Қазақстанның патшалы Ресейге бодан болуы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
І.тарау. Қазақстанның Ресейге қосылуының басталуы ХVІІІ ғ.
30.40 жж.
1.1 Ресейдің Қазақстанды қосып алу проблемасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.2 Кіші жүз бен Орта жүз қазақтарының Ресей бодандығын қабылдауы ... ... ... ... ... 10
1.3 Патша өкіметінің қазақ жерлеріне қамалдар мен әскери бекіністер
сала бастауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13

ІІ . тарау. ХVІІІ ғғ. 30.40 жж. Қазақ хандығының қоғамдық.саяси
қызметі.
2.1 Әбілқайыр ханның қоғамдық.саяси қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15
2.2 Абылай ханның қоғамдық.саяси қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
Сілтемелер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
Тақырыптың мақсаты мен міндеттері. Қазақстанның патшалы Ресейге бодан болуының алғышарты ХVIII ғасырдың 30 жылдарынан басталған еді. Осыдан бастап патшалы Ресей Қазақстан территориясына ішкерілей еніп, қамалдар мен әскери бекіністерді салып, түрлі барлау экспедицияларын жіберіп, отарлауды жүзеге асыра бастады. Алдымен Кіші жүз Ресей құрамына қосылды. Ал Ұлы жүз 1864 жылы ғана көп күш көрсетіп, қоқан-лоққы жасаудың (артында) арқасында ғана патшалы Ресей бағындыруды аяқтады.
Тақырыптың негізгі мақсаты Қазақстанның патшалы Ресейдің құрамына қосылуының алғышарттарын ашып көрсету. Ресей империясының құрамын қандай себептермен қосылғанының ара жігін ажырату, оған тарихи тұрғыда объективті баға беру болып табылады. Кейбір тарихшылар Қазақстанды Ресей құрамына қосып, отарлауының алғышартын жасап берген Кіші жүз қазақтары, соның ішінде оның ханы Әбілқайырдың сатқындық әрекеті деп бағалайды. Бұл әрине сыңаржақ, қате түсінік. Өйткені Әбілқайырдың көргендік саясатының арқасында қазақ халқы жоңғарлардың қаупінен аман қалды.
Қазақстанның патшалы Ресейдің құрамына қосылуы сол кездегі тарихи жағдайға байланысты болға еді.
Тәуелсіздігімізді алғанға дейін Отанымыздың тарихы өрескел бұрмаланды. Көптеген тарихтың ақтаңдақ беттерін ашуға қатаң тыйым салынды. Тарихымыз отарлаушы патша өкіметінің қитұрқы саясатының арқасында және патшалы Ресейдің «шовинистік» саясатының арқасында көп қырлары ашылмай тарихи оқиғаларға дұрыс баға берілмейді. Енді еліміз тәуелсіздігін алған соң өз тарихымызды нақты тарихи
1. Атабаев Д., Веретельник О. Курс лекций по историй Казахстана с древнейших времен до наших дней. – Алматы, 2005.
2. Аманжолов К. Түркі халықтарының тарихы. 2-кітап (XVІ ғасырдан XVIII ғасырдың бірінші жартысына дейінгі кезең). – Алматы: «Білім», 2005.
3. Әбдәкімұлы Ә. Қазақстан тарихы. Алматы, «Санат». 1994.
4. Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында (Оқу құралы). – Алматы, «Санат», 1994.
5. Мұқтар Ә. Әбілқайыр хан тарихының тағылымы. // Қазақ тарихы. – 2007.
6.13.Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. Алматы: Қазақстан, 1995.
7. Демко Дж. Орыстардың Қазақстанды отарлауы. – Алматы. Ғылым, 1997.
8. Жамбылов Д. Қазақстандағы ұлт – азаттық қозғалыс. Алматы: «Жеті жарғы», 2001.
9. Жолдасов С. Шежірелі Оңтүстік (Көне заманнан бүгінге дейін) – Алматы: ҚАЗақпарат, 2002.
10. Жолаева Б. Әбілқайыр ханның қоғамдық-саяси қызметі // Қазақ тарихы. – 2008.
11. Жәнібеков Ө. Уақыт керуені, Алматы: Жазушы, 1992.
12. Қазақстан тарихы. «Көне заманнан бүгінге дейін» Бес томдық. 3-том-Алматы: «Атамұра» 2002.
13. Қасымбаев Ж. Қазақстан тарихы (XVIII ғ. -1914 ж) – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2004.
14. История Казахстана / пособие для студентов. – Алматы, Издательская группа «Казинтерграф», 1998.
15. История Казахстана: Учеб.пособие. – Алматы: Аркаим, 2002.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
................................................................3
І-тарау. Қазақстанның Ресейге қосылуының басталуы ХVІІІ ғ.
30-40 жж.
1.1 Ресейдің ... ... ... Кіші жүз бен Орта жүз ... ... ... ... өкіметінің қазақ жерлеріне қамалдар мен әскери бекіністер
сала
бастауы.....................................................................
...............................................13
ІІ – тарау. ХVІІІ ғғ. 30-40 жж. Қазақ хандығының қоғамдық-саяси
қызметі.
2.1 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... көлің қайда?
Ың-жың боп жер қайысқан төрт түлікпен,
Жөңкіліп, көшіп-қонған елің қайда?
Көтерген ақ киізге ханың қайда?
Қиғаш қас, ... өңді ... ... сыртқа айбынды, іргең бүтін,
Бір кезде басқа қонған бағың қайда?
(Міржақып Дулатов)
Тақырыптың мақсаты мен міндеттері. Қазақстанның патшалы Ресейге бодан
болуының ... ХVIII ... 30 ... ... еді. ... ... ... Қазақстан территориясына ішкерілей еніп, қамалдар мен
әскери бекіністерді салып, түрлі барлау экспедицияларын жіберіп, ... ... ... ... Кіші жүз Ресей құрамына қосылды. Ал Ұлы жүз
1864 жылы ғана көп күш ... ... ... ... ... патшалы Ресей бағындыруды аяқтады.
Тақырыптың негізгі мақсаты Қазақстанның патшалы Ресейдің құрамына
қосылуының алғышарттарын ашып ... ... ... ... ... ... ара ... ажырату, оған тарихи тұрғыда объективті
баға беру болып табылады. Кейбір тарихшылар Қазақстанды Ресей ... ... ... ... ... Кіші жүз қазақтары, соның ішінде
оның ханы Әбілқайырдың сатқындық ... деп ... Бұл ... сыңаржақ,
қате түсінік. Өйткені Әбілқайырдың көргендік саясатының арқасында қазақ
халқы жоңғарлардың қаупінен аман қалды.
Қазақстанның ... ... ... ... сол ... тарихи
жағдайға байланысты болға еді.
Тәуелсіздігімізді алғанға дейін Отанымыздың тарихы өрескел бұрмаланды.
Көптеген тарихтың ақтаңдақ беттерін ашуға қатаң ... ... ... ... ... ... саясатының арқасында және патшалы
Ресейдің «шовинистік» саясатының арқасында көп ... ... ... дұрыс баға берілмейді. Енді еліміз тәуелсіздігін алған соң өз
тарихымызды нақты тарихи фактілерге, ... ... жазу және ... ... баға беру біз ... қауымның басты міндеті болып
табылады.
Тақырыптың өзектілігі. ХVIII ғасырдың 30-40 жж. Қазақстанның Ресейге
қосылуының басталуы бүгінгі ... өте ... және ... әлі де ... ... етеді. Себебі патшалы Ресей осы кезден бастап қазақ ... ... Ол ... ХІХ ... 20-70 жж. Ерекше қарқын алып
күшейіп кетті. Патшалы Ресей алдымен орта жүзде (1822 ж) ... ... Кіші ... ... ... жойды. Патша өкіметінің Қазақстанды жаулауды
алу пиғылы өте тереңде жатыр. Ол сонау І Петр кезінде негізгі алға ... еді. ... ... ... ... қанша еді? Бұл
сұрақтың жауабы өзінен - өзі түсінікті.
Патшалы ... ... ... Азияға өтетін кілт пен ... ... ... ... ... ... ... асыруды
жоспарлады. Ал Қазақстан арқылы Орталық Азияның ақ алтынына қарқ болып,
одан әрі ... ... ... жол ... ... ... ... негізгі
мақсатына айналдырды.
Алып держава Ұлыбританияның әлемдегі елдерді отарлауы ... ... ... жатқан әлсіз елдерді отарлау болса, ал патшалы рсейдің
(әлемді) ... ... ... ... ... өз ... кеңейтіп
отырды. Көптеген түркі ... ... ... Ресей империясы
Қазақстанды да өзінің боданына айналдырды. Орыс ұлтының кейбір ... ... ... да ... ... шовинистік пиғылдарын
жалғастыру үстінде. Бұл өте қауіпті. Сол үшін біз мұндай күшке ... ... ... ... ... ... сүюіміз, оның әрбір тасын, гүлін
қастерлеп көздің қарашығындай сақтауымыз керек. Өзінің туған ана тілін
білмейтін ... жүр. Ал өз ... ... ...... ... ... өз ана тілімізде сөйлесек, дінімізді ... ... ... ... танысақ еліміздің болашағы жарқын
болатынына кәміл сенемін.
XVIII ғғ. 30-40 жж. ... ... ... ... ... ... ... қосылуы туралы негізгі дерект ер орыс дерек
көздері болып табылады.
- А.И.Левшин – «Описание ... или ... орд ... ... ...... ... в XV – XVIII в.в. (сборник документов
и материалов) т.б.
Сондай-ақ ағылшын саяхатшысы Кэстл Джонның «Дневник путешествия в ... из ... ... хану ... ... ... ... де
көптеген мәліметтер береді.
Тағы да бір ағылшын тарихшысы Джордж Демконың «Орыстардың Қазақстанды
отарлау» деген еңбегі де құнды дерек көзі ... ... ... ... ... ... ... қазақ
ғалымдары да зерттеді.
- Бекмаханов Е.Б. – «Қазақстанның ресейге қосылуы» еңбегі.
- Бекмаханов Е.Б. – ... ХІХ ... 20-40 ... ... ... С.М. – Патшалық ресейдің отарлау саясаты» еңбегі, т.б.
ХVIII ғасырдағы зерттеушілер П.И.Рычков, ХІХ ғасырдағы ... ... ... А.И. ... ХХ ... ... ... М.В.Вяткин, Н.Г.Апаллова, П.Е.Матвиевский,
Е.Бекмаханов, В.Я.Басин, А.Сабырханов, ... ... ... ... ... ... С.М. Мәшімбаев,
Ә.Қ.Мұқтар, т.б. болды /1. 5-б/.
Е.Бекмаханов өзінің Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 ... ... ... ... ... ... ... былай деп жазған:
«Кіші жүздің қазақтары өздерінің көреген ханы Әбілқайырдың ... жылы ... ... ... ... ... ... Мұның өзі сыртқы және
ішкі себептерден туған қажеттілік болды; XVIII ... ... ... ... ... ... түсудің қаупі төнген. Әбілқайыр
бастаған қазақтар өздерінің қуатты көршісі – Ресейден әскери көмек ... ... ... бодан болуға қазақтарды империямен ... ... ... да ... ... ... бойынша
қазақтар өздері тұрып жатқан мекенін және мемлекеттік дербестігін сақтап
қалды.
Орта жұз ... басы 1740 ... ... Осы жылы орыс үкіметіне
Кенесары Қасымовтың атасы Абылай ант берген болатын. Сәл кейінірек, 50-
жылдарда Абылай екі ... ... ... және ... бодан болуды
қабылдады» /2.245-246 бб./.
Бұдан көрініп тұрғанындай Кіші жүз бен Орта жүздің ... ... ... ... бар. Бір ... ... ... яғни жоңғар қаупі
болса, екінші жағынан, ішкі фактор қазақтардың империямен экономикалық және
сауда байланыстарын орнату секілді себептер итермелеген.
Ағылшындық ... ... ... ... «Орыстардың Қазақстанды
отарлауы» атты зерттеуінде:
«Орыстардың Қазақ даласына әскери шапқынлышығы баяу ... оны ... ... ... ... ... XVII ғасырда басталған қорғаныс және
сауда шараларымен сипатталады. Екінші кезең әскери шабуылдар ... ... ... ... орнатумен, яғни 1830 ж. басталып, 1865 ж.
өзбек қаласы Ташкентті жаулап алумен аяқталды.
Орыстардың Қазақ жеріне ене ... ... ... Ресей мен
Қазақ ордалары арасындағы қарым-қатынасында маңызды өзгерістер орын алды.
ХVIII ғасырда қытай үкіметі қазақтарды өз қол ... ... үшін ... ... ... ... ... Осыған байланысты Кіші
Орда ханы ... ... ... ... 1731 ... ... туралы ант берді. 1740 ж. орта жүз де орыс бодандығын ... бб./ - деп ...... ... ... қосылуының басталуы ХVIII ғ. 30-40 жж
1.1 Ресейдің Қазақстанды қосып алу проблемасы
Император І Петр Қара және ... ... ... ... «терезе
аша» отырып, бір жағынан барша Азия елдерінің қақпаларына да кілт іздеді.
Оның алдындағы және одан ... ... үшін ... ... Иран, Ауғанстан, Үндістан, Қытай, Орта Азия турасындағы «Шығыс
саясатын» жүзеге асыратын мақсат қана ... ... ... ... ... тап осы саясатының салдарынан ... шама ... ... көбірек бөлігін басып алуға, қазақ даласы арқылы және Орта ... ... пен ... ... жылжуға бағытталған ... ... ... ... ... ... экспедициялар жіберу, оларды жергілікті
патша шенеуніктерінің жеке гвардиясына айналдыру, осы өлкеде ... ... ... ... кең ... ... енудің амалы
ретінде анықталды. Әскери бекіністер, форттар, қамалдар салумен қатар ... ... ... да ... ... ... ... жер-
жерлерде патшалық биліктің тіректері ретінде казақ отрядтаын құру жақсы
нәтиже ... ... ... ... ... ... да
оңтайлы әрі пәрменді құралға айналды.
Жалпы алғанда Шығыс саясатын жүзеге асыру Қазақстанды бағындыру
жолында ... ... есеп пен ... ... ... Ең ... әскери-экономикалық басымдықты пайдалану;
- Әскери отарлау;
- Дипломатиялық құралдар;
- ... ... ... ... ... ... ... қоныстандыру;
Патша қайраткерлері аталған саясатты Ежелгі Қытай императорларынан лды
деген болжам бар.
Ең қиыны халық ұлттық қана емес, ру-тайпалық ... де ... ... ... ылаң мен кикілжің сеуіп, «бөліп ал да, ... ... ... ... ... ... кеңістігін империя аймағын кеңейтуге
баспалдақ ретінде пайдалану мақсатын көздеген ... ... ... осындай болған. Бұл үшін царизм тарихи орныққан мемлекеттікті
қиратып, оның байырғы халқын адамдық құқықтан ... ... ... ... ... ... ... ұлттық сананы улағысы,
тілді, дінді, секнімді, салт-дәстүрлерді тәлкек еткілері келді.
Көне де ... ... мол ... ... ... ... ... жоюға тырысты.
«....Билік басындағы топтың ой-толғамдары әр дәуірде үстем ... ... ... ... ... материалдық күші болған таптық етуші материалдық
күші болған тапты, сонымен қатар ... ... ... күші деген сөз» - деп
атап көрсеткен маркцизм классиктері.
Міне, халықты рухани тұрғыда ... ... ... ... ... ... 1731 ж. ... шоқындыру кеңсесі» ұйымдстырылды.
Халықты өткенінен аластату, оны тарихи зердесінен айыру, тілін, дінін,
әдет-ғұрыптарын, жазу-сызуын ... ең ауыр ... ... ... қосылуы төңірегіндегі айтыстар, ғылыми
пікірталастар толастағын жоқ.
Қазақстанның ХVІІІ ғасырдың басында Ресейдің құрамына кіруін ... ... ... ... деп ... жөн. ... экономикалық, саяси, әскери, шаруашылық, мәдени, табиғи –
жағрапиялық үрдістерді ... ... жөн. ... ... өзі ... жуық ... бұл процеске тездеу, кібіртіктеу, тіпті кейде
шегіну, кейіншектеу де тән болған.
1731 жылдан ХІХ ғасырдың ортасына ... ... ... Ресейге
біртіндеп бағыну кезеңі деп атауға болады. Бұл турасында ... ... ... «....Ресейдің қырғыздардың үш ордасына немесе ... ... өте ... ... ... орыс керуендерін қырғыздар да,
Хиуалықтар да талап алып отырды. Жағдай 1833 ж. ... бас ... ... ... Перовский келгенге дейін осы күйінде қалды». Бұл
пікірді ... ... те ... ... ... сыртындағы
қырғыздар (қазақтар) бұрынғысынша тәуелсіз болып қала берді. Ресей алдында
ешқандай ... ... деп ... ол. /4.202-210 - бб./. Мұндағы
берілген ... ... ... ... қазақстанды өзінің
территорясына қосылуының алғашқы кезінде әлі отарлауды күшейте қоймаған.
Отарлау әрекеті өте баяу және өте ... ... ... ... ... ... процесі ХVІІІ ғасырдың басында
бейбіт жолмен басталып, ХІХ ғасырдың ортасында жаулау, басып алу ... ... ... бұрын «Қазақстан Ресейге еркімен қосылған
деген атаусөден (термин) бас тартқан жөн» деп есептейді. Егер бұл ... ... онда ... ... ... ... заңдастырудың бір түрі
болып шығады. Әбілхайыр ханның патша әкімшілігіне жолдаған ... ... ... ... ... ... өзге ... өкілдері шоқындырылды. Олар Петербордың тапсырмасына сай көп уақыт ... ... ... ... ... ... Ресей құрамына кіру
қажеттігіне илітірді. /4.211-213 бб/.
1.2 Кіші жүз бен Орта жүз ... ... ... ... ... ... ширегінде Ресей солтүстік-батыс жағында Балтық
теңізі мен Қара теңіз арқылы Еуропаға «Терезе» ... ... ... ... және ... ... белсенді сауда жасау жолдарын іздестірді. Бұл
мақсатқа қазақ даласы сәйкес келеді. ... Петр ... ... ... мен ... іспеттес санады.
Біздің жеріміз арқылы Орта Азия хандықтарына Ауғанстан, Персия, Қытай,
Үндістан және ... ... ... ... жолдары өтетін. Қазақстан мен
Түркістан аймағы патша әкімшілігіне ең алдымен, әскери – стратегиялық база
ретінде керек ... ... ... ... соң, Бірінші Петрдің заманынан
бері орыс патшаларының асыл арманы болған аса бай Үндістанға жол ... ... ... ... капиталистік қатынастар қалыптаса бастады,
тоқыма шаруашылығының қарқынды дамуы жаңа өндіріске шикізатты да ... Орта ... ... осы ... ... ... ... болды.
Сондықтан Қазақстан мен Орта Азияны өзіне ... алу, ... ... ... ету – мемлекеттік саясат дәрежесінде қалыптасты. Петр патша
өлгеннен кейін оның ... ... да осы ... ... ... ... кейін қазақ билеушілері арасында жіктеліс туды.
Аңырақай шайқасынан кейін қазақ хандары мен сұлтандары арасындағы ... ... ... үшін күрес негізгі себеп болды деп санаудың
негізі бар. /6.156 ... жылы ... ... ... болып, орнына Әбілмәмбет ханның отыруына
байланысты қазақ хандарының арасына іріткі түсті. /7.194 б./. ... ... ... аға хан ... ... Орта ... – Сәмеке, Кіші жүзден
Әбілқайыр үміттенді. Көпшіліктің таңдауы ... ... /6.156 ... ... Кіші жүз бен ... хан ... Орта жүздің бір
бөлігі шайқасты ... ... орыс ... ... орыс ... Ал Орта жүз ... Ұлы жүз Ташкентке қарай шегініп,
қалмақтарға бағынышты күйде қалды. /7.194 ... 1730 ... ... ... қарамастан, Жоңғар
хандығының жаңадан шабуыл жасауының тікелей қауіп-қатері жойылмады. ... ... ... ... тыс ... ... ... Галдан-
Цереннің келуі, мұндай шабуыл қаупінің күшейгенін көрсетті, оның үстіне
қазақ хандарының өздері де, соның ... ... да, ... ... ... ... ... ниетінен бас тартпайтын.
Қазақ хандықтарының Бұхарамен және Хиуамен қатынастары шиеленіскен
күйінде қалды. Қазақ хандықтарының Еділ қалмақтарымен және ... ... ... болып қала берді. Әбілқайырдың башқұрт
ақсақалдарымен шапқыншылықты ... ... ... ... ... ... батыстағы шекарасында бейбітшілікке қол жеткізу Әбілқайыр
ханның ең басты сыртқы саяси ... ... ... Басты дұшпан –
Жоңғар хандығымен күресуге қолды босату үшін бұл өте ... ... ... ішкі ... даму жағдайларында, жоңғарлар мен Еділ
қалмақтарының, башқұрттардың, Жайық және ... ... ... ... экономикалық оқшаулау, ұлы империяның тұрақты ... ... бола ... қазақ жүздерінің билеушілері Ресей империясы сияқты
одақтас іздеуге мәжбүр болды.
ХVІІІ ғасырдың 20-жылдарына дейін ... ... ... ... ... ... топтарына едәуір белгілі болатын. «Ақылы
жеткілікті және қулықтан да ада емес адам» - деп ол ... ... ... ... ... ... ... отырып, өзінің басқа
бәсекелестерінен жоғары болуға, оларды саяси аренадан ... ... ... ... ханның заманында болғанындай, өзі біріккен хандықтың
жеке-дара ... болу ... ... ... ... ... басқыншылығына жол бермеу үшін күш пен мүмкіндікті біріктіруге
тырысты. /6.157-158 ... жылы ... ... ... пен ... Қоштаевтың
басшылығымен өз елшілігін жіберді. Олар 8 қыркүйекте Уфа қаласына келіп,
орыс әйел ... Анна ... Кіші ... ... ... ... сұраған өтініш жасайды.
1731 жылдың 19 ақпанында Анна Иоанновна Кіші ... ... ... ... ... грамотасына қол қойды.
Ол туралы қазақтарға хабарлау және тиісті акт ... ... ... ... комиссиясының шығыс тілдерін жақсы білетін
тілмәші, башқұрттың ірі феодалы ... ... ... ... ... ... 1731 ... 5 қазанында келді. Патша Тевкелевке
қазақ жерінде жағдайға қарай ... ... ... дербес шешуге
шексіз құқықтар мен уәкілдіктер берді, ... ... ... ... ... ... ... тарту-таралғылар беріп, сый-құрмет
көрсетіп, белсенді үгіт жұмыстарын жүргізу ... 1731 ... ... Кіші ... ... ағамандарының жиналысында едәуірі Ресей
азаматтығын алуға дауыс берді.
Бұл жерде есте ... ... ... ... ол ... ... ... көшпенді жұрттардың көзқарасы біздің қазіргі ұғымымыздан
мүлде басқаша болатын. Әбілқайыр бастаған, ... ... ... ... қазақтың басқа да шонжарлары үміт артқан бодандық мәселесі
... ... ... ... ... дәл осы ... қауіп-қатері
кемірек, күш-қуаты мол, үлкен жұрттың саяси демеуіне, ұзын ... ... ... ... ... ... ... қалу тәсілі
деп ұқты (алайда, Ресей ... ... ... өз пайымы, соған орай
ерекше есебі бар еді.).
Өзі Ресейдің азаматтығын алған соң Әбілқайыр және оның ... ... ханы ... егер ол ... қоластына өтсе патша өкіметінің
сыртқы жаулардан қорғайтынына уәде ... өз ... ... ... ... бергенмен, кейін оны орындамай, башқұрт
феодалдарына ... ... ... кейін ол райынан қайтып, ... ... ... ... жылы 10 маусымда орыс патшасы Сәмеке мен оның ... ... ... қол ... Кіші жүз бен Орта ... ... ... ... өтуі 1740 жылы ... өткен
съезде бекітіледі. 28 тамызда Орта жүздің ханы Әбілмәмбет пен Абылай сұлтан
Ресеймен одақ туралы ... қол ... ... ... және ... ... аймақтары Ресей бодандығын алмады. Олар тек ... 20-40 ... ... ... ... ... салдарынан ғана
өктен болатын. /5.25-26 бб./.
1.3 Патша өкіметінің қазақ жерлеріне қамалдар мен әскери ... ... ... Орал мен ... ... алғаннан кейін орыстардың
Қазақ даласына қарай бағыт алуының алғашқы ... ... ... ... ... шапқыншылықтарынан
қорғау мақсатында Қазақ даласының солтүстік ... ... ... ... бастады. Алайда XVIII ғасырға дейін Қазақ-Сібір
шекараларында екі орыс қалашығы ғана ... ... бірі – ... ... ... екіншісі – орал өзенінің жағасындағы казактар
қоныстанған еді. Жергілікті тұрғындар ... ... ... ... ... далалық өңірдің солтүстігінде жаңа бекіністер салуға
итермеледі: 1716 жылы Омбының, 1735 жылы ... 1737 жылы ... 1752 жыыл ... іргелері қаланды. 1730-1760 жылдар аралығында
қазақтардың үш бекініс шебі салынды. /3.31б./.
1743 жылы қазақ-башқұрт ... ... ... ... бар ... ... салу үшін ... экспедиция ұйымдастырылды. Оны
басқару Үкіметік сенатың обер-хатшысы И.К.Кирилловқа тапсырылды, оған ... ... ... ... Олар қазақ жеріндегі пайдалы
қазбаларды игеруге баса ... ... ... ... ... ... кен
орындарының бар екенін, күкірт пен ... ... ... ... бәрі ... қажеттіктерін қанағаттандыра алатындығын негіздеді.
ХVІІІ ғасырдың ортасында Жайық өзені бойында 14 ... ... ... ... Рассыпная, Елек қалашығы, ... ... ... Көш-Жайық, Кулагина, Тополев, Гурьев
қалашығы, Бақсай қамалдары салынды. Кейін Жайық шебі Орынбор және ... жылы ... ... казактарға хуторлар салуға рұқсат етіліп,
олар сол маңдағы өзен-сулы ... ... ... ... өсе ... жылы ... ... қамалы салынған болатын. 1752 жылы 9 қамал 53
дала бекінісінен тұратын Ново-Ишимск желісі салынды. Сөйтіп, XVIII ... ... ... ... ... ... ... басына дейінгі
қазақ жерін тағадай тағандап, құрсап алды.
Қазақ даласында салынған әскери бекіністер ... ... ... ... үшін алыстан ойластырған амалы еді. Ондағы әскерлерді
азық-түлікпен қамтамасыз ету керек. ... ... үшін ... ... ... орыс ... жер бере бастады. Мұның бәрі қазақтардың
көшіп – ... ... ... азайтты, оларды шалғай жерлерге
ығыстырды.
1742 жылы 19 қазанда ... ... ... ... және ... ... бекіністердің маңында қазақтардың көшіп – қонуына рұқсат етпеу
жөнінде жарлық шықты.
1756 жылы 2 ... ... ... оң жақ жағалауына өтуге, көшіп-
қонуға тыйым салынды. /8.42 б./. ... ... ... да ... жарлық
шықты. /5.27 б/.
1731 жылдан ХІХ ғасырдың ортасына дейінгі аралықты қазақтардың Ресейге
біртіндеп ... ... деп ... ... /4.210 ... ... ... саясаты әрі қарай жалғасып, күшейе түсті.
Ресей XVIII ғасырдың басындағы қазақ жеріне қарай ... ... ... ... оңтүстікке жылжыта түсіп, XVIII ғасырдың 40-
жылдарының басынан Кіші жүз ... ... ... ... ... /9.90 б./.
ІІ - тарау ХVІІІ ғғ. 30-40 жж. ... ... ... ... ханның қоғамдық-саяси қызметі
XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы тарихи ... ... ... ... ... ... терең із қалдырған, көрнекті
қолбасшы, мемлекет қайраткері әрі мәмілегер ... ... ... жөніндегі тың деректер мен соны пікірлер Отан ... ... ... ... ... ... саясат туралы
дұрыс пікір қалыптаспағандықтан Кеңестік тарихнамада оның қызметі біржақты
айтылды. Сол кезеңдегі тарихшылар оны әуелі «сатқын», ... ... ... деп ... кейіннен «ұлы орыс халқына қосылуға себеп болған
дана билеуші» деп көтермеледі.
Осы Әбілқайыр ханның ... ... ... тың ... ... ... С.М.Мәшімбаев, М.Әбдіров, Ә.Қ.Мұқтар, Г.Б.Ізбасарованың
зерттеушілерінің орны ерекше.
XVII-XVIII ... ... ... ... аса бір ... ... кезі ... Бұл кезеңді елші А.И.Тевкелев «қазақ елі
күйреді, ыдырады және күйзелді» деп көрсетті.
Осы кезде қазақ жеріне деген көзалартушылар жан-жақтан ... ... ... ... жатқан Еділ қалмақтарымен арадағы қарым-қатынас
қақтығыстарға толы болды. Еділ қалмақтарын ... ... ... қою үшін ... ... ... ... істеді. Патша өкіметінің арандату
саясатының ... ... ... ұлыстарына үнемі шапқыншылық жасап,
сан мыңдаған ... ... ... ... жағдайда Әбілқайыр хан қалмақ
хандығына байланысты ұстанған саясатында әскери ... ... ... де ұтымды пайдалануға ұмтылды. Башқұрттардың
басбұзарлығының арғы ... орыс ... ... ... ... соңы ... апармайтынын сезді де, дипломатиялық байланыс
жасауға күш салды. Бұл іске орыстармен араласып ... ... ... ... жөн ... ... туған әрекеттердің нәтижесінде Кіші жүз қазақтарының
орыс бодандығын қабылдауы башқұрттар арқылы жүзеге асырылды.
1730 жыл Кіші жүз ханы ... ... ... ... елін
қамқорлыққа алу туралы өтініш білдірді /10.29 ... ... ... Анна ... ... ... ... 1730 жыл.
«... Пікіріңізді білейін дегеніміз, Сіздің ... ... ... ... ... біздің арамызда жақын байланыстар
болған жоқ. ... ... ... ... ... мен өз ... отырмын.
Біз, Әбілқайыр хан, менің соңымнан ерген Орта және Кіші жүз қазақтары
Сіздің алдарыңызда иілеміз, Сіздің қызметіңізбен, ... ... ... ... ... ар жағындағы Сіздің қамқорлығыңыздағы башқұрт халқымен
келісімде өмір сүру үшін Сіздің ... ... /11.21 ... ... ... ... ештеңе айтылмаған. Тек қана Патшалы
Ресейдің қамқорында болуды және башқұрттармен келісімде өмір ... ... ... алу» ... ... ... бүтін бодандыққа алу»
немесе «құлақкесті құлдыққа алу» деген ... ... ... ... ірі мемлекеттің кіші мемлекетке қамқорлығы деп түсінген жөн. Ал
шын мәнінде Әбілқайыр бастаған ... ... ... қол ... өз еркімен
еш уақытта бодан болып кірмеген.
Әбілқайырдай ақылды хан қамқорлық пен бодандықтың, қатар ел мен ... ... ... ... ... ... ... салмағынан
бір кезде Әбілқайыр ханның императрицаға жіберген ... да ... ... ... болды.
Жан-жақтан анталағын жаудың ортасында қалған Кіші жүз ... ... ... – бір орталыққа бағынған Қазақ хандығын
қалпына келтіру еді. Ол үшін ... еділ ... ... ... шапқыншылығын тоқтатуды, Ресейден әскери көмек
алып, ... ... ... жөн ... XVIII ... ... ... қоғамында бас хандыққа талас болды.
Әбілқайыр ханның бас таққа ... – оның ... ... ... ... қалу ... туған адал әрекет. Осы
әрекеттерінің жиынтығы оны ұлттық мемлекет үшін ... ... ... ... ... Сол ... шын мәнінде бас таққа лайық
Әбілқайыр хан еді.
Әбілқайыр ханның бойында ... пен ... ... ... ... ... ... рас.
Көптеген тарихшыларымыз Әбілқайырдың патша өкіметімен қазақ елінің
мүддесін соғыссыз, бейбіт жолмен шешуге күш ... ... ... ... өз ... мүддесін жан аямай қорғаған Әбілқайыр ханның халқының
бірлікте, елінің бостандықта дамуына қосқан үлесі зор.
Әбілқайыр хан – XVIII ... ... ... ... ... тұлғасы. Қолбасшылық таланты мен саяси көрегендігі, ... ... ... ... ... ... Әбілқайыр ел басына күн
туған замана қазақ жасағына Бас қолбасшы ... ... ... ... ... /10.29-30 бб./.
2.2 Абылай ханның қоғамдық-саяси қызметі
Абылай жөнінде белгілі тарихшы ... ... ... деп жазған:
«Өзінің қадір-қасиетін жақсы түсінген ол (Абылай) жұртты ақыл-айласымен,
сабырлы-салмақтылығымен маңайына топтастыра ... ... ... ... де ... ... ... қарай біресе Россия, біресе Қытайға бағыныштымен деп
уәде беруге мәжбүр болғанымен, шын ... ... де ... ... ... /12.152 б./.
Орыс тарихшысының Абылай ханға берген сипаттамасынан ... ... ... ... және ... ... тәуелсіз хан болғандығын
байқаймыз.
Абылай хан, әкесі ... Уәли ... ... ... ... ... жылы ... келген. Бұл кезең қазақ халқы үшін жойылып кету қаупі
төніп тұрған, өлім мен ... ... күн ... ... ... ... отаршылдықтың дәмін татып, тәсілін меңгеріп үлгерген
Ресей империясы ... келе ... ... өзін ... астының
әміршісіне балайтын Қытай империясы айдаһардай ысқырып тұрған ... ... ... ... тұтастандырып, тәңірлік
наным*сенімді өмір салты еткен қазақ даласына олар да ... ... ... өмір ... ... мекен-тұрағы жапсарлас Жоңғар хандығы деп
аталған ойраттардың саяси ... ... жж.) аш ... ... ... ... жағдайды сол кездің дуалы ауыз ақыны бір
ауыз өлеңмен былай бедерлейді:
«Былай барсаң ... ... әкең ... ... ... бар,
Күшіңді еппен алмақ бар.
Былай барсаң Қытай бар,
Жапырағыңды бұтай бар.
Былай барсаң орыс бар,
Балаңды берсең, қоныс бар».
XVIII ғасырдың орта ... ... ... қазақ елінің ерікті, іргелі,
біртұтас ел болуын, ата-қонысына ... ... ... ... ... ... байлығын шалқытуды, үш жүздің ынтымағын жарастырып,
туған Отанын, елін жаудан қорғауды күн тәртібіне қойды. (7.202 ... жылы Орта жүз ханы ... пен ... ... ... ант ... ... беледі бүкіл дала ... ... ... заң ... хан ... ... отырды, ал оның берген
антының мәтінінде замандастарының одан бұрынғы «ант ... ... ... ... жоқ: «... адал және ... шықпайтын құл болу
және бодан болу...» т.б. сияқты. Абылай сұлтан оған қосымша В.Н. Татищевті
«қажет болған жағдайда өз ... ... ... дегенмен саяси
күрес тәжірибесін жинақтаған жас сұлтан өз үміттерін Цин ... ... /6.165 ... ... ... ... ... Кеңес өкіметі кезіндегі
іс-әрекетіне көз жүгіртіп отырғанда бұдан екі жүз елу жыл ... ... ... ... ... еріксіз еске түседі:
Күнбатыстан бір дұшпан,
Ақырда келер сол тұстан.
Өзі сары, көзі көк,
Бастығының аты – поп ...
Бауыздамай ішер ... алар ... ... ... салар барыңды.
Еліңді алар қолыңнан,
Ғаскер қылар ұлыңнан. –
деген екен. Адамды таң қалдыратыны Бұқар заманында бұл ... ... ... әлі ... ғой. Тіпті ойға да келе бермейтін жай. Осындай болатын
қайран абыз қайдан білді ... ... ... ... тек Анна Иоанновна кезеңінен емес,
сонау І Петр және онан ... ... ... ... ... ... ... отарына айналдыруды көздеді. Ал ... өзі ... Орта ... ... ... пен қақпа» ретінде
негізгі стратегиялық аймақ ретінде пайдалануға тырысқысы келді. ... ... үшін ... ... ... ... болды, және Орта Азия
халықтарын жаулап алып, өзінің ... ... ... ... ... ары қарай Англияның отары Үндістанды өзінің ықпал аймағына айналдыруды
көздеді.
Қазақстанның Патшалы Ресейдің ... ... ... ... ... Өз ... айрылған қазақ халқының
мүшкіл жағдайы туралы А.Байтұрсынов былайша жырлайды:
Еркін дала, ... ... ... ... ... ... ... қайда?
Еркін көшкен елің қайда?
Ел қорғаны – ерің қайда?
Би бардағы күйің қайда?
Қазақстанның Кіші және Орта ... ... ... ... ... ... бастады. Патша үкіметінің отарлау саясатының
күшеюі, өзен-көлді, нулы ... ... ... әскери бекіністер,
оның айналасындағы құнарлы жерлерді орыс-казактардың тартып ... ... келе ... табиғи көшіп-қону жүйесінің бұзылуы, амалсыздан қырға
қарай ығысып, жердің тарылуы қазақ халқының ашу-ызасын ... ... ... ... ... ... нашарлады. Сондықтан
наразылықтар күшейіп, толқулар көбейді.
Жалпы қорыта айтқанда, Қазақстанның Патшалы Ресейге ... ... де ... көп ... жүргізу қажет. Себебі, бұл мәселе төңірегінде
Кеңес тарихнамасында дұрыс баға берілмейді. Қазір ... ... ... Өз ... ... оны ... тарихи фактілермен
дәлелдеп беруге мүмкіндіктер жасалып отыр.
Әбілқайыр ... ... Кіші ... ... құрамына қосылуы
елімізді Жоңғар шапқыншылығынан, сыртқы қауіп-қатерден аман сақтап қалды.
Сілтемелер тізімі:
1. Мұқтар Ә. Әбілқайыр хан тарихының тағылымы. // ... ... – 2007. - ... /1. ... ... Е. ... ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында (Оқу құралы). –
Алматы, «Санат», 1994 ... ... ... Дж. ... Қазақстанды отарлауы. – Алматы. Ғылым, 1997, ... бб./., / 3.31 ... ... Ә. ... ... Алматы, «Санат». 1994 /4.202-210 бб./,
/4.211-213 бб./, /4.210 б./.
5. Жамбылов Д. Қазақстандағы ұлт – азаттық ... ... ... ... /5.23-24 бб./, /5.25-26 бб./, /5. 27 ... ... ... «Көне заманнан бүгінге дейін» Бес ... ... ... 2002. ... /6.156 б./, /6.157-158 бб./, /6.165 б./.
7. Аманжолов К. Түркі халықтарының тарихы. ... (XVІ ... ... ... ... дейінгі кезең). – Алматы: «Білім», 2005, /7.194
б./, /7.202 б./.
8. История Казахстана / ... для ...... ... ... 1998, /8.42 ... Жолдасов С. Шежірелі Оңтүстік (Көне заманнан ... ...... 2002, /9.90 ... Жолаева Б. Әбілқайыр ханның қоғамдық-саяси қызметі // Қазақ тарихы. –
2008, /10.29 б./, ... ... ... Ж. ... ... (XVIII ғ. -1914 ж) – ... ... 2004 ж, /11.21 б./.
12. Жәнібеков Ө. Уақыт керуені, Алматы: Жазушы, 1992, /12.152 б./.
13.Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. ... ... ... Казахстана: Учеб.пособие. – Алматы: Аркаим, 2002,
/14.97-99 бб./.
15. ... Д., ... О. Курс ... по историй Казахстана с
древнейших времен до наших дней. – ... 2005, ... ... ... ... ... Д., Веретельник О. Курс лекций по ... ... ... времен до наших дней. – Алматы, 2005.
2. Аманжолов К. Түркі халықтарының тарихы. 2-кітап (XVІ ... ... ... ... ... ...... «Білім», 2005.
3. Әбдәкімұлы Ә. Қазақстан тарихы. Алматы, «Санат». 1994.
4. Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ... 20-40 ... (Оқу ... ... «Санат», 1994.
5. Мұқтар Ә. Әбілқайыр хан тарихының тағылымы. // Қазақ тарихы. – 2007.
6.13.Мағауин М. Қазақ ... ... ... ... 1995.
7. Демко Дж. Орыстардың Қазақстанды отарлауы. – Алматы. Ғылым, 1997.
8. Жамбылов Д. Қазақстандағы ұлт – азаттық қозғалыс. Алматы: ... ... ... С. ... ... ... заманнан бүгінге дейін) – Алматы:
ҚАЗақпарат, 2002.
10. Жолаева Б. Әбілқайыр ... ... ... // ... ... ... ... Ө. Уақыт керуені, Алматы: Жазушы, 1992.
12. Қазақстан тарихы. «Көне заманнан бүгінге ... Бес ... ... «Атамұра» 2002.
13. Қасымбаев Ж. Қазақстан тарихы (XVIII ғ. -1914 ж) – Алматы: «Мектеп»
баспасы, 2004.
14. История ... / ... для ... – Алматы, Издательская
группа «Казинтерграф», 1998.
15. История Казахстана: Учеб.пособие. – Алматы: Аркаим, 2002.
Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ ШИ ... ... ... 441-16 тобының студенті
Тлепбергенова Күләштің «Қазақстанның
жаңа заман тарихы» пәні бойынша жазылған
«XVIII ғ. 30-40 жж. Қазақстанның Ресейге
қосыла ... ... ... ... ... Тлепбергенова Күләштің курстық жұмысы
кіріспеден, екі ... ... ... мен ... ... ... жұмыстың тақырыбы «XVIII ғ. 30-40 жж. Қазақстанның ... ... деп ... - ... Кіші жүз бен Орта ... Ресей құрамына қосылуының
алғышарттары, себептері және Патшалы Ресейге қосылуы ... ... ... ... ... қамалдар мен бекіністер ... ... ... - ... ... ... құрамына қосуға басшылық еткен
қазақ хандарының тарихта алатын орны туралы жазылған.
Атап айтқанда, Кіші ... ханы ... Орта ... ханы ... қоғамдық-саяси қызметі туралы баяндалған.
Жалпы, курстық жұмыстың кемшіліктері түп деректер аз пайдаланылған.
Соған қарамастан курстық жұмыс қорғауға жіберілді.
Оқытушы: ... ... ... ...... елінің тарихы. Отарлау аймағы оның ... ... ... ... отарлауының ерекшелігі – орыстардың аяғы тиген жаңа жерлер», «орыс
қаны төгілген жер», қай жерде орыс өмір ... қай ... орыс ... ... өлке ... ... Украина, Беларуссия, Қазақстан бір Отан болу керек»
(Бабурин)
«Отар елдің тарихы - отарлаушы елдің көзқарасымен жазылады».
(Д.Неру)
«Бұл Орда (қазақ ... ... ... ... мен ... ... мен
қақпасы, сондықтан ол Орда біздің қарауымызда болуға тиіс, ол елді өзімізге
бағындыру қажет».
(І Петр)
1) Бұл ... «бір ... қан ... ... жүз мың халықты қосып алады;
2) Қазақтардың бағынуы шығыс – оңтүстік өлкелерінің ... ... Ұлы ... ... жоңғарлар әлі де күшті еді, қазақтар бағынғаннан
кейін ... ... ... ... ... және ... ... болады;
4) Үнемі «бүліншілік шығарып», ... ... ... ... ... ... ... басуға болады;
5) Қазақтарды іске қоса отырып, қарақалпақтарды және Ұлы Петр ... ... апат ... ... ... ... ... тұратын барлық бұратана халықтарға білім берудің түпті
мақсаты – сөзсіз оларды орыстандыру, сөйтіп орыс ... ... ... ... ... өзге ... ... ұмтылды... ендігі бір мақсат
– қырғыздардың (қазақтардың) орыстармен біртұтас саяси – ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оңтүстік Қазақстанға өзге ұлттардың қоныстануы5 бет
Ағартушылар философиясы6 бет
Рухани мәдениеттің негізін салған қазақ ғұламалары7 бет
Төле би жайлы37 бет
Қаһарман Қалибек12 бет
XVII-XIX ғғ. аралығындағы Ресей империясы13 бет
Герман тайпаларының наным-сенімдері мен әдет-ғұрыптары4 бет
Әбілқайыр хан жайлы11 бет
А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )50 бет
Арал өңірі қазақтарының XIX ғасырдағы Хиуа хандығы мен Ресейге қарсы ұлт – азаттық күресі14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь