объектісі, қойған мақсаттары,
жақгар ... ... ... пен ... үлестері келтірілген. Бұған
қарағаңда, үндай ынтымақгастықгар цех ұйымы деңгейінде де бола ... ... ... ... мен ... қосымша еңбегі
шеберханалар, сауда орындарын, қоймаларды ареңцаға беру жолымен мемлекет
немесе қала ... ... ... ... ... ... бұндай түрі
Египетте ежелгі заманнан бері өте әйгілі болатын.
Мустансир қаласының ... ... ... мына ... сөздері
жатады: "Мен, Каир қаласында 20 мыңнан кем ... ... ... санадым
және де оның бәрі сұлтанның меншігі болып есептеледі. ... ... ... ... ... айына 10 мағрибтік динарға жөне
де екі динардан кем өткізілетіні жоқ.
Керуен-сарайлар, ... және ... ... үйлерінің көптігі
соншалықгы, оларды санап шығуға мүмкіншілік жоқ, ал оның бәрі — ... ... онда ... адам өзі соққаннан басқа, үйлер мен
жылжымайтын мүліктің иесі бола алмайды. Мен, Каир мен ... ... ... үйі бар деп ... ... бәрі де жалға беріледі және ай сайын
олардан төлем алынып тұрады. ... ... ... ... ... ... ... және алады"[21].
"Үлкен нәубет" уақытында Мустансир өзінің қоймасының байлықгарын сатып
қана ... ... 20 мың ... де ... Діни мекемелер қаланың
жылжымайтын мүліктерінің меншік иесі бола алатын. Халиф Хакши ал-Азхар ... ... ... ... ... жүн ... 4 ... бірнеше үйден
тұратын вакф жерлерін сыйға тартады.
Генизаның құжаттары қоләнершілер арасында экономикалық және әлеуметтік
дифференцияның үлкен ... ... ... Қолөнерде жалданып
жұмыс істеу, әсіресе иудей ... ... ... ... ... да аз таралған. Еңбек үшін ақы ғасырлар бойы
өзгерілмеген, қара жұмыс ... ... 1,5-3 ... ал ... 4-7 ... ... ... аяғында Р. Баравидің айтылған екі ойына талас ... көз ... ... ... Бүл ... ... әулеті дәуіріндегі
Египеттік қолөнершілер одақгарының негізгі Рим ... ... ... ... деп айта ... араб ... кейін
византиялық цехтар сақгалына ғана қоймай, әрі қарай дами түсіп, ... ... ... болмаған кейбір экономикалық және әлеуметтік ... ... жаңа ... ... ... деп ... ... ойының бірінші бөлігіне, Фатимидтік Египет пен Византшшың ... ғ.ғ. ... ... ... ... және ... болу ... келетін болсақ, Египет қолөнершілерінің ежелден
келе жатқан көпғасырлық ... ... яғни олар ... ... ... ... ... тамырларына ие болған деген
сөз.
Р. Баравидің екінші пікіріне келетін ... бүл ... ... туады, византиялық кезеңінің бүкіл корпорациялары сақгалына
кала алмады, өйткені жоғарыда айтылып ... араб ... ... ... ... бар ірі иеліктер өз өмірін тоқгатқан. Араб
дөуірінде қолөнершілердің даму орталығы ірі жер иеліктері мен ... ... ... ортағасырлық Египет кала туралы нақгы мәліметтердің
болмауы, Р. Баравидің араб жаулаушылығынан кейін жаңа цехтардың пайда болуы
және ... ... ... цехтардың маңызды Үлы ... ... ... қалаларда сияқгы болғаны туралы пікірді
көңілге ... деп ... ... Ортағасыр дәуірінде Еуропаның әртүрлі
қалаларыңца, тіпті бір қаланың ішінде цехтардың маңызы мен даму ... ... деп айту ... емес. Үлкен абайлағыштықпен, Фатимидтер әулеті
кезеңіндегі Египеттік қолөнершілер одақгары Еуропадан ... ... олар ең ... ... ақсүйектері мен үстем
тап өкідцерін қамтамасыз етуге бағытталған: бүл оларды ешқаңцай ... ... ... ... ұқсастықга болғаны туралы
айтуға болады.
Египет қолөнершілерінің, әсіресе астана тұрғындарының жағдайы екі жақгы
болған: ... ... мен ... тап ... ... ... өмір
сүру көзі болып табылған, ал екінші жағынан олар табыс көлемін шектейтін,
өндірістің кеңеюіне жол бермеген үнемі мемлекеттің ... ... ... мен ақша ... Египеттің ішкі саудасы негізінен астана
мен жағалаудың солтүстік қалаларын камтамасыз етуге ... ... ... ... мен жемістер әкелінетін. Ел ішіндегі ең негізгі сауда
жолы — Ніл өзені ... ... өз ... ... ал ... ... Нілдің тармақгары арқылы мемлекеттің ішкі ... ... ... ... ... қаласы туралы сөзінде: "Бүкіл азық-түлік пен
жемістер қалаға Египеттің ауылдарынан әкелшеді, - деп аитылған.[23]
Ішкі саудада азық-түлікпен қатар ... үшін ... ... да
саудасы өтіп жатты. Тиннис пен Дамиеттадағы қолөнер үшін зығырдан иерілген
жіпті ... ... ... ... олар ... ... ... болған сияқгы.
Әдетте, көпестер зығырды калай дайывдап, өңцеп жатқанын тексеру үшін
ауылдарға өздері баратын, ... бұл ... ... ... жоғары болуына байланысты болды. ... ... ... ... ... ... Файйумнан шығыста орналасқан, зығыр
өңдеудің орталығы болып табылатын, Бусира қалашығы. ... ... араб ... ... қалаларды жүнмен қамтамасыздандырады. Қалалық
қолөнершілер пайдаланған лакгы жасайтын төрт ... жер ... ... ... айырбас туралы, тауарлар санағы ретінде қант, қағаз, кітаптар
белгіленген папирустарда да көрсетіп отыр.
Қала мен ауыл ... ... ... ... болған, олар
көптеген қалаларда болып, не мейрам күңцері, не арнайы белгіленген күңдері,
не әркүн сайын адамдарды жинап отырған. Мысалы, ... әр күн ... ... ... тауарлар әкелініп, үлкен базар ұйымдастырылған.
Хафиздің 1134 ж. декрет бойынша, ... ... ... ... ... ... азық-түлік пен дәңцерді тасымалдауға рүқсат берілген,
сол сияқгы Синайдың христиан шіркеулері де ауыл ... ... ... ... ... жартысында ішкі және сыртқы сауданың ірі
орталығы болып Фустат қаласы қала берді. Бұл оның ... ... ... Ніл ... ... және Төменгі Египет арасында,
Нілден басты тармақгардың басталу орнынан жақын орналасуымен түсіндіріледі.
Ніл арқылы ... ... ... ... ... — Асуаннан бастап Жерорта
теңізіне дейін. "Мисрда (Фустатта) Бағдад пен ... ... ... ... саны көп еді"[24], - деп жазған Насир Хосров. Сонымен
қатар Фустаттан Хиджазға, ... ... ... ... жүріп жатты.
Каирдің салынуы, онда әскер мен ... ... ... ... бас
кезінде Фустатқа әсер етпеді. Каир тек әскери лагерь ... ал ... ... пен қолөнер бүйымдарының басты көзі болған. "Тауарларды Мисрға
сумен апарып ... ... тура ... жанына қойып
кетеді"[25], - деп ... ... ... өз кітабында. Бірақ бірте-бірте ішкі
сауданың орталығына Каир қаласы айнала бастайды, ал Фустаттың ролі төмендей
түседі. Каир қала тұрғындарының саны ауыл ... ... көшу ... Ніл ... ... ... жылдары, Каир облыстарынан қалаға
мыңцаған шаруа көшетін. Мукаддаси болса, 987 жылы-ақ, Каир ... ... деп ... Ішкі ... оның ... жекелеп сатуға
мемлекеттік қадағалау өте қатал ... ... ... ... ... ... сыртқы саудасына келетін болсақ, левантиялық
сауда зерттеуінің белгілі тарихшысы В. Хейдтің, сонымен қатар Р. ... ... ... ... ... және ... құжаттары мен "Китаб ал-
миихаджтың" жариялауына байланысты ... ... ... ... әрі нақгы
келіп отыр.
Мұсылман билігінің алғашқы ғасырларда Египеттің ... ... ... ... аумақгарымен, аз көлемде Византия және
Нубиямен ... ... ... бұл байланысты сақгап қалды. Ифрикия
мен Мағрибпен сауда қатынасы, бұл аймақгардың Египеттен ... ... де ... берді. Ол жерлерден жеміс-көкөністер, тері, зәйтүн майы
және тау хрусталі екелінді; ... — жүн, бал, ... және ... ... ... ... қант пен ... әкелінетін.
Испандық Омеядтармен шиеленіскен қарым-қатынастарға кдрамастан, Египет
Испаниямен ... ... ... ... бұл байланыстар арқылы
Египеттік ... ... ... және ... ... ... ... куаңшылық мезгілдері уақытында аңцалус көпестері
Египетке астық пен арпаны әкліп, асыл ... ... ... ... өте жоғары қағаз бен жібек, ал Сицилиядан ерекше сапалы жұқа мата,
тері, жібекті сатып ... ... ... қатынасы, нормандық
жаулаушылығынан кейін және нормандардың Египеттің ... ... ... ... де ... Кипр мен Крит аралдарынан Египет бал
мен балауызды шығарған.
Сонымен қатар Егапет басқа да араб ... ... ... ... Йемен
жөнне Ирақтан ладанды, Оман мен Парсы шыганақ ... ... ... ... ... ... ... Сириямен да сауда байланысы
орнатылған, ол жерден баалбекгік мата және қола ... ... ... ... Иран мен Орта Азиямен сауда қарым-қатынастары ... ... ... пен ... ... ... ... туралы
сөз айтылып кеткен. Қақгығыстардың ұзақ мерзімдері және Византиялық
үкіметінің сыртқы саудадағы өз ... кұру ... ... ... ... кең етек ... жол ... Бұған қарамастан, сауда
айырбасы болып жатты, өйткені Византиялықгардың маталары сапасы жағынан
Египеттік матадан төмен ... ал ... ... ... ... ... алып ... Мағриб Египетті керуен жолдары арқыльі Нигер және
Сенегалмен байланыстырды. Фатимидтер эулеті ... ... ... дәуірде
Египетпен Гана арасыңда Сахара арқылы тікелей ... жолы бар еді, ... жиі ... бүл ... ... ыңғайсыз болды, сондықтан
Ганадан тек қана Мағриб және Сиджилмас территориялары ... ... піл ... ... ... ... тері, құлдар, алтын және
түйелер, Эфиопиядан құлдар мен тері саудаға шығарылған.
Фатимидтер бұрыңғы сауда ... ... ... ... ... қалаларының өркендеуімен тұспа-тұс келді, бүл қалалар оларға
ең жақын орналасқан шығыс ... мен ... ... дейін де саудамен айналысқан. Жақсы сауда қарым-қатынастары
Амальфимен (IX ғ.), ... (X ғ. ... және ... (XI ғ.) ... генуэздік саудаға Хафиз және Адид халифтері көп көңіл ... Амир ... ... ... ... ... ... ғ. Жерорта теңізінде мұсылман флотының ... ... ... жоқ. ІХ-Х ғ. Еуропа мен Шығыс елдері және Жерорта теңізі халықгарының
арасыңдағы сауда қатынасының ... ... ... ... жаулаушылығының нәтижесінде стратегиялық жағынан маңызды зор
сауда тасымалдау пунктері Крест жорықгарына дейін, Шығыс Жерорта ... ... ... ... бар, Египеттің бақылауына алынды.
Бірақ XII ғ. бастап Жерорта теңізінде еуропалық флоттың билігі ... ... ... ... ... мұсылман дәнекерліксіз сауда
жүргізе бастайды, сөйтіп Жерорта теңізіндегі Египет флотының ықпалы түсіп,
транзиттік саудадан ... ... ... ... ... ... XI ғ.
аяғына қарай жаңа, мықгы кемелердің ... ... олар ... ... ... ... не ... елдеріне ешбір тоқгаусыз жүзе алған.
Египетте Фатимидтер әулетінің орнығуы Египеттің VI ғ. парсы-византиялық
соғыстардың нөтижесінде тоқгап қалған, ... ... ... ... ... ... ... жүріп отырды.
Фатимидтерге дейінгі дәуірде Оңтүстік-Шығыс Азияға баратын ең басты
жол, ең ірі Басра қала-порты болған, ... ... ... ... ... ... шығыс саудаға кіру әрекеті нәтижесіз қалады. Фатимидтер
транзиттік тауарлырдың негізгі ағысын Парсы шығанағынан, ... ... ... ... ... ... ... теңіздегі сауданың қайта өрлеуіне Фатимидтердің батыс
иеліктерінен айырымдық ... ... ... және ... ... ... ... кедергі жасаған Бахрейн карматтары, сонымен бірге
Аббасид халифатының саяси ... ... ... ... ... ... ... болды. Бұл жерлерде өз үстемдігін орнатқан
Египет, Қытаймен сауда қарым-қатынасын орнатады.
Фатимидтер біраз территориядан айырылғанына ... ... ... ... ... ... жүргізіп отырды.
Еуропалық көпестер өз қоймаларын астанада және Александрияда да
ұстаған. Амальфитяндарға X ... және ... XII ... ... ... ... ... берілген. Ал басқа еуропалық көпестер аймақгардағы
саудамен шектелген. Мағрибтік көпестер Фатимидтік Египет пен ... ... ... ... да Жоғарғы және Төменгі
Египеттің түркір-түпкір аймақгарына жол ашық болған.
Тауарды мемлекетке кіргізген кезде, одан ... сай ... ... ... ... ... салықгы 16%-тен 36%-ке дейін төлеген, ал
мұсылмаңдардан ушр ... ... ... тек қана ... ғана
емес, сонымен қатар мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... Фаустатта). Әрбір қойманың және ... ... ол ... ... ... ... Осы ... мемлекет билеушілер жеке ... ... ... ... ... немесе "даллал") дәнекерлігі арқылы өткен ... де ... ... ... ... ... алынған еуропалық тауарлар үшін бірден үш бөлігін ақшалай,
ал екіден үш бөлігін ашудаспен төлеген: фатимидтер өз ақша ... ... ... ... ал ашудас еуропалық мата тігу қолөнеріне өте
керекті болған зат. Алым-салық ... ... ... де ... әулетінің билеу кезеңінің бірінші жартысында сауда алым-салықгар
мен көлік үшін төлем орташа болғандықтан, ... ... ... Сауда
келісімдері үшін және әртүрлі жылжымайтын мүлік үшін алым-салықгар халиф
Хаким кезінде толығымен алып тасталынған, ... ... ... ... ... ... ал Салах ад-дин кезінде олар толығымен
жойылады.
Темір, ... ... ... және ... ... ... алу мемлекеттің
монополиясына жатты. Бұл тауарлар оларды сақгау және сатумен айналысатын
Александрияда орналасқан арнайы ... ... ... ... ... тауарларды сатып алу көбіне мемлекеттің қолында болған. ... ... ... ... оны ... ... сату үшін қолданылды.
Шетел тауарларына нарықгық бағаны мемлекет қойып отырды, бұл актіге дейін
тауар баж мекемелерінде ... ... ... ... ... ... мен ... мемлекеттік сектормен катар жеке кәсіпкерлік те жақсы
дамып отырған.
Жалпы алғанда, сыртқы сауда және ... ... ... ... ... алу, ... ... саудаға тікелей қатысу
нәтижесінде ... ... көп ... ... ... бұл
мемлекеттің нығаюына әсер етті. XII ғ. ортасыңцағы оқиғалар да ... ... ... ... Фатимидтердің сауда саясатын
олардан кейінгі ... жөне ... ... де ... ... ... дәуірі ортағасырлық Египеттің ақша айналымы
көптеген зерттеушілерді қьізықгырды. Монеталардың ... ... ... баға ... білуге Е. Аштордың, А.
Эренкрейтцтың, С. Лабибтің зерттеулері ... ... ... ... ... ... процесі
дамыған түрде болғанын көрсетеді. Джаухар өзінің белгілі ... ... ... уәде ... Уәде толығымен орындалды деп айтуға
болады, бұған ибн Киллис пен ... ибн ... ... (973 ... ол ... ... мекемелеріндегі төлемдер Джаухар шығарған
"муизз" динарларымен жүргізілген, бір ескі динар ("ради") "муизздің" ... ... тең ... Динарды тұрақтандыру мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... фатимидтер дирхем
алтын-күміс ақшасын басты. Фатимидтердің бірінші басылған дирхемдері жоғары
сапалы болса, Хакимнің кезінен оған ... ... ... ... Крест жорықгарына дейін елде ... ... оны ... және
тиындар түрінде Еуропа мен Орталық Азиядан әкелген.
Үсақ ақша ретінде әйнектен жасалған тиындар ... ... ... ... ... ... ал ... сырттан әкелетін. Мустансир
кезінде аз мөлшерде бақыр ақша шығарылды. ... ... ... және ... ... бағаны мухтасибтер белгілейтін, ал дағдарыс кездерінде
халифтің өзі. Белгіленген ... ... ... ... кезінде, 970 ж. онымен тағайындалған Фустаттың жаңа мухтасибі,
Мағрибтен келген Сулайман ибн Азза бүкіл ... ... ... ... бір ... ... тек бір ғана сату ... ашады, сауданы
жүргізу тек оның қатысуымен және белгіленген бағамен ... ... ... 11 ... тән ... бойынша ұрып, халықгың алдында
қорқынышты себу үшін ... 997 ж. егін ... ... ... ... есе ... Хаким халифі оның жеке ... ... ... ... ... салып, әрбір дәннің түріне баға белгілейді.
Бүйрықгы орындамаған кінәлы адамдар жазалнған.
Акща салығы, откуптық жарна, әскери адамдар мен ... ... ... ... ... ... Бүл ... төлемдер тауар
айналыммен тікелей байланыста болмады. Акща ... ... ... ... қолданған. Ішкі сауда туралы сөз алдында айтылып кеткен, бірақ
осы ... сату ... — сату және ... деген екі бөлек сатыға
бөлінгені туралы ... кету жөн. ... ... ... пен ... финанс операцияларының орталығына Александрия қаласы айналды.
Шығыс көпестер арасындағы сауда келісімде ... ... ... өулеті кезіндегі банк ісі жергілікті және халықаралық маңызына
ие болды. Ақша ... ... ... ... қатар акщаны қарызға
беріп отырған. Көтерме және бөлшектеп сату саудасында вексель және ... ... ... Банк ... бірлесіп істеу де болған, банкирлердің
кәбіне ақшаны өртүрлі ... және ... да ... ... ... ... ... айналымда ұстау" принципінің негізінде ұстанған.
Фатимидтік Египетте ақша ... ... және ... ақша
функциялардың арасындағы қатты шек болмаған. Өзінің жоғары ... ... ... ... ... қатар Жерорта теңізі
халықгарынын айырбас ақшасына айналған. Бірақ Египеттік динар ... ... алуы үзақ ... бармады, XI ғ. бірінші жартысында ... ... ... ... ... өз ... ... бастады. Бүл ақша өзінің сапасы бойынша египеттік динардан әддеқайда
нашар болған, бірақ бұл төмен сапалы ақшаның келуі, Жерорта теңізінің ... ... ... жетіспеуі, бұл Нубиядағы (Аллаки алкаби) ... ... ... ... Фатимидтер дәуірінің соңғы
кезеңінде, халиф Адид ... ... ... ... Фатимидтік Египетте ақша жүйесінің басқа функцияларына
қарағанда, ең ... ... бірі ... ... оның ... ... ... сауда және транзиттік саудамен байланысты болған.
3-ТАРАУ. ФАТИМИДТЕР КЕЗІНДЕГІ ЕГИПЕТТІҢ ӘЛЕУМЕТТІК ЖАҒДАЙЫ
3.1 Әлеуметтік топтарға сипаттама. ... ... ... ... одан ... де, ортағасырлық Шығыста күшті теократиялық элементері
бар бір орталықтанған мемлекет болған. Оның ... ... ... ... ... ... ... құдайдан хүқық алған діни және әлеумуттік
билігінің иесі болып саналатын.
Халифтің қызметі ... ... ие ... мекемелермен шекгелмеді,
оның саясаты белгілі бір өлеуметтік топтардың мүддесін көздеп, олардың
нұсқауымен ... ... Яғни ... халифаты "Тарихи
энциклопедияда" жазылған деспоттық мемлекет екені дұрыс емес деп ойлаймын.
Еңці осы айтылған әлеуметтік ... мен ... ... ... ... ... жағдайды қарастырайық. Ресми фатимидтік кұясаттары бойынша,
қоғамды әскерлер мен эмирлер, писарлар мен баска шенеунікгер, кадийлер мен
"даилар" және де сол ... ... да ... ... қызмет
жасайтындарға бөлген. Әдетте хронистер жалпы ... ... ... адамдарды және бюрократияны -"қаламның мырзаларын" және ... - ... ... ... бөлген.
Зертеушілерге келетін болсақ, С. Гоитейн фатимидтік Египетте маңызды
орын алған "Генизаның қоғамын" бес негізгі қоғамға бөлген: ірі ... ... ... ... басты сот қызметкерлері; қолөнершілер ... ... ... діни адамдар; қала қолөнершілері мен жалданып жүмыс
істейтіндер; шаруалар; кедейлер. Бүнда ... ... ... ісі ... және одан табатын табыстың мөлшері жатыр.
Берілген қоғам мүшелершің өндіріс құралдарына катынасын ескермей С.
Гоитейн негізгі әлеуметтік ... көз ... ... бұған кдрамастан
аталған бес бөліністі "әлеуметтік экономикалық таптар" деп ... ... тап ... ... ... - ... белгілі бір
формасы деген шетел ортағасырлық ... ... ... ... ... ... ... таппаған ол, оның феодализмде болганың
мақұлдамайды[26].
Тарихи материализмдегі әлеуметтік таптар туралы ... ... ... ... ... орны ... ... Осы бойынша
келсек, фатимидтік Египетте үстем тап өкілдерін әскерлерді, діни ... ... ... алуға болады. бүл тапқа жататындар тікелей немесе
мемлекеттік дәнекерлігі арқылы ... ... бар ... ... ... өңцеу жұмысымен айналыспай, басқаларды кднау арқылы ... ... ... ... тобына саудагерлер мен өсімқорлал жатқызылды.
Саудагерлер өсімқорлар сияқгы өндіріс құралдарына ие болмай, ... ... ... ... ... ... және ... болған таптарды пайдалана
отырып, өзі әлеуметтік топкд кірмеді.
Феллахтар мен қолөнершілер езгінің астында болған тапты ... ... ... ие болып, өрдіріс еңбегімен айналысты.
Бүл бөліністің негізіңце капиталистік ... ... ... тап бөлінісі жатты.
Белгілі бір функцияларды орындаған ... сот ... ... үстем тап өкілдері алым - - салық төлеуден
босатылған, ал төменгі тап өкілдерінің ... ... ... ... ... ішкі ... топтар болған діни адамдар, бюрократия және
әскери қолбасшылар заңмен бекітілмеген ... ... Елде саны ... ... сол ... бүкіл қоғам үшін жүмыс істей отырып, әлеуметтік
тап ретінде ең соңғы сатыда орналасқан.
Бедуиндердің ... ... ... ... фатимидтер
кезінде де тоқгаған жоқ. ... ... ... ... ... ... ... қатысып, үстем таптың бір бөлігіне айналды.
Өндіріс құралдары жоқ, бірақ өндіріс ... ... ... ... ... ... мемлекеттік шеберханаларда жұмыс ... және ... ... ... ... құлдар көбінесе кәсіпте
емес, халиф пен үстем тап сарайларында малай жүмыстарын ... Дін ... ... ... Египетте, басқа да ортағасырлық
мүсылман мемлекеттерінде сияқгы діни адамдар нақгы ... ... ... Олар өз ... ... діни ... тағайындаған, өздері пайда
тауып өмір сүрген, мемлекеттік ... тыс ... ... ... бұл ахуал біраз өзгерді. Қүпия миссионерлік үйым арқылы жетістікке
жеткен олар, Аббасидтерге қарағанда, оны ... ... ... де ... "Даи ад-дуат" қолдаған, бұрыңца елді кезіп жүрген исмаилит
уағыздаушылары (даи): діни ... ... ең ... ... ие ... ... ... мемлекетінің құлауына дейін бүл қызметтен айырылмады. Бұл тап
мұрагерлік болған сияқгы, негізінен ... ... ... ... ... ... ... жалғастырушылармен қаланған. Осымен
қатар суниттік діни адамдарға ... ... ... ... ... ... хүқыққа ие болған. Олар қоғамға сайла
алатын және одан ... ... ... ... ... ... алатын.
Хаким халифі кезеңінен басты "даи" болуға мұрагерлік хұқыққа Ибн Абд ... ... ие ... Халиф сарайында үнемі түрде исмаилиттердің
жиналысы өтетін. Діни басылар арасында билеп отырған ... ... ... ... да ... Оларды "шариф" немесе "машруф" деп
атаған. Оларда өздерінің төрешісі мен "накиб" деп аталған ... ... ... ... ... жергілікті дін басылар орналасқан.
Ортағасырлық Батыста сияқгы діни басылардың ең ... ... ... бүқара халыққа жақын мешіттер мен гробницалардың қызметкерлері.
Оларға қарсы тұрған уағыздаушылар ірі вакфтердің басқарушылары мен қазылар.
Ең ... діни ... ... ... ... ал ... дәуірінің екінші жартысында бұл іспен уөзірлер айналысқан. Вакфтерден
келетін табысты үлестіру мемлекеттің ісіне айналды. Осыған арналып ... ... ... ... ... ... ... Фатимидтер
мемлекетінің ішіндегі өзін - өзі билеу органдарының дамуына жол бермеді.
Исмаилизмнің діни уагыздауына келетін болсақ, ... ... ... кейін әлеуметтік тендік пен әдідціктің жүзеге асқан
мемлекетіне айналмай, тіпті мағриб дәуірінде ... ... ие ... ... ... Ашық діни ... шаралары Нуман фамшшясымен
байланысты. Оның негізін ... Абу ... ... ... ... IX ... ... дүниеге келген, ол бас кезінде ханифит болып, кейіннен
исмаилизмді қабылдап, Махдиден бастап ... ... ... халифтердің
маңында жүріп, Фатимидтердің қол астында қызмет ... ... ... ... кади ... исмаилиттік фикхті бірыңғай
жүйеге келтіреді. Сонымен қатар ол исмашшттік ілімнің мазмұндамасын "Дааим
ал-ислам" ... ... ... ... ... ... мен Египеттің басқа да
қалаларының мешіттерінде ... ... Ибн ... өзінің
резиденциясында Египет заң адамдарының жиналыстарында ресми доктринасын
оқитын. Ол үшін Муизз бен Азиздің және қади ... ... ... заң ілімінің "Рисалат ал-вазирийа" ("Уәзір хаттары") деген кітабын
шығарған. Осы мақсатпен ірі ... ... бар, ... бір ... ... ... үйі) ашылды, онда аптасына екі рет басты "даи"
басқарған ашық лекциялар ... "Дар ... ... ... соңғы күндеріне дейін өмір сүрді.
Үгіт - - насихат жұмыстары тек қана Египетте өтпей, сонымен ... ... ... Ирақгы, Иранды, Орта Азиямен ... ... ... ... діни ... ... ... орталықгарына
айналған. Бұл дәуірде мұсылман мекемелердің саны күрт ... ... ... айтылып кеткендей фатимидтер христиан және иудей дін басыларға да
сүйенген, иудей қауымның саяси және діни басшысы ... ... ... ... ... билеушісімен тағайындалса, енді 969 ж. ... ... ғана ... ие ... ж. ... ... тек яковит және мелкит патриархтардың мекен
ететін жері ... ... ... да (Григорий) түрақгалған аумағына
айнала бастады. Осы уақытта ... ... ... ... ... саны көбее түсті.
Араб Египетте несториандардың саны да аз ... ... ... католикосы тағайындайтын епископы болған. Бірақ ... ... мен копт ... ... шиеленісті қарым - қатынастың
нәтижесінде XII ғ. Аяғында бүл қаумның жойылуына әкелді.
Сөйтіп фатимидтер кезіндегі дін басылар ... оның өсуі ... ... ... күшеюмен және экономикалық ... ... ... ... ... ... ... элементінің
бірі - - бюрократия, "қалам адамдары" болған. Олардың саны мен ... ... ... ... Бүл ... дивандар санының көбеюмен
түсіндірідді. Фатимидтерге дейін Египетте олардың саны бестен аспады, ... бен Азиз ... он ... ... ... ... ... финанс
мекекмелеріне жатқан.
Мемлекеттік аппараттың кеңеюі Египеттің Бағдад халифатынан тәуелсіз
болып, биліктің орталықтандырумен және оның ... ету ... ... пен ... және ... ... өсуімен түсіндіріледі.
Фатимидтер әулеті билеунің бірінші ... ... ... ісін ... ... да ... орындай бастаған. Кейде
оларды "васита" немесе "сафара" деп атаған, бүл атау бойынша олар ... ... пен оның қол ... ... арасында дәнекерлік қызмет және
елші қызметін атқарған. Бірінші болып 977 ж. ... ... ... ... ... ... Йакуб Ибн Киллис, ал соңғысы Мустансир
кезіндегі ... ... ... адамдардан" бірінші уәзір Бадр ал-Джамал
болса, ... ... ... ... ... Бұл қызмет туралы Макризи былай
жазады: "Муизз кезінде уәзір болмаған; бірінші уәзір ... Азиз ... Ибн ... бодды, ал ол қайтыс болғаннан кейін халиф жаңа уәзірді
тағайындаған жоқ. Азиздің баласы Хаким кезінде де ... ... ... ... мен дәнекерлер атқарған. Захир түсында уәзір болып
Джарджараи тағайындалды, одан кейін ... ... Бадр ... ... ... ... адамдарынан уәзірлер тағаиындалып отыратын
."Қалам адамдарынан" шыққан ... ... ... асыушылар
болып саналатын, кейде олар мүсылман емес болған. Азиз ... ... ... ... Абу ... ибн ... (ан-Насрайи), Иса
ибн Настурус және Фахд ибн Ибрахим болған. Бадр ал-Джамали кезеңінен бастап
жүз жыл бойы үзілістермен уәзірлер қызметі ... ... ... қол ... ... ... провинцшшардың басшылары
наместниктер (вали) қарады. Уәзірлер туралы деректерге қарағанда, ... ... өте аз. XII г. ... ... Египетте 14, ал Жоғарғы
Египетте 7 провинция болған, әрбір осындай ... ... ... ... ... ... ... "валилер" қызмет атқарған. Ең басты билік Каир
наместнигінің қолында боған. Александрия ... ... қол ... да ... ... ... өз ... уәзір сияқгы саналып,
бірнеше орынбасарын ұстаған.
Диван билеушілері уәзірмен қатар бас қаланың наместнигі басқаруының қол
астында болған (тираз ... ... ... ол ... ... ғана
бағынған). Провинциялардың наместниктері қарамағында болған адамдар: финанс
қараушысы, алым-салық жасайтыңдар, орталық мешіттегі исмаилит уағыздаушысы,
миссионер (даи) және сот ісін ... ... даи, ... тыс жерлерде жүмыс істеген ... ... ... Каир ... ... ... өз провинциядағы
наместникке қарағанда, яғни орталықтанған билік ... ... сай ... ісінің жүру жолдарына ерекше тоқгалу керек. Феодалдық юрисдикция
экономикалық тыс күштеуден ... ... жеке ... жер ... дами ... ... ... орталықтанған түрде болған. Шариат
сотының ... ... ... ... ... өзі ... ал Бадр
ал-Джамали кезеңінен бастап уәзір. Бүл қызмет ... ... ... ... ... екінші орында болған. Фатимидтік Египетте
шариат сотымен қатар зайырлы полициялық сот - "шурта"[28] ... ... ... да ... ... ... ... "шурта", араб
жаулаушылығынан кейін сотта ... ... ... жоқ мекеменің
қажетінен туды. Мысалы, шариат соты бойынша сот ісін ... ... ... ... ... дінге сенетіндерден жауап алуға тыйым салынған,
т.с.с.
Исмаилиттік қүқық өзінің мәні ... ... ... өте аз ... ... "шурта" Египеттегі Фатимидтер
әулеті жаулап ... ... де өз ... ... Бұл ... ... әдетте уәзір қызметіне кандидаттар болған, оларды "кадий ал-
кудатты" сияқгы ... өзі ... ... кезіңде "шурта"
бірыңғай сот мекемесінен екі корпус жасайды - үлкен және кіші ... ... және ... ... ... ... ал екіншісі Төменгі Египетте
істерін атқарған сияқгы, бірақ ... ойы ... ... ... ал ... ... ... тап өкіддерімен айналысқан6. 979
ж. Каирде "шурта" және басты қазының соты арасында дау-дамай ... ... ... бүл екі ... ... ... араласуына тыйым
салады. Ал 1009 ж. қарай Хаким полициялық сотты формадцы ... ... қол ... ... ... қатар олар мухтасибтің бұйрықгарын да
орындауға тиіс еді (бүл қызмет діни ... ... ... олар ... қазының тәуелділігінен шығуға тырысқан. Жалпы айтқанда, Фатимидтік
діни және де бүкіл ортағасырлық ... соты сол ... ... ... ... ... Мүндағы істер жылдам, кешіктірушіліксіз
өтіп, ... ... ... ... ... болған. Бұл шухудтар
кадийдің шешімдерін қадағалап, сот істері кезінде оған кеңестер ... ... ... ... ... ... жолдары және ұзақ
мерзімге түрмеге салу болған жоқ. Бұл ... ... ... ... ал шын ... ... тек XIX ғ. Мүхаммад Али кезінде пайда
болды. "Шурта" шариат сотына ... ... және ... ... ... арзды қабылдайтын жоғарғы сотты халиф немсе оның мұрагері, ал
кейде, егер де ... ... ... ... ... ... ... кадий
басқарған. Шешімдер аптасына екі немесе үш рет ... ... ... ... Бүл ... ... дәстүр мұсылман әлемінде
таралып, Египетте де Омейядтар кезінде орнықгы. Тулунидтер және Ихшидтер
кезінде ол орындалмады да, ... ... ... ... ... бастады.
Мүсылман еместер иудейлер мен христиандарда өздерінің діни заңдылық
негізінде сот ісін жүргізетін қазылары ... ... ... ... де ... ... ақындар, заң білгірлері, олардың барлығы сұлтанның жалақысын
алып отырған.
Соғыссыз, бейбіт уақытында бюрократия тұрақгы ... ... жаңа ... уәзір оған қызмет ету мерзімдерінің ұзаруы туралы наместниктердің
тізімін беретін. Осыңдай халифтердің бұйрықгарының ... 11 ... ... ... басында Мустансир, ал кейіннен Мустали кезенде қызмет аткраған
наместник туралы бұйрығы біздің ... ... ... ... қазының
қызметі, әдетте мұра ретінде туыстан туысқа көшетін. Алдында айтылып ... ... ... ... XI ғ. ортасына дейін, шамамен 80
жыл қызмет еткен. Сонымен қатар басқа да ... ... ... 1007 ж. ... ... қазысы болып Малик ибн Саңд ал-Фараки
тағайындалды, одан кейін оның ... 1028 ж. Абд ... ал 1053 ж. ... Абу Али ... ... қазы болды. 1049 ж. Хасан ал-Иазури, кейіннен
оның баласы Мұхаммад басты кадий қызметін аткдрған. Ал-Авам фамилиясынан да
кадийлер ... ... ... (1014 ж.) және оның ... Абу
Абдаллах (1060 ж.). Кейде басты кадий басты даи (Нумандар сияқгы), немесе
Алидтердің басқарушысы ("накиб алталибин"), не вакф ... да ... ... ... ол өзі ... немесе жақын
адамдардан тағайындайтын.
Сол дәуірдегі көпсанды төменгі шенеуніктердің ... де, ... ... берілген.
Рента-салығының өз сызбағасын шенеуніктер негізінен ... ... ... ... мен ... ... ... өздерінің рангтеріне
байланысты етті, астықгы, әртүрлі сыйлықгарды, ал кейде икта жерлерін ... ... мен ... ... ... канцелярияда жұмыс
істеген.
Египеттің жаулаушысы Джаухар Ихшидтердің шенеуніктерін өз орындарына
қалдырып, ... ... өз ... ... ... қойған. Бірақ
берберлік көшпеңцілердің Іпенеуніктерге ауысып ... ... ... екі ... ... ... және қызметті мұрагерлікке
қалдыру фатимид бюрократиясын тұйық оңашалаған ... ... ... ... ... үшін ... ... элемент дін
болатын, өйткені писарьлардың көбісі христиандар немесе иудейлер болған.
Ортағасырлық мүсылман мемлекетіне көпсанды ... ... ... тән. ... бүлікшілік дәуірінде мемлекеттік
аппаратының түрақшылығы бүзылып отырған. "Үлкен нәубет" кезінде уәзірлер,
басты ... және ... да ірі ... қызметінде отырган адамдар
қысқа уақыт ішінде ауысып, тіпті хронистер оларды жазбай ... Бадр ... ... ... баса ... ... ... бұрын уәзір болған адамдарды қырған[29].
XII ғ. Египетте бүліктер, уәзір қызметі үшін күрес ... ... ... ... ... парақорлықгың пайда болуына
әкедді. Алым-салықгардан келген ... ... ... ... ... бүл ... ... ал-Батаихи кезінде парақорлықпйн
бірге дами түсті. Уәзір Салих Талай ибн Руззик эмирлерге ... және ... ... ... ... ... ... шиитерді билік органдарынан ығыстыру ... ... ... ... қайт ... ... Әскерилер. Әскери сословие ең көпсанды, ең ықпалды, құрамы ... және ... ... ... жаңа қызмет орындарға ие болған тап. ... ... ... ... ... және басқа да
жауынгер таптарынан құралды.
Мемлекет пайда болғанда Фатимидтердің негізгі ... ... ... және ... араб ... бану калб, бану хамдун күштері Абу
Абдаллахтың ... ... ... ... ... тірек
күші болып қала алмады. Осы уақытта Аббасид ... ... ... мүсылман билешілері сияқгы Махди де құлдардан құралған гвардияны
жасақгады. Оның негізгі көзі ... ... ... облыстарын мекен
еткен славян халқы еді. Ифрикияға, ал кейіннен Египет пен басқа да мұсылман
елдеріне кұлдарды жеткізуші ролін ... ... X г. ... сатуға
өте қолайлы уақыт болған. ... ... ... ... ... арасындағы соғыстар түтқынға түскен адамдардың қайнар көзіне
айналды. Сонымен қатар, Фатимидтер Балқан жағалауына жасаған ... ... көп ... ... ... И. Хрбектщ айтуы бойынша, "теңіз жағалауынан ... ... мен оның ... ... өздерінің жауынгерлік
батылдылығымен және әскери істегі қабілеттелігімен ерекшеленіп, қандай да
болсын билеушіні қанағаттандырушы ... ... ... ... тек ... әскери
жасақгардың көмегімен ғана Абу Иазид жасаған көтерілісті баса ... И. ... ... ... ... ... тек ... емес, сонымен қатар шығыс славяндары да кірген. "Сират Джаузарида"
басты әскери ... ... бүл ... ... ... ... ... Фарадж) "булгарлардан шықкдн", яғни Волгадағы булгарлармен
сатылған (Хорасан ... Ең ... ... ... ... кезінде
жетті, олар халиф гвардиясының күрамында үлесі жағынан ықпалды ғана болмай,
мемлекетті билеуге де араласқан. ... ең ... ... ... ... өз ... Египетті басып алғаннан кейін де сақгады.
Фатимидтер әулетінің бірінші халифтерінде ... ... ... ... болған, бірақ олар аз санды болғандықтан үлкен ықпалга ие
болмады.
Муизз кезінде армияға Византияның қол ... ... ... ... ... Ол көбінесе кинаниттерден[32], румындықгардан,
берберлер мен мағрибтіктерден құрылған. Басқа церектер бойынша, ... ... 100 мың ... 40 мың ... және 60 мың негрлер кірген
армиясы болған. ... ... ... ... ... бірақ оның
болуына Муизздің славян тілін білу фактісі де көрсетіп отыр. Бірақ Муизздің
мүрагері Азиздің дәуірінде славян гвардиясының беделі ... ... ... ... ... ... ... сәтсіз үрыстары Азиздің
славяндарға деген елемеушілігін ... ... ... саны ... ... ... әртүрлі жағдайлар әсер етті: венециялықгардың құл сату
ісіне Фатимидтердің араласуы және де ... ... жеке ... ... ... славяндарға, берберлерге елемеушіліх білдіріп, оларға қарама-қарсы
бұрынғы тұтқындардан ... ... Иран ... ... ... ... ... және дейлимиттерден әскери жасақгарды
кұрды.
Мустансир билігінің бас кезінде ... ... роль ... болған. Бұл халифтің анасы қара нәсілді, ... құл ... ... жақгаушылық әрекеттерінің болуымен түсіндіріледі.
Мустансир кезеңіндегі фатимидтік армия туралы өте ... ... ... каналдың ашылуы жөніндегі жазбаларда сақгалған: "Бұл күні
халифтің бүкіл әскері жасақгары және полктар болып ... ... ... ерекші атқа ие. Біреулерін Кетамийліктер деп атады. Олар ал-Муизз ли-
Дин Алла ... ... ... саны 20 мың атты әскер. Басқа полктың
аты Батыли, Бүлар ... ... ... алдында орналасқан
мағрибтіктер, саны 15 мың атты әскер. Үшіншілері Масмудиліктер, Масмудидан
келген негрлер, олардың да саны 20 мың ... ... ... ... ... ... ... бүлай айтуының себебі, көпшілігі Египетте
туғанына ... ұлты ... араб ... ... өз ... ... ... саны 10 мың жауынгер. Басқа әскери жасақгың аты Абид
аш-Шера, олар ... ... ... құлдар, саны 30 мың адам. Тағы бір жасақ
бедуиндер, саны 50 мың атты ... ... ақ және қара ... ... ... сатып алынған құлдардың жасағы, саны 30 мың. Серайи
әртүрлі елдерден жиналып ... жаяу ... ... жеке қолбасшысы бар.
Бұл жасақгағы ... өз ... ... ... ... саны 10 мың әскер. Зиндж - қылышпен ғана соғысатын полк, ... мың ... ... нақгылап, түсініктеме ретінде: "батыли" ("ал-батлийа") атауы
Египетке Джаухармен келген ... бір ... ... ... ... ... бір тайпа, Фатимидтердің армиясына ... не ... не ... соғысатындар екені нақгылы белгісіз.
"Машарикэ", яғни "машорик" араб ... ... ... ... ... ... мен ... "Абид аш-шера" мен ... ... ... ... бұл ... ... де қара
құддарға арналған. Армияға шақырудың бір түрі ма, әлде ... ... ... ... ... әскер болған ба, белгісіз.
Мустансир билігінің екінші жартысында Арменияға византиялықгардың, ал
кейіннен селджүктердің болған жорықгарының ... ... ... және Египет армиясында армяндықгардың саны көбееді. Армияда ... ... ... ... ... наместнигіне Бар ал-Джамилге басты
қолбасшы қызмет орнын беруінен басталған.
Әскер құрылымы жөнінде Калкашанди жазған. Оның мәліметтері Фатимидтер
әулетінің ... ... ... Ол ... үш ... бөлген. Бірінші
топқа алқасы болған эмирлер, күмісті найзасы болган эмирлер және төменгі
эмирлерді жатқызған. Біріншілердің ... жүз ... ... ... ... үшіншілері бес-он. Екінші топқа Калкашанди
халифтің ... мен ... ... ... ... дайын болған - әтектер (бір мыңнан астам), нөкерлер (шамамен
500 адам), казарманың жас ... ... 5 мың ... ... ... ... уәзірі немесе үлты ... ... ... ... ... "румийа", "сакалиба", "суданийа"). Бүл жерде Насир
Хосровтың жазбаларында сияқгы негізде гвардияға және негізгі армияға бөлу
жатыр, ... ... ... ... ... тізімінде
хронологиялық сәйкестік жоқ, мысалы: Хафиз кезінде славяндардың арнайы
полкінің ... ... ... ғ. ... Египетке түріктер мен курдтардан құралған Нұр ад-дин
Зенгинің әскері келеді. Бірақ армян, негрлер және ... да ... ... ... ... ... ... ад-диннің қолына көшкеннен
кейін ғана жетеді.
Армиядағы атты ... ... ... ... ... артықшылығы болған. Насир Хосровтың айтуынша, "аттың
үстінде жауынгерлер мен ... ... ... ... ... яғни ... қолөнершілер мен шенеунжтердің ондай құқықгары болмады"[34].
Муизздің кезінде әскери адамдардың көпшілігі, ол құл бола ... ... бос ... құқықгарына ие болған. Үлы Джаухар, құл болып есептелсе
де ... ... ... ... ... ғана ... сатып алу жолмен
біраз жерлер мен поместьелерді алған. Ал әскери сословиеге жатпаған құлдар
мұндай құқықгардан айырылған.
Фатимидтік ... ... ... ... ... ... ол
Інендерді мүрагерлікке қалдыру. Болуы мүмкін мүрагерлер әскери сословиядан
тыс болғандықтан, бүл жол ... ... ... ... ... мықгы
сақгалған.
Осындай тұрақсыздықгың маңызды себептері мемлекеттік жер меншігінің
басымдылығы және жер иеленудің мұрагерлікке қалдырудың ... ... ... ... Батыс Еуропадан айырып, Византиямен ұқсастыгын
көрсетті.
3.5 Ішкі әулеттік күрес. Фатимидтік ... ... тобы ... өте ... оның ішкі қарым-қатынастары да күрделі және шиеленісті
болған. Билік әулетінің мүшелері ... ... ие болу ... ... ... ... ... окудың өзі. Исмаилиттіх оку имамат тек
әкесінен баласына берілетінін айта түрғанымен, ол мүрагердің ... ... ... ... ... ... сәйкес имамды тағайындау
оның ізашарымен жойыла алмайтын, ал егер мүрагер өз ... ерте ... ... ... алу ... сол ... баласы ие балатын.
Басқа дәстүр бойынша имам ... ... жаңа ... ... алатын.
Фатимидтік халифтар, өздерінің билеу кезеңдерінің бастапқы ... ... ... ... ... санаспай, өз мүрагерлерін
өздері тағайындайтын. Дәл солай, Хаким мүрагер етіп өз ... ... Абд ... ... ... ... Адид билік басына
мұрагерсіз өлген ағасы Файздан кейін келді.
Әскер мен тайпалардың ... ... үшін ... ... сыртқы саясаты бола тұра Египеттік фатимидтердің армиясының
негізгі белсенді ... ... ... ... рентаның пайы үшін, икта үшін
ішкі күреске ... ... ... ... ... орында осы
шындыққа көңіл аударған. Зерттеулердің қисыны және нақгы ... ... ... ... ... ... ... мәжбүрлейді.
Армия ішіндегі күрес Азиз кезеңінде басталады. Бүл ... ... ... ... ... келе жатқан, және де исмаилиттердің ... ... жаңа ... ... ... мен дейлемиттер фатимидтердің
ескі жақгастары, берберлерге карсы Інығады. Бербер кутамиттердің ... ... ... ... бірінші маңғаз болып саналғанымен, олар өздерінің
болған ықпалын Муизздің кезінде-ақ жоғалтқан. Династияның өз ... ... ... ... ... ... исмаилиттік окудың
берберлерге ықпалы тез арада жойыла бастады. ... Ибн ... ... ... ... ... басқа да көптеген титулдардың
арасында "амин ат-даула" ("мемлекет ... ... ... ... ол ... ... ... көзқарастан біржолата бас
тартқандығын біддіреді. Бүл көзқарас бойынша Фатимидтік мемлекет Махди және
оның мүрагерлерінің құдайшыл құқығының ... ... Ибн ... ... оған бағынышты провинцияларды жай "даул" ретінде қарастыра бастайды,
немесе араб әулеті емес, ... ... ... ... ... Түрік және дейлемиттердің берберлерге қарсы қарулы күресі Хаким
билігің басында күшейе түсті. Бұл кезде жас ... ... ақ ... ... ... ... Оны көптеген зерттеушілер славян ... ... ... Ибн Амшар бастаған. Барджаван ... ... ... шын мәнісінде үкімет басшысы болады. Бірақ Хаким
оны 1000 ж. өлтіруге бұйрық береді. Бүл ... ... ... ... ... ... кейін бар мағынасын жоғалтады.
Хаким билігінің және Захир билігінің басына бедуин тайпаларының ірі
көтерілістері келеді. Бұған ... ... ... ... ибн ... ... бастаған бедуин көтерілістері жатады. ... ... ... ... уақыткд басылып, 1003 ж. қайта көтеріліске
шығады. Бұл жолы ... ... ... ... ... Мекканың шарифы бастаған бүкіл Хиджаз тайпалары ... ... Рамл ... ... ... ... ... көсемдеріне
сенімділік қарым-қатынастарды қалпына келтіру үшін бай ... ... екі ... хат ... Сол себептен бедуиндер мен Хусайн ибн Джафар
арасында бүлікшілік болып, бедуиндер қайта оралады. Хаким ... ... ... ... қауылады, ал Муфаррадж халифтің бұйрығы бойынша
уландырылады. Оның баласы Хасан екі жыл айдалуда болады. Мекканың шарифі
1010 ж. ... ... ... ... ... аты оның хутбасында
қайта айтыла бастайды.
XI ғ. ортасына армия ішкі күресінің жаңа жануы жатады. ... ... ... ... негр гвардиясының бір жауынгерін ... ... Бұл ... ... мен ... қосылган берберлерді Мустансир өзі
қолдайды, ал дара ... ... ... ... ... ... ... Бүкіл мемлекетке шашыраған негрлер жасақгары халықгы тонай
бастайды. Олардың түріктермен күресі екі ... ... ... ... солтүстік жағалаудың бір бөлігін жаулап алып, Александрияны
белгілі бір уақытқа басып алады. 1067 ж. ... ... ... ... ... түріктер Жоғарғы Египет негрлерінің күштерін куып,
жеңіске жетеді.
Елде болып өткен осындай көтерілістер мен ... ... ... ... ... үшін күреспен кдтар жүріп жатты. Соңғы
Фатимидтік ... ... ... ... ... отырғызғаннан кейін, уәзір
Салих Талай ибн Руззик Адидтің апасы қастандығы салдарынан өледі; уәзірдің
орнына оның ... ... ... оған ... арабтан шықкан Жоғарғы
Египеттің наместнигі -Шавардан қауіптенуін мұра ... ... ибн ... ... ... ... ... жасайды, бірақ ол өз әскерімен
Каирға бағытталады да, халифтің рұқсатымен уәзірлікті басып алады; ... жеті ... ... ... өзінің одақгасы болган ... ... ... ... әскери қолбасшының бүйрығымен қызметтен
босатылады. Шавар ... ... Нур ... ... ... мәжбүр
болады, көмек үшін Египеттің үштен бір хараджын және біраз жерлерін ... ... 1164 ж. ... жорықшьшарының шабуылынан кейін Нур ад-дин
Шавардың үндеуіне құлақ салып, Египетке курт ... ... ... жасақгарды аттандырады.
Ширкух әскері Шавардың жауларын қиратады; Диргам осындай ыңғайсыз
жағдайда бола түра, жетімдерге арналған ... ... ... ... ... ... оның ... жасақгары қол астынан кетеді.
Каирден қашқан Диргам халықгың қолына түсіп, қаза ... ... ... нығайып алады, бірақ берген уәдесін орындаудан бас тартады. Сонда
Ширкух ... ... ... ... ... ... ... бас қаласы
- Билбейсті басып алуды бұйырады, бұл оған сол провинцияның үлкен бір
бөлігін ... ... ... Бұған жауап ретінде Шавар
Иерусалимнің патшасы Амальрихқа елшісін жіберіп, ... ... ... ... үшін ... ... ұсынады. Амальрих келісім береді, өзінің
әскерін Египетке кіргізеді де үш ай бойы Салах ... ... ... алады. Бірақ Нүр ад-дин Крест жорықшыларына қарсы ... ... бүл ... ... ... ол ... ... үшін кдйта оралуға асығады, бүл ... ... ... ... ... 1167 ж. ... ... халифі Мұстадиннің
қолдауымен Нұр ад-дин Ширкухты қайтадан Египетке жібереді. Амальрих Шаварға
көмекке қайта ... да (100 мың ... ... ... негізінде) Каирге мықты
гарнизонын кіргізеді; Ширкух армиясының бір ... ... ... ... оған ... ол ... Амальрих пен Шавардың ... ... ... ... ... Оның ... етіп ... тағайындайды.
Одақгас әскерлердің ұйымдастырылған Александрия блокадасы, Ширкухты
солармен бейбіт келісім-шартқа отырып, Египеттен ... ... ... және де ... Ширкухтың жорығы 1168 ж. өткен, Египетке көмекке
қайта келген Амальрих Билбейсті басып алады, Шавар онымен ... ол ... ... ... ... 1 млн. ... дейін көтеріледі.
Шаварға сенімнің кемуіне байланысты Адид Каирдің наместнигі етіп, ал
кейіннен Шавардың орнына оның ... ... ... (Шуджаны)
тағайындайды. Бұған дейін Шавардың көмекшісі болган Камиль, оның ... де Нұр ... ... ... Оның Каир ... ... жек көретін көптеген жақгаушылары болды, соның арқасында
ол астанада болған Крест жорықшыларының ... ... ... Нұр ... ... көмек сұрайды. Ол жазба үндеу хат жібереді.
Сирия армиясы Египет жерлеріне ... ... ... ... ... ... ... айдап салуға тырысып, екі жақгы ойын жүргізеді.
Ширкухтың келуіне дейін Шавар Фустатты өртеп ... сол ... ол ... ... ... шарты негізінде Амальрихқа бейбітшілік үсынады. ... ... ... ... ... адамдар да болған. Ширкух
жақындағанда Крест жорықшылары қақгығыссыз Палестинаға кетеді; 1169 ж. ... ... ... ... ... ... түріктердің қолынан жазаланады.
Сол азапқа Камиль де ... ... ... ... ... ... ... жайлы естігенде, ол өз балаларымен және әпкелерімен сарайда
жасырынады. Ширкух сарайға өз ... ... ... бұл ... Адид оған
Камиль ибн Шавардың басын күміс табақга жібереді. ... ... ... ішінен шыққан.
ҚОРЫТЫНДЫ
"Фатимидтер әулеті кезіндегі Егапеттің әлеуметтік-экономикалық жағдайы
(969-1171)" атты диплом ... ... келе ... ... барлығын
ескере отырып, мынадай қорытынды тұжырымдарга келуге болады.
Фатимидтер әулеті кезіндегі ... ... ... ... ... ... болсақ, әсіресе жер шаруашылығы мен ауыл
шаруашылығында болған өзгерістерге көңіл аудару қажет. Мемлекет ролінің ... ... ... және мемлекеттік жерлерді өндеу мен
пайдалануды жөнге келтіру ауыл шаруашылығының ... әсер ... ... қолөнердің, өсіресе мата току Іпеберханаларының дамуына әкелді.
Фатимидтер дәуіріндегі ауыл ... ... ... ... болып қала берді. Тіпті XVIII ғ. дейін Египет ауыдцарында өз өмір
мұқгаждығына қажетті заттарды шаруалар өздері өсіріп, өңдеген. Сол ... ... ... ... да ... ... пен ... сияқгы, қолөнердің ауыл шаруашылығынан толық бөлініп кеткені
байқалмады. Қалалар, әдетте жеке қала ... ... ... бақшалар
мен егінді жерлермен қоршалған, бүл қала түрғындары азық-түлік мүқгаждығын
жөне қолөнер үшін шикізатты қамтамасыз еткен. Астана ... ... ... мал ... ... қала мен ауыл ... ... айналымы болып
жатты, әсіресе, Төменгі Египетте, бүл туралы алдыңғы ... ... ... ... ... ... ... қалалық қолөнер
тармақгарының өсуіне әсер етті, өйткені олар бүның нәтижесінде түрақгы
нарыққа ие ... ... ... ... ... оның ... өмір ... мен мүлік қауіпсіздігі деген шарттарының ... бір ... ... ... ... ... әкелді.
Бұған дәлел ретінде, Каир тұрғындарына арналған біраз артықшылыкден
айтылғанына ... ... ... сөздерін келтіруге болады:
"Тұрғындардың ішіндегі ешқайсысы сұлтаннан, тыңшылар мен сөз ... ... ... ... ... басқа біреудің байлығына
көз салмайтынына сенімді болған... Олардың байлығын санап, санаудан шаршап
кеттім, ... ... ... ... өмірді басқа ешбір жерде
көрмеппін"[35].
XI ғ. ... ... ... ... болды, бүдан
кейінгі кезеңдерде регресс өтіп, үлкен дағдарыс болды деп айтуға
болмайды. Мустансир кезіндегі "үлкен ... ... ... Египеттің экономикасына әсерін тигізгеніне сөз жоқ.
Египет қолөнері мен саудасына ... ... ... ... ғ. ... ... ... шиеленісуі одан да көп
зиян әкелді.
XII ғ. екінші жартысында мемлекет шаруашылығы қайтадан
нығайа түскенде, өндіріс саласында ... ... ... ... ... үстіне қойылған қатал бақылау,
халифтар өндірушілершің халін ойлау үшін емес, үстем тап
өкідцердің жагдайын ... үшін ... ... ... ... ... әлсіреткен салықгың өсуінен көруге болады,
яғни орталықтандырудың шектен шығуы біраз уақыттан ... ... ... ... ... ... Оған реакция ретінде XII ғ. басында
мемлекеттік ... ... ... жеке ... ... ... ... болған. Осыған ұқсас мемлекеттік тәртіп белгілеу процесінен ... мен ... да ... ... ... ... ... әлеуметтік құрылысы мен
оның дамуына келетін болсақ, бюрократияның өсуі және ... ... ... және ... ... байқалды.
Бірақ шектен тыс орталықтандырудың салдары уақыт өткен ... ... ... ықпалын тигізе бастайды. Соның нәтижесіңде XII ғ. басынан
бастап жеке әскери жер иеленушіліктің күшеюі көрініс адды. ... ... ... шығу ... ... мен саудада да байқалған.
Фатимидтер әулеті кезіндегі дін басылардың ... ... ... сол ... ... ... бір орталықтандыруының үйымдасқанын және
экономикалық базаның нығаюын көреміз.
Бюрократияға тоқгалатын болсақ, ... ... ... феодализация процесі иерархия шендерінің ... ... ... ... және де ... бір ... феодалдардан жеке феодалдарға айналудан ... ... ... бұл ... енді ғана ... жатты.
Әскери сословие қуатының өсуі және оның ішіндегі күрестің күшеюі, діни
шиеленіс пен ... ... ... ... ... ... әлсіреуі, крест жорықшыларының шабуыддары ... ... ... құлдырауына және басқарма жүйесінің
бұзылуына әкеледі. XII ғ. ортасындағы Египеттің феодалдық негізін ары қарай
дамытып, ... үшін ... пен ... ... ... ... ... қаупі, Салах ад-дин жүргізген қайта кұрудың формасын тез
жүргізуге себеп болды. Оның кезінде Египеттің өз ... ... ... ... ... ... ... соғыс ісіне бейімделді.
Сол кездегі догматтық ... ... келе ... ... ... ... Бұның бәрі жер рентасын төмендету ... ... ... ... ... шығу ... айналып, Египет феодализмінің одан әрі,
жоғары сатыға қарай бағытталуының себебі.
Қорыта келгенде, Фатимидтер дәуіріндегі Египет сол ... ... ... ... ... ... даму ... дамыған
феодалдық мемлекет болған. Бүл дәуір елдің толық саяси тәуелсіздігімен
сипатталады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Айру А. Феллахи ... Пер. с ... ... и ... М., ... лит., 1954. 180 ... Е.А. Мусульманское сектантство. (Ист. очерки). М., Изд. ... ... 100 ... А.Е. ... Хосров и исмаилизм. М., Изд. вост. лит., 1959. 289 с.
Византийская Книга Эпарха. [греч. текст]. ... ... [с. 5-42], ... ... М., Изд. ... лит., 1962. 295 ... ... Т. 3. Под ред. Н.А.Сидоровой. 1957. 896 с.
Ернштедт П.В. Коптские тексты Государственного Эрмитана. М.-Л., Изд. ... ... 1959. 191 ... Б.Н. ... ... ... М., МГУ, 1944. 152 ... Византии. В 3-х томах. М., "Наука", 1967. 1.2. 471 с.
Липшиц Е.Э. Очерки истории византийского ... и ... ... IX в. М.-Л., Изд. ... Наук ... 1961. 482 с.
Мец Адам. Мусульманский Ренессанс. (Пер. с нем. предисл. Д.Е.Бертельса).
Изд. 2-е. М., "Наука", 1973. 473 ... А. ... ... с основания до новейших времен. Пер. с нем. под
ред. Н.А.Медникова. Т. 1-4. Т. 2, 1985. 354 ... по ... ... ... и ... ССР. ч.І, ... 60 с.
-----------------------
[1] Шамс ад-дин Абу-л-Музаффар йусуф ибн Казаугли ... ибн ... - ... ... ... ... авторы - «Мират аз-заман фи марифат ал хулафа
ва-л-аййан» (Зеркало времен в ... о ... и ... людях)
[2] «Фатимийа» - шилтгік секта, оның мүшелері Али мен пайғамбардың қызы
Фатиманың балаларын имамдарға жатқызған.
«Хаттабийа» - ... ... ... ... Абу-л-Хаттаб. Ол алғышында
Джафар Садиктің кемекшісі болып, оны құдай деп ... ... ... ... Сол үшін ... оны ... салып, өлтірген. Хаттабтың
көптеген ізбасарлары ... ... ... - арабтардың Мағрибтің бір белігін белгілеуі, солтүстікте
Жерорта теңізінен, оңтүстіктегі ... ... ... Мец А., ... ... пер. с нем., С., 1966. — 109 ... Насир - и Хусрау, Сафар-Намэ, пер. и прим. Е. Э. Бертельса, М.-Л.,
1933. - 110-112 ... ... ... ... пер. и ... Е. Э. Бертельса, М. — Л.,
1933. — 114 б
[7] Lewis.В., Тhе Fatimids and the Route to India, ... - 52 ... ... de Lacy D.D.,A Short History of the Fatimid ... ... - 114 ... Весkеr С. Н.,Ibn Killis, - ЕI, II. - 423 б
[10] Саhеn СI., ... finance of army Fatimide ... ... 1972 XV - 182 ... ... ибн ... Книга назидания. Пер. М. А. Салье, М., 1958. - 49 б.
[12] Струве В.В., ... ... и ... и ... ... - "Вестник ЛГУ",
Л., 1963. № 20. 54-55 б.
[13] Семенова Л.А. Из истории Фатимидского Егапта. Очерки и ... ... 1974. 264 с.- ... ... И. П.., ... и аграрные отношения в Иране ХІП-ХГҮ
веков, М. — Л., 1960. - 238 ... ... А. Ю., ... общество Средней Азии и его торговля с
Восточной Европой, - "Материалы по истории ... ... ... ССР", ч. I, Л., 1992. - 27 ... ... Хусрау, Сафар-Намэ, пер. и прим. Е. Э. Бертельса, М. — Л.,
1933. - 95 ... ... ... ... пер. и ... Е. Э. ... М. — Л.,
1933. - 96 б.
[18] Насир-и Хусрау, Сафар-Намэ, пер. и прим. Е. Э. ... М. - ... - 124 ... Goitein S.D., A ... Sosiety. The Jewish ... of the
Arab World as Portrayes in the Documents of the Cairo Geniza, ... ... Berkeley and Los Angeles, 1967. - 85 ... Goitein S.D., A ... Sosiety. The Jewish ... of ... World as ... in the Documents of the Cairo Geniza, vol.
Ieconomic Foundations, Berkeley and Los Angeles, 1967. - 84 ... ... ... ... пер. и прим. Е. Э. Бертельса, М. — Л.,
1933. — 107 б.
[22] Goitein S.D., A ... Sosiety. The Jewish ... of ... World as ... in the ... of the Cairo Geniza, ... Foundations, Berkeley and Los Angeles, 1967. – 89-90 ... ... ... ... пер. и прим. Е. Э. Бертельса, М. — Л.,
1933. — 95 б.
[24] Насир-и Хусрау, ... пер. и ... Е. Э. ... М. — ... — 125 ... ... Хусрау, Сафар-Намэ, пер. и прим. Е. Э. Бертельса, М. — Л.,
1933. — 98б.
[26] Goitein S.D., A ... Sosiety. The Jewish ... of ... World as ... in the ... of the Cairo Geniza, vol.
Ieconomic Foundations, Berkeley and Los Angeles, 1967. – 76-79 ... Fyze A.A., Qadi an ... the Fayimid Jurist and Author, ... ... - бұл ... ... ... бар, бірақ өртүрлі
институтгы атаған: полиция және соның кдрамағындағы сот мекемесі.
[29] Ibn ... Annales ... ... -PIFAO, ... Hrbek J., Die Slawen im Dienste der ... - AO, 1953, XXI, ... б.
[31] Сол жерде. 154 б.
[32] "Кинана" - Мекканың облыстарында ... ... ірі араб араб ... бірі ... ... бөлігі әртүрлі уақыттарда Египет жерлеріне
көшіп отырған.
[33] Насир-и Хусрау, Сафар-Намэ, пер. и прим. Е. Э. ... М. - ... - 114-115 ... Насир-и Хусрау, Сафар-Намэ, пер. и прим. Е. Э. Бертельса, М. - ... - 125-126 ... ... ... ... пер. и ... Е. Э. ... М. - Л.,
1933. - 130 б.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Эволюциялық ілім3 бет
Банк және банк жүйесіне сипаттамма7 бет
Бейбарыс Сұлтан6 бет
Египет5 бет
Египет және Таяу Шығыста қалыптасқан геосаяси жағдай96 бет
Египет халқы және қазіргі әлеуметтік экономикалық жағдайы19 бет
Египет. Ежелгі египеттің өркениеті20 бет
Египетте мемлекетінің пайда болуы7 бет
Ежелгі Египеттің діні8 бет
Ежелгі шығыс мәдениеті туралы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь