Іле өңірінің ортағасырлық қалаларының заттай мәдениеті

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3
І.ТАРАУ Іле өңірінің мәдени ескерткіштері ... ... ... ... . 9

1.1. Ілеөңірі қалаларының бекіністері ... ... ... ... .. 9

1.2. Іле өңірінің тұрғын үй мекендері ... ... ... ... ...
16
ІІ.ТАРАУ Іле өңірінде жүргізілген қазба жұмыстар ... ... ...
21
2.1. Іле өңірінің керамикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ..
21
2.2. Іле өңірі қалаларының заттай мәдениеті ... ...

34
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
45
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... .
47
Іле өңірі Іле Алатауынан басталып Балхашқа дейін және Іле өзенінен Шу –Іле тауларына дейінгі аралықты алып жатқан кең алқап. Оның ұзындығы солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 350 шақырым, солтүстіктен оңтүстікке қарай 100-120 шақырым .
Іле өңірінде үлкенді-кішілі ондаған өзендер бар, солардың ішіндегі үлкендері: Қастек, Қарғалы, Шамалған, Қаскелең, Ақсай, Үлкен және Кіші Алматы, Талғар, Есік, Түрген, Қаратұрық, Шелек өзендері.
Іле өзенінің оң жағасы тік және биік, ал сол жағасы жайпақ, аласа болып келген.
Бұл аймақтың физико-географиялық және топырақ құрылымының сипаттамасы Р.И.Аболинде тұжырымды берілген. Оның 1963 жылы шыққан мақаласында: «Ауа райы, өсімдік және топырақ белдеулерін қарастыру кезінде біз географиялық жер бедерін ғана емес, сонымен бірге әрбір нақты аудан үшін ауылшаруашылық жағдайларын да айқындайтын тіршілік аймақтары туралы түсінік жинақтаймыз,»-делінген .
Іле өңірін зерттеуші бес тіршілік аймағын бөледі, олар:1. Жусанды боз дала; 2. Дәнді далалық аймақ; 3. Әртүрлі шөпті далалық аймақ; 4. Орманды немесе шабындық аймақ; 5. Биік тау етегіндегі аймақ.
1. Аболин Р.И. От пустынных степей Прибалхашья до снежных вершин Хан –Тенгри. // Илийская долина, ее припрда и ресурсы. Алма-Ата, 1963.
2. Агеева Е.И., Пацевия Г.И. Из истории оседлых поселений и городов Южно Казахстана. /Тр. ИИАЗ АН Каз.ССР. Алма-Ата, 1962. Т. 14
3. Акишев К.А. Зимовка – поселения и жилища древних усуней. //Изв. АН КазССР. Сер.обществ.наук. 1969. №1.
4. Байпаков К.М, Нуржанов А. Ұлы Жібек жолы және Ортағасырлық Қазақстан. Алматы. 1992.
5. Байпаков К.М. Раннесредневековые города и поселения Северо – Восточного Семиречья. // новое в археологии казахстана. Алма-Ата. 1968.
6. Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Некоторы итоги раскопок городища Жаксылык. //Последам древних культур Казахстана. Алма-Ата, 1970.
7. Бартольд В.В. Отчет о поездке в среднюю Азию с научной целью. 1893-1894 гг. //Соч. М., 1966. Т.4.
8. Бернштам А.Н. Историко – археологческие очерки Центрального Тянь-Шаня и Памиро –Алтая. //МИА. 1952. вып. 26.
9. Веразик Е.Е. Сельское жилище в Хорезме І-ХІҮ вв. М., 1976.
10. Воронина В.Л. Бронзы Ахсикета из коллекции А.И. Смирнова. //Средняя Азия в древновсти и средневековие. М., 1977.
11. Гамбург Б.С. К характеристике орудний земледельцев Ферганской долины т Ташкентского оазиса канца ХІХ – первой четверти ХХ в. //Хозяйственно-культурные традиции народов Средней Азии и Казахстана. М., 1975.
12. Горячева В.Д., Береналиев О. Раскопки Краснореченского городища. //Археологические открытия 1978 города. М., 1978. М., 1979.
13. Гульяев С.О. О древностях, открываемых в кирнгизской степи. //Вест. РГО. 1953. Ч.8.Отд. 7.
14. Ерзакович Л.Б. О позднесренвековом городиче Аспара. //Новое в археологии Казахстана.и Алма-Ата, 1968.
15. История Казахской ССР. Алма-Ата, 1977. Т.І.
16. Кожемяко П.Н. Оседлые поселения Таласской долины. //Археологические памятники Таласской долины. Ф., 1963.,
17. Кожемяко П.Н. Раннесредневековые города и поселения Чуйской долины. Фрунзе, 1959. табл. ХІІІ.
18. Кожемяко П.Н. Раскопки жилищ горожан Х-ХІІ вв. на Краснореченском городище. //Древняя и раннесредневековая культура Киргизстана. Фрунзе, 1967.
19. Колчин Б.А., Круг О.А. Физическое моделирование ... //Археология и естественные науки. М., 1965.
20. Леньков В.Д. Металлургия и металлообработка у чжур-чженей в ХІІ в. Новосибирск, 1974.
21. Линдер И.М. Шахматы на Руси. М., 1975.
22. Маргулан А.Х. Из истории городов и строительного искусства древнего казахстана. Алма-Ата, 1950. С.60.
23. Массон В.М. экономика и социальный строй древних обществ. Л., 1976.
24. Неразик Е.Е. Сельские поселения Афригидского Хорезма. М., 1966.
25. Нурмуханбетов Б.Н., Савельева Т.В. Отчет о работе Талгарского отряда Алма-Атинской археологической
        
        КАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
«Іле өңірінің ортағасырлық қалаларының
заттай ... |3 ... |Іле ... ... ескерткіштері................. |9 |
|1.1. ... ... ... |9 ... |Іле ... тұрғын үй мекендері...................|16 |
|ІІ-ТАРАУ |Іле өңірінде жүргізілген қазба жұмыстар...........|21 |
|2.1. |Іле ... |21 |
| ... | ... |Іле ... ... ... ... |34 |
| | | ... ... | ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ..................... |47 |
КІРІСПЕ
Іле өңірі Іле ... ... ... ... және Іле ... –Іле тауларына дейінгі аралықты алып жатқан кең ... Оның ... ... қарай 350 шақырым, солтүстіктен
оңтүстікке қарай 100-120 ... ... ... ... ... бар, солардың ішіндегі
үлкендері: Қастек, Қарғалы, Шамалған, Қаскелең, Ақсай, Үлкен және ... ... ... ... Қаратұрық, Шелек өзендері.
Іле өзенінің оң жағасы тік және биік, ал сол ... ... ... ... ... ... және ... құрылымының
сипаттамасы Р.И.Аболинде тұжырымды берілген. Оның 1963 жылы ... «Ауа ... ... және ... ... ... кезінде
біз географиялық жер бедерін ғана емес, сонымен бірге әрбір нақты ... ... ... да айқындайтын тіршілік аймақтары туралы
түсінік жинақтаймыз,»-делінген[2].
Іле өңірін зерттеуші бес тіршілік аймағын бөледі, ... ... ... 2. ... ... ... 3. Әртүрлі шөпті далалық ... ... ... ... аймақ; 5. Биік тау етегіндегі аймақ.
Адам баласы Іле алқабын ерте тас дәуірінде игере бастаған. ... ... ерте тас ... заттары табылған.
Қола дәуірінің обалары мен мекен-жайлары туралы деректер бұдан да
мол. Шу-Іле тауларында ... ... Іле ... ... ... мен ... ашылып зерттелді. Мұндағы қола дәуірі біздің
заманымыздан ... XI-X ... сай ... ... дейінгі III ғасыр мен біздің дәуіріміздегі
IIIғасыр ... ... ... ... ... ... ... бастағаны мемлекеттің нышаны пайда болғаны байқалады. Бұл
жайлы археолог К.К.Ақышев жазған болатын[3].
Іле алқабында алғашқы қалалар ... бола ... ... VIII
ғасырдың аяқ шені. Бұл кезде орасан зор алқапты небәрі бірнеше қалалар ... ... бар ... Іле ... Орта ... ертедегі қала
орталықтарынан қашық болды[5], сондықтан мұнда қоныстар кеш ... ... ... ... өлшеусіз роль атқарды.
Алқаптағы ең ірі қалалар жазба ескерткіштерде жазылған қалалар
болды. Олар ... ... ... ... ... ... шығысындағы Дунгановка селосының орнында тұрған ... ... ... ... ... көне үйінділер
делініп келген, қазіргі ... ... ... Көктал ауылы
орналасқан жердегі Иланбалық.
Өзге қалалардың ... ... ... ... дегенмен
ғалымдар олардың қалдықтарын тауып зерттеп жүр. ... ... ... ... ... ... бар. ... Алматының орнында, Кіші және Үлкен
Алматы, Есентай, Ақсай өзендерінің жағалауында бірнеше ... ... ... ... 1979 ... бері ... ... сала отырып,
бірнеше жыл бойы Талғар археологиялық отрчяды Іле ... ... орта ... аса ірі ... ... ... ... қаласының орнында қазба жұмыстарын жүргізіп келеді.
Іле өңірі ортағасырлық қалаларының «заттай мәдениеті» тақырыбының
маңыздылығы ортағасырлық елді мекендер мен ... ... болу ... және де ... және Орта Азия археологиясында ... бірі ... ... Алатауының бөктерлеріндегі тұрақты және қалалық ... ... ... ... Қазақстан археологиясының
барлық тарихнамасы сияқты екі үлкен кезеңге ... ... ... ... ... ортағасырлық ескерткіштері туралы алғашқы ... ... ... ... ... ... ... общества» деген жазбасында ... ... ... қысқа ескертпелері бар[7].
1856-1857 жылдары Ш.Ш.Уәлиханов Іле аймағына екі рет келді. ... ... ... ... ... ел ... қорғаны» деп
атап кеткен ескерткішті атады: Бұл Талғар қаласының атының біреуі еді[8].
Жетісудың ортағасырлық ... мен ... ... осы ... ... ... ... орын алды.Оның еңбегі
Қазақстанның ортағасырлық мәдениетін зерттеуде жаңа кезеңнің басы ... ( ... о ... в ... Азию с ... ... ... гг([9],-
деп аталады.
Ал хх ғасырдың басында Іле өңірінен табылған кездейсоқ заттар тура
археологиялық басылымдарда хабарламалар паййда бола ... ... ... бірден жете қойған жоқ. 1920 жылы
Қазақстан және Орта Азия территориясындағы ескерткіштерді зерттеу ... ... ... етіп ... ... комитеті құрылды. Комитеттің
жақын арадағы істерін В.В. Бартольд анықтады.
20-30 жылдарда ... ... орта ... жататын кездейсоқ заттар
табылды. Ал 1935 жылы ... « ... ... ... еңбегі жарық көрді.
1939 жылдан А.Н. ... ... ... археологиялық
экспедициясы Жетісу бойында жұмыс істейи бастады.
1946 жылы Қазақ ССР Ғылым Академиясы құрылды. Тарих, археология ... ... ... ... Осы уақыттан бастап археология бөлімі
республика территориясында археологиялық жұмыстарды ... ... ... ... ірі ... бірі ... картасының шығуы болды. Мұнда 1960 жылға ... ... ... ... жылы Қ.А. Ақышевтің басшылығымен тұрғылықтары және ... ... ... ... экспедицияның құрамына кіретін
арнаулы отряд құрылды. Жаңа ескерткіштерді жоспарлы түрде іздеу мен қазу
жұмыстары ... ... ... ... елді ... ... мұның ішінде Іле өңірі территориясына арналған К.М.Байпақов 1966
жылы кандидаттық диссертация қорғады[11].
1967-1968 жылдары отряд Жақсылық елді ... 1968 және ... ... ... ... жұмыстарын жүргізді.
1955 жылдан қазірге дейін Талғар қаласында доцент И. И. Копыловтың
басшылығымен Абай ... ... ... ... ... студенттері археологиялық практикадан өтіп жүр.
1979 жылдан бастап басында Жетісу кейіннен ... ... ... ... ... басшылығымен
ортағасырлық отряд жұмыс істеуде.Көп жылдарғы зерттеулерге қарап ... ... ... ... ашылды деп айта алмаймыз,
көпшілігі әлі де зерттеуді қажет етеді.
«Іле өңірінің ортағасырлық қалаларының ... ... ... ... алып оны ... ... ... мақсатым осы өңірде ... ... ... ... кезінде табылған заттай деректерді
жүйелеп, реттеп және оларды топқа бөліп осы ... ... ... ... көрсету болды.
Жұмыс осы уақытқа дейінгі Іле өңіріндегі жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... анықтамалары негізнде жазылды . Сонымен ... ... ... Ғылым Академиясының Ә.Ғ.Марғұлан атындағы
археология институтының музейінің және осы институт архивінің материалдары
пайдаланылды.
Диплом жұмысы кіріспеден,үш ... және ... ... тарау «Іле өңірі қалаларының үйлері, бекіністері». Мұнда Іле ... ... мен ... ... беріледі. Қалардың ішінде
Талғар қаласына жеке тоқталып, мұның әр бекіністері мен ... ... ... ... ... „Іле өңірі қалаларының керамикасы“.
Бұл тарауда өңірдің керамикасына – қыш ... ... ... ... ... және ... ... мен жасалу
жолы, жасау құрамына қарай түрге бөліп қарасты-рылады.
Ал ... ... ... ... ... ... Бұл тарауда осы өңірдің заттай мәдениеті: темірден,
әйнектен, тастан, мал ... мен ... ... ... ... еңбек құралдары, қару-жарақтар, ат ... ... ... ... қосымшада ортағасырлық ескерткіштердің
картасы ... ... ... ... ... ... берілген.
І. ТАРАУ. Іле өңірінің мәдени ескерткіштері.
1.1. ІЛЕ ӨҢІРІ ҚАЛАЛАРЫНЫҢ БЕКІНІСТЕРІ.
Көне жайлар қалдықтарын қоғамдағы әлеуметтік ... және ... ... ... ... көзі ... ... кеңінен қолданылады
Тұрғын үйдің өзін „үй салу техникасының көмегімен жүзеге асатын және
қоғамдық бірлікті нақты орта мен ... ... ... ... сақтауға қажетті жағдайлармен мүмкіндігінше ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
тапсырыс“[12], - деп қарастыруға болады.
Дегенмен, археологиялық материалдардың ерекшелігі одан ... тек ... ... мен ошақтардың сипаттамасын ғана
бере ... ... ... Көп жағдайларда қирағандарды қалпына келтіруге
тура келеді, ол үшін топографиясын жасау ... ... ... үй ... ... ... пайдаланылады[13].
Орта Азия мен Қазақстанның археологтары орта ... қала ... ... зор ... жүргізіп, қыруар материал жинады. Хорезмнің
ауылдық бөліктеріндегі тұрғын үй жағдайлары зерттеумен байланысты ... ... ... ... ... ... мен ... соңдылығы жағынан бұл саладағы тұңғыш зерттеу еңбегі болып
табылатын Е.Е.Неразиктің монографиясы ерекше маңызды роль ... ... ... да ... де ... ортағасырлық үй
–жайлар жөнінде материалдар жеткілікті. Отырарда, Оңтүстік Қазақстандағы
басқа да ... ... ... ... кең ... қазба
жұмыстары аса бай мәліметтер береді, оның ... ... ... ... де аз ... ... үй-жай жағдайларын зерттеудің кейбір нәтижелері
бірқатар монографияларда да беріледі.
Жаңадан жиналған археологиялық материалдар зерттеліп жатқан ... ... ... жасауға жол ашпақ.
Қазақстан Республикасының Ұлттық Ғылым Академиясының археологиялық
экспедициясы бірнеше жылдардан бері ... ... ... ... ... Іле Алатауының етегінде, Талғар өзенінің оң жағалауында орналасқан.
Талғар қаласының орны бүгінде жан-жақты мүліктен дуалмен қошалған төрт
бұрышты алаң түрінде ... ... ... 9 ... ... ... және бұрыш бұрышында мұнаралары болған. Дуалдың іргесінен қазылған
терең ор еткен.
Талғардағы ... ... ... ХІІІ ... ... ... ... алғаннан кейін әлсірей бастады, ХІІІ ғасырдың ... қала өмір ... ... ... жүргізілген қазба жұмыстары нәтижесінде алынған
материалдарға тоқталайық. Мұнда 3200 шарншы метрдей жер тұтастай ашылды. ... ... ... ... ғасырдың басына жатқызылды.
Әр бекініске /усадьба/ жеке-жеке тоқталайық.
Бекініс /усадьба/ І - өзеннің жар қабағында орналасқан ... ... ... ... шайылып, жақсы сақталынған. Бұл бекіністен ... ... ... ... ... -13,5 ... ... екіншісі –
шаруашылық бөлме - 2,7 шаршы метр.
Бөлме 1. /2,7х1,0 м./ – шығыстан батысқа қарай созылған, 2 ... метр ... ... ... ... бөлме.
Бөлме 2. /5х2,7 м./ - ... ... ... бөлме.
Солтүстіктегі керегесін бойлай екі тандырлы сәкі бар. Ал оңтүстігіндегі
қабырға тұрғын ... мен ... ... бөліп тұр, едені тастан
төселген. Еденнің бойында, бөлменің нақ ортасында ошақтың орны ... ... ... есіктің ілгегі тәріздес темір зат табылды. Сонымен
қатар бекіністен табылған заттар қатарында шыны ыдыстың түбінің сынығы бар.
Қыш ... өте ... ... қалпына келтіру мүмкін емес. Бекініс ХІ-ХІІІ
ғасыр басына ... ІІ. Аула және ... ... ... ... ... ... бар. Біріншісі оңтүстік қабырғаның ... ... ... ... Бұл есік ... негізгі жолына апарады. Екінші есік - өзен
жағасандағы кішкене ғана көшеге шығарады.
Бекіністер 7 бөлме бар[17]. Осы 7 ... ... ... бөлмелер, ал
қалғандары қойма үшін пайдаланылған.
Бөлме 5. /өлшемі 13х4 м./ төртбұрышты, қабырғаларының ... және ... /0,6 ... ... және ... 0,8 ... биіктіктері
– 0,3 метрден 0,6 метрге дейін. Бөлменің шамамен ортасында ашық ошақ ... ... ... м, ... ... формада. Лшақ – көмір
мен күлге ьолған. Бөлменің солтүстік – ... ... ... мойнының
диаметрі 0,5 м хум көмілген. Бұл ... ені 0,7 метр есік ... ... ... 6. /өлшемі 3,7х4,0 м./ төртбұрышты. Бастапқы қабырғаларының
қалыңдығы 0,6 метр. Ішкі қабырғаларының қалыңдығы 0,2 м. Ол ... ... ... ... ... тұр. ... ... биіктігі 0,25-0,6 м.
Бөлменің көп бөлігін биіктігі 0,45 м. 3 тандырмен сәкі ... алып ... ... ...... ... ... және солтүстік қабырғасын
бойлай орналасқан. Тандырдың диаметрі – 0,65 және 0,45 м, ... -0,4 және 0,22 ... ... ені 0,7 ... ал ... қабырғада ені 0,6 метрлік
екі есіктің орны бар.
Сәкі мен оңтүстік қабырғаға аралығынан еден үстінде жатқан 6 борсықтың
бас ... ... ... да ... ... ... ... ас пісіретін
екі көлбеу ілмекке ұқсас құлағы бар қазан жатты.
Сәкі үстінде тандырдың ... ... ... пен ... ... ... табылды. Солтүстік қабырғадағы сәкінің айналасында, бөлме
едендегі кірпіш сынықтарының ... екі ... ... ... ... тура ... кіре берісте әдемі темір ыдыстың иінінің сынығы мен темір
пышақ ... 7. ... 3,6х3,9 м./ бұл да ... ... Бұл бөлменің алдыңғы
бөлмелер сияқты емес үш есіктің орыны бар. Біреуі оңтүстік ... ... 0,6 ... ... – батыс қабырғада, ал үшіншісі – ... ауыз ... ... орналасқан. Соңғы екі есіктік ені ... ... және ... ... ... бір ғана үлкен бөлме
болғандығын тазалау кезінде көрінді. Кейіннен оны ... ... ... ... онды ... ... жүргізілген: ескі
ошақтың орнына құрылыс материалдарының ... ... ал ...... ... ... және оған жаңадан ошақ орнатылған.
Енді ... ... 0,2-0,25 метр ... бөлінген. Ас үйі қарсы
бұрышқа салынды, ал үстінде тандыры бар сәкілер оңтүстік – шығыс ... ... оған ... ... ... қойма орналасқан.
Бөлме 3- бұл қамба. Жалпы ауданы 32 шаршы метр /7,9х4 м./. ... ... 4 ... ... барлығының өлшемі шамамен, бірдей
дерлік 2,5х1,06 м, 2,5х1,7 м, 2,5х1,8 және 1,7х2,5 м, ал ... ... үшеу – 2,0х0,5 м, 1,0х0,7 м, және 0,7х1,0 м. ... ... ... ... қаланған. Бөліктің биіктігі 0,2-0,8
м, қалыңдығы 0,4-0,5 м.
Бөлме 4 /4х3 м./ - ... ... ...... бұрышынан
батыс қабырғаны бойлай орналасқан қамба бар, ... ... ... – 0,22 ... 8 ... м./ - мал ... қора ... қолданылған. Шығыс
қабырғада ені 2 метрлік есік оны ... ... тұр. ... ... бас ... және ... ... ірі мүйізді малдың жылқының
сүйектері табылды.
Бөлме 9 /3,7х3,5 м./ - ... ... ... ... бойынан
еденнен ағаш конструкцияларының қалдықтары табылды, ал солтүстік қабырғаның
бойынан қол ... қою үшін ... ... ... ... ... бөлігінде жан жағынан барлығы қоршалған. Ауданы 180
шаршы ... аула алып ... ... ... ... ... ... ірі тастардан қаланған. Қоршаудың қалыңдығы 0,8-1,0 м.
Қоршаудың оңтүстік жағы ... ... ... биіктігі 1,3 м, мұның 0,6
– 0,8 метрі төрт қатар тас қалау, ал қоршаудың ... ... ... ... бет жағы сары түсті тұрғын бөлменің еденінен кішкене
төмендеу. Бекініске кірер есіктен оңға ... ... ... 4 ... қоршау орналасқан. Біріншісі /12/ - 5,9х3,0 м, екіншісі де осындай
өлшемде. /13/, кірер есік батыс қабырғада. ... ... - 6,4х3,2 ... ... ... есігі солтүстік қабырғада. Ауланың оңтүстік –
шығыс бөлігінің өлшемі 6,9х4,3 м, 10 бөлме /помещение/ алып ... ... түйе ... үшін ... болуы керек. Остеологиялық материалдарға
қарап, бекініс тұрғындарының ... ... ... ... Табылған
сүйектердің ішінде жылқының, түйенің, сиырдың, қой-қозы, ешкі және басқа да
малдардың сүйектері болды.
Ал ... ... ... ... және ... түспен
жылтыратып боялған керамикалар шықты. Тостағанның сақина тәріздес түбі қызы-
қоңыр өрнекпен мөлдір етіп өрнектелген. Мұндай ыдыс ХІ-ХІІІ ... ... ... ... ... ... ... мен
Талғардың бұған дейінгі қазбаларынан алынған ыдыстардың жинағына ұқсас[18].
Бұл Талған қаласының бекінісін ХІ-ХІІІ ғасырдың басы деп ... ... ІІІ. ... ... мен ... тұрады. ІІ және ІІІ
бекіністер арасында ені 1,2-1,4 м, ұзындығы 15 метрлік өтпе бар. Бұл ... ... ... ал ... ... ... 7 ... бар /14-20/. Мұның екеуінде /14-15/ тандыры бар, ... ... ... ... ... ... ІҮ. ... 290 шаршы метр. Алдыңғы қызылғандардан ерекшелігі
мұнда екі тұрғын комплекс пен ... 72 ... ... ... бар. ... ... ... бірге мұнда да мал қамайтын сырты қоршалған
ауласы бар.
І-ІІІ бекіністерден ерекшелігі ұзын ... ... ... ... ... ... ... жағында, ал аула солтүстік
жағында орналасқан. І-ІІІ бекіністерден келесі бір ...... мал ... қоршаудан басқа тұрғын үй бар. Бекіністің
шығыс ... ІҮ және Ү ... ... - қалыңдығы 0,7 -0,9 м, тас пен
балшықтан соғылған, оңтүстігінде ІІІ – ІҮ ... ... тұр 0,5 -0,6 ... ... қаланған.
Үй 5 бөлмеден тұрады. Ортасындағы 31 бөлме тұрғын бөлме, оның ... м, 33 ... есік ... астық қоймасына өтуге болады. Бөлмеде
барлық қабырғалар жақсы сақталған. /0.55 метрден 0,97 метр/.
Солтүстік ... ... ... үй бар, ол ... бөлме 38 /3,5х1,9 м./
мен ас үйден тұрады. Бекініс барлық жағынан қоршалған.
Бекініс Ү. Ауданы 296 шаршы метр. ... ... ... ... ... үйі мен ... ал ... тұрғын және шаруашылық
құрылыстары.
Бекініс ҮІ. ... 390 ... ... ... ... ... және
шаруашылық құрылыстары орналасқан, ал шығыста мал және ат қамайтын аула.
/52,53/
Бекініс ҮІІІ. ... ... ... ... емес – 148 ... Үй – ... және шаруашылық бөлмелерден тұрады, және де мал ... бар ... ... Ауданы 92 шаршы метр. ҮІІ бекіністен солтүстікте
орналасқан. ... ... аула мен мал ... ... бар /68 ,67 ... ...... және шаруашылық бөлмесі /65, 66./.
Бекініс ІХ. Ауданы 238 шаршы метр. Бекіністе – тұрғын және ... 70м./ ... бар үй және аула /72/ бар. Үй екі ... Х. ... 370 ... метр. Батыс бөлігінде комплекс пен
шаруашылық бөлме, ал шығысында мал қора мен ... ХІ ... ... ... ... ... шаруашылық орналасқан.
Шығысында шаруашылық құрылыстары мен аула, ал батысында тұрғын комплекс.
Ауладан киіз ... орны ... Бұл аула ... ... ... ... 4,3 метрлік жер, жан - жағы ірі тастармен қаланған. Ішкі
жағынан ... ... ... 5,2 м, ... ... ені 0,7 метр ... ... батысқа қараған тағы да бір диаметрі 2,4 метрлік үй орны
тазаланды, мұның да айналасы ... ... ... ... ... ... жеке қабырғанын кесіктері мен бөлме қалдықтары табылды.
Бөлменің бір бұрышынан екі құлақты қазан мен қыш ... ... ... оңтүстік –батсықа қарай тағы да бір бекіністің құрылыс
конструкциясы ... ... ХІІ. ... 165 шаршы метр, толықтай
қазылған, 8 бөлмесі бар. /86-94/.
Х-ХІІ бекіністерді қазу кезінде көп мөлшерде қыш ыдыстар, металдан ... және де ... пен ... ... заттар табылды. Осы
бекіністердің қазу ... ... ... ... қаласының І-ІХ
бекіністерінің және басқа да ... ... ... табылған заттарға ұқсас. Бұл Х-ХІІ бекіністердің ... ... ... Іле ... ... үй ... тұрғын жай Жақсылық елді мекенін қазу жұмысынан белгілі. Жалпы
жүргізілген жердің ауданы 540 шаршы метрн, яғни ... ... ... ... Х-ХІІІ ғасырларға жатқызылады[19].
Құрылыс комплексі 20 бөлмеден тұрады. Мұның 14 толықтай қалғаны
жартылай ашылды. Бұл ... бір және көп ... үйге ... ... 44 және 48 ... метрлік екі үй орталық болып есептеледі.
І – үй. Екі ошақпен жылытылады, ошақтар солтүстік шығыс қабырғада,
төртбұрышты, өлшемі ... м, шикі ... бір ... етіп ... ...... күл ... бөлменің ортасына таман ені мен тереңдігі 0,2 метр ор бар.
Мұнда бөлмені екі ... ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
2 – үй. /бөлме 14/. Бұл да бір бөлмелі. Ені 0,8 ... ... ... ... ... ... ... дерлік шаруашылық шұңқыры тазаланды.
Бөлме 1 және 14-тен оңға қарай орналасқан ... екі жеке ... – үй. Төрт ... ... /2-8/. ... ... ені 1,8 м тар ... 2 – 4 бөлмелер жеке, ал 5 бөлме - өтпе бөлме, 2-бөлменің ... ... ... ... 4,1х5,0 м ... ... Бұл бөлмеде шаруашылық -
өндіруші комплекс орналасқан. 3-5 ... ... ... Полдарынан
шаруашылық шұңқырлары тазаланды.
4-үй ұзындығы 5,5 м, ені 1,3 метрлік ... ішкі ... Ас ... ... ... ... 7,7 шаршы метр.
Мұнда үш ... ... ошақ және ... бұрышта бір ошақ болды. Бөлменің
еденінен 10 см қалыңдықта күл табылды. 8-9 бөлмелер өтпелі, ол 10 және ... ... ... ... біз ... ... ... ортағасырлық қалаларының
бекіністерінің ұқсастықтарын шектес, көршілес территориялардан іздеуге
болады.
Талғар бекіністері құрылыс техникалары мен құрылыс ... ... ... ... ... көп ... ... Речка және Оровск селосындағы Ақтөбе[20] ... ... ... ... архитектурасы және құрылысында ерекшеліктер
бар, көбінесе климаттық ... пен ... ... ... ... ... тұрғын үйлерін жерге тереңірек салуға
мәжбүр етті, ал ауланың үлкендігі мал мен ... ... ... ... мен Орталық Тянь-Шанның маңындағы үлкен мао қамайтын аула
қоршауы бар тұрғын комплексі біздің ... ... ... ... ... ІІ ... алді ... тұрғын және шаруашылық
бөлмелері, сонымен қатар мал ... ... ... ... ... Бұл елді мекен І-ІҮ ғасырларға жатқызылады[21].
Талғардағы мекен – ... ... ... ... ... ... орта ... ерекше дамыған. Бұл кезде сондай-ақ Кетпен тауының
ертедегі Сүмбе қаласын сауда да тас ... ... ... ... алқабындағы отырықшы және жартылай отырықшы ... ... да ... ... ... атап ... ... зор. Олардың
қыстауларының жобаларына назар аударар болсақ, мұнда ... ... бері ... келе жатқан, күні кешегі малшылар өміріне
тән принцип – тұрғын үйді мал қоралары мен ... ... ... ... көрінеді[23].
Жаңадан жүргізілген қазба жұмыстары аулалардың ішкі құрылымы ... ... ... Бұлардың тек бос жатқан алң, мал ұстайтын ... ... ірі қара мен мал уақ ... ... бөлек-бөлек орындарығ ат
ұстайтын орныбар, төл ... ... ... ... күрделі кшен
екені анықталды[24].
Осы тұрғыдан алғанда, тұрғын үйлері мен мал ... ... ... ... ... ... саналатын қазақтар қыстауларының көз
жүргіртудің мәні зор.
Тұрғын үй мен қоршау ауланы жалғастырып салу ... ... ... тән, ... да өзі орта ... Іле ... және қала тіршілігінде көшпелі тұрмыс дәстүрлерінің ... ... тағы ... ... үй ... мен киіз үйлердің қатар
қолданылуы. Мұндай мысалдар аз емес. Мәселен, ... ... Х-ХІ ... ... орынын қазған кезде ауласынан киіз ... ... ... ... ... ... ... белгілі болып отырғандай, олар ұзақ уақыт бойы тұрақты тұрғын
үйлермен қоса киіз үйлерді де пайдаланып отырған[26].
Сонымен, Іле ... ... ... екі түрі ... деп
айта аламыз. Оның бірі киіз үймен бірге де, екіншісі киіз үйсіз. Тұрғын
бөлігі екі не одан да көп ... және екі – үш ... ... ... ... ... ошақ орналасқан, ал шаруашылық бөлмелерінде азық-
түлік сақтайтын қоймалар болған. ... ... ... ... ... да ... Бірқатар үйлерде оның көлемді болуы астықтың бір
бөлігі сатуға арналғанын айғақтады.
Орта ғасырдағы Талғардың мекен – жайларын ... ... ... ... мал өсіру болып келген аудандардағы қалалар мен отырықшы ... ... ... ... процесін бағдарлауға мүмкіндік береді.
Ал Жақсылық елді ... ... ... ... ... ... тұрғын жайдың құрылысымен танысамыз.
Жақсылық селолық тұрғын жайы және басқа да осы ... ... ... Хорезмінің селолық елді мекендерінің арасында
ұқсастықтар өте көп[27].
ІІ. ТАРАУ. Іле ... ... ... ... ІЛЕ ... ... КЕРАМИКАСЫ.
Қалалардың пайда болуы мен дамуы орта ғасырлық Қазақстанның әлеуметтік-
экономикалық өміріндегі аса ... ... ... ... олар ... мен ... ... болған еді.
Қаладағы қолөнердің жетекші салалары құмырашылық өндірісін шыны жасау,
метал қорыту мен ... ... ... ... ... сияқты
кәсіптер болды.
Қолөнер жөнінде мәлеметтер жазба деректемелерде ... мен елді ... ... ... ... ... ... негізгісі керамика – қыш ыдыс болып табылды.
Керамикаларды негізінен үш хронологиялық кезеңге бөлеміз:
1. ҮІІІ ғасыр аяғы – Х ... ... Х ... аяғы – ХІІІ ... ... ХІІІ ғасыр аяғы – ХІҮ ғасырдың басы;
Морфологиялық, сапалық және сандық сипаттамалар классификациялауға негіз
бола алады.
Ю.А. Заднепровскийдің Үзген ІІ және ... ІІІ ... қазу ... ... ... ... ... болды[29]. Топ – класс
– түр – подтип.
Қазақстан территориясының түрлі аймақтарындағы керамикалардың өзіндік
сипаттары ... ... ... ... екі ... ... ... стонокты деп бөлуге болады. Сонымен қатар технологиялық екінші қайтара
жасаудың да белгілері бар: жылтырату, бояу, ... соғу және ... ... ... алу ... ... ... болды. Ал иіні,
мойыны, формасы сонымен ... ... ... ... қарай
/подтип/ түр ішінде түрге бөлінеді[30].
Талғар, Лавар, Шелек, Тастықора, Қастек, Алматы, Жақсылық ... мен ... ... ... түрі мен ... ... Арнаулы және өрнектерінің сипаты мен жасалу жолы және ... ... ... 7 ... бөлінеді:
I. Жапсырма қолайсыз керамика.
II. Шығырда жасалған ас үй керамикасы.
III. Шығырда жасалған шаруашылықта ұсталатын ыдыстар.
IV. Хумдар.
V. Боялған ... ... ... ... ... ... зат /су ... көзе т.б./.
VII. Құрылыс материалдары /күйдірілген кірпіш, тандырдың материалдары/.
ҮІІІ ғасырдщың аяғы – Х ғасырдың басының керамикалары Лавар ... ... ... ... ... ... және шурф/ және Жақсылықта
жүргізілген қазба ... ... Бұл ... ... ... ... жапсырма және ас үй керамикасы ... Ал ... жоқ. ... ... ... ... бүтіндері аз.
Кермиканың бірінші түрі – жапсырма ас үй ыдыстары: қазан, құты, ... - ... Бұл ... ... ... ... қолданылды.
Осы бірінші түрге жеке-жеке тоқталсақ:
Қазан – ас үй ыдыстарының ... көп ... ... ... өзі
ауызының әртүрлілігіне байланысты бірнеше подтипке бөлінеді.
Құты. Құлағы немесе ұстағышы жоқ ... ... ... цилиндр
формалы, иіні кеңейіп түбіне қарай иіледі. Түбі тегіс, аузы әртүрлі болып
келеді.
Таба. ... түбі ... ... диаметрі 16-дан 27 мс-ге дейін,
ал қабырғасының биіктігі 3,5-4 см. Ал ... тік ... ... ізі ... табылған жапсырма керамикаларға Іле өңірінің Жақсылық
қаласының алынған керамикалар жиынтығы ... ... ... ... ... технологиялық еркешелігіне қарай ғана бөлуге
болады. Олардың барлығы көзеші дөңгелегінзе жасалған, жапсырма керамикадан
аздаған ... ... ... ... ... ... және Шу өңірінің, Оңтүстік
Қазақстан[32], Пенжикенттің[33] қазандарына ұқсас.
Керамиканың ... түрі – ... ... ... ... әр түрлі
болып келеді. Қызғылт, сары бояулармен боялған, жақсы араласқан балшықтан
көзеші ... ... және де ... ... ... қатар
бұлардың бетіндегі оюлары да әртүрлі.
Су құятын құмыралар, биіктігі 0,4-0,5 м, түбі дөңгелек, мойны өте биік
емес, ... ... ... ... ... ... керамикаларды зерттеушілер ІХ-Х ғасырда
Жетісу керамикасында ҮІ – ҮІІІ ... ... ... ... ... ... дәлелдермен салыстырды[34].
Карамиканың төртінші түрі –хумдар. Хумдар – тығыз балшықтан, күйдіріліп
жасалды. Хумның егізгі биіктігі 0,5-0,8 м, ... ... 0,2-0,3 ... ... Шу ... да бар. Бұл ... ... жатқызылады[35].
Келі – ашық конус типтес ыдыс, биіктігі 20-25 см, аузының диаметрі 15-
20 см, түбі 10-12 см.
Саптыаяқ – ... ... ... ... бар ... жапсырып жасалған
археологиялық бүтін ыдыстардың ... ... Шу ... ... тән ... мен ... ... жоқ[36].
Фляжка – Шелек қаласында жүргізілген қазбадан табылды. Дөңгелек иіні
археологиялық бүтін ыдыс, мойынының диаметрі 2,5 см. ... мен ... ... ... ... жаспырылған.
Астау – дәстүрлі ыдыс, орта ғасырлық кең ... ... ... Батыс Жетісуда[37] және Қазақстанның Оңтүстігінде[38] бар.
Дастархан немесе балшықтан жасалған тамақ ішуге ... ... ... дастархандары Шу өңірінің дастархандарына ұқсас.
А.Н. Бернштам саздан ... ... ... столдарды әсемдеу
техникасын ағашқа ою өрнегімен байланыстыра отырып бөледі, ағашқа ою ... ... ... соң ... ... ... ... мен Орта
Азияға тарады.
Х ғасыр – ХІІІ ғасыр басы, керамикасы.
Алдыңғы кезеңнің керамикасынан айырмашылығы бұлар көзеші ... тек ... ... ... ғана ... ... жапсырылды.
Екінші хронологиялық кезеңнің керамикасы 6 түрге бөлінді. /ІІ-ҮІІ/.
Түр ІІ – ас үй ... – ұсақ тас ... ... ... ... ... ... түсті болып келеді. Қазандардың ... ... ... ... ... Көп ... екі тік ... тәрізді дөңгелектенген
ұстағыштары бар, тағы да ілмек тәрізді бұралған ұстағышы бар.
Шелек қаласында және ... елді ... ... ... ... ... ай ... жапсырма ұстағыштары табылды.
Талғар материалдарынан талас және Шу өңірінің қазандарына тән тік
үшбұрышты ұстағыш ...... екі түрі ... ... және су таситын.
Бұл уақытта 300 және антропоморфтық жапсырма көзелер жоғалады. Көзелер енді
арнаулы толқынды сызықты өрнектермен өрнектеледі.
Көзелер ... ... ... және ... ... көзелердің ішінде көп тараған түрі- мойыны тар (ауызының
диаметрі 5-7 см ),бірақ биік емес көзелер ... ... ... ... ... ұсақ ... және кейде бор
қосылған тығыз қоспадан даярланды. Оның сыртын мұқият жуды ... ... ... ... ... ... тасуға арналған көзелер-кең де аласа мойынды болып келеді. Имекті
ұстағыш мойыны мен иінін ... ... ... ... ... сирек. Су таситын көзелердіңғ ішінде екі ұстағышты ыдыс
ерекше. Бұл көзенің өлшемі үлкен, мойынынан иініне өтер жер ... ... ... 0,4-0,5 м, ... кең және ... Қарама-қарсы орналасқан
ұстағыштары иығы мен аузының шетін жалғастырады. Ұстағышында саусақтың ізі
бар, ал тағы бір көзеде ... ... ... ... мөрдің
белгісі бар.
Тағы бір қыш ыдыстың түрі кішкене көзеше, мұның ауызының диаметрі 5 см-
ден де аз. ... ... және ... ... ... ... ... көзешелер табылды.
Осы кезде баспа өрнектер Оңтүстік-Батыс ... ... ... - ... ... ... сақталған, өте үлкен емес тік
ілмек іспеттес ұстағышы бар, алмұрт тәріздес.
Мұндай саптыаяқтың біреуісі Талғар ... ХІ ... ... ... табылды. Саптыаяқтар тығыз құм қосылған қоспадан
күйдіріліп жасалды.
Тостаған-сынап иінді, биік емес ... Ішкі ... ... ... ... ... ... кезеңдегі формасын сақтайды.Қабырғалары жоғарғы жағында
кеңдеу, түбі қалың және манжет тәрізді жапсырмасы бар.
Өткен кезеңмен салыстырғанда бұл хронологиялық ... ... түрі жаңа ... хуммен қатар қақпақ және шырағданмен толықтырылды.
Хумдар бұрынғыдай жұмыртқа тәріздес жеке-жеке бөліктерді ... ... құмы ... ... ... қоспадан
жасалды. Ішкі жағынан сары немесе қызғылт ангобпен жабылды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жерінің
формасы үтір және үшбұрыш тәрізді.
Басқа түрдің хумдары иінінің формасына қарай ... , бұл ... ... ... Иінінде бір немесе ... ойма ... ... ... ... және ... ... тор”
немесе төрт жапырақты гүл тәрізді түрдегі ... ... ізі ... иіні мен ... ... ... салу ... Шу өңірінің ХI – ХII
ғасырларындағы керамикасында болды. А.Н.Бернштамның ойынша дөңгелек баспа
немесе мөр , шеберлердің өрнегі де ... ... ... ... Талғар қалабынан ... ... ... 25 см – ге ... ұсақ тас ... ... тараған. Ортасында саңырауқұлақ іспеттес ұстағышы бар,
қақпақтың сырты қызғылт ангобпен жабылған және де шетінде саусақтың іздері
бар.
Келі. Саны ... көп, ал ... ... ... ... ... Биіктігі 2 - 4 ... ... ... Ілмек тәрізді
үстағышы бар.
Үтір. Жылтыратпа ыдыс-салыстыра келгенде керамиканың аз бөлегін
құрайды. Жылтыратпа ... ... ... формаларға бөлуге болады.
Пиала және кесе –бір – бірінен өлшемі жағынан ажыратылады.
Ыдыстардың көп фрагментінде ... ... ... ... ... ақ ... жауып мөп-мөлдір етіп жылтыратылған.
Көбөнесе тостаған мен шырағдан жылтыратылған.
Тостағандар қызыл, қоңыр, жасыл, сарымен боялып, әшекейленген. Шу
өңірі және Қазақстанның ... ... ... ... бірдей. Тостағандар іш жағынан немесе сырт жағынан, алш кейде
екі ... да ... ... тамшы тәрізді немесе утір тәрізді белгілермен
әшекейленген. ... түбі ... ... қызыл-қоңыр түспен әшекейленіп,
үстінен мөлдір құйма жағылған тостағанның сынығы көңіл аудартады.
Шырағдан. Археологиялық бүтін, ... ... ... Шелек қаласынан табылды. Иіні қырланған, мұрыны ... ... ... тік ... ... заттардың VI түріне сынапкөзе жатады. Қайназар елді
мекенінен және Талғар, Шелек қалаларынан ... ... ... ... ... белгілі мөлшерде бірдей, биктіктері- 20 см-
ден 10-12 см-ге дейін, ені 10-15 ... 6-7 ... ... ... түрі сұр, ішкі жағы ... ангоб пен жабылған. әшекейленуі
созылған сызық немесе 1-3 дөңгелек медалеон тәрізді басып жасалған өрнек.
Су ... ... ... жүргізілген III қазба кезінде
табылды. Циліндр формалы ұзындығы 42-43 ... ... ... ... ... ... ... қалыңдығы 1,8-2 см.
Талғар қаласының басқа қазбасынан табылған құбыр сынықтары
құбырдың басқа түріне ... ... ... 21,5 см, ... ... бар ... түзу, диаметрі 21 см. Қабырғасының қалыңдығы 2,5-2,8
см. Құбыр ішкі жағынан қоңыр-қызыл түсті қалың қабатты ангобпен жабылған.
Көзеші шеңберінде жасалған ... елді ... ... ... – XIII ғасыр басына ... ... ... ... ... үшінші түріне жатады. Ұзындығы 9,5 см ,цилиндр формалы , ұшына
қарай міледі. Сынған жерінің ... 15 см, ... ... 0,5 см.
Сыртқы жағынан шеті ені 4 ... ... ... ... ... екі жағы да ... ангобпен жабылған.
Құбырлардың Жетісулық және Оңтүстік ... ... ... және ... ... табылған құбырларымен бірдей
ұқсастықтары бар.
Керамиканың VII ... ... ... мен ... ... ... ішінде көп тарағаны күйдірілген кірпіш.
Талғар қаласында жүргізілген ... ... ... ... ... ... аула ... бөлме қабырғаларында қалған болса
керек.
Талғар қоспадан кірпіш, ... ... ... ... ... ... – сары ... күйдірілген кірпіш сынықтары кездесіп қалады.
Шелек қаласынан да күйдірілген кірпіш сынығы табылды. Мысалы ... 5х5 см ... ... ... ... ... ... қоспадан, қара-
қоңыр етіп тегіс күйдіріліп жасалды.
Талғар қаласында жүргізілген ІҮ қазбадан ошақ ... ... 1,2 – 1,5 см ... сынығы табылды. Бет жағында сынығы бар.
Талғар, Шелек қалаларынан тандыр қабырғаларының сынықтары да табылды.
Хронологиялық классификация бойынша ... ... ... кезең ХІІІ ғасыр – ХІҮ ғасыр басы. Бұл хронологиялық классификацияның
соңғы кезеңнің керамикаларының көпшілігі Талғар, Шелек қалаларынан ... ... ... ... ... түрі – ас үй ...... кезеңдердегідей ыдыстардың ішінде өте кең тараған
ыдыстардың түрі. Аса байқала қоятындай жасалу техникасында, формасында және
өрнектелу ... ... жоқ. Құты ... ... да ... ... түрі – күнделікті қажетке жарайтын ыдыстарды
формасына қарай үшке бөлеміз: саптыаяқ, көзе және ... – ХІІІ ... ... ... ... ... қоспадан қызыл түске күйдіріліп жасалды. Түбі дискі тәріздес немесе
дискі тәріздес түрден сақина тәріздес түрге өткен.
Көзелер бұдан ... ... және су ... ... ... көзенің бүтіні Талғардан табылды, үстінен ... ... ... Иіні дөңгелек, биіктігі 45 см, мойны кең ... 12 ... ... ... ... ... ойма және ... жасайтын өрнек жоғалады, талапқа сай
емес, ауызы мен иінінң формасы да әдемі емес.
Бұған дейінгідей келі бұл кезеңде де кең ... ІҮ түрі – ... ... да ... ... ... хум
тәрізді өзгеріссіз тек ауызы ғана өзгерген.
Қақпақтар – мойыны кең ыдыстарда ... ... ғана ... ... ... ... түрі арнаулы болды, сауырауқұлақ тәрізді ... ... ... саңырауқұлақ тәрізді ұстағышы бар қалыңдығы 0,4 – 0,5 ... ... 4-5 см ... ... ... ... бар.
Тығыз қоспадан, күйдіріліп жасалған қызыл қақпақ алынды.
Жылтыратпа ыдыс керамикасының Ү түрі - ... ... ... ... қарағанда көп өзгеріске ұшырайды. Формасына қарай
өзгермейді, ол бұрынғыша - тостаған мен шығардан. Жылтыратуы өзгереді.
Қаңқасының екі ... да ... ... қою – көк және ... ... ... пайда болды. Бұл түрдің ... ... және Шу ... ХІІІ – ХІҮ ... ... ... ... екінші тобына сапасына балшық түстес жасыл сырмен
жабылған ыдыстар құрайды. Иіні қырланған ... ... ... ... ... да ... құймамен жылтыратып, үстінен ақ немесе ашық ангобпен ... қою ... ... ... ... тостағандар пайда болды.
Жасылмен сырланған ыдыс Қазақстанның солтүстігінде Баба-Атада бар, ... – ХІҮ ... ... ... де Шу ... бар[46].
Іле Алатауының солтүстік баурайындағы территориядағы қала өмірінің үш
хронологиялық кезеңінен керамикасының ... ... ... ... және ыдыстардың негізгі түрінің даму жолын көрсетеді[47].
ҮІІІ – Х ғасырда ыдыстардың көпшілігі қолдан жапсырып жасалды. ... ... құты және ... ... ... қызыл түсті ангобпен жауып
жасау негізгі сипаттамасы болды.
Аталған кезеңнің өрнегінде күйдірілген ... ойып және ... ... ... Көрші Шу және Талас өңірінің аудандарының ыдыстарына
ұқсас.
ХІ – ХІІ ... ... ... ... ... бар. ... шеңберінде жасалған ыдыстар, жапсырып ... ... ... ... ыдыстардың негізгі түрлерінде белгілі
өлшем сақтала бастады. Ыдыстың түрі көбейе бастайды: хум, ... ... және құты ... ... миниятюрлі ыдыс, қыш құбырмен
толықтырылады.
Ыдыстарды өрнектеуде басып салынатын ... ролі ... ... жасайтын өрнектің элементтері торланған шеңбер, күн тәріздес белгі,
алты жапырақты гүлдің мотиві, крест.
ХІ – ХІІ ... ... ... ... ... ... көп емес
барлық ыдыстың Талғар қаласында – 3 процент, Сүмбе 2 процент, Жақсылық 1,8
процент оңтүстік – Батыс ... және ... ... ... ... ... ... ғана емес, сырмен жасалған
өрнек элементтерімен де бір түрлі.
Өрнек спектрі ... ... ... және сары ... ... ... – ХІҮ ... басы керамикасы өткен уақыттың трагедиясын
жалғастырды. Алдыңғы кезеңдегі ыдыстар және ... ... ... ... элементінде өте байқала қоятындай ерекшелігі жоқ. Тек көк
және ... ... ... ... ... емес жасыл, саз және сары түсті
сырлы жылтыратпа ыдыс пайда болды.
Іле өңірі қалаларының кермикалары ... ... ... ... Шу мен Талас өңірі және Қазақстанның оңтүстік аудандарының
керамикаларымен ұқсас.
2.2. ІЛЕ ... ... ... ... ... қалаларында жүргізілген қазба жұмыстары ... ... ... ... кездеседі /Х – ХІ ғасырлардан бастап/.
Табылған көмір қалдықтарына қарап шыны жасау жергілікті ... ... ... ... ...... түбінің
сынықтары, сондықтан оларды қайта қалпына келтіру өте қиын, тіпті мүмкін
емес. ... ... ... ... ... ... заттарының
формасын алуға болады.
Графиндер. Талғар қаласында жүргізілген қазба ... ... ... ... ...... ауа бар сияқты етіліп
жасалған төмпешікті жасылдау түсті шыныдан жасалған. Мойыны ... ... ... ... болуына қарай құмыралар ажыратылды. Олар әр
түрлі ... ... ... ... ... бұрышты қабырғашы саптыаяқ пен бокал сынықтарын да ... ... ... ... ұя ... ... ... заттары: моншақтар, қапсырма, сырға т.б.
Моншақтар - әшекей заттардың көп тараған түрі. Жасалу техникасы ... ... ... ... ... ... ... болады. Бәрінен де
көп кездесетін мөлдір емес әйнек пастадан жасалған моншақтар. Мұнымен ... пен ... ... ... Соңғысы сердоликтен жасалған
моншақтар.
Сердолік моншақтар әр түрлі формалы болып ... Ірі ... ... және алты ... ... ... ... қоймамен жылтыратылып әр турлі
өлшеммен жасалды. Формасы шар тәрізді, бірақ ... ... ... ... ... ... қаласынан табылды.
Қапсырма. Қайназар елді мекенінен алынған екі тастан жасалған қапсырма
көп ... Қара ... ... ... х 8,5) формасында жасалған қапсырма. Мұның жоғарғы бөлігінде
діаметрі 0,5 ... ... ... ... бар. Бет жағы ... ... және де ашық ... жіп тәрізді өрнек салынған.
Екінші қапсырма – лазуриттен, биіктігі 3,5 см, ені 2,5 ... ... ... ... Мунда да жоғарғы бөлігінде дөңгелек тесігі
бар. ... екі ... да ... ... ... – қара ... ... ақ және қызыл сызықтармен
әшікейленген. Мұның ... ... ... ... 1,3 см. ... ... дөңгелек ойық бар.
Сырғалар. Шелек қаласында жүргізілген қазба ... ... ... ... ... бар нефриттен жасалған сырғаның ілмесі табылды. Бұл
шеттері дөңгеленіп кесілген /5,5х3,5х0,3 см/ пластинка. ... ... ... диаметрі 1 см-лік тесігі бар. Мұндай ілмеге ұқсастықты
В.Д. Горясевпен ... ... ... ... ... Некрополінде жүргізген қазба жұмысынан алынған
ілмесінен ... пен ... ... заттар. Қазба жұмыстары кезінде көптеген
кесілген, үңгілген орындары бар мүйіздер ... ... . ... маралдың,
еліктің және тау –ешкінің, сайғақ пен үй жануарларының ... ... ... ... ... ... және ... жасалды. Ал сүйектен
жасалған заттардың көпшілігі әр түрлі үлкендіктегі біз және түйреуіштер.
Ірі мүйізді малдың бас ... мен ... ... қуыс ... де ... ... негізінен тері өңдеуге қолданылды[49].
Өте сирек жасалған заттар қатарына шахмат ... ... ... 4 см, ... ... 3,5 см. ... фигуралар
көбіне Орта Азияның ортағасырлық қалаларынан алынған ... ... ... ... ... ... ... деп айтуымызға
болады[50]. Термез ауданынан табылған қыштан жасалған шахмат ... ... ... ... фигурасы жоғарыда сипатталған фигураға ұқсас[51].
Осыған қарап Талғардан шыққан сүйектен үшталып жасалған затты шахмат
фигурасына жатқызуға болады. ... ... ... шығыс /араб/ шахмат
жинағындағы ферзіге, ал дөңгелегі жоқ болса пешкіге ... ... ... қатарына Лавар қаласынан алынған аттың
сүйегінен ... ... ... ... ... ... ... өлшемі 7,3х3,5 – 4х1,7 см. Мұндай әшекей – ілмектің шыға бастаған
уақыты біздің ... ҮІ ... Ал кең ... ... ҮІІ-Х
ғасырларға жатады. Кудрге /зират 9/ зиратынан табылған әшекей – ілмек[53]
өте жақсы ұқсастық ... ... ... Қарашат І –ден алынған әшекей
ілмегі Ю.И. Трифунов: ... ... ... ІХ-Х ... - деп. ... ... алынған сүйектен жасалған екі тес ікті әшекей –
ілмек тәрізді ҮІ-Х ғасырларда кең ... ат ... ... ... және Лавар қаласындағы қазбадан әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... заттардың ішінде жарты
шар тәрізді дөңгелек түсме шықты, оның діаметрі 1,8 см, ... 0,7 ... ... дөңгелек діаметрі 0,7 см-лік тесігі бар. Түйме ар ... ... ... ... ... сүйектен жасалған ілме
немесе тьмар жасау үшін даярланып қойған ... ... ... ... 0,8 ... ... ... асықтары көп кездеседі. Және де садақтың оғы
ретінде пайдалануға жарайтын түзу ... ... ... ... ... ... ... арналға мүйіз ... ... ... ... ... Бет ... және ішкі қырынан екі түрлі
көзшемен ... ... ... ... ... ... ... ортасында
қызылмен жүргізілген.
Тастан жасалған заттар. Тастан су ... мал ... ... ... ... ... диірменнің тасы жасалды. Мұндай диірмен
тасы Талғар қаласынан табылды. Үш жағдайда да бұл диірмен ... ... сұр ... ... ... ... 110-113 см, ... діаметрі 11
см-лік дөңгелек тесігі бар тастан жасалған. Дискінің ортасының қалыңдығы 13
см, ал шет ... ... 9 ... ... Лавар қаласынан табылды. Мұнан үстіңгі және ... ... ... Қл ... негізінен бір өлшемді болып
келеді, бұл діаметрі 26-28 см, оратсынан қарағандағы ... 10-11 ... ... 6-8 см ... ... ... бар тас дискі. Үйкелген бет
жағы тегіс.
Үй – жайды қазы ретінде диірмендермен қатар ... ... ... ... ... ... мен елді ... қазу ретінде көп
мөлшерде темірден жасалға заттар жиналды. Бұлар еңбек ... ... ... қару –жарақ, ат саймандары, әшекейлер.
Алматы қаласынан кездейсоқ жағдайда ұстахананың қалдығы ... ... ... даяр ... ... ... және ... темір қаңқалар шықты. Қазба кезінде табылған керамика қалың
қабырғалы ыдыс ... ... зет тер ... ... ... ... территориясын бөліп
жатқан өзен шайылмасынан ... ... ... аңшы ... ... кет пен ... ... заттың коллекциясын түсі мен түріне ... ... ... ...... ... темірдің жиынтығы. Крицаның екі түрі
белгілі. Біріншісі – арнаулы крица деп ... ... ... ... ... 7-10х18-20 см және салмағы 0,5-0,8 кг ... ... ... түрі ... ... бұл әлі шикі ... ... крица қосымша қайта
қорытып, қалдығын шығарып ... ... ... ... балқымалы
Шайған қаласынан ХІІ ғасыр қабатынан алынды[56].
Крицаның екінші түрі жоғарыда аталғандай процесстерден өткен ... ... Екі ... ... және төсті ұстаның құрал
жабдығына жатқызуға болады. ... ... ... үш жағы ... ... ... 13,5 см, ені 5,5 см. ... кең ... ... ... ... ... қабатынан осындай құрал табылды[57]. Төстің
диаметрі 5,5х6 см және ... 1,8-2 см. ... ... ... 3х2 ... ... ... балқымасы табылды.
Бұлармен қатар балқыту жұмысына арналған темір қалақ ұстаның құрал
жабдығына жатады. Мұның ұстағышының ... 0,3 м, ал ... ... 7х10 см, ... 4 ... ... ... болып келеді- бұл бөрене тәрізді жинақ, ұзындығы
40-тан 15 см-ге дейін, ... 1,5 тен 3 ... ... ... ... 2,5-3 кг. ... арап ... біршамасы соқаның тістерін
жасауға арналғанын байқаймыз.
Еңбек құралдары: кетпен, балта, соқа ... және ... бір інші түрі сап ... ... бар. ... 15х26 см,
шығыңқы жері 7х8 см, ойығының ... 4,5 см. ... ... ... ... Шу ... ... Александр қаласынан ``қараханид кезеңі``
қабатынан табылған ұстаханадан көреміз[58].
Кетпеннің екінші түрі Талғар қаласынан табылды.
Кетпен жер иелері мен ... ... ... ... белгілі. Кетпен жасау өте қиын және күрделі болды.
Этнографиялық ... ... ... мен ... ... ... 3-4 кг-дық кетпендер жерді ... ... және ... ... Ал ... жеңіл 2,5 кг-ға дейінгі
кетпендер өсімдікті өңдеуге, тағы да осы ... ... ... ... Бір інші түрінің алғашқысының ұзындығы 28 см. Цилиндр
тәрізді негізгі ені 10 см, ... ... ... ... ... ... иығы ... ал нақ кесетін жері аздап иілген. ... 35 см, ені 14 см, ... ... 30,5 см, ені 14 ... 26,5 см, ені 15 ... түрі – ұзындығы 20 см, ені 17 см. тісінің салмағы 5 кг.
Мұндай құйма және ... ... және Орта ... ... ... ... ... аттармен кең тараған[59].
Шойыннан жасалған мұндай тістер Моңғолиядан ... ... ... ... ал ... ... кең ... Бұл ұзындығы 32,5 см –лік екі кескішті құрал. ... ... ол ... да ... ... ... ... және
арық қазуға қоланылды деп айтылады[61]. Таулы жерлерді өңдеуге қойма өте
қажет құрал болды.
Балта – белгілі ... ... және ... ... жағына
қарай үлкейтілген сына тәрізді кескішті болып келеді.
Балтаның ұзындығы 17-20 см, кескіштің ені 5-8см, көтеріңкі жағы ... ... ... ... ... ... тараған. Шу өңірінен,
Ферғанадан Қарабұлақ қаласының ХІ-ХІІ ғасырлары қабатынан, ... ... ... ... ... көлбеу орналасқан құрал. Бұл Жан-жақты
ағаш кесуге, құрылысқа және жер ... да ... ... ... ... ... ... қазан сынықтары кездеседі.
Мұның біреусі Алматы ұстаханасынан табылды. ... ... – оның ... Жоғарғы бөлігінде жұқа ... ... ... ... қыш ... ... ұқсас.
Темір қазанның ауызының сынығы Шелек қаласында жүргізілген қазба
кезінде кездесті ... ... 35, ... ... 4 см, ... елді мекенінде жүргізілген қазба кезінде темір табаның
фрагменті ... ... ... ол ... ... тәрелкеге
келеді, аузының диаметрі 17 см, түбірі 12 см, ... 4-5см ... ... ... ... бар.
Талғар және Жақсылық ... ... үш ... ... ... отқа ... ... болуы керек.
Пышақтың екі түрі кең ... ... ... ... ... және Орта Азия орта ... ескерткіштерінің осы
категориясындағы заттарынан ұқсастықты көп табады[62].
Қару- ... қала ... ... ... ... ұшы және қанжар жатады.
Оқтың темір ұшы ... ... ... ... 2 ... ал ... ... өз кезегінде бірнеше варианты бар.
Бірінші түріне төрт қырлы промбы тәрізді ұстағышы бар ... ... ... ... ... кең ... Х-ХІІ ғасырға жатқызылады.
Бұлар мысалы Ақ-Бешім ... ... ... Бұл түр ... ... ұшының екінші түрі ХІІІ ғасырда тараған, мұның кесетін жағы алға
қарай шығыңқы, ромб тәрізді етіліп ... ... ... ... және таға ... ... үшбұрышты
етіп қиылып жасалды.
Талғар қаласынан ашылған тағалар коллекциясы үш ... ... түрі - ... кең ... элипс тәрізді таға /10х13см/.
Ортасында кендеу /2см/, ал шетіне таман 1см-ге дейін ... , ... ... ... ... ... ... 1см-ге дейін иіледі,
қалындығы 0.6см. Ортасында ось бойымен симметриялы түрде бекітуге арналған
пара бұрышта алты ... бар ... түрі - ... 12 x 15.2 см, ені 2,5 см, ... қарай 1,2 см-ге
деці иілген сопақша таға. Таға ұшбұрыштап қиылған, ... 0,6 ... ... ... ... 1х1 см. Симметриялы түрде алты
төртбұрышты ... бар. Шеті кең ... түрі – ... ай ... ... ... шеттері өткір және де кең
ажыратылған. ... ... ... 9,5 см, ені 1,5 см, ... 0,5
см етіп жасалған. Симметриялы түрде төртбұрышты үш ... ... ... ... темір сымнан жасалған білезік, ысрға,
тесігі бар дөңгелек пластина түріндегі тұмар.
Білезік – Талғардағы қазбадан табылған 5,5х4,5 ... ... ... 0,4 ... ... ... Сымның шеті ауызы мен ... ... басы ... етіп ... сырға Талғар қаласындағы қазбадан табылды. Бұл диаметрі 7 ... 0,3 ... ... тегіс пластина, жоғарғы жағына диаметрі 1,5
см-лік дөңгелек тесігі бар.
Түсті материалдардан зат жасау өндірісі. Мысалы, қола және ... ... ... ... ... саны өте көп емес. Бірақ бір ғана
заттың өзі түсті металды пайдалана ... ... ... ... ... ... ... өте тартымды заттар қатарына қола шырағданмен оның
астына қоятын түтік тәрізді стержені бар ... ... Олыр ... ... деген ат алады[64]. Мұндай заттардың жеке детальдары және
толықтай жиынтығы Қазақстан мен Орта Азияның ортағасырлық ... ... ... ... болып табылады[65].
Шу өңірінің археологиялық материалдарынан түсті металдан жасалған
заттар көп кездеседі[66].
Талғар қаласынан диаметрі 18,5 см ... шар ... және ... 11,5
см-лік үш сияқты, модельді тырнақты жыртқыш аң тәрізді етіп жасалған ... ... ... ... ... ... стержен тәрізді тұратын
негід болатын тұсы сақталды. Мұрынының ұзындығы 8 см, ... 6,5 ... ... ... жасалған. Резервуарға сақина тәрізді ұстағыш
орналасқан. Резервуардың жоғарғы жағында қақпақ ... ... бар ... 1 ... де аз ... ... жасалған жарты шар тәрізді
ойығы бар ілме-әшекей Талғар қаласындағы ... ... Оның ... ... ... ... ... Мұнымен қатар
қоладан жасалған заттардың көп мөлшердегі сынықтары алынды. Бұлардың ішінде
қола айнаның фрагменті бар. Бұл ... 9,6 см ... ... бір беті
тегістеліп жылтыратылған, ал келесі жағында ілмек тәрізді ұстағышы бар. Бет
жағында айнының шеттерімен ені 0,3 ... ... ... елді ... ... 0,4 ... ... қиылған қола
сымнан өлшемі 7х4 см сопақша формадағы қола білезік алынды. Білезіктің ішкі
жағы тегіс, ал сырт жағы ... ал ... мен ... ... крестер
салынған. Шеті дөңгелектенген.
Іле өңірінің ортағасырлық ... мен елді ... ... ... мунда әйнектін, темірден, түсті металдан, сүйек және
мүйізден, тастан жасалған заттар ... ... ... сол ... мәдениеті арқылы көрсетеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Іле алқабындағы қалалық мекен-жайлардың екі түрі болған деп ... Оның бірі киіз ... ... де, ... киіз ... Тұрғын бөлігі
екі не одан да көп ... және екі – үш ... ... ... ... ... ошақ орналасқан, ал шаруашылық бөлмелерінде азық-
түлік сақтайтын қоймалар болған. Шаруашылық бөлмелерінің ... ... ... да ... ... ... оның ... болуы астықтың бір
бөлігі сатуға арналғанын айғақтады.
Орта ғасырдағы Талғардың мекен – жайларын зерттеу бұрын шаруашылығының
басты бағыты мал өсіру болып ... ... ... мен ... елді
мекендердің пайда болу, қалыптасу процесін бағдарлауға мүмкіндік береді.
Ал Жақсылық елді ... ... ... ... материалдарына
қарап селолық тұрғын жайдың құрылысымен танысамыз.
ҮІІІ – Х ғасырда ыдыстардың көпшілігі ... ... ... ... ... құты және ... Көзенің иінінң қызыл түсті ангобпен жауып
жасау негізгі сипаттамасы болды.
Аталған кезеңнің өрнегінде ... ... ойып және ... ... ... Көрші Шу және Талас өңірінің аудандарының ыдыстарына
ұқсас.
ХІ – ХІІ ... ... ... түрде жасалуында
өзгешеліктер бар. Көзеші шеңберінде жасалған ыдыстар, жапсырып ... ... ... Жасалуда ыдыстардың негізгі түрлерінде белгілі
өлшем сақтала бастады. Ыдыстың түрі ... ... хум, ... ... және құты ... ... ... ыдыс, қыш құбырмен
толықтырылады.
Ыдыстарды өрнектеуде басып ... ... ролі ... ... ... ... ... торланған шеңбер, күн тәріздес ... ... ... ... ... – ХІІ ғасырларда жылтыратпа керамика пайда болы. ... көп ... ... Талғар қаласында – 3 процент, Сүмбе 2 процент, Жақсылық ... ...... ... және ... ... аудандарының
керамикасымен салыстырғанда берілген түрлерімен ғана емес, сырмен жасалған
өрнек элементтерімен де бір түрлі.
Өрнек спектрі ... ... ... және сары ... ... ... – ХІҮ ... басы керамикасы өткен уақыттың ... ... ... ... және ... жасалу техникасында
және өрнектелу элементінде өте байқала қоятындай ерекшелігі жоқ. Тек ... ... ... сонымен қатар айқын емес жасыл, саз және сары ... ... ыдыс ... ... ... ... кермикалары хронологиялық классификациясының үш
кезеңі бойынша Шу мен Талас өңірі және Қазақстанның оңтүстік аудандарының
керамикаларымен ұқсас.
Іле өңірінің ... ... мен елді ... ... ... ... ... темірден, түсті металдан, сүйек және
мүйізден, тастан ... ... ... ... ... сол кезеңдерді
затай мәдениеті арқылы көрсетеді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Аболин Р.И. От пустынных степей Прибалхашья до снежных ... ... // ... ... ее ... и ресурсы. Алма-Ата, 1963.
2. Агеева Е.И., Пацевия Г.И. Из истории оседлых поселений и городов Южно
Казахстана. /Тр. ИИАЗ АН ... ... 1962. Т. ... ... К.А. ... – поселения и жилища древних усуней. //Изв. АН
КазССР. Сер.обществ.наук. 1969. №1.
4. Байпаков К.М, Нуржанов А. Ұлы ... жолы және ... ... ... ... К.М. ... города и поселения Северо – Восточного
Семиречья. // новое в археологии казахстана. Алма-Ата. ... ... К.М., ... Л.Б. ... ... раскопок городища
Жаксылык. //Последам древних культур Казахстана. Алма-Ата, 1970.
7. Бартольд В.В. Отчет о ... в ... Азию с ... ... ... //Соч. М., 1966. Т.4.
8. Бернштам А.Н. Историко – археологческие ... ... ... ... ... //МИА. 1952. вып. 26.
9. Веразик Е.Е. Сельское жилище в Хорезме І-ХІҮ вв. М., 1976.
10. Воронина В.Л. ... ... из ... А.И. ... ... в древновсти и средневековие. М., 1977.
11. Гамбург Б.С. К ... ... ... ... ... ... оазиса канца ХІХ – первой четверти ХХ в. //Хозяйственно-
культурные традиции народов Средней Азии и Казахстана. М., 1975.
12. ... В.Д., ... О. ... ... городища.
//Археологические открытия 1978 города. М., 1978. М., 1979.
13. Гульяев С.О. О древностях, открываемых в кирнгизской степи. //Вест.
РГО. 1953. ... ... ... Л.Б. О ... ... ... //Новое в
археологии Казахстана.и Алма-Ата, 1968.
15. История Казахской ССР. ... 1977. ... ... П.Н. ... ... ... долины. //Археологические
памятники Таласской долины. Ф., 1963.,
17. Кожемяко П.Н. Раннесредневековые города и поселения Чуйской долины.
Фрунзе, 1959. табл. ХІІІ.
18. Кожемяко П.Н. ... ... ... ... вв. на ... //Древняя и раннесредневековая культура Киргизстана. Фрунзе,
1967.
19. Колчин Б.А., Круг О.А. ... ... ... ... ... ... М., 1965.
20. Леньков В.Д. Металлургия и металлообработка у чжур-чженей в ХІІ в.
Новосибирск, 1974.
21. Линдер И.М. Шахматы на ... М., ... ... А.Х. Из ... ... и ... ... древнего
казахстана. Алма-Ата, 1950. С.60.
23. Массон В.М. экономика и социальный ... ... ... Л., 1976.
24. Неразик Е.Е. Сельские поселения Афригидского Хорезма. М., 1966.
25. ... Б.Н., ... Т.В. ... о ... ... ... археологической экспедиции в 1987. //Архив ин-та им.
А.Х.Маргулана НАН РК.Фонд ІІ. Опись 2.
26. Пугаченкова Г.А., Ремпель Л.И. ... ... ... М., ... ... Л.Г. ... ... караханидского периода ХІ-ХІІ вв. //Тр.Ин-
та языка, литературы и ... Ф., 1944. вып. ... ... В.И. ... изделия согдицев Чуйской долины. //ТКАЭЭ.М.,
1960. Т.4.
29. Савельева Т.В. Опериодизации археологического изучения Казахстана /1917-
1975/. Изв. АН ... ... 1976. ... ... С.А. О назначении «коньков» и костей с нарезками из ... ... ... вып. 75.С. 353-361.
31. Сорокин С.С. Железные изделии Саркеле-Белой Вежи: Тр. ... ... ... Вып. ... ... Ходжиков К. Древнейшие памятники семиречья. //Тр. КазНИИ национальной
культуры. 1935. Т.І. С. 42-45.
33. Шелекено У.Х., Оразбаев А.М. ... ... о ... ... ... //История материальной культуры Казахстана,
Алматы. 1980. С. 24.
34. Этнографические очерки узбекского сельского населения. М., 1969. С.131-
132.
-----------------------
[1] Савельева Т.В. Оседлая ... ... ... ... Алатау в
ҮІІІ-ХІІІ вв. Алматы, 1994. с.8.
[2] Аболин Р.И. От ... ... ... до ... ... Хан
–Тенгри. // Илийская долина, ее припрда и ресурсы. Алма-Ата, 1963. с. 167.
[3] История Казахской ССР. Алма-Ата, 1977. Т.І.С.187-291.
[4] Байпаков К.М., ... А. Ұлы ... жолы және ... ... 1992. 169 бет.
[5] Байпаков К.М. Раннесредневековые города и ... ... ... в ... Казахстана. Алам-Ата, 1968. С. 68-84.
[6] Савельева Т.В. Опериодизации археологического изучения Казахстана /1917-
1975/. Изв. АН КазССР. Сер.обществ.наук. 1976. ... ... С.О. О ... открываемых в кирнгизской степи. //Вест.
РГО. 1953. Ч.8.Отд. 7. С.22-25.
[8] Маргулан А.Х. Из истории городов и ... ... ... ... 1950. ... ... В.В. Отчет о поездке в среднюю Азию с научной целью. 1893-1894
гг. //Соч. М., 1966. ... ... К. ... ... семиречья. //Тр. КазНИИ национальной
культуры. 1935. Т.І. С. 42-45.
[11] Байпаков К.М. ... ... и ... ... ... вв./:
Автореф. Дис. ... канд.ист.наук. Алма-Ата, 1966.
[12] Массон В.М. экономика и социальный строй древних обществ. Л., ... ... К.М, ... А. Ұлы ... жолы және ... ... 1992. ... Веразик Е.Е. Сельское жилище в Хорезме І-ХІҮ вв. М., 1976.
[15] Савельева Т.В. Средневековый Талғар. //Памятники истории и культуры
Казахстана. Вып. 4. ... 1989. ... ... Т.В. Оседлая культура ... Алматы, 1994. С.62.
[17] Нурмуханбетов Б.Н., ... Т.В. ... о ... Талгарского отряда
Алма-Атинской археологической экспедиции в 1987. //Архив ин-та им.
А.Х.Маргулана НАН ... ІІ. ... ... Байпаков К.М. Талгарское блюдо. //Изв. АН Каз ССР. Сер. Обществ. Наук.
1968. №6.
[19] Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. ... ... ... ... //По следам древних культур Казахстана. Алма-Ара, 1970. С.35.
[20] Кожемякр П.Н. Раскопки жилищ горожан Х-ХІІ вв. на ... ... и ... ... Киргизстана. Фрунзе,
1967. С. 160-167.
[21] Акишев К.А. Зимовка – ... и ... ... ... ... АН
КазССР. Сер.обществ.наук. 1969. №1.С.42.
[22] Байпаков К.М. Раннесредневековые ... и ... ...
Восточного Семиречья. // новое в археологии казахстана. Алма-Ата. 1968.
С.72.
[23] Басков Н.А. Жилища Приилийских казахов. //Советск. этнография. ... с. ... ... Н.А. ... Приилийских казахов. //Советск. этнография. 1971.
№4. с. 123-133.
[25] Горячева В.Д., Береналиев О. Раскопки Краснореченского городища.
//Археологические ... 1978 ... М., 1978. М., 1979. С. ... ... ... ... сельского населения. М., 1969. С.131-
132.
[27] Неразик Е.Е. ... ... ... ... М., ... ... ССР ... Алма-Ата, 1980. Т.І. 418 б.
[29] Заднепровский Ю.А. ... ... ... ... ... 1960. Т., 4. С.225-226.
[30] Савельева Т.В. Оседлая культура ... Алматы. 1994. С. ... ... К.М., ... Л.Б. Некоиторы итоги раскопок городища
Жаксылык. //Последам древних культур Казахстана. Алма-Ата, 1970. С.22-41.
[32] Агеева Е.И., Пацевия Г.И. Из истории оседлых поселений и ... ... /Тр. ИИАЗ АН ... ... 1962. Т. 14.С., ... ... И.Б. Керамика Пенжикента: Труды Согдийско-Таджикской
археологической экспедиций Т.2. //МИА. 1959. Вып. 15.табл. ҮІІІ.
[34] Роскопонова В.И. Гончарные изделия согдицев Чуйской ... 1960. Т.4.С. ... ... В.И. ... ... ... ... долины.
//ТКАЭЭ.М., 1960. Т.4.С. 158.
[36] Агеева Е.И., Пацевия Г.И. Из ... ... ... и ... Южно
Казахстана. /Тр. ИИАЗ АН Каз.ССР. Алма-Ата, 1962. Т. 14.С., 190-19-12.
[37] Колчин Б.А., Кург О.А. ... ... ... ... ... ... и естественные науки. М., 1965. С.128..
[38] Агеева Е.И., Пацевия Г.И. Из истории оседлых поселений и городов ... /Тр. ИИАЗ АН ... ... 1962. Т. 14.С., ... Бернштам А.Н. Историко – археологческие очерки Центрального Тянь-Шаня
и Памиро –Алтая. //МИА. 1952. вып. 26. ... ... П.Н. ... ... и поселения Чуйской долины.
Фрунзе, 1959. табл. ХІІІ.
[41] Савельева Т.В. Оседлая культура ... Алматы, 1994. С. ... ... Б.А., Круг О.А. ... моделирование ... //Археология и
естественные науки. М., 1965. С.135.
[43] Шелекено У.Х., Оразбаев А.М. Некоторые данные о водопроводной системе
средневекового Актобе. ... ... ... ... ... С. 24.
[44] Сенигова Т.Н. Средневековый Тараз. Алма-Ата, 1972. С. ... ... П.Н. ... ... ... долины. //Археологические
памятники Таласской долины. Ф., 1963., С. 201.
[46] Агеева Е.И. Цитадель. ... ИИАЭ АН Каз ССР. ... 1962. Т. ... ... ... Л.Б. О позднесренвековом городиче Аспара. //Новое в
археологии Казахстана.и Алма-Ата, 1968. С. 89.
[48] ... Т.В. ... ... ... ... 1994. ... ... С.А. О назначении «коньков» и костей с нарезками из Саркела
–Белой –Вежи. //МИА.1959. вып. 75.С. ... ... Э. ... фигурки с городища Хульбука. //изв. Отделения
обществ.наук АН Тадж ССР. 1960. №1 /22/. С. ... ... Г.А., ... Л.И. ... ... ... М., ... Линдер И.М. Шахматы на Руси. М., 1975. С. ... ... А.А. ... ... как ... па историиаалтайских
племен. М., Л., 1965.
[54] Акишев К.А., ... Г.А. ... ... ... и ... ... реки
Или. Алма-Ата, 1963. С. 228.
[55] Колчин Б.А., Круг О.А. Физическое модельирование ... //Археология ... ... М., 1965. ... ... В.Д. ... и ... у чжур-чженей в ХІІ в.
Новосибирск, 1974.С.19-76.
[57] Сорокин С.С. Железные изделии Саркеле-Белой Вежи: Тр. Волго-Донской
археологической экспедиции. ... Вып. ... ... ... Л.Г. Железные изделия караханидского периода ХІ-ХІІ вв. //Тр.Ин-
та языка, литературы и истории. Ф., 1944. вып. 71. С.157.
[59] Гамбург Б.С. К ... ... ... Ферганской долины т
Ташкентского оазиса канца ХІХ – первой четверти ХХ в. //Хозяйственно-
культурные традиции народов Средней Азии и ... М., 1975. ... С.В., ... Н.Я. ... и ... ... из ... города. М., 1965. С.212.
[61] Гамбург Б.С. К характеристике орудний земледельцев Ферганской долины т
Ташкентского оазиса канца ХІХ – ... ... ХХ в. ... ... ... ... Азии и Казахстана. М., 1975. С.118.
[62] Брикина Г.А. Карабулак. М., 1974. С. ... ... Л.Р. ... ... на ... ... ... гг. //Тр. Киргизской археолого-этнографической экспедиции. Ф.,
1959. Т. 2 ... ... Г.А. ... Л.И. История искусств Узбекстана. М., 1965.
С.209.
[65] Воронина В.Л. Бронзы Ахсикета из коллекции А.И. Смирнова. //Средняя
Азия в ... и ... М., 1977. С. ... ... Б.А., Круг О.А. ... ... ... // Археология и
естественные науки. М., 1965.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектеп музейін ұйымдастыру және оның кейбір мәселелері92 бет
Алматы қаласының физикалық-географиялық орны13 бет
Каспий өңірінің экологиялық мәселелері13 бет
Маңғыстау өлкесінің экологиялық проблемалары15 бет
Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының геоэкологиялық жағдайы46 бет
Қазақстанның қалалрындағы атмосфераның ластану деңгейіне динамикалық бақылау3 бет
Қала құрлысы мен сәулет өнері24 бет
Іле Fлатауының неотектоникалық қозғалыстарының сипаттамасы123 бет
Іле Алатауы өзендерінің қалыпты жылдық ағындысын бағалау25 бет
Іле алатауының ландшафтарына физикалық географиялық сипаттама59 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь