Қазақстанды Ресей империясының жаулап алуы

Кіріспе

І . тарау. Қазақстанды Ресей империясының жаулап алуының тарихи сабақтары
1.1 Әскери.экспанциялық саясат
І.2. Орыс бекіністерінің салынуы.
ІІ . тарау. Қазақстанды әскери отарлау.
2.1. Орыс отарлауына қарсы ұлт.азаттық наразылықтар
2.2. Қазақстанды Ресей империясының толығымен отарлауы.

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Ұлттық санамыз оянып, тарихымыздың тамыры тереңде жатқанын сезініп, халқымыз бастан өткізген белгілі кезеңдерді жаңа көзқараспен жаза бастадық.
Осындай жаңа тарихи көзқарас негізінде зерттеліп жатқан мәселелердің бірі - халқымыздың Ресей империясының бодандығына айналған тарихы.
ХҮІІІ ғ. ортасынан қазақ тарихында отаршылдықтың дәуірі басталды. Қуатты екі елмен іргелес жатқан халықтың бұл жолға соқпай өтуі мүмкін де емес еді. Қытай мен Ресей ең алдымен қазақ жерін өздерін сырт жаудан қалқалайтын “аралық аймақ” деп қараса, келе-келе тойымсыз Ресейдің өзгенікін иемденгісі келіп тұратын империясының пиғылы басым түсті.
Ресейдің қазақ жерін отарлауы екі үлкен кезеңге бөлінеді. Біріншісі-Ресейдің төрт казак армиясының әскери шабуылдары арқылы қазақ жерін басып ашу жорықтары, ол ХҮІІІ ғ. екінші жартысынан ХІХғ 70-80ж дейін созылды. Бұл кезеңде қазақ жерінде бекіністер, қамал-қалалар, тірек пункттерін салып және оларды жүйелі түрде шептермен жалғастыру арқылы қазақ елін темір құрсауға алып, өзен, көл, құнарлы жерлерге казактардың, ерікті шаруалардың орын тебуі, қазақ елінің мемлекеттік билігін жойып, отаршылдық басқару жүйесін іске асыру болды. Бұл кезеңде қазақ халқының азаттық соғыстары мен көтерілістері кең етек алды.
Отарлаудың бұл кезеңінде, яғни әскери-әкімшілік отарлау кезеңінде тірек пункттері есебінде әскери қоныстардың шекаралық желілері (линиялар) өрбіді. Біртіндеп әскери қоныстану Қазақстанның ішкі аймақтарына тамыр жайды. Бастапқы кезде бұл мекендер Орал, Ертіс сияқты өзен орнын қамтыды.
Екінші кезең - қазақ халқы Ресейдің отаршылдық бұғауында толықтай қалуы. Бұл кезеңде 1891ж. 25 наурыздағы патшаның Даналық ережесі негізінде қазақ жерін Ресейдің мемлекеттік меншігі деп жариялауы; орыс шаруаларын жаппай қоныстандыруды ұйымдастыру, қазақтарды атамекенінен кетіріп, ұлттық дағдарысқа ұшырату болды. Бұл қазақ халқының жер үшін, мемлекет үшін азаттық соғыстарына әкеп тіреді. Бұл кезең ХІХ ғ. 70-80 жылдарынан 1917ж қазан төңкерісіне дейінгі уақытты қамтыды.
1. Аманжолов К., Рахметов К. Түркі халықтарының тарихы. 1-2 кітаптар. А, 1996-97.
2. Бекмаханов Е.Д. Казахстан в 20-40 г. ХІХ в А, 1947
3. Бузукашвили М.И. Ермак. М., 1989
4. Быконя Г.Ф. Заселение русскими Приенисейсго края в ХҮІІІ в. Новосибирск, Сиб. Отделение, 1981
5. Дулов В.И. История Сибири с древнейших времен до наших дней. Л., 1968.
6. Ермолин А.П. Революция и казачество. М., 1982.
7. Қазақ ССР тарихы. 5 томдық, т.3. А, 1982
8. Сабырханов А. Қазақстан мен Россияның ХҮІІІ ғасырдағы қарым-қатынасы. А, 1970
9. Сулейменов Р.Б., Моисеев В.А. Из истории Казахстана ХҮІІІ века. А, 1988.
10. Стефанов Ю.А. Семиреченское казачье войско. М., 1969
11. Ханфин Н.А. Присоединение Средней Азии к России. М, 1965
        
        Ж О С П А Р Ы
Кіріспе
І - тарау. Қазақстанды Ресей империясының жаулап алуының тарихи сабақтары
1.1 Әскери-экспанциялық саясат
І.2. Орыс ... ... - ... ... ... ... Орыс ... қарсы ұлт-азаттық наразылықтар
2.2. Қазақстанды Ресей империясының толығымен отарлауы.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... тарихымыздың тамыры тереңде жатқанын сезініп,
халқымыз ... ... ... ... жаңа ... жаза бастадық.
Осындай жаңа тарихи көзқарас негізінде зерттеліп жатқан мәселелердің
бірі - ... ... ... ... ... тарихы.
ХҮІІІ ғ. ортасынан қазақ тарихында отаршылдықтың дәуірі ... екі ... ... ... ... бұл ... соқпай өтуі мүмкін де
емес еді. Қытай мен Ресей ең ... ... ... өздерін сырт жаудан
қалқалайтын “аралық аймақ” деп қараса, келе-келе ... ... ... ... ... империясының пиғылы басым түсті.
Ресейдің қазақ жерін отарлауы екі үлкен кезеңге бөлінеді. Біріншісі-
Ресейдің төрт казак армиясының әскери ... ... ... жерін басып
ашу жорықтары, ол ХҮІІІ ғ. екінші жартысынан ХІХғ 70-80ж дейін созылды. Бұл
кезеңде ... ... ... қамал-қалалар, тірек пункттерін салып
және оларды жүйелі түрде шептермен жалғастыру арқылы ... елін ... ... ... көл, ... жерлерге казактардың, ерікті шаруалардың
орын тебуі, қазақ елінің мемлекеттік билігін жойып, ... ... іске ... ... Бұл ... ... ... азаттық соғыстары мен
көтерілістері кең етек алды.
Отарлаудың бұл кезеңінде, яғни әскери-әкімшілік отарлау кезеңінде
тірек пункттері ... ... ... ... желілері (линиялар)
өрбіді. Біртіндеп әскери қоныстану Қазақстанның ішкі ... ... ... ... бұл ... ... ... сияқты өзен орнын қамтыды.
Екінші кезең - қазақ халқы Ресейдің отаршылдық бұғауында ... Бұл ... 1891ж. 25 ... ... ... ... негізінде
қазақ жерін Ресейдің мемлекеттік меншігі деп ... орыс ... ... ... ... атамекенінен кетіріп, ұлттық
дағдарысқа ұшырату болды. Бұл ... ... жер ... ... ... ... әкеп тіреді. Бұл кезең ХІХ ғ. 70-80 жылдарынан ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері.
Бірінші кезеңде патшалық Ресейдің қазақ жерін отарлауы қалай іске
асырылғанын, бұл саясатты жүргізуде патшалықтың ... ... ... ... ... басқыншылық, тонаушылық жорықтарын жан-жақты ашып
көрсету – бітіру жұмысының басты ... Бұл ... жету ... ... алдына төмендегі міндеттер қойылды:
- Қазақ жеріндегі казактар тарихына тоқаталу;
- Әскери бекіністер мен ... ... ... мен ... ... тоқталу;
- Орынбор, Орал, Сібір, Жетісу казак армияларының тонаушылық, басқыншылық
әрекеттерін ашып көрсету;
- Казак әскерлерінің басқыншылық саясатына қарсы ... ... ... ... ... ... өркениетті кемелденген мемлекет өз тарихын қастерлейді, оны
ұрпақтардың ... ... ... ... ... ... ... жинаған тәжірибесі, асыл қазынасы. ... ... ... ... ... ... оның жаңа ... сай тарихы
да болуы шарт. ... ... ... тарихы Ресей ... ... ... ... ... ... өңі өзгеріп, мүлдем теріс бағаланып келгені баршаға аян.
Қазақстанның революцияға дейінгі, сондай-ақ ... ... ... ... яғни ... кең орын ... қазақ
халқының өткен тарихы қасқана бұрмаланып келді. Тұтас бір ... ... ... мұндай қасастықтың ішкі астарында, қателіктер де, ... ... да ... ... бір ... саналы түрде ұстанған
империялық бірегей жүйе жатқанын атап өту жөн.
Осындай бұрмалауға ұшырап, теріс бағаланып келген мәселелердің ... ... ... ... тарихы.
Бұл мәселе жөнінде Ресей тарихнамасында ежелден екі бағыт қалыптасқан.
Оның бірі-Ресей тарихын барынша даңқтылықпен танытуды ... ... ... ... ... ... идеологияға негізделген. Оны
жақтаушылар үшін ... ... ... ... ... ... де ... олар тек “Ұлы Ресей” патшалығының қамқорлығы
арқасында ғана жақсылыққа қолдары жетіп, көздері ... ... ... ... келе-келе тарихтың бетінде мықтап
“шегеленіп” ресми заңдастырылды да, ... ... ... ... ... ... тарихнамасында бүршік жайып, қаулап өскен империялық бағыт ... одан әрі ... ... Оған көз ... үшін ... ... тіпті 1987ж Мәскеуде шыққан “История СССР с деревнеиших времен до
ХІХ в” оқулығын бір шолып өтудің өзі жеткілікті.
Кеңес ... Н.Г. ... Г.Ф. ... В.Я. ... ... Т.Шойынбаевтардың зерттеу еңбек-терінде:
“қазақ халқы Ресейге өз ... ... ... ғана ... ... ... бетінен құрып, не азып-тозып кетуші ... ... ... ... қиянат жасау, өктемдік тұрысында ... сол ... ... ... оған ... шыққан ұлт зиялылары
болмады емес. Олар Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, ... ... Е. ... т.б. Алайда олар тоталитарлық жүйенің
құрбандарына айналып, “ұлтшыл” “халық жауы” атанып, ... ... ... жер аударылып, өлім жазасына кесілді.
Өткен саясаттың ықпалымен белгілі тарихшы Е.Бекмаханов өзінің
“Қазақстан ХІХ ғ. 20-40 жж.” ... ... ... ... ... ... арқасында жаулап алды;”-деген пікірнен бас тартып,
кейіннен Қазақстанның Ресейге ... ... ... және ... әсер
етті деген тұжырым жасауға мәжбүр болды.*
Ал енді Ресей ... ... ... ... болсақ, ол
өткеннің бәрін сын тұрғысында зерттеп ... ... ... отар ... ... қарама-қайшылықты тағдырын жанашырлық, ... ашып ... ... Осы ... ... ... ... Ресейдің жаулап алғанын дәлелдеген тарихшыларға
тоқтала кетейін.
Ресейдің белгілі ғалымы, этнограф ... ... ... ... ... ... ... деректеріне
сүйенсек, Қазақстан шекарасындағы Алтайды отарлаудың біршама ... ... ... Бұл ... енген орыс зерттеушілерінің, еңбектерінен
Қазақстанды отарлаудың қалай және қандай құралдармен жүргізілгендігін, ... ... ... мен ... ... ... жеріне орыс шаруа
келімсектерінің кіргізілгенін көрсететін көптеген құнды мәліметтерді
кездестіреміз. А.Н. ... ... ... ... былай
делінген: “ХІХ ғ. басынан бері үкімет ... ... ... ... ... ... (Омбы, Петропавловски, Семей) жергілікті
отырықшы ел құруға тырысты. Осы мақсатта 1808 жылы ... ... ... ... оларға жер, жалақы және азық-түлік бөлінді. 20-жылдары
казак әскерлері ... ... ... ... ... алды да, қазіргі
Ақмола мен Баянауылда, Көкшетау мен Қарқаралыда бой көрсетті.**
* Бекмаханов Е.Б. Казахстан в 20-40-е гг. ... А, 1992 ... ... А.Н. ... ... 1907, стр.137. // Түркі
халықтарының тарихы. А, 1999, 8бет.
А.Седельников бастаған авторлар ... ... ... бет пердесін
ашып, олардың кім екенін айдай әлемге паш етіпті. ... ... ... ... ... ұры-қары, өз жерінде күнін
көре алмаған қырық құрау, ... ... ел ... ... ... ... ... құралған. Жайық өзенінің сағасына казактардың
келуіне ... ... ... ... “Кім екені белгісіз адамдар
тобырының Жайыққа қарай бет ... ... ХҮІ ғ. ... ... ... ... ... құрған кезінен Доннан қашып, Еділ мен ... оның ... ... ... ... ... тепкен ұры-қары
адамдардың бар екендігі белгілі болатын... ХІХ ғ. орта тұсынан ... ... да ... ... ... ... алуы барысында нағыз
авантюристер болып шықты. Жетісу ... де ... ... ... Олар ... ... езіп-жаншып, оған зорлық-зомбылық көрсетуде патшаның ең
сенімді тірегі болып саналды”.
Қазақ даласында казак әскерлерінің атқарған ролі ... ... ... Н.А. ... т.б. ... ... ... еңбектерінен де мол кездестіруге болады.
Бүкіл ғұмырында орыстың әр сөзін теріп, “жеті ... ... ... ... ... атақты сөздігінде “казак” деген ... ... бір ... ... ... ... ... жауынгер”-деп
түсінік береді. Патша өкіметі казактарды жаңа жерлерді жаулап ... ... ... ... жазалау үшін қолшоқпар етіп
пайдаланып келгені тарихтан белгілі. Орыстың ұлы жазушысы ... ... ... ... туралы былай делінеді: “А в это время
по Волге, по Дону ... ... ... Соберутся шаиками по 200, 300, 600
человек, выберут ... ... на ... ... ... ... а
на зиму становятся городком на берегу.
К успению пришли к Строганову казаки-человек 600 с атаманом Ермаком
Тимофеевичем. Напустил их ... ... на ... татар. Казаки их
побили. Потом, когда нечего было делать, стали казаки по ... ... ... и говорит “Идите за Урал воевать с Кучумом, завладейте его
землю. Вас и царь наградить”*
Казак ... ... ... іс-әрекеті жөнінде А.И.Герцен
өзінің ... 1867 ... ... ... ... даласындағы
цивилизацияның пайғамбарлары деп атаған казактар Ертістің сыртына халықты
тонап, баю үшін қолайлы қызметке келіп жатты” деп ... ... ... ... ... ... ... мысалдар орыс зерттеушілері: А.Левшиннің “Қырғыз-қайсақ елінің
сипаттамасы; (1832), В.Сиверстің “Азия” (1896) т.б. ... ... ... ... ... ... шет ел зерттеушілернің де
назарынан тыс қалған жоқ. Мысалы, ... ... ... Брилл,
Д.Ремник сияқты зерттеушілердің еңбектерінде қазақ жеріндегі ... ... ... нақты тарихи деректер арқылы ... ... ... Ресей империясының құрамына ену
себептері мен салдарлары күні бүгінге дейінге толық зерттелген жоқ. ... бұл ... ... ... ... зерттеу арқылы қалпына
келтіру керек.
Бір қуанатын жәйт-республикамыздың белгілі ... ... ... ... ... ... республикалық газет-журналдарда қазақ
халқының отарлық тарихына қатысты жаңа ... ... ... ... Л. Шығармалар жинағы, 1984ж. 10т. 98-99 бб.
** Әбдіров М. Қазақтар мен казактар. // Ақиқат, 1994, № 11; ... ... ... ... ... ... 1991, № 3.
Бірақ мұның бәрі – игілікті істің бастауы ғана. Көпшіліктің күтетіні –
халқымыздың нағыз, шынайы тарихын кең ... ... ... - болашақ
тарихшылардың міндеті.
Бітіру жұмысының құрылымы.
Бітіру жұмысы кіріспеден, 4 тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен ... - ... ... орыс ... ... алуы және ... ... Жетісу казак армияларының қатысуы.
І.1. Қазақ жеріндегі Казактар. (ХҮІІІ ғ. ХІХ ғ. 70-80 ж ... ... ... ... ... ... ... казак қоныстарының
жүйесімен шырматылды. Ресей империясындағы он бір казак армиясының* (әскери
тобының) төртеуі (Орал, Сібір, Орынбор, Жетісу) ... ... ... 80 жыл бойы ... ... ... ... Осы казактардың 80 жылдан астам қазақ елін тонаушылық,
отаршылдық, ... ... ... жазбас бұрын, “казактар” кімдер,
олардың шыққан ... ... ... ... ... ... ... жеріне
орын тепті және жоғарыда аталған Орынбор, Орал, ... ... ... ... жеке-жеке қысқаша тоқталып өтелік.
Казактар құрамы, этникалық жағынан бірыңғай таза емес-ті, кейін де
казактарға ұлттық ... ... ... ... яғни ұлттар санатына
қосылмады, әлеуметтік ... да ... ... ... өзі ... ... жатпады). Оған қоса ... ... ... отыратындай саяси құрамы болмады. Ол көшпелі ... ... ... ... көбірек сіңірген-ді. Түркі лексиконынан
қабылданған “атаман”, “көшпенді” ... ... және ... ... ... көптеген сөздердің күнделікті тіршілікте белгілі бір
мәні болды. “Казак” ... ... да ... ... ... ... ... адам” дегенді білдіреді.
Ресейдің заң-законын жасаушы, ХІХ ғасырдың басында Сібір бас
губернаторы ... граф ... ... (1812 ... ... Орал казактары жөнінде мынадай пікір қалдырыпты:
* Казактардан жасақталған армиялардың ішінде: Орынборда (1736), ... ... (1755), Қара ... (1787), ... (1808) Жетісуда (1867)
одан басқа Донда, Кубаньда, Теріскіде, Енисейде қазақ әскерлері ... Бұл ... ... бәрі ... ... ... қазақ
әскерлерінің бас басқармасына бағынады. (Большая ... ... ... 1973, стр. 175-177).
“Олар теңіз (Каспий) қарақшылары болды, тонаудан түскен заттары мен
әйелдерді қысқы мекені Оралға (Еділ) ... ... ... ... ... балаларды өлтіреді және орнына басқаларын алып келіп отырады...
Олардың қосы Ермак ... ... ... Строгоновтар олардан құтылу
үшін Сібірден жол көрсетеді, сол жолдағы Чусев Строгонов қалашығы Қама
арқылы өтетін ... ... ... айналды”*.
Казак қауымы ХҮ ғасырдың екінші жартысынан бастап Польша-Литва, Орыс
мемлекеттерінен ... ... ... ... қашқан
шаруалар, посад адамдарынан бастау алады. Оларда өздерін еркіті адамдармыз,
казактарымыз деп ... ... ... мемлекеттерге және жартылай
отырықшы халықтарға қарсы үнемі күрес жүргізу ... олар ... ХҮ ... ... Дон, ... ... ... казактарының
қауымдары пайда болды. ХҮІ ғасырдың аяғында Сібір және ХҮІІ ғасырдың ... орыс ... ... және ... ... ... алды да, ... Қазақстан шекарасы Еділ мен Жайық арасында жүрген Кіші жүз қазақтары
мен Ноғай ордасы тайпаларына ... ХҮІ ... Еділ ... пайда
болған казактар осынау жерге дүркін-дүркін келіп, жергілікті халықты, сауда
керуендерін, қалаларды тонаумен ... ... ... ... ... ХҮІ ... ... жартысында олардың орнын әлгі
әрекеттерімен жалғастырған казактар мен ... ... ... басты. Бұл
патшалық үкіметті жиі алаңдатты. Сондықтан бұзақы казактарға қарсы әскерлер
жіберіліп отырды.**
Орыс патшасы қаһарлы Иван 1552 жылы ... 1556 жылы ... ... Иран және одан арғы ... елдермен дипломатиялық қарым-
қатынастар жасауға ұмтылғанда, казактар олардың да жолын кесіп, ... ... ... 1577 жылы ... ... ... 5-ти ... Т.2., или Рябинин А. Материалы для
географии и статистики России. Уральское Казачье войско. ч.1, кн. 2. ... ... ... М. ... мен казактар” “Жас алаш”, 1991, 27 ақпан.
патшасы казактарды бұрынғы құл ... ... үшін ... ... әскери күш
шығаруға мәжбүр болды. Қаһарлы Иванның қаһарынан қорыққан казактар жан-
жаққа қаша бастады: Ермак ... тобы Орал ... одан әрі ... ... ... бойына, қалғандары Теректің Каспийге құяр тұсына
барып ... ... 1579 жылы ... ... ... ... деген
қауымдар пайда болған. Бірақ бұл жол ... ... әрі бұға ... ... емес ... жылы ... ... Иван Мурашкин көпес керуендерін тонаумен
айналысатын казактардың торабын талқандады. Соққы жеген казактар ... өмір ... ... ... Еділдің Самара өзені түйісетін
тік жағасында казактардың үлкен кеңесі өткізілді. Белгілі атаман ... ... ... ... и ... ... яицкие, волжские и
терские, думайте думу, братцы: на Волге нам жить-ворами слыть, а на ... ... ... а на яик идти-переход велик, а добычи нет”-деді.
Бұл қызу талқылаудан кейін казактардың Ермак ... бір ... ... ... ... көрсетуге бел буды. Атаман Андрей
бастаған өзге бір топ ... ... ... Ал ... ... ... ... және бір шоғыры Жайыққа өтті. Сөйтіп, олар кіші
жүз жеріне табан тіреп, қазақ даласында ... ... ... ... ... ... еткен қазақ және ноғай тайпалары көп ұзамай-ақ ... ... да ... ... ... ... ... Жайық
казактарының айуандығы шексіз болатын. Олар тіпті өз ... ... ... Ресейдің көрнекті мемлекеттік қайраткерлерінің ... ХІХ ... ... ... ұзақ ... ... жемі болмасын деп өз балалары мен әйелдерін ұдайы өлтіргендігін
жазады. Олар сапардан бәріне ортақ ... ... ... ... ... ... үстіне, казактар арасында өмір сүруге бөгет болмасын ... өз ... ... ... ұзақ ... алғашқыда жергілікті халықтан таса, қамыс арасында ... аң ... ... ... ... ... ... түрлі
босқындары есебінен көбейген соң, елді тонаумен, жер жаулап ... ... ... жылы ... ... Ноғай ордасының Сарайшық қаласына шабуыл
жасаған (Ол Атыраудағы Махамбет ауданының орны). ... ... ... ... ... қаланы дер кезінде қорғап қалуға ... ... ... Орда кезеңінен сақталған әсем де сәулетті қала Сарайшық,
сөйтіп, жер бетінен ... ... ... ... ... ... ... болған. Онда қасым ханның кесенесі сондайдан ... ... ... ... қабірлерді талөандады, өлген адамдардың
сүйегін далаға шашты.
Сарайшықтың талқандалуы ... ... ... із ... жаңа
жаулаушыларға деген шексіз өшпенділік сезімін тұтатты.
Казактар Еділ бойымен Каспийге ... ... ... мен
қырым татарларына шабуыл жасады, Азиядан Ресейге жол ... ... ... ... ... ... ... Өзге ештеңемен де айналысқан
жоқ. Даладағы алғашқы жеңіске масаттанған олар енді ... ауыз ... ... ... тұр еді. “1603 жылы ... атаман Нечай бастаған Жайық
қазақтары хандық астанасы Үргенішке басып кіріп, 7 күн бойы ... ... ... ... ... ... хан сарайына басып кіріп, үлкен олжамен, ... ... кері ... ... оларды Хиуа ханы Араб Мұхамед әскерімен
Сырдарияға жеткізбей қуып жетеді. Ұрыс екі күнге ... ... ... ... ... ... ... құтқармай, 7 ... соң ... ... Өзен жағасында жасырынған 100 қаралы казак
та ажал құшады. Солардың ішінен тек 4 ... аман ... ... ... ... Бірақ оған қарамастан, хиуалықтардың шексіз байлығы казактардың
көзін қызықтырды. Бірнеше күннен соң ... ... ... ... ... ... Хиуаға жорық тартты. Атаманы Шамай болды. Бұлар да
жеңіліске ұшырады. Атаман өзі қалмақтарға қолға ... ... ... Арал ... ... ... шықты. Азық-түлік таусылып, аштық
басталғанда айуаншылықтарды сол, ... ... ... ... етін ... Қыс ... ... сан жағынан азая бастаған олар аштан өлмеу үшін
өз еріктерімен Хиуаға тұтқынға түсуге бел байлайды. ... ... ... ислам дінін қабылдайды.
Екі рет қатарынан сәтсіздікке ұшыраған ... ... ... ... Арал мен ... ... ... Еділ-Жайық,
Жем өзендері маңындағы Кіші жүз қазақтары мен ... Еділ ... ... ұдайы соғыс ашуын тоқтатпайды. Олардың күші мықты қару-
жарақта еді. Зеңбіректер, мылтықтары бар казактар жеңіске жиі ... ... ... салт-дәстүріне қаныға түскен олар жергілікті жұрттың
тілін үйрену, дер-су сырларын білу арқылы дала ... ... ... жылы ... Сефи деген елшісі орыс патшасына қашқан адамдардың
жолды торып, ... ... ... туралы шағым хат жібереді.
Осыдан соң өзі сауда дамытуға мүдделі ... ... орыс ... ... ... ... ... үшін жағалауға бекіністер салып, арнайы күш
ұстауға мәжбүр болды. ... бұл шара да ... ... алмады.
Бейбіт ел мен сауда-саттық кемелеріне жасаған ... ... ... ... ... ... шайқалтуға дейін барды
(Степан Разин, Кондратий ... және ... ... ... ... патшаларының бұл қозғалыстарға да немқұрайлы қарап
отырмағаны белгілі. 1668 жылы патша Степан Разин ... ... ... ... Астрахань воеводтағы кемелерінің Каспийге тек казактардың
соңына түсіп, ... ... үшін ғана ... ... ... жылы Дон ... бас қаласы Черкасскіге І Петр ... ... Оның бұл ... сыры Полтава соғысының қарсаңында Ресейге
шабуыл жасап жүрмес пе екен ... ... ... ... ... еді. Алайда бұдан хабары жоқ ... ... ... ... төңкерісіне дейінгі тарихшы А.Рябинин: ... жауы ... ... ... ... ... мен ... ара қатынасы тарихи өзара жаулық, соғыс, бірін-бірі ... ... ... кету ... толы. Күрестер ұдайы жағдайда өтті.
Онда жеңімпаздар да, жеңілушілер болған жоқ.
Патша ... ... ... 1613-1645 жылдарда казактар
Мәскеу үкіметіне бағынып, патша қазынасынан оқ-дәрі, қорғасын, қару-жарақ
және азық-түлік алып ... Оның ... олар ... ... ... жаңа жер ... алу арқылы оның территориясын кеңейтуге тиіс
болды. Патша үкіметі көрсеткен қызметі үшін ... ... ... ... ... ... ... жеңілдіктер жасады, салықтан босатты. ... ... ... туралы берген анттарынан тайып, патшаның өзіне
қарулы күш ... ... ... ... ... қоймайды. Өйткені жағалауындағы
жайылымдар мен ормандар, өзен-көлдер тұрмысқа өте ... еді. ... ... жартысында өмір сүрген Кіші жүз ханы Әбілхайыр: “Жайық
өзені кеуіп қалғанша, тіпті ақыр заман келгенше ... ... ... бұл
жерден айрылмайды. Өйткені мұндай жайлы жерді олар еш жерден таппайды”,-
деп талай мәлімдеген.
Сол кезде казактардың этникалық ... ... ... ... қатарын
Дон, Кубань, Терек, Украин казактары, тіпті тұтқын шведтер, немістер,
финдер мен ... ... мен ... мордвалар мен чуваштар,
башқұрттар толықтырды. Бұларға Степан разин, Кондрат Булавин көтерілісіне
қатысып, жеңіліске ұшырап, Жайыққа ... ... да ... 1723 ... ... ... алғаш есепке түсіруі бойынша, олардың ... ... ... 3196 адам ... Бірақ Жайық казактары өз қатарына
қас дұшпандары-қазақтарды тартқан жоқ. ... ... ... жерін
күшпен тартып алып отырғандықтарын жақсы білді. Сондықтан ... ... ... ... орыс ... ... мен шептердің
салынуы (ХҮІІІ-ХІХ ғ.ғ.)
1734 жылы Сенаттың Обер секретары И.К.Кириловтың ... мен Орта ... ... ... нығайту үшін, осы елдермен
сауданы дамыту үшін қалалар мен ... ... салу ... ... және сыртық істер коллегиясы қабылдады, 1734 жылдың 1 мамырында
Сенат жарлығымен И.К.Кирилов басшылық еткен ... ... ... ... “Қазақстан, Башкирия, Қарақалпақ-станның
оңтүстік аудандарының ... ... ... ... ... ... ... Бұл уақытта қазақ халқы жоңғарлармен соғыстың
ауыр ... ... ... еді. Соны ... ... империясы Ор
(Тобылдың бір тармағы), Жайық өзендері құйылысында бекініс шептерін ... ... ... алдыңғы тұсында орыстың бекініс сауда орталығы-
Орынбор (1735-1738ж.ж.) қаласының іргесіқаланды. ... ... ... ... ... ... жүреді, қалаға қарай ағылған орыс
көпестеріне үш жылға дейін алым алынбайтын сауда ... ... ... ... ... Жайық өзені бойында 14 қамал ... ... ... ... ... 770 шақырымға созылған Уйск
шебі аяқталды. 1752 жылы тоғыз қамал, 58 бекіністен ... 840 ... Жаңа Есіл ... 950 ... ... Ертіс-Сібір шебімен
жалғастырды.
Алғашқы кезде қазақ жерін отарлау екі ... ... ... ... ... ... Солтүстік пен шығыста (Орта
жүзде). Бұл ... ... да ... ... ... ... яғни ... тұрғызды. ХҮІІІ ғасырдың бірінші жартысында ұзындығы
1780 ... ... ... ... ... ... бойымен Ала
бұға шебіне дейін жеткен Жайық бекіністі шебі ... ... соң ... ... ... Есіл (1735ж), Омбы (1705ж.), Семей
(1718ж.), Өскемен (1720ж.) т.б. ... ... ... ... Орынбор және Сібір шептерінің бойында ... ... ... ... елі ... ... жерлерді орыстардың тартып алуына
мүмкіндік тудырады. Соның салдарынан дәстүрлі көшіп-қону жолдары бұзылды.
Ал 1738 жылы салынған Ертіс ... Жаңа ... және ... Орынбор
линиясы тірекке дейін жалғастырылды. 1745 жылы ... ... ... ... ... екі жаяу және үш атты ... полктары
орналастырылды.
Сенат жарлығы бойынша 1752 жылы Қазақстанның солтүстік жағында ... ... ... линиясын салу басталды. 1752 жылы 4 шілдеде
Омбыдан 546 шақырым қашықтықта Звериноголовск бекінісінің ... ... Оған қоса ... және ... ... ... ... Қызылжар сайында Лунцк драгун полкінің әскери күзетімен әулие
Петр, ... ... ... салды. Оны Ешім өзінің еңселі биігіне
тұрғызып екі қатар ағаш ... ... ... ... ... қамал француздардың әскери инженері Вобанның жүйесімен салынды.
Және шептегі басты ... ... ... ... 1753 жылы шеп ... бітті.
Оның құрамына 10 қамал, 30 редут және 40 маяк енді. 1758 жылы ... екі ... Орал және Дон ... 2 мың ... ... ... ... отарлау саясатының әскери ... ... ... ... ... 1770 жылы ... сословиесіне Железняк пен
Жвачконың қылмысты топтарынан ... 138 ... ... ... ... және ... тұтқындағы полк конфедераттары
казактарға айналдырылды. Осындай шаралардың бәрі ... ... 1801 ... ... 6 мың ер адамға жеткізді.
ХҮІІІ ғасырдың 50-жылдарында Сібірде - ... ... ... бекіністер жағдайы төмендегідей еді. Ертіс пен Алтай аралығында
үш бекініс шебі тұрғызылды. ... ... ... Омбы ... ... алып ... Ұзындығы 553 шақырым шептің бойында тұзды
көлдердің көптігінен Ащы шебі (Горькая линия) деп аталып ... ... ... Алтай тауларының батысын бойлай, Малонарм бекінісіне
дейін, ұзындығы 1664 ... Ол ... шебі деп ... ... ... Алтай тауларының батысын бойлай Колыван шебі деп аталып кетті.
1752 жылы Петропавл бекінісінің бой көтеруі-Есіл өзені ... ... ... руларын бақылауға, осы өлкені отарлауға негіз салды. Кейіннен
бірнеше ... да ... ... Жаңа Есіл шебі 9 ... 53 ... ... және 540 ... бойында Солтүстік Батыс
Қазақстанда асығыс ... ... ... Ертіс ... ... ... басу үшін патша үкіметі Жаңа Есіл
шебіне 2518 башқұрт, 2 ... ... ... ... түсіп те соғысатын атты
әскерлердің бір түрі) полкін, 800 казак әскерін, бір эскадрон тұрақты топты
шоғырландырды. Осы ... ... ... құрылды. Орская,
Таналыцкая, Уртамышская бекіністері қанат жайды.
Бекіністер шебі қазақтардың ғасырлар бойы ... ... шек ... ... ... ... рулар бір-бірімен бәскелесіп,
өзара қырқысты. Жердің иесі ... ... алу енді ғана ... іске аса ... Бір ... қазақтардан құнарлы, шұрайлы жерлерді
тартып алды. Екінші жағынан жаңа бекіністерді және оның маңайындағы ... ... орыс ... ... ... азық-түлікпен, әсіресе
астықпен қамтамасыз ету мақсатымен, Сібірден, ... ішкі ... ... ... 1760 жылы заң ... Сенат Өскемен
бекінісінен Бұқтырма өзені аңғарында, одан әрі Төлеуіт ... ... ... ... ... ... және ... да Ертіске
құятын өзендер аңғарын орыстармен ... ... ... ... 1762 жылы бір кезде діни ... ... ... түсіп,
Ресейден Польшаға қашқан ескі діннің жақтастарына ... ... 1764 жылы ... ... ... қоныстары пайда болды.
Лосиха, Секисовка, Шемонаиха, Вобровка, кейіннен Малая Улбинка, Черемшанка,
Тарханка т.б. ... осы ... ... топонимикалық аттарын сақтаған.
Қазақ жерлерін біртіндеп орыс қонысшыларымен ... ... ... аты ... Шығыс Қазақстанды тікелей өзінің иелігіне
айналдыруға тырысты. Түсті металдар қорытатын ... ... ... 1747 жылы ... ... иелері Демидовтардың кәсіпорындарын Ресей
императорларының меншігі деп жариялады. ... ... ... ... өз жерінде көшіп-қонып жүрген қазақ руларына ... ... жылы ... ... ... ... күшіне енді. Бұл
казачествоның қазақ даласына тереңдеп енуін ... ... Енді ... елді ... орнына бекіністер салына бастады. Олар 1842 жылы
бой көтерген Көкшетау мен Қарқарлы, 1826 жылы ... ... 1827 ... Көкпекті, 1846 жылғы Атбасар еді.
Сонымен, аз уақытта қазақ жерінде: Көкшетау, Аягөз, Баянауыл, Ақмола
бекініс қалалары пайда болды. Осыдан соң ... шебі ... ... ... Орынбор шебі Орск арқылы сырдария бойына шығып, 1846 жылы
бұрынғы ... ... ... ... соң, Перовск порты, Қазалы, Қармақшы
форттары салынды. Сол жылы Алматы мен ... ... ... ... алынғаннан кейін, ақыры Орынбор мен Сібір шептері қосылып, бүкіл
қазақ жеріне ... ... ... станциялары әскери шепте, бірінен-
бірі алысқа ұзамай қаз-қатар орналасып, тізбегі ... ... ... болды. Елді мекендерде тұратын халықтың ... ... ... ... ... ... өкіметі казактардың аяғы ... ... ... ... ... уысында ұстау үшін үлкен әскери-әкімшілік
отарлау аппаратын құрды.
Олардың бар шығыны жергілікті халықты тонау есебінен жиналды. ... ... ... ... ... бас ... ... күштерді
қолданып, жоспарлы түрде ашықтан-ашық отарлай ... Бұл ... ... шебі ... ... ... күш ... пайдаланып,
ХҮІІІ ғасырдың бірінші жартысында Жайық казачествосының шекара шебі Гурьев
қаласынан басталып, орал өзенінің бойындағы толып жатқан ... ... ... ... ... ... облысындағы аудан орталығы)
отрядды орналасқан жерге дейін созылды. Алабұтадан шығысқа қарай Орынбор
казачествосының ... ... ал оның ... ... ... ... ... поселкесінен бастап Омбы казачесвосының шекара шебі
жалғасып ... ... ... ... дейін жетіп, одан соң ... ... ... қарай күрт бұрылып, алты географиялық ендікті
басып өтеді де, Қытаймен ... ... ... ... ... ... дейін жетеді.
Міне, орыс империясы Қазақстанды солтүстік-батысынан, солтүстігінен
және шығысынан ... ... ... ... ХІХ ғасырдың орта кезінде
Сырдария мен Жетісу казачествосының ... ... ... ... төрт ... төрт ... ... бірдей бейне бір темір тордың
қоршауында қалған сияқты болды. Енді сол төрт ... ... ... ... жеке-жеке тоқталайық.
ІІ - тарау. Орал, Орынбор казак армиясының жасақталуы.
Жайық казак-орыстары – ... ... ... ... ... қауымы. Жайық казактарының ішкі түзілісі Дон казак-орыстарының ішкі
түзілісімен бірдей болды. Оларды казактардың жалпы ... ... ... ... ... ... ұсында Жайық казак-
орыстарының құқықтары едәуір шектелді. Казактардың ... ... ... ... ... жайық комендатына жүктеледі. Бұған
наразы болған Жайық казактары Е.И.Пугачев ... ... ... ... ... ... ... патша ІІ Екатерина Е.Пугачевтің
шаруалар көтерілісін жеңгеннен кейін ... ... ... ... мүлдем
ұмыту үшін” 1775 жылы қаңтардың 15 жұлдызында Жайық қаласын Орал қаласы, ... ... Орал ... деп өзгертуге жарлық шығарды. Сөйтіп,
казактардың бұрынғы еркіндігіне де тыйым салынады.
Облыс көлемінде, 1897 ... ... ... 645 121 адам ... оның 30
мыңнан астамы осы әскери территорияда тұратын, бірақ бұл қызметке қатысы
жоқ ... ... ... ішінде әскери қызметке тартылған ... ... адам ... Орал казактары орыс армиясының құрамды бөлігі ретінде
айрықша жеңілдіктері, өзіндік басқару ... бар, ... ... ... ... ... айналды. Патша самодержавиесі осы арқылы ... ... ... атап ... ... орыс отарлауы мен орыс ықпалын жүзеге асыру үшін қызмет етуін;
2) басып алған ... мен онда ... ... ... елді ... ... ... мемлекет қарулы күштерінің бір бөлігін құрып, ... ... тыс ... ... ... ... бірдей дәрежеде
қызмет атқаруын көздеді.
Ресей шекарасын кеңейту ... ... ... ... үстемдік жүргізу ниетін казак әскерлерінің ойдағыдай жүзеге
асыру ... ... ... тапқан саяси, экономикалық және
моральдық пайдасы, айналып келгенде,патша үкіметінің ХҮІІ-ХІХ ... ... ... ... жолмен құру жөнінде шешім қабылдауында айрықша
маңыз атқарды. Бұл жөнінде 1881 жылы бас штаб ... ... ... алған казак елді мекендерінің қаншалықты пайдалы
екеніне көз жеткізген үкімет кейін ... ... ... ... ... ... ... жаңа казак әскерлерін ... ... ... ... Орал казак әскерлері деп аталған соң ... ... ... ... ... казак әскерлері пайда
болды. Олар Жайықтың жоғарғы жағы мен Орал тауларына ... және әрі ... ... ... әскерлерінің территориясына дейінгі аймаққа
орнығып алды. Енді осы ... ... ... ... жасақталу
тарихына үңілейік.
1735 жылы Орынбор қамалы салынды. Орынбор казак әскерлері 1736 жылы
жасақталып, алғашында Орынбор жүйесіз корпусы деп ... жаңа ... құру және жаңа ... ... ... ... ... 2 мың Жайық
казактары, 1 мың Дон ... ... ... самар, басқа да аймақтардан
каазктар жиналды.
Олардың қоғамдастығына енгендердің арасында ... ... ... да, ... да, мещеряктар да, ноғайлар, тептерлер, мишарлар,
грузиндер мен молдавандар да бар еді. 1743 жылы ... ... ... ... ... ... бекітіліп, оларға үлкен әскери ... ... жылы ... ... ... ... да бағындырылды. Сол арқылы оған кең-байтақ территорияға билік
жүргізудің шексіз иелігі тиді. Ал бұл жерлерде негізінен Кіші және Орта ... ... жылы және 1753 жылы ... ... ... казактарына көптеген
жерлер бөлініп берілді, бұдан кейін олар Жайықтың бүкіл оң жағалауын
иемденіп алды. ... ... бойы алып ... ... ... ... 1775 жылы ... 6 мыңдай адамы бар казак ... ... жылы 20 ... дейін көбейді. Оралда 40-қа жуық казак станциялары
салынды. Саны ... ... ... ... мен кубаньдықтардан
кейінгі үшінші орынға көтерілді. Олар мықты ... еді, әр ... ... ... қосымша ерткен бір ат, карабин мен екі пистолет, ... ... ... ... ... ... ... осында еді. Ал
мұндай қару-жарағы жоқ қазақтарға туған ... ... ... ... қасиеттері күш беретін.
Міне, осындай қоныстанушылардың салдарынан, Жайық ... оң ... мен ... даласы арасындағы шекараға айналды. Жайық пен ... ... ... мен Орта Азияға жасаған басқыншылық
қозғалысының негізгі күшін құрады. Орынборлық ... қуаң ... ... ... ... мен ... жолдарын күзету, патша үкіметі мен қазақ
хандары арасындағы келісім жүргізу мақсатында ... ... ... мен Ресей үкіметі арасындағы қарым-қатынас бейбіт
жағдайда болды, ... ... ... және сауда байланыстары жалғасып
жатты. 1742-1748 жылдары қазақтар өздерінің шабуылдап, қолға түскен 1182
орысты ... ... Ал ... ... ... ... олар ата-
баба жерінен ығыстырыла бастады. Жайық жағалауынан қуылды, өзеннің ... ... ... ... салынды. Бағынбаған ауылдардағы қазақтарды
талқандау үшін далаға жүйелі түрде ... ... ... ... қатаң жазаланып отырылды. 1761-1763 жылдары ғана ... ... ... ... олардың көбін
тұтқынға айдап кетті. Содан да болар 100 жыл бойы, ХҮІІІ ғасырдың соңы ... ... ... Кіші жүз ... ... колонгизаторы казактармен
аяусыз күрес жүргізді.*
Қазан төңкерілісі қарсаңында Орынбор казак әскерлері құрамында 533
мыңнан астам адам, 7,4 ... ... жер, 1 ... атты ... 18 атты ... 1 жеке атты ... 2 жеке атты артиллериялық
батарея бар еді. Бұдан басқа қосымша ... ... ... Н.В. ... ... 1949. Стр. 177-122
айтарлықтай көп жасақталды. Жалпы алғанда, олар ірі ... ... ... ... ... соң, ... казактарының кедей-кепшіктері Кеңес
өкіметін қолдап, атаман ... ... ... 1920 жылы ... ... Орынбор казак әскерлері де жойылды.*
* Бекмаханов Е.Б. Очерки ... ... ХІХ в. ... ... ... казак армиясының Қазақстанның солтүстік және Маңғыстау
өңірін жаулауы. Кіші жүз қазақтарының ... ... жылы ... ... ... жағасына қазақтардың мал жоюына
тыйым салу туралы, ал 1757 жылы Нарын ... ішкі ... өзен ... өтуге
болмайтындығы жайында үкім шығарды. Бұл қазақтардың мүдделеріне қайшы
келді. Осы ... ... ... ... ... ... мен ... аударуға бұйрық берілді.
Жайық қалашығында қазақтарды “тәубеге келтіруге” 3300-дей казак дайын
отырды. ХҮІІІ ғасырдың орта ... ... ... ... ... жергілікті халықты талай қан қақсатты. ... ... ... ... ... ... өзін ... ұрып-соқты, отпен
күйдіріп қорлады.
1771 жылы Еділ мен Жайық арасындағы көшіп жүрген ... ... ... қалды. Осыдан соң, қазақтар патша билеушілеріне босаған
жерді иемденуге өтініш ... ... ол ... ... ... ата ... бұл жер тағы ... казактары әскерлерінің қол астына
берілді. Содан соң ашынған ... ... Орск ... ... ... ... ... өз малдарын қайтадан алып кетті. қыс айларына қарай
олар Орынборға, Теренцк қамалына, Таналцк, Степная, Самарская станцияларына
шабуылдады. ... ...... ... тартып алған, Орынбор
казактарына берген ... өз ... ... ... жайлы
аймақтарды қайтарып алу еді. Туған жер үшін ... ... ... ... ... соң да, 1776 ... ... жалғастыра береді.
Тіпті 1778 жылы да қазақтар Жайықтан өтіп, шұрайлы ... ... ... маза ... Патша үкіметі “қырғыздардың ұрлықшы шайқасы” деп
атағанымен, бұл қазақ халқының патшалық Ресей күштеп тартып алған, ата ... азат ету ... ... ... еді. Осы ... ... ... жылдары өріс алған, Сырым батыр жетекшілік еткен ұлт-азаттық қозғалысы
жайында ерекше айтқан жөн. Көтерілісшілер Илецк линиясын ... ... ... ... ... күш ... ... көтерілісшілерді жазалау үшін жиі-жиі казак отрядтарын
пайдаланды.
Сырым өзінің ақыл-ойымен, шешендігімен ұрыстағы асқан ... ... ... батыр болатын. Ол Орал казктарымен болған
бір қақтығыста атаман ... ... ... ... ... ... Бұл ... мәртебесін өсіргенімен, каазктардың өшпенділігін
арттыра берді. 1783 жылы желтоқсан айында Орал ... ... ... ... ... хан 1783 ... ... айында казактарға 70 жылқы мен
350 сом ақша беріп, батырды босатып алды. ... елге ... соң ... ... тоқтатқан жоқ. 1790 жылы атаман Донсков ... 225 ... ... ортасына түсірді. Үйлерді тонап, 150 адамды
өлтірді, 57 ... ... ... ... ... ... ... Бұдан соң
Сырым батыр соғыс тактикасын өзгертті. Ол партизандық әдіске көшті. ... ... ... ... ... ... ... бұл әрекеті
1787 жылға дейін созылды. Ол ел санасында жаужүрек батыр, қарапайым ... ... ... Ол туралы көптеген аңыздар пайда болды. Батыр
қайтыс болған соң жұрт оған ... ас ... Асқа 3000 қой, 300 ... 6000 ... ... ... жылы ... айының 11-інде І Павел император Еділ мен ... ... ... ... мекендлеуіне рұқсат берді. Ішкі орда
немесе Әбілхайырдың немересі Бөкей есімімен аталатын. Бөкей ордасы ... ... ... ... ... өмірге келуі де халықтың жағдайын
жақсарта алмады. 1813 жылы Орал ... ... Кіші және ... өзен
аралығындағы қыстауға жайлы мекенді алып қойды. Қазақтар малды аман ... ... ... – 15, ... қой ... 50 ... ірі қара мен түйе басына
80 тиыннан салық төлеуге тиісті болды. Әрине, бұл салықты екінін бірі ... еді. ... ... ... Орал, қамыс, Самара көлдерінен балық
аулауға тыйым салды. Орал казактарына берілген жер 7 ... ... Олар әр адам ... 500 ... ... ... ... казактар
бұған да місе тұтпай, жаңа жерлер жаулап алумен болды.
Қазақтарды Оралдың ішкі ... ... де ... билеушілері
ойларына келгенін істеп ... ... 1812 жылы ... ... ... ... шенеунігі шеркеш руының қазақтарынан 1000
қой, 167 сиыр, 49 түйе, 9 жылқы, ... 44 ... 2 ... ... ... қой, 5 ... 4 түйе ... алды. Мұнымен де қоймай, ол 3 ... ... ... ... ... да ... 1835 жылы 5 ... губернаторы В.Перовскийдің басшылығымен дайындалған Азиялық комитет
жөніндегі Ережені ... ... өзі ... ... ... Бұл
құжаттың қысқаша мазмұны: Орскіден Троицкіге дейінгі қазақ ... ... ... ... шебін тез арада тұрғызу және қазақтарды атамекенінен
кетіру болатын. Жаңа шекара шебі Орскіден Троицкіге ... ... ... арқылы тартылды. Сөйтіп, бұрынғы және шекаралық бекініс шебі өткен
ресейлік ауданға тағы да 4 миллион 313 мың ... ... жері ... ... ... ... Орынбор басшыларыының ендігі міндеті жаңа
шекаралық шеп бойындағы қазақтарды өз иеліктерінен ... ... ... ... ... ... ала ... болды. Бірақ Кіші жүз
қазақтары патшаның тонаушылығына көне ... ... ... ... пен Махамбет Өтемісов бастаған
Бөкей ордасы қазақтарының патша ... ... ... ... бой ... ... қарсы атаман Покатиловтың ... ... ол ... ... ... ... оралды. 1873 жылы қарашада
тастөбе маңында екі аралықтың үлкен соғысы болды. ... ... ... ... ... ... ... Гекке
көтерілісшілерден жеңіліс тапқандығын мәлімдейді. Ақырында казкатар
зеңбірек ... ғана ... ... Қиянкескі ұрыстардың бірінде 60 адам
қаза тапты. Оның ішінде ... ... мен ұлы бар еді. ... ... серіктерімен бірге ұрысты жалғастыра отырып, Оралға өтті. Алайда ел
үшін аянбаған ер үлкен соғыстардың бірінде ... ... ... қаза ... ... соғысын басқан соң казактар қанауды тіпті
күшейтті. Қолға түскен ... Орал ... ... ... ... жер аударылды. Жеңілген елден 773 түйе, 510 жылқы, 1789 сиыр,
8 мыңнан астам қой алынды. Осылайша Орал ... ... ... ... ... басудағы басты тетігіне айналды.
ХІХ ғасырдың алғашқы жартысында патшалық Ресейдің ... ... ... ... ... ... үкіметі Елек өзені бойында жаңа
Илецк жүйесін ұйымдастыруға кіріседі. Елек пен Орал өзендерінің ... 600 ... ... ... тамаша шұрайлы жайылымдары, өзендері
тартып алынып, Орынбор ... және жер ... ... Осы ... ... еткен қазақтың табын мен тама рулары
ата жұрттарынан ... ... ... ... ... ... атамекенге
оралу үшін соғыс бастайды, қол жинап, Жаңа ... ... ... ... ... ... Патша үкіметі қазақтарды
жазалау үшін мол ... ... 500 ... казактарын жібереді. 1825
жылдың наурыз айы ішінде ғана осындлай жазалаушы отрядтар ... ... ... ... ... ... ... көрсеткенімен де,
казактар оларды қырып тастады. 195 адам қаза ... 125-і ... ... 44 ... ... бар еді. Тұтқындарды Орал түрмесіне әкеп
қамаған. Талай қазақ сол жерде түрлі ... қаза ... жылы Кіші жүз ... басқарудың дистанциялық жүйесі
енгізілді. Мұның өзі қазақтардың рулық бөлінісін жоюға бағытталған ... ... үш ... ... бөлініп, бастықтарға
қаратылды. Ауылдарда старшындар басшылық жүргізді. Бұлардың бәрін ... ... ... ... Осы ... ... ... өздері Ресейдің ішкі бағынысына көшірілді. 1837 жылы 1 сом 50 тиындық
жаңа салық ... Мұны ... ... әр ... ... ... төлеуі керек еді. Салық жинау арқылы дистанциялық бастықтар мен ... ... ... қанады. Ақшасы жоқтардан малдарын тартып
алынды. Жыл сайын тұрғындардан 23 мың ... сом ... ... ... ... ... ... пайдаланғаны, малды жайылымға шығарғаны,
тұзды алып ... үшін де ... ... ... Орал ... ... үшін әр ... 2 тиын, сиырға 5 тиын, жылқы мен түйе 10тиын төлем
төленді, сонымен қатар ... ... ... адам ... Бұл ... бәрі Орынбор казак әскерлерінің қорына аударылып
келді.
Ал қазақтар бас көтермес үшін, 1837 ... 18 ... ... ... ... ... ... және
құлдыққа сатқаны үшін” әскери сотқа беру ... ... ... ... ... ... ... кез-келгені әскери
губернатордың сотына берілді. Аталған шара қазақтардың жаңа жерлер тартып
алуға ... ... 1883 жылы ... ... жағалауында Жаңа
Александров ... ... ... ... бақылауға алынды.
Онда үнемі орынборлық және оралдық казактар күзетшілкте ... ... ... ... 1840 жылы миллион гектардай алқап ... ... ... ... ... 3000-дай қазақ отбасы
ол жерден қуаң далаларға ... ... ... ... осы ... Орынбор казак әскерлерінің құрамында 2 әскери округте 10 полкке
бөлінген 63 мыңдай адам ... ... ... қол ... сол кезде
қазақтардың шұрайлы деген 8 миллион десятин жері жатты.
Орынборлық казачество әскерлері ... ... 1840 жылы ... ... ... жаңа шекара шебіне казак әскерлерінің толық ... ... осы ... ... халықты көшіру бірден жүзеге асырыла
қоймады. Өйткені, 40-жылдары Кенесары Қасымұлы ... ... ... кең өріс ... ... ... ... сескенген еді. Халық
наразылығынан үрейленген патша үкіметі қазақтарды қоныс аудартуды ... ... ... ... ...... ... тұрғызылатын
станциялар мен поселкелерге құнарлы ... ... ... Осы жердің
байырғы тұрғындары қазақтардың иелігіндегі жайылымдар мен орманды алқаптар
зорлықпен алынып, әскерлерге ережелік мөлшерде көрсетілген ... 1,5-2 ... ... ... ... ... талан-таражға салуы, оны зорлықпен
басып алуы ондаған жылдарға созылып, жергілікті тұрғындардың ... ... ... ... ... жасады, жағдайды шиеленестіре түсті.
1861 жылы казачество мәртебесін император ІІ Александр ресми түрде
былай мәлімдеген: “Мемлекетке ... ... ... ... ... ... ... және оларды тартып алынған жерлерге
қоныстандыру үшін қажет”.
Казактардан патша ағзамға тек адал қызмет ... ғана ... ... оларға қай тұста, қай аймақта болсын өздері қалаған айрықша шұрайлы
жерлерді бөліп беріп, өзендер мен ... ... оның ... ... еркін пайдалану құқын сыйлады. Соның ішінде, әсіресе атаман-
старшындар қауымына ерекше жомарттық пен мәрттік көрсетіліп, кейін олар ... ... ... ... Жалпы, қазақөлкесінің территориясында
құрылған әскерлердегі жасы 17-ге толған казактың ... 30 ... Орал ... 80 ... ... жер ... еңбекші
казактардың көпшілігі жұмыс күш-көлігі жұмыс күш-көлігі, тиісті құрал-
саймандары болмауы себепті, ... ... бұл ... ... ... ... ... 1868 жылы “даналық облыстардағы басқару туралы уақытша
ереже” бойынша, Орал облысы құрылды. Оған Орал әскерлерінің ... мен ... ... ... ... бөлігі, Маңғыстау төңірегі-
жалпы көлемі 29,6 милион десятина алқап ... Оның ... ... Шыж, ... тағы ... өзендер айналасындағы анағұрлым шаруаларға ыңғайлы, құнарлы
6,4 миллион десятинасы әскерлердің бөліп-жармай иелену құқығындағы ... 23,2 ... ... ... қоғамдық пайдалануындағы
мемлекеттік меншік еді.
1868 –69 жылдары Орал облысының ... ... ... ... ... бас ... ... Шалқар, Тайпақ,
Өлеңті, Аққаты маңайында жиналып, тағы да бас ... ... ... малдарын айдап әкетті. 1869 жылдың шілде айында Жамансай
тоғайында және бір ... ... ... ... қарай, бұл жолы да
көтерілісшілер жеңіліс тапты. Бас ... 500-і өлім ... ... ... ... орыс ... үшін ... төлем ақы талап етілді. Бәрібір
жоғарыдағы жеңіс-жеңіліс ... ... 1870 жылы ... Маңғышлақта
тағы да көтерілді, тағы да ... ... Орал ... ... ... ... Найза, балтамен, мылтықпен қаруланған
қазақтар Досан ... ... ... ... ... ... маңында қоршап алып, жойып жіберді. Жазалаушылардың жетекшісі
полковник Рукин өзін-өзі атып ... ... одан ... ... де 1872 жылы: “Жерді пайдалануға жаңа ... ... ... ... ... ... бұрынғы қалпында қалып отырды,
олар белгісіздік жағдайда тұрмыс кешуде”,-деп жазды.
ХІХ ғасырдың 80-жылдары ... жаңа ... шебі ... ... ... байларға жалданып немесе орыс станциялары мен поселкелеріне
барып кіріптар батырақ болған қазақтар саны 500 түтінге жеткен.
Тартып алынған жерлер ... ... ... одан ... ... ... ... жалға берілген. Сонымен,
келтірілген құжатты материал бойынша, қазақтар ... ... ... ... кең көлемде жүргізіліп отырған отаршылдық ... ... ... ... еді. Ал ... ... казактар армиясы болса,
патшалықтың шет аймақтары - қазақ елін Ресей империясы құрамына түпкілікті
қаратып, оны ... ... ... ... және ... ... ... - тарау. Сібір казак армиясының жасақталуы мен басқыншылық
әрекеттері.
1808 жылы 19 ... ... 1 ... ... ... ... мен ... бар Сібір казак әскерін құру туралы
Жарлық шығарды, әскер штабы Омбыға орналасты.
Сібір казак-орыстары 1891 жылы ... ... ... деп ... бекіткен соң, қазіргі Қазақстанның Қостанай, Солтүстік Қазақстан,
Ақмола, Павлодар, Қарағанды ... мен ... ... ... ... және Алтай өлкексінің территориясына орналасты. Оған
дейін Кіші, Орта орданың жерінде ... ... ... ... ... ... 100-150 шақырымнан ары жүрмейтін. Алғашқы кезде оның
құрамында 10 атты полк және 2 ... рота ... ... ... ... Омбы ... болды.
Құрама территориясы 5 млн. десятина жерді алды. Онда 10 атты әскери
полкі, 4 қосалқы эскадрон, 12 ... бар екі ... ... тұрды.
Жауынгерлер саны 5950 адамға жеткізілді. 1853 жылы ... ... ... 10 ... яғни 12 мың ... ... 1866 жылы ... жөнінде
Жаңа ереже шығарылды. Оның құрамы Тобольск атты ... ... жаяу ... ... ... толықтырылды. Әскери қызмет мерзімі 30 жылдан
22 жылға түсірілді. Әрбір казакқа 76 ... обер ... 600, ... 1000, ... 300 десятинадан жер берілді. Казак ... ... өте бай ... 168 елді ... ... 35 ... 132 ... және
елігінде бір бекет болды.
Қазан төңкерісі қарсаңында Сібір ... ... 172 мың ... Сапта 9 атты әскер полкі, 1 гвардиялық елулік, 1 жаяу ... 4 жеке аты ... ... 1 атты артиллериялық девизионы және
басқа көптеген қосалқы бөлімдер ... ... ... ... ... контрреволюциялық бөлігі ақ казактар отрядын ... ... ... шықты. Олардың бірін ... ... ... ... Оның бандасын Сібір және Жетісу казактарының бай өкілдері ... ... ... да ... ... одан тірі шығатындар да некен-
саяқ болатын.
Бір ғана 1716-1718 жылдар ішінде Ертіс бойында Омбы, ... ... ... пайда болды. 1720 жылы генерал Лихаревтің
экспедициясы ... ... ... ... ... арасындағы
байланыстарды нығайту үшін араға жеті форпост салынды.
1745 жылдың ... ... ... ... ... байланыс
нүктелеріне, разъездер мен маяктарға толып тұрды. Осы ... ... ... 24 ... 5 ... ... мен Тара, Тобльск, ... ... Осы жылы ... ... ... ... дейін 9 қорған, 53 бекіністен тұратын жаңа әскери желі жүргізілді.
Ресей шығыс шептерін күшейте түсу үшін 1745 жылы ... бас ... ... ... Ертіс, Бии шептеріндегі күзет орындарын
бұрынғыдан да жиілетіп, қамалдар мен форпостарды ... ... ... Есіл шебі ... ... ... ... қарай созылып жататын. Киндерман сенатқа
осы шепті кей тұстарында 50, кей тұстарында 200 шақырымға ... ... ... түсу ... ... мен Ертіс шептерін жалғастыруды ұсынады.
Сенат ұсынысты қабылдайды. Сортаң көлдер тізбегін бойлап өтетін болған соң,
бертін келе “ашылы ... ... ... деп ... жаңа Есіл шебі
осылайша пайда болды.
1846 жылы үкімет қабылдаған “Ережеге” сай, округтер ашылған аудандарда
қазақтардан тартып алынған аймақтарды ... ... ... ... ... бастаған: штаб-офицерлерге-200, төменге шендерге – 30,
станциялық шіркеулерге – 900 ... ... ... әрбір казак
жүздігіне – 4000 десятина жерден кесіліп берілетін болды. 1847 жылы ... ... ... ... ... ... ... 100 сомнан, төменгі шендегілерге күміспен 30 сом бөлінді.
ХҮІІІ ғасырдың ортасында Сібірдегі әскерлердің қолбасшысы ... ... ... бұл ... ... ... 1763 жылы сенатқа: тұз
шығару, отын тасу, почта жүргізу, баржаларға жүк тиеп түсіру, мал бағу, жер
жырту, егін ... ору, шөп ... оны ... ... ... ... ... және оны жөндеу сияқты барлық жұмыстарды атқарғандығын айта келіп,
олардың жағдайын жақсарту ... өз ойын ... ... 2-ші жартысында патша үкіметі бұл ... ... ... Ертіс пен Орал аралығына енгізе түсті.
ХІХ ғасырдың басында Сібір әскери желісінде 6000-ға таяу казактар
болды. ... ... пен ... ... ... мал ... үшін ... алып, қазыналарына құйып отырды. Жылдың ... 30000 ... ... жылы ... үкіметі қазақ даласын түпкілікті отарлау туралы “Сібір
қазақтары ... ... ... Орта жүз ... жойылды. Көкшетау,
Қарқарлы, Баянауыл, Ақмола, Көкпекті, Атбасар жеріне казактар көптеп көшіп
келе бастады. Сөйтіп, ... ... саны 30 ... ... ... ортасынан бастап ХІХ ғасырдың соңғы ... ... ... отарлау әрекетімен қазақтарың 10 млн. десятинадан
астам жақсы жерлері тартып ... жылы ... ... ... генерал Шпрингер малшы
қазақтардың Горький шебіне 10 шақырымнан артық жақындауына ... ... ... тағы да 1,5 млн. десятинадай жерден айырылды. 1857-1867
жылдардағы мәртебелі нұсқаулар Сібір казак әскерлерін ... ... ... ... 10 ... кеңіестікті бейтарап деп жариялап,
бірақ үкіметтің ерекше жарлығы шыққанша осы жерлерді казактарға бере ... ... ... ... ата ... ығыстыру еді.
Жергілікті халықтың көптеген шағымдары аяқсыз қалды. Ал 10 шақырымдық
шекара аймағы кейде 20-30, ... одан да көп ... ... мал ... ... күрт ... Енді ... әскерлеріне кеткен осы 10 шақырымдық аймақтан 1 млн. ... ... ... ... ... ... ... канцеляриясы шығарған: “Колонизация
Сибири в ... с ... ... ... ... ... ... деп
жазған: “Жалпы ағанда, орыстардың Сібірде жасалған жаулап алушылығы,
солтүстікте жеңіл болды, ал ... ... ... ... ... енуі қиыншылық туғызды. Бұл халықтың санының көптігіне байланысты,
олармен күрес қиынға ... ... ... ... олар ... ... ... топтар құрып отырды”. Бұл ... ... ... тек ... ... ғана қамтыса, ал орыстарды қоныстандыру үшін
оңтүстік өлкелердегі жерлердің алынуы айтарлықтай баяу ... ... ... ... далалы аймақпен күреске қатысты өкіметтің жасап
шығарған ... ... ... ... бұл жерлерде ... ... салу ... ... ... тұғырға біріктірілген отырықшы
халықтар нығайтылды.
ХІХ ғасырдың 30-шы ... ... ... ... ... ... ... алды. 1822 жылғы 22 шілдеде
Сперанскийдің ... ... ... ... ... ... ... қадамы болды. Устав Орта жүз қазақтарының саяси
дербестік құқықтарын ... ... ... ... хандықты жойып,
сұлтандардың және басқа басшылардың белгілі саяси дербестік құқықтарын
шектеуді ... ... орыс ... ... ... ... ... Орта жүз округтерге ... Ал ... ... ... ... ... 10-15 ауылға дейін кірді. Ал әрбәр
ауыл 50-70 үйден тұрды. Кейбір округтер шекаралық болып, кейбіреуі ... орын ... ... ... ... ... орын тепкен округтер
кәдімгі Сібір шептеріне ұқсады. ... ... ... орыстар
шекарасын қазақ жері түбіне жылжыту болды. ... ... шегі ... алға ... ... еді. Округтер билігі “округтік бұйрықтардың”
қолында болды. Әрбір бұйрвқтың ішінде ... ... ... ... ... Ресей заседателі және “сыйлы қазақтар” ішінен екі ... ... ... ... ... ауыл басы ... Дала ішінде “бұйрықтар”
қалыптасты.
Патшалық Ресейдің отарлау саясаты ХІХ ғасырдың 20-40 жылдары қазақ
халқының заңды ұлт-азаттық ... ... ... Бұл ... ... ... бірте-бірте үш жүздің халқын түгел көтеріп кетті.
ІҮ - тарау. Жетісу казак әскерінің құрылуы және Ұлы жүз ... ... ... ... Қазақстанда 1867 жылы Жетісу өлкесін Ресейге қосу үшін
жіберілген Сібір казак ... ... ... Жетісу казак әскері
еді.
1867 жылдың 11 шілдесінде Түркістан генерал губернаторлығы құрылып, 13
шілде де император ІІ ... ... ... 9-10 ... казак
әскер полктарынан тұратын дербес Жетісу ... ... құру ... қол ... ... әскери орталықтың міндеті – Жетісудағы
территорияны Ресейдің қарамағына бір ... ... ... ... ... өлкені бодан ету. Жетісу казак әскерлерінің “бастауын Сібір ... ... ... казак әскерлеріне, 1852-1953 ж.” деген жазуы бар
Георгиев жалауымен наградталуы да осыдан еді. Содан соң ХІХ ... ... ... казак әскерлері патшаның агрессиялық саясатын ... ... күш ... ... ... қатарын Дон, Кубань, Терек
казактарының ... ... ... мен ... ... ... жүйенің діңгегіне айналды. Сондықтан да Жетісу
казактарына барынша ыңғайлы жағдай ... Бір ... ... жер ... дейін өсті.
Жетісу казактары 1875 жылы Дон әскерлернің үставы бойынша, 18 ... 20 жыл ... ... қызмет етті. 1909 жылдан бастап ... ... ету ... 18 ... ... ... ... қысқарып,
үш жылдың орнына 1 жыл болды.
1867 жылы казак-орыстардың саны бала-шағаларымен 14648 адам болса,
1914 жылы ... ... 1867 жылы ... казак қауымы өз алдына әскер
тобы болып құрылды.
Жетісу казактары ... ... ... ... және ... боданға айландыру бағытында соғыстар жүргізілді.
1850 жылдың сәуірінде капитан Гутковскийдің отряды Қаскелен өзенінің
жағалауында орналасқан Таучыбек ... ... ... ... ... ... ... шығады. Гутковский отряды жеңіске жетіп,
қарсылық көрсеткендерді аяусыз жазалап, қазақ ауылдарын талқандап кетеді.
1855-1860 жылдары ... ... ... ... ... ... қамалдар, станциялар құрылып, байланыс жолдары салынды. Ресей
казактары мен оларға ерген орыс шаруалары қазақ жерінің аса бай әрі ...... ... нық ... ... ... түсті. Тек 1855 жылдың
өзінде Үржар, Лепсі станциялары ашылса, Верный мен ... ... ... ... түсті. 1858 жылы Талғар өзенінде Сойфийская станциясы пайда
болды, оған казактар мен орыс шаруалары көшірілді. Осы ... ... ... Сарқант, Қаскелең, Арасан, Қарабұлақ және ... мен ... ... ... мен ... ... дау-жанжал,
қақтығыс, негізінен, жерді пайдалану мен ... ... ... Әр ... 30 ... жер ... берілді. Қазақтардан ... ... ... ... ... ... өлкесінің жергілікті
тұрғындары күрделі қиындықтарға тап болды.
Жетісу казактығы Ресейге Орта Азияны жаулап беру ... оның ... мен ... Қырғыстанды қосуға белсене араласты. 1859 жылы ... іске ... ал бір жыл ... соң ... ... Тоқмақ пен
Пішпек алынды. 1860 жылы 21 ... ... 3 жаяу ... ... 2
батарея зеңбірегі, 4 атты әскері және 2 ракета станогы бар ... ... ... ... ... ... әскерлерін талқандап,
Іле аймағын түгелдей Ресейге бекітіп берді.
1864 жылы 1 ... ... ... ... ... Шу ... үшін ... қамалынан оңтүстікке аттанды. Жол-жөнекей Меркі, ... ... ... Осы ... ... ... майданмен мықты
бекінген Шымкент қаласы шабылды.
Сібір жерінде орыс-казактарының ... бола ... ... ... ... ... алды, оған белгілі атаман Ермак басшылық жасады. Ол
кезде Сібір кеңестігі – атақты ... ... ... ... еді. Бұл мемлекет орыс ... ... ... ... ... деп ... Хандық астанасы Искер Тобольскіге таяу, Ертіс
жағалауында тұрады. Бұл мекен бұл күнде Ресейдің Түмен облысына қарайды.
Өз ... аса зор ... бірі ... ... ... Сібір мен Солтүстік Қазақстан жерін алып жатты. Хандықтың негізін
арғын, қыпшақ, ... ... ... және басқа рулар құрады. Көшім орым
мемлекетімен, Бұқар хандығымен, ... ... ... ... ... олармен ұдайы терезесін тең ұстаған Көшім 1569 жылы Иван
Грозный патшаға: “Тату тұрғың келсе тату тұр, ... ... ... - деп ... жолдау соны дәлелі.
Мұнымен бірге Көшім сол кездегі аса ірі дала ... ... ... де ... ... ... Оның ... ұлы Әли Ноғай князі
Дін-Ахметтің қызына, кіші ұлы Урус князінің қызынеа үйленеді. Қызын ... және бір ... ... ... Ермак Сібірге баса көктеп
кіргенде ол ... ... ... ... еді. ... 1582 жылы ... Сібір даласына тұтқияылдан кіріп, жеткілікті қару-жарақ
көмегімен көшім әскерлерін талқандап ... ... ... ... ... бұл ... ... кетті деген сөз емес, Көшім хан Ермак
әскерлеріне ғана емес, бұкіл орыс мемлекетінің зор ... ... ... 17 жыл ... бере білді.
Бұл күресте ол көптеген табыстарға табыстарға ждетіп отырды. Мәселен,
1584 жылы Ермакты асқан айламен қақпанғңа ... ... ... ... ... ... ... казактарды үрейлендіргені соншалықты,
олар зәре-құттары қалмай, Ресейге қайта ... ... соң ... ... қайта орнығып, мемлекетті нығайту ісіне кіріседі. Алайда келесі
жылы қашқан казактардың орнына 700 адаммен патша әскербасы Иван ... Оған ... ... ... ... ... Олар бірігіп алып
1591-1595 жылдар аралығында болған қанқұйылы соғыстардан соң ... ... ... ... күш ... тең емес ... балаларымен
әйелдерінен, барлық жақындарынан, ақыр аяғы хандығынан айырылған ... ... ... ... ... ... ... жолдаған
хатында ол: “Сібірді мен өз ... ... ... оны ... ... ... деп жазды. Шешуші майдан 1598 жылы 20 ... ... ... ... Ұрыс ... ... ... інісі, ұлы Қанай,
екі немересі қаза ... 5 ұл, 8 ... ... мен ... ... ... ... аттандырылды. Көшім үш ұлымен Қорғалжын көліне қарай, кейін
Ноғай ... бас ... ... сол ... сатқандықпен өлтірілді.
Осылайша бір ғасырдан аса уақыт бойы ... ... ... ... ... келген өз дәуірінің ер ұлдарының бірі өмірден
өтті. Сібірдің тұрғылықты халықтарының, оның ... ... ... жиі ... орыс ... қазақ даласын тастап күн
шығысқа, Тынық мұхитына бет түзеді.
Қорытынды
Сонымен, 1587 ... ... ... нағыз отарлау кезеңі басталды.
Қысқа мерзім ішінде бұрынғы Көшім хан иелігіндегі жерге жиырмаға жуық қала
салынды. 1586 жылы ескі ... – Тура ... ... ... Түменнің
іргетасы қаланды, 1587 жылы Тобольск, 1594 жылы Тара, 1604 жылы Томск және
басқа қалалар бой көтере бастады. ... 1867 жылы ... ... әскерінің
негізінде құрылған, 1582 жылы Ермак казактарынан ... ... ... ... түрде қазақ жерін отарлау саясатындағы алдыңғы шептегі
әскер құрамы еді.
Қоныстандыру отаршылдығына дейін Қазақстанның ұлан-байтағы ... ... тап ... яки ... ... ... алынып,
әскерлердің иелігіне өтті. Сөйтіп, қазақ жері ... ... ... ең ... ... ... ... офицер казактардың
қанжығасына байланды. Әлбетте, мұндай жерлер тыңғылықты ... ... ... ... және ... ... мақсатына
пайдаланатын жерлерден тысқара тұратын қазақтардың қайсібір ... ... ... ... 4 ... ... ... Казактар қазақ халқының тарихына үлкен зобалаңдар мен қиыншылықтар
әкелді, Сан ... ... ... қырып-жоюда патша үкіметінің
қолшоқпары болды. Казактар қоныстанған ... ... ... ... болған емес. Олар патша үкіметінің тар өрісті, таптық, саяси
және шаруашылық мақсаттары үшін пайдаланылды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Аманжолов К., Рахметов К. ... ... ... 1-2 ... ... ... Е.Д. Казахстан в 20-40 г. ХІХ в А, 1947
3. ... М.И. ... М., ... ... Г.Ф. Заселение русскими Приенисейсго края в ХҮІІІ в. Новосибирск,
Сиб. Отделение, 1981
5. Дулов В.И. История Сибири с ... ... до ... дней. Л., 1968.
6. Ермолин А.П. Революция и казачество. М., 1982.
7. Қазақ ССР тарихы. 5 томдық, т.3. А, 1982
8. Сабырханов А. ... мен ... ... ... ... ... ... Р.Б., Моисеев В.А. Из истории Казахстана ХҮІІІ века. А, 1988.
10. Стефанов Ю.А. Семиреченское казачье войско. М., ... ... Н.А. ... Средней Азии к России. М, 1965

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
1905-1907 жж. Ресей мен Қазақстанның саяси - әлеуметтік жағдайы44 бет
Орал, Торғай облыстарына қоныстандырудың қорытындысы69 бет
Білім беру жүйесіндегі инновациялык технологияның теориялык негіздері.Белсенді оқыту әдістемелеріне мысал арқылы талдау14 бет
Жаңа инновациялық технологиялар жайлы түсінік6 бет
Мектеп оқушыларына өзін-өзі тану пәнін оқытудың ерекшеліктері87 бет
Микроорганизмдердің тыныс алуы8 бет
Қазіргі инновация түрлері7 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
XV- XXI ғғ. Қазақ (Қазақстандық) қоғамының әлеуметтік-құқықтық жағдайы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь