Қола дәуiрі ескерткіштері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
I. ОРТАЛЫҚ КАЗАҚСТАННЫҢ ҚОЛА ДӘУIРІ ЕСКЕРТКІШТЕРНІҢ ЗЕРТТЕЛУ ДЕҢГЕЙІ
1.1. Патшалық Ресей кезіндегі зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
1.2. Кеңес дәуіріндегі археологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
1.3. Қазіргі кездегі археологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13

II. ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚОЛА ДӘУIРІ ЕСКЕРТКІШТЕРІНІҢ ЗЕРТТЕЛУI
2.1. Патшалық Ресей кезіндегі зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
2.2. Кеңес дәуіріндегі археологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
2.3. Қазіргі кездегі археологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17

ІІІ. ЖЕТІСУ МЕН ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚОЛА ДӘУIРІНІҢ ЗЕРТТЕУЛЕРІ
3.1. Патшалық Ресей кезіндегі зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19
3.2. Кеңес дәуіріндегі археологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... .. 20
3.3. Қазіргі кездегі археологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27

ІҮ. СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЕСКЕРТКІШТЕРІНЕ ЖҮРГІЗІЛГЕН ЗЕРТТЕУЛЕР
4.1. Патшалық Ресей кезіндегі зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29
4.2. Кеңес дәуіріндегі археологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... .. 29
4.3. Қазіргі кездегі археологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33

V. БАТЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚОЛА ДӘУIРІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
5.1. Патшалық Ресей кезіндегі зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .34
5.2. Кеңес дәуіріндегі археологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ...35
5.3. Қазіргі кездегі археологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .41

ҚЫСҚАРТЫЛҒАН СӨЗДЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 50
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан мен Орталық Азияның территориясында біздің заманымыздан бұрынғы II мың жылдықта және егіншілік шаруашылығымен қоса металл өңдеу кәсібі дами бастады. Оның өзі Қазақстан жеріндегі әлеуметтік – экономикалық жағдайларды өзгертуге жол ашты. Мал өсіруші тайпалар ірі және тұрақты бірлестіктер құрды.
Б.з.б 2 жылдықтың ортасына қарай Қазақстанды мекендеген тайпалар қола заттарды жасауды меңгерді. Қола бұл әртүрлі көлемдегі мыс пен қалайының кейде қорғасынның қорытпасы болып табылады. Мыспен салыстырғанда қола өте қатты және балқыту температурасы төмен, түсі әдемі болып келді. Қазақстан жеріндегі металлдардың әсіресе қалайы мен мыс рудаларының көп кездесуі металл өңдеу кәсібін кеңінен пайдалануға негіз болды.
Қола дәуіріндегі қоныстар мен молаларды қатар зерттеу қоғамның дамуындағы негізгі мәселелерді шешуге, осы кезеңдегі өндіргіш күштермен өндірістік қатынастардың даму тарихындағы алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырау, жойылу себебін ашып көрсете алады.
Археологиялық түсінік тарихи сияқты, басқа ғылымдардың ерекшеліктерінен айырмашылығы жалпыланған сипатқа ие және кейде жанама немесе тікелей өтіп жатқан процесстердің уақыты мен орнын көрсетеді.
Қазақстандағы қола дәуірінің айшықты мәдениеттері Андрон Беғазы – Дәндібай екендігі тарихымыздан белгілі. Кешегі Кеңестік елдерде және патшалық билік кезеңінде қазақ халқында мәдениет болған жоқ, қазақ сахарасына өркениетті біз әкелдік деген саяси ой мен тұжырым қалыптастырып оқу еңбектеріне осы жаңсақ пікірлерді кіргізуге тырысқан болатын.
Ал бүгінгі таңдағы тәуелсіз еліміздің көне мәдениетімен байланысын танытуда археология ғылымының қосар үлесі де мол. Сондықтан да біздің диплом жұмысымыздың маңыздылығы тарих ғылымы үшін өте қажет екендігі анық.
Мәселенің зерттелу деңгейі. Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелу тарихы қазақ даласын орыс отарлауымен тікелей байланысты болды. Қазақстан археологиялық ескерткіштері арқылы мәләметтерді XVIII ғасырдың көрнекті ғалымдары Ф.Страленберг, Миллер, Гмелин, Фальк, Рычков және т.б. жазбаларында сипатталған / 1/.
XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейді орталық пен Шығыс Қазақстанның табиғи байлықтары қызықтыра түсті.Сондықтан да бұл өлкелерге геолог, тау – кен инженерлері табиғи қазба байлықтарды зерттеу үшін көптеп келе бастады.
1. Акишев К.А., Байпаков К.М. Вопросы археологии Казахстана. Алма-ата, 1979.
2. Радлов В.В. Сибирские древности. Сообщение о раскопках в Семипалатинской области //Отчет археологической комиссии за 1866 г. Спб., 1867.
3. Лерх П.И. Археологическая поездка в Туркестанский край в 1867г. Спб.,1870.
4. Акишев К.А., Байпаков К.М. Көрсетілген еңбек. С.10.
5. Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана. Л., 1926 г. С.68-73.
6. Акишев К.А., Байпаков К.И. Көрсетілген еңбек. С.П.
7. Теплоухов С.А. Андроновская культура. Сибирская советская энциклопедия. Т.І. Новосибирск 1997.
8. Грязнов М.П. Погребания бронзовой эпохи в Западном Казахстане //Казаки. Материалы особого комитета по исследованию союзных' и автономных республик. Вып.П. ІІ.,1927
9. Греков Б.П. Работы в районе проектируемых южно-уральских гидроэлектростанции//Известия ГАИИК. 1953. Т.ІІ. вып.ПО. с.91-119.
10. Сальников К.В. Бронзовый век Южного Зауралья. ИИА, 27 М., 1951. С.ЮО.
11. Оразбаев А.М. Северный Казахстан в эпоху бронзы. ТИИАЭ АН КазССР. Алма-Ата, 1959. Т.Ү. 1958.
12. Черников С.С. Восточный Казахстан в эпоху бронзы. МИА. 1960. N88.
13. Максимова А.Г. Эпоха бронзы Восточного Казахстана. ТИИАЭ АН. КазССР. Алма-Ата. 1959. т.ҮІІ.
14. Сорокин В.С. Могильник Эпохи бронзы.
15. Кисилев С.В. Древняя история Южной Сибири. МИА. 1949. N 9.
16. Акишев К.А. Эпоха бронзы Цетрального Казахстана. Автореферат дисс. канд.ист.наук. Л.,1952. С.21.
17. Смирнов К.Ф., Кузьмина Е.Е. Происхождение индоиранцев в г свете новейших археологических открытии. М.,1977.
18. Агапов П.В., Кадырбаев М.К. Сокровища древнего Казахстана. Алма-Ата, 1979.
19. Аванесова. Н.А. Проблемы истории Андроновского культурного; единства (по металлическим изделиям) Автореф. дисс.канд.ист.наук. Л.,1979. С.25.
20. Зданович Г.Б. К вопросу об Андроновской культурно-исторического единства. КСИА, вып.177. 1984.
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ
............................................................................
......................................3
I. ОРТАЛЫҚ КАЗАҚСТАННЫҢ ҚОЛА ДӘУIРІ ЕСКЕРТКІШТЕРНІҢ ЗЕРТТЕЛУ ДЕҢГЕЙІ
1. ... ... ... ... дәуіріндегі археологиялық зерттеулер........................
.............9
3. Қазіргі кездегі археологиялық зерттеулер........................
................13
II. ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚОЛА ДӘУIРІ ЕСКЕРТКІШТЕРІНІҢ ЗЕРТТЕЛУI
1. ... ... ... ... дәуіріндегі археологиялық зерттеулер.......................
............15
3. Қазіргі кездегі археологиялық зерттеулер.......................
.................17
ІІІ. ЖЕТІСУ МЕН ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚОЛА ДӘУIРІНІҢ ЗЕРТТЕУЛЕРІ
1. ... ... ... ... ... ... зерттеулер........................
.......... 20
3. Қазіргі кездегі археологиялық зерттеулер........................
................27
ІҮ. СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЕСКЕРТКІШТЕРІНЕ ЖҮРГІЗІЛГЕН ЗЕРТТЕУЛЕР
1. ... ... ... ... дәуіріндегі археологиялық зерттеулер........................
.......... 29
3. Қазіргі кездегі археологиялық зерттеулер........................
................33
V. БАТЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚОЛА ДӘУIРІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1. ... ... ... ... ... археологиялық зерттеулер........................
...........35
3. Қазіргі кездегі археологиялық зерттеулер........................
................36
ҚОРЫТЫНДЫ…………………………………………………………………..38
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ.................................................41
ҚЫСҚАРТЫЛҒАН СӨЗДЕР………………………………………………… ... ... ... мен Орталық Азияның территориясында
біздің ... ... II мың ... және ... қоса ... өңдеу кәсібі дами бастады. Оның өзі Қазақстан
жеріндегі әлеуметтік – экономикалық жағдайларды өзгертуге жол ... ... ... ірі және тұрақты бірлестіктер құрды.
Б.з.б 2 жылдықтың ортасына қарай ... ... ... заттарды жасауды меңгерді. Қола бұл әртүрлі ... мыс ... ... ... ... ... табылады. Мыспен
салыстырғанда қола өте қатты және балқыту температурасы төмен, түсі ... ... ... ... ... ... қалайы мен мыс
рудаларының көп кездесуі металл өңдеу кәсібін ... ... ... дәуіріндегі қоныстар мен молаларды қатар ... ... ... ... ... осы ... өндіргіш күштермен
өндірістік қатынастардың даму тарихындағы ... ... ... ... ... ашып ... ... түсінік тарихи сияқты, басқа ... ... ... ... ие және кейде жанама
немесе тікелей өтіп ... ... ... мен ... ... қола ... ... мәдениеттері Андрон Беғазы –
Дәндібай екендігі тарихымыздан белгілі. Кешегі Кеңестік ... ... ... ... ... ... мәдениет болған жоқ, қазақ
сахарасына өркениетті біз әкелдік деген саяси ой мен ... ... ... осы жаңсақ пікірлерді кіргізуге тырысқан болатын.
Ал бүгінгі таңдағы тәуелсіз еліміздің көне мәдениетімен байланысын
танытуда ... ... ... ... де мол. ... да біздің
диплом жұмысымыздың маңыздылығы тарих ғылымы үшін өте қажет ... ... ... деңгейі. ... ... ... ... ... ... орыс отарлауымен тікелей
байланысты болды. Қазақстан археологиялық ескерткіштері арқылы мәләметтерді
XVIII ғасырдың көрнекті ... ... ... ... ... және т.б. жазбаларында сипатталған / 1/.
XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы ... ... пен ... ... ... ... ... да бұл өлкелерге
геолог, тау – кен инженерлері табиғи қазба байлықтарды зерттеу үшін көптеп
келе ... XIX ... ... жартысынан бастап енді Қазақстан территориясына
археологиялық ескерткіштерді зерттеу үшін ... ... ... рет ... болған орыс ғалымы В.В.Радлов 1862 жылы ... ... ... жүргізіп қола ескерткіштеріне жататын қорымдарды
қазды /2/.
1866 жылы ол ... ... ... ... ... ... жылы ... Түрген ауылының маңайында қазба жұмыстарын жүргізді.
В.В.Радлов қазба жұмыстарының ... ... ... ... ... Осы ... тарихи мәдениетіне қарап: мыс және қола
дәуірі, ерте темір дәуірі, жаңа темір дәуірі және ерте орта ... ... ... ... бұл ... ... археология
ғылымының дамуындағы алғашқы қадам еді.
1867 жылы ... ... ... ... ... ... Түркістан өлкесін зерттеуге кірісті. Ол Сырдария
бойындағы ортағасырлық қалаларды зерттеген еді.
1884 жылы ... ... ... ... облысына
Ф.Д.Нефедров қазба жұмыстарын жүргізсе, 1889 жылы ... ... ... Н.Н.Пантусов, Талас аумағында Е.Ф.Коль зерттеу
жұмыстарын жүргізді /4/.
1893-1894 жылдары іссапармен ... ... ... ... ... ... археология ғылымының алға қарай дамуына зор
септігін тигізді.
1895 жылы ... ... ... ... үйірмесі құрылады. Үйірмеге жергілікті тарихшылар, әскерилер,
өлке тарихына қызығушылар қатысты /5/.
XIX және XX ... ... ... және ... ... ... ескерткіштерін зерттеуде орыс географиялық қоғамының ... ... және ... бөлімдерінің атқарған қызметтері зор болды. Оның
құрамында Словцов, Ф.Н.Усов, А.Н.Седельников, ... ... ... ... төңкерісінен кейін Қазақстандағы археологиялық ескерткіштерді
зерттеу жаңа тұрғыдан қолға алынды. ... ... ... мәдениет «Андрон»
мәдениеті табылған болатын. Қазақстан территориясындағы қола ... ... көне ... кен ... ... және ... ... Андрон мәдениеті табылған жердің атауымен солай аталған
болатын. Андрон ... ... ... алып ... яғни ... Орал және
Орта Азияның көп ... ... Қола ... «Андрон мәдениеті»
терминін ұсынған және Андрон ескерткіштерін б.з.д II мың ... ... I мың ... басы деп ... ... ... ... ғылыми айналымға енгізген «Андрон мәдениеті» термині алғашында
Минусинск қазаншұңқыры ескерткіштеріне жатқызылса, кейінірек батыста ... ... ... өзеніне дейінгі ескерткіштерді қамтыды.
М.П.Грязнов қола дәуірі ескерткіштерне жіктелісті бастап, Андрон
қатарынан батыс нұсқасын ... ... ... ... ол ... 1400-
1100 жылдармен кезеңдеді. Сонымен бірге Андрон және Қарасұқ мәдениетінің
ескерткіштерін өз деңгейіне қарай үш кезеңге: ... орта және ... ... /8/. ... территориясындағы қола дәуіріндегі ескерткіштерді
жіктеу нәтижелеріне қорытынды жасай ... 1930 жылы ... ... ... ... қола дәуірінің барлық кезеңінде біз Қазақстан
территориясында анықталған ... ... ... иеміз,
алғашқысы Қаратеңіз бен ... ол ... ... ... өлкеде екі мәдениеттің территориялық шекаралары
белгіленді» /9/.
1948 жылы ... ... ... ... арғы ... ... 3 кезеңге: Феодоровтық (б.з.д. II мың жылдықтың ортасы), ... XI-IX ... және ... (VIII-VII ғасырларда) деп бөлді
/10/.
Оралдың арғы жағындағы Андрон мәдениетін ... ... 1951 жылы ... Онда ... (II мың ... ортасы
мен екінші жартысы), Алакөлді (б.з.д.XIV-XI ғасырларға), ал Замарай кезеңін
(б.з.д. X-VIII ғасырларға) жатқызды.
Елуінші жылдардың аяғында қола ... ... ... материалдары бойынша зерттеген Ә.М.Оразбаев қола ... 3 ... ... ... Алакөл, Замарайлық деді. Оның
көзқарасы бойынша замарай кезеңі жеке мәдениет деп оны Енесайдағы Қарасұқ
және Орталық ... ... ... ... дамыған деген
қорытындыға негізделген /11/.
Шығыс Қазақстан археологиялық ескерткіштерді кешенді зерттеген ғалым
С.С.Черников Андрон ... ... 4 ... ... ... ... ... 2) Қанай (XVI-XIV ғасырлар),
3) Кіші-Краснояр (XIV-IX ғасырлар), 4) Трушник (IX-VIII ... ... ... ... археологиялық зерттеулер жүргізген Максимова қола
дәуірін екі кезеңге бөледі: ерте ... және ... ... ... ... I ... ... оның хронологиясын анықтауға байланысты
В.С.Сорокин Андрон мәдениетінің кезеңдеуін қарастырып, оның дамуындағы үш
кезеңді көреді: ... ... ... ... ... ... ... XVII-XVI ғ.ғ., Алакөл кезеңін XIV-XI ... ... ... ... VIII-VII ... жатқызады
/14/.
Орталық Қазақстанда қола дәуірінің ескерткіштерін кезеңдеуді 70
жылдары К.А.Ақышев қолға алды. Ескерткіштердің ... ... ... ... ... ... және ... кезеңдерін бөліп көрсетті. Ал
қола дәуірінің кейінгі ... ... ... ... ... /15/. Бұл кезеңдеу жыл бойы ешқандай өзгеріске түскен
жоқ.
70 жылдары ... пен ... ... ... ... оны ... мәдениетінің дамуының ерте кезеңі ретінде қарастырып,
ескерткіштерді б.з.д. ... ... пен ... ... ... ... ... XVIII-X ғ.ғ. ұсынып, ерте (б.з.д.XVIII-XIV ғ.ғ.) және
екінші (б.з.д.XIV-Xғ.ғ.) кезеңді ... ... / ... ... ... ... ... дейінгі кезең б.з.д. XVII—XVI ғ.ғ.
Андрондық мәдениет б.з.д. XVI-XII ғ.ғ.
Алакөл кезеңі б.з.д. XV-XIV ғ.ғ.
Қожамберді ... ... XIV ... ... б.з.д XIV-XIII ... мәдениеті б.з.д. XII-IX ғ.ғ. /18/.
Сексенінші жылдыңбасында Г.Б.Зданович ... ... ... жасады, қола дәуірі Алакөл мәдениетінің Петров
(б.з.д.XVI-XVғ.ғ) пен ... ... II мың ... ... ... көрсетіледі.Кейінгі қола дәуірі Алексеевск(б.з.д. II ... ... ... мен ... ... ... кезеңдерімен көрсетілген /19/.
Қола дәуірінің ескерткіштерін кезеңдеуде Е.Е.Кузьмина да ... ... Бір ... ол ... ... түсінігін қолданып, оның
дамуындағы 3 кезеңді бөліп көрсетеді: ... XIV ... ... XV-XIII ... ... XII-X ... ... жылдың басында М.К.Қадырбаев пен ... ... онда ... мен ... мәліметтерінің жүйеленуі
Солтүстік Бетпақ даладағы ... ... ... ... ... ... және екі хронологиялық кезең бөліп
көрсетілді: ерте және кейінгі (б.з.б XII-VIII ғ.ғ.) /21/.
Тоқсаныншы ... ... ... археологтар Орталық
Қазақстанның ... ... ... жасады.
Аймақтың дамыған қола бойынша (б.з.д. XVII-XIII ғ.ғ.) Ткачевтің
кезеңдеуі ... ... XVII-IX ғ.ғ.) мен ... ... ... ... ... қамтыды.
Мәдениеттердің араласуы кезінде Алакөл мәдениетінің өзінше халықаралық
нұсқасы қалыптасады ... қола ... ... ... ... жүргізді.
Б.з.д. XIII-IX ғасырлардағы Дәндібай-Сарғары мәдениетінің 3 кезеңін бөліп
көрсетті.
Бірінші ерте кезең-б.з.д.XIII ғ. Алакөл мен ... ... ... Бишіқұлмен өзара байланысты валиктік комплекстің
қалыптасуымен байланысты. Соның негізінде «Дәндібай-Сарғары» мәдениетінің
қалыптасуының ... ... ... ... ... ... кезең-б.з.д.XII-X ғ.ғ. «Алексеевск-Сарғары» керамика
комплексімен өмір сүрумен байланысты. Мәдениеттің ... ... ... ... ... ғ. ... қола ... кезеңі
/23/.
А.А.Ткачев пен В.В.Ворфоломеевтің кезеңдеуі Орталық Қазақстанның қола
дәуірін қамтиды және Сарыарқаның ежелгі далаларын тануда ... жаңа ... ... ... ... мен ... қола ... зерттелу тарихын біртұтас жүйелі тұрғыдан
қарастыру зерттеу ... ... ... болып табылады.
Аталған мақсатқа жету үшін зерттеуші алдына мынандай міндеттер қойды:
- Қазақстанның қола ... ... ... ... отырып,
Қазақстанның басқа аймақтарында жүргізілген қола дәуірі ескерткіштерін
салыстыру;
- Орталық Қазақстанның қола ... ... ... ... ... қола ... ... жүргізілген
зерттеулерді талдау;
- Шығыс Қазақстанның қола дәуірі ескерткіштерін жүйелеу;
- Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның қола дәуірі ескерткіштерін аттау;
- Батыс Қазақстандағы қола ... ... ... ... методологиялық негізіне: шынайы объективтік, танымдағы тарихи
заңдылықтар және салыстырмалық, жүйелік кезеңдерге ... ... ... ... ... ... болып археологиялық
ескерткіштердің өзі табылады.
Жұмыстың хронологиялық шеңбері. XIX ... ... ... – бүгінгі
күнге дейінгі аралықты қамтиды. Сондықтан да ... ... ... ... ... XIX ... екінші
жартысынан – 1917 жылға дейін; 1917 жылдан – 1990 ж; 1991-2002 ж.ж;
Диплом жұмысының ғылыми жаңалығы алға ... ... ... ... яғни ... ғының осы кезге ... ... ... ... туындайды. Диплом жұмысының ғылыми
жаңалығы – мәселенің кешенді түрде алынып ... ... ... ... ... ... ... мәселелерін анықтауда, жоғарғы оқу орындарының
арнайы ... ... ... ... құрылымы. Алға қойған мақсаты мен міндеттерге байланысты зерттеу
жұмысы кіріспеден, бес ... ... ... ... ... ... ОРТАЛЫҚ КАЗАҚСТАННЫҢ ҚОЛА ДӘУIРІ
ЕСКЕРТКІШТЕРНІҢ ЗЕРТТЕЛУ ДЕҢГЕЙІ
1. Патшалық Ресей кезіндегі зерттеулер
Орталық Қазақстан ... ... ... ертеден-ақ белгілі болған өңір. Алғашқы археоло-гиялық
ескерткіштер ... ... швед ... ... ... ... ескерткіштері туралы қызықты мәліметтерді Г.Ф.Миллер
жазбаларында айтылған.
XVIII ғ. ... ... ... Х.Барденас, И.Г.Георги,
П.С.Паллас, Г.И.Рычков және т.б. бұл аймақтағы археологиялық ескерткіштер
туралы өз ... ... ... ... XIX ғасырдың бірінші
жартысында ... ... ... мен ... тоналған еді. Олардың қатарында патша
шенеуніктері мен ... ... ... мен ... ... ... мен ... іздеудің нәтижесінде осындай тонаушылыққа барған еді. Сол
уақытта С.Б.Броневский, А.И.Бахирев пен ... ... ... ... жүргізіп табылған материалдарды Румянцев музейіне өткізді. Чиновник
Дарто Карқаралыдағы ... ... ... қола ... ... құралдары мен қаруларын табады. Қола дәуірінің қаруларына үлкен
қызығушылық туады, олар Беғазы-Дәндібай ... ... еді ... үш жыл ... ... А.И.Шренк Орталық Казақстанның қола дәуірі
мен ерте көшпенділеріне ... ... ... ... ... ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасы ... ... ... Г.Н.Потанин, С.Н.Гуляев, В.В.Радлов, Н.Я.Коншин және басқа да
зерттеушілер археологиялық ескерткіштерді зерттеуге кіріскен ... ... ... ... ... ... ... уақытта іске
асырылды.
2. Кеңес дәуіріндегі археологиялық зерттеулер
Казан төңкерісінен кейін Қазақстан жеріндегі көне дәуір ... мен ... ... ... алу үшін, КСРО ҒА тарихи материалдық
мәдениетінің ұйымдастыруымен ... ірі ... ... қола ... ... бастауы зерттеуші М.П.Грязнов,
Б.Н.Грековтың ізденістерінен басталады.
1930 жылы П.С.Рыковтың басшылығымен Нұра ... ... ... ... ... және Жаман,Сарысу өзендерінің
аңғарларында археологиялық барлау және ескерткіштерді зерттеу ... ... ... ... ... қола ... 32 мола мен 43 ... казды. Осының нәтижесінде Андронов
ескерткіштері бір жүйеге топтастырылды. Экспедиция ... ... ... ... ... керамикалық ыдыстардың жасалу уақыты
қола дәуірінің Қарасу ... ... ... ... ... пен ... ... тіркеу мен мәліметтер жинауда үлкен қызмет
атқарды /26/.
1935 жылы Орта Азия ... ... ... Бетпақ даланың оңтүстігінен бірнеше қола ... ... ... мәдениетіне жататынын анықтады /27/.
Қазақстандағы көне ескерткіштерді зерттеуде геолгтар үлкен ... ... Қ.И. ... Жезқазған мен Ұлытау аудан-арындағы көне
тұрақтарды, мыс өндіру ... ... ... жыл ... облыстық өлкетану музейімен ММУ-нің профессоры С.В
Кисилев Нұра өзенінің сол ... ... ... Қарағанды —Кентау,
Бесоба — Жаңа ... ... ... ... ... әр ... ... Бесоба жазығында бірнеше қоршау мен ... ... ... ... қола ... жататын керамика мен тас
плиталар ... ... ... КСРО ҒА ... ... ... институты С.С.
Черниковтың басшылығымен Шығыс Қазақстан мен Степняк қаласының аудандарына
экспедицияға шығып, қола дәуірінің ... кен ... ... ... жылы М.П.Грязнов Казақстан территориясынан табылған ... ... ... жүйеледі. Ол қола дәуірінің
мәдениетін үш кезеңге бөлді: ерте, орта және ... /31/. Оның ... ... ... қола ... ерте кезеңі үлкен мәдени ауқымды
алып, Шығыс Сібір, Батыс ... ... ... ... ... ... деп ... жылдары Қостанай облысында О.А.Кривцова-Граковала дәуірінің
ескерткіштерін Алексеевка ... ... ... ... жұмыстарын
жүргізді. Зерттеу нәтижесінде автор Алексеевкадағы табылған материалдарға
қарай ... ... ... ... ... 2 ... дамығандығын
айтады.
Барлық Алексеевка кешенін б.з.д.Х-VIІІғ.ғ. жатқызылды және ... ... ... ... ... комплекстерді
синхрондандырды. Осыған ... ... ... ... ... Алексеевск
селосы маңындағы қазба материалдары бір мола мен ... ... бұл ... ... ... дамуының орта кезеңіне
жатқызуға тура келетін еді".
Алғашында О.А.Кривцова-Гракова Андрон мәдениетінің ... 3 ... еді, ... ... ... байланысты шыққан жұмысында “Андрон
мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... негізгі кезеңнен өтті. Олардың алғашқысында барлық керамика ешқандай
жапсырмасыз орындалған ... ... ... ... типтегі
керамикасы бар қоныстар, ал екіншісіне Садчиков мен ... ... ... ... қоныстар /32/.
1948 жылы К.В.Сальников Оралдың Оңтүстігіндегі зерттеу
істері ... ... ... үш ... ... (II мың жылдықтың ортасы мен екінші жартысы)
2)орта-Алакөл (б.з.д.ХІ-ІХ ғ.ғ.)
3) соңғы — замарайлық кезең (б.з.д.VIІІ-VIІғ.).
Соғыстан кейін ... КСР ... ... ... ... үшін ... ... аттандырды. Бұл экспедицияны
белгілі ғалым Ә.Х.Марғұлан басқарды. Бұл экспедиция Сары-Арқада ұзақ ... ... ... ... ... ... Экспедиция неолит
дәуірінің тұрақтарын, Андрон және Беғазы-Дәндібай мәдениетінің молалары мен
қабірлерін, ерте ... ... ... кешенді түрде
зерттеді. Нәтижесінде Айшырақ, Дорат, Саңғыру, Үйтас, ... ... ... ... ... Бұғылы I,II,III және т.б. қабірлер
зерттелінді. Нұра өзенінің бассейнімен оның ... қола ... ... ... осы ... қола ... ... табылған
материалдарға қарай отырып былай кезеңдеді: ... ... ... мың ... ... мың ... ... кезеңделеді, Атасаулық
(Алакөлге ұқсас) б.з.д.ХVIІІ-ХІҮғ.ғ. кейінгі қолаға өтпелі кезең (Беғазы-
Дәңдібай мәдениеті)-б.з.д. XIII-ғ.ғ белгіледі /33/. 1953 ... ... ... ... Х.А.Ақышевтің еңбектерінде Орталық ... ... ... кезеңделеді. Ескерткіштердің өзгешілігін
ескеріп ол Андрон ... ... және ... ... Ал қола ... ... ... тұрақ ескерткіштерін
мәдениетіне жатқызды /37/.
1954-1956 жыдары ... ... ... 10 ... мен ... 10 облысындағы көне дәуір ескерткіштерін барлап зерттеуге
шығады. Нәтижесінде жүздеген жаңа ... ... 600-ге жуық ... ... ... Бұлар әр дәуірдің ескерткіштері болатын.
Орталық Қазақстан археологиясын зерттеуде Ә.М.Оразбаевтың ғылыми
еңбектерінің ... зор. Жеке ... қоса ... ... ... ... атты ... төрт автордан тұратын монографиясының
екінші және төртінші бөлімдерін жазды.
Екінші бөлімде Андрон мәдениетінің Нұра кезеңіне жататын ескерткіштерді
кіргізеді.
Нұра кезеңіне ... ... I, ... I, ... ... ... ... I тобында 13 қоршау қазылып 11 бүтін ыдыс және 7 ыдыс
сынықтары табылды. ... I ... ... ... ... Нұра ... ... ескерткіш. Байбола I ескерткішін екі
топқа бөлеміз. Біріншісі, ерте Нұра ... ... ... те, ... ... жататын Беғазы-Дәндібай мәдениетінің ескерткіші.
Ескерткіштерде жерлеу ғұрпы әр ... ... және ... ... бүктете
қойып жерлеу. Бұл жерлеу түрі қоғамдағы әлеуметтік өзгешеліктерге
байланысты ... ... жылы ... жүргізген қола дәуірінің ескерткіштерін сыртқы жерлеу
құрылысынан ... ... ... хронологиялық жағынан екі топқа
бөледі: 1 топқа ... ... ... ... ... Андрон
мәдениетінің Алакөл кезеңіне жатқызады. Екінші топқа ... ... ... мен ... ... N7 қоршауын кіргізеді. Оларды Қарасұқ
кезеңіне жатқызады.
1957 жылы Орталық Қазақстанда екі ... ... ... пен ... олар сыртқы жасалу түріне қаралып, Атасу мен Беғазы-Дәндібай
кезеңіне жатқызылды /38/.
1960 жылы ... ... ... ... ... ... зерттеп, Ақмоланың қола дәуірінің моласын ашып зерттей отырып,
оны Федоровтық кезеңге жатқызды.
Орталық Қазақстанның ... ... ... ... қабылдауға болады.
Кейінгі қола дәуірінің ескерткіштерін Сарыарқа мәліметтері бойынша
В.В.Ворфоломеев кезеңдеуді жүргізді. Ол ... ... ғ.ғ ... ... ... бірі ... 3 кезеңін бөліп көрсетті.
Алғашқы кезең б.з.д. XIII ғ. Алакөл мен ... ... ... ... ... ... ... комплекстің қалыптасуымен
байланысты. Осының негізінде «Дәндібай-сарғары мәдениетінің қалыптасуының»
андрондық негізі жайлы шешім жасалынады. ... ... ... б.з.д. ХІІ-Х
ғ.ғ. «Алексеевск-Сарғары ... ... ... байланысты.
Мәдениеттің бұл кезде гүлденуі мен тұрақтану кезі еді. ... ... IX ғ. ... қола дәуірінің соңғы кезеңі деп көрсетті»/45/.
3. Қазіргі кездегі археологиялық зерттеулер
2001 жылы докторлық ... ... ... ... мен ... Қазақстанның далалары қола дәуірінде деген
зерттеуінде ... орта ... ... ... ... отырып қола
дәуірін кезеңдерге бөлу матрицасын ұсынды». Бұл ... ... ... және ... ... ... ... яғни, Петров, Алакөл, Федоров, Дәндібай-Сарғары,
Доңғаддық мал ... ... ... ... ... ... түрінің даму сатыларын кіргізеді.
Мәдениеттің дамуында географиялық ... ... ... ... қатар халық демографиясының даму көрсеткішін көрсете білді. Қима-
андрон кезеңінде халық тығызды-0,008 адам/км немесе 100 км 0,8 ... ... ... ... ... ... 100 км 1,1 ... Бұдан біз 400 мың км территорияны камтып жатқан аймақ үшін ... өмір ... саны 3,5-7 мың деп ... ... өңірдің қола дәуірі ескерткіштерін зерттеуде С.У Жауымбаевтың да
еңбегін айта кету ... ... ... ... аймағы қола дәуірі мәдениетінің
дамыған жері болғандығын тарихнамалық талдау ... ... ... аныктадық.
II. ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚОЛА ДӘУIРІ ЕСКЕРТКІШТЕРІНІҢ ЗЕРТТЕЛУI
1. Патшалық Ресей кезіндегі зерттеулер
Шығыс Қазақстан еліміздің археологиялық ... ... ... ... бар ірі аймақтың бірі ... ... ... ... мен ... ... ... болғандықтан, бұл
аймақ ерте кезден адамзат мекендеген ірі орталық болған.
Алтай өңірінде адамзат тіршілігі ерте тас ... ... ... ... ... отыр. Б.з.д. ІІІ мыңжылдықтың
соңы мен II мыңжылдықтың басында қола дәуірінде „Андрон мәдениеті" ... ... ... ... ... ... өзгерістер әкеліп,
қоғамдық-саяси, әлеуметтік-эконо-микалық өрлеуге жол ашты. Археологиялық
зерттеулер нәтижесінде Шығыс Қазақстанның қола ... ... ... 3 ... ... ... ... 1) Патшалық Ресей
кезінде зерттелуі (ХҮШ-ХІХ-ХХ ғасырдың алғашқы ширегі) 2) ... ... ... 927-1990 ж.ж. ... 3) ... ... зерттеулер. Көңіл аударарлық жайт қола дәуірінің қоршауларына
тыңғылықты зерттеу жұмыстары жүргізіліп, қоныстарға көп көңіл бөлінбеген.
Кейінгі кездегі қола ... ... ... ... ... сол кездегі қоғамдық құрылысқа, ... ... ... ... мағлұматтар беріп отыр.
1-ші кезеңде, Шығыс Қазақстанның археологиялық ескерткіштері туралы
мәліметтерді XVIII ғасырдың көрнекті ғалымдары ... (1730), ... ... (1751), ... 3)786) және Фальктің (1824) жазбаларында
сипатталған /48/.
Шығыс Қазақстанда ... рет ... ... ... орыс ғалымы
В.В.Радлов XIX ғасырдың 60 ждылдарының басында ... ... ... ... қола ... бес ... Шүлбі өзені бойынан мыс
балқытатын пеш қалдықтыры, кен қазу ... ... ... ... ол Шығыс Қазақстан археологиялық ескерткіштерін бірнеше кезеңге
бөлді/49/.
1910 жылы В.И. ... ... ... ... Кіші Қойтастағы қола
дәуірі қоршауларын қазып, бай мағлұматтар алды. ХІХ ... ... ... ... ... әр ... ... заттарға негізінен
керамиканың сынықгары мен қолдан жасалған бұйымдар шоғырланған болатын
/50/. ... ... ... А.Н. және В.Н.Белослюдовтар,
Ц.Педащенколар көне мәдениет, тарихи мәдени ескерткіштерін ... ... ... ... ... ... елеулі еңбектер атқарды/51/.
2. Кеңес дәуіріндегі археологиялық зерттеулер
2.2. Екінші кезеңде 1927 жылы Шығыс Қазақстанды белгілі археолог ... ... ... Ол ... екі қорғанға
қазба жұмыстарын жүргізіп, Таң империясының уақытына жататын екі ... жылы ... ... ... ... өз ... қола дәуірін алдыңғы, орта, соңғы деп үш кезеңге бөлді. Сонымен
қатар аймақтың осы уақыттағы мәдениетінің өзіндік ерекшеліктері ... ... ... жылы КСРО ... ... ... мәдениет тарихы
институтының ұйымдастыруымен С.С.Черников ... ... ... Қазақстан жерінде кешенді зерттеу жұмысын жүргізді.
1947 жылы Өскемен және ... су ... ... құрылыс
жұмыстарының басталуы алдыңда археологиялық ... ... ... ... ... ... ... атындағы
тарих, археология және этнология институтының ... ... ... ... экспедициясы тек қана қола ... ... ... тас, ерте ... ... кезендері жайлы археологиялық мағлұматтар жинап қалдырды.
С.С.Черников 25 ... аса ... ... ... ... 1960 жылы «Восточный Казахстан в эпоху бронзы» деген ғылыми
еңбегіңде ... Бұл ... ... ... ... бір ... ... қоныстар т.б. ескерткіштер арқылы
алғаш рет бір ғана ірі географиялық ... қола ... ... ... ... бай ... ... қола Дәуіріндегі тайпалар ... ... ... ... ... ... туралы жаңа ... ... ... ... Бұл зерттеудің тарих ғылымында алатын
орны өте зор.
Шығыс Қазақстанның қола ... ... ... үлесін
қосқан ғалым АТ.Максимова. Ол ... ... ... осы ... қола ... ... және
Замарайлық кезеңдердің ескерткіштерін бөліп көрсетті.
Осы ... қола ... ... ... елеулі үлес қосқан
тағы бір ғалымымыз ... өз ... ... ... ... ... ескерткіштерін Қарасұқ мәдениетінің ... ... ... ... ... күдік туғызбайды деп түйген /54/.
Аймақтың қола дәуірі ескерткіштерін зерттеп жүрген ғалым А.С.Ермолаева
Шығыс Қазақстан қола ... ... ... ... ... Федоровтық және Бишіқүл деп ... ... ... ... ... ... бастап қазақтың бірінші маман археологы ... ... ... ... көне ... ... ... жылы Үлкен Нарын ауданында „Шығыс шеңер" жолында жеке ... ... ... ... ... ... ... құрылды. Экспедиция
Таврия ауданында Қойтас, Баймұрат деген қола ... ... сол ... 13 ... ... ... ... құрылысына,
жерлеу ғұрпына, керамикасына, қола заттарына қарап ... ... ... ... ... ... ғасырларға тән екендігі
анықталды. Бұл экспедиция сол жылы ... ... Абай ... ... ... ... алды ... жылдан бастап Ә.М.Оразбаев, Ә.Т.Төлеубаев бастаған экспедиция
Семей өңірін зерттеді. Экспедиция ... ... ... ... т.б. ... ... ... археологиялық түрғыдан өте аз зерттелген еді.Ал
Тарбағатай ... ... Шар ... ... ... ... ... дейінгі аралықта арнаулы экспедициялар мүлде жұмыс істемеді. 1989
жылы экспедиция Семей облысының Ақсуат ауданында ... ... ... ... есерткіштерін зерттеді. Барлығы 4 қоршау қазылды. Қола дәуірінің
қоршаулары Ескеалмас, Масалы ... үш ... түрі ... ... ... ... және циста (жықпыл тастан қаланған сандыкша).
Адамды жерлеу рәсіміне және ... ... ... ... ... жататындығын білуге болады. Циста ... ... ... және Шығыс Қазақстан қола дәуірі қоршауларымен
этномәдени байланысы бар екендігін көрсетеді. Қабірлерден қыш ... ... ... және ... матаның бір кішкене қалдығы
табылған. Жалпы Қазақстанда қола ... ... ... ... ... ... ғана кездескен. Сонымен қола дәуірі ескерткіштерін барлық
белгілеріне қарап ... ... соңы ... ... бастапқы кезеңі,
яғни б.з.д.ХҮІ-ХІҮ ғасырлармен мерзімделді.
1991 жылы Ә.М.Оразбаев және ... ... ... ... ... ... ... ауылымен Жарма ауданының Қызылағаш
ауылының. шекарасында ... ... ... ... ... ... ... қоршаулардан тұрады.
Бұл біртұтас аталықтың мазаратын құрайды. ... ... ... ... қыш ... мен ... ... әшекей бұйымдарға
қарағанда Сабындыкөл ескерткіштері Андрон мәдениетінің орта кезеңі Алакөл
дәуіріне жатады, б.з.б. ХУ-ХІІ ғасырлармен мерзімделеді ... ... ... археологиялық зерттеулер
Үшінші кезең Қазақстан өз тәуелсіздігін алғаннан кейін ... қола ... ... ... ... ... еді. Бұл істі ... атындағы Қазақ ұлттық университетінің ... ... ... ... және т.б. жалғастырып зерттеуде.
Ол археологиялық экспедиция жұмысына Шәкәрім ... ... ... ... мен ... де ат ... ... бірге
ғылым академиясының Ә.Х.Марғүлан атындағы археологиялық институтының ... ... ... ... ... және т.б. 1998-2001
жылдар аралығында Шығыс Казақстанның Күршім ауданында ... ... қола ... ... ... ... қоршауларын зерттеді.
1996 жылы Ә.Т.Төлеубаев бастаған экспедиция Шығыс Қазақстанньщ Ақсуат
ауданы, бүрынғы Аманкелді совхозының жерінде ... ... ... ... ... ... сайынан жазыққа шыға берістегі
«Шошқа түбек»деген жерде Тұяқ ата дейтін Тоқабай руынан ... ... ... ... 70 метр ... қола ... 5
қоршауын қазып зерттеді. 1998 жылы сол экспедиция Ақсуат ауданының Құлбабас
ауылынан оңтүстікке қарай бір ... ... екі қола ... ... ... ... ... өңірінен Тұяқ ата, Сабындыкөл, Ескеалмас, Масалы,
Құлбабас сияқты қола ... ... ... де, бұл ... ... белгі білінген емес. Сол себепті бұл ... ... ... ... ... біз ... ... бере алмаймыз.
1999 жылы Ә.Т.Төлеубаев басқарған экспедиция Шығыс Қазақстаң облысының Абай
ауданының қола ... ... ... ... ... Беғазы-Дәндібай мәдениетіне жататын Теке бұлақ ... Бұл ... айта ... ... ... ... шекарасын едәуір кеңейтуінде еді./58/.
Сондай-ақ, Тарбағатай теріскейіндегі ескерткіштерді жоспарлы және жүйелі
зерттеу және көрші ... ... ... ... ... қола ... ... толықтырып жазуға көп көмек болды. Сонымен
кдтар, Шығыс Қазақстанның қола дәуірін зерттеуде ... ... ... ... ... қосар үлесі көп /59/.
Соңғы кездегі археологиялық зерттеулер ... қола ... ... ... ... Оның ... Ю.А. ... және Ертіс өзендері аралығыңдағы ... ... ... атты зерттеу еңбегі болды /60/. Ол Орал және Ертіс
өзендері аралығындағы қола дәуірі ... ... ... туралы
деректерді біріктіріп, олардың үй құрылысын анықтауға талпыныс жасады.
Зерттеу нәтижесінде ол қола ... орта ... ... ... екі ... қалыптасты, ол Алакөлдік малшылық-егіншілікті
шаруашылықгы сипаттайтын ... кең және ... ... жертөлелер немесе
Федоров кезеңінде жер үсті жиналмалы және аздап көмілген үйлер. ... ... ... ... киіз үй ... ... ... және
орманды-далалы аймақтарда қоныстар бір топографиялық ... ... ... ... ... қортындыға келген /61/.
Казіргі кезде Россия Ғылым Академиясының Сібір бөлімі қола ... ... ... ... ... Қазақстанның қола
дәуірімен етене тығыз ... ... ... ... ... ... ... байыта, толықтырып, ... ... ... ... зор екендігінде. Қорыта айтқанда, Шығыс
Қазақстан ... ... ... ... зерттеушілер
қызығушылығын тудырып келе жатқандығымен де, тек ... он ... ... көңіл аударылып зерттеле бастады. Жер қойнауында әлі ... ... ... ... ... бұл жас археолог
зерттеушілердің ... ... зор ... екендігі анық.
ІІІ. ЖЕТІСУ МЕН ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚОЛА ДӘУIРІНІҢ ЗЕРТТЕУЛЕРІ
1. Патшалық Ресей ... ... ... мен ... жері ... ... және археологиялық
ескерткіштерінің әр алауандығымен зерттеу-шілерді ерте ... ... ... мен ... ... ... ... тас ғасырынан
бастап мекендегені тарихымыздан белгілі. Оның айғағы Оңтүстік Қазақстаннан
тас ... ... ... мен ... Бөріқазған,
Тәңірқазған және Ш.Уәлиханов атындағы тұрақтардың табылуы еді.
Сондықтан да оңтүстік өлкеде қола дәуірінің ... ... ... мен ... ... қола ... зерттелу тарихын басқа
аймақтағыдай мынадай кезеңдерге бөлуге болады: 1) ХІХ ... ... ... ... 2) Кеңес дәуірі ... ... ... ж. ... 3) ... ... ... ж.-бүгінге
дейін).
Бірінші кезеңге (XIX екінші жартысынан-1917 ж. дейін). ХІХ ғасырдың 60-
шы жылдарыңда Оңтүстік өңірдің толық Ресей қол астына ... ... ... орыс ... назар аударды. Түркістан мен
Жетісу ... ... ... ... ... В.В.Бартольд және т.б. болды.
1862 жылы Батыс Сібір мен Қазақстанның археологиялық ескерткіштерін
зерттеуге В.В.Радловтың ... ... топ ... Қапалдың айналасынан
3 қорған қазылды. Бұл ескерткіштер қола ... ... ... ... дәуіріне өтетін кезеңге сәйкес келеді/62/.
1893-1894 жылдары В.В.Бартольд С.М. Дудинмен бірге Шымкент, ... ... Шу, Іле ... ... Ыстық көлдің солтүстік жағалауымен Нарын
басейнінен археологиялық ескерткіштерді барлауға шығады.
1895 жылы В.В.Бартольдтың бастамасымен Түркістан археологиялық үйірмесі
құрылады. Бұл ... ... ... ... ... жасайды, ұйымдастырушы
ғалым оның белді мүшесі болды. Үйірме Түркістан мен Жетісудың тарихын және
археологиялық ескерткіштерін ... ... ... ... де айналысты. Үйірме мүшелері археологиялық зерттеудің тәсілдері
мен сұрактарын шешу үшін ... ... ... ... ... ... көрсеткіш құрастырды /63/.
Үйірмеге әр түрлі саладағы зиялылар қатысты. Оның ... ... ... ... Ф.В. ... ... ... болды.
Н.Н.Пантусов-белгілі этнограф, археолог өзінің барлық өмірін Орта Азия
мен Қазақстанның тарихын, әдебиетін зерттеуге арнады. Өз ... ол ... 70-ші ... ... ... ... қатысты көне
мәліметтерді жинаумен, жеке ... ... ... /64/.
1885 жылы ол, Ыстықкөл маңынан мыс орақ, балта және жебе ... ... ... ... ... ... баяндады.
Үйірменің келесі кайраткері В.Д.Городецкин бодды. 1914 жылы ол Шымкент
уезінің ерте кезін баяндайтын шолу ... ... ... ол 1922 жылы ... көрді /65/.
Сондай-ақ оның "Жетісу облысының ерте ... ... ... ... ... Онда ... белгілі ескерткіштер мен ... қола ... ... айтылған.
XIX ғасырдың тоқсаныншы жылдарының ортасыңда Түркістан өлкесінің барлық
археологиялық ... ... ... ... ... ... өлкесінен тапқан археологиялық
мәліметтерінің очеркі" деген ... ... ... мен оңтүстік аудандардың барлық белгілі ескерткіштері туралы
И.А.Кастаньенің еңбегі 1910 жылы ... ... ... ... археологиялық ескерткішті іздеу мен зерттеу
бірінші қатарда ... ... ... ... отырып, адамзат қоғамының даму дәрежесін көрсетті
2. Кеңес дәуіріндегі археологиялық зерттеулер
Екінші кезең (1917-1990 жыддар). Бұл кезеңде ... ... ... ескерткіштер қазылып, барлау жұмыстары жандана түсті.
Археология саласы тарих ... ... ... ... ... ... жұмыстары кезінде табылған заттай ... ... алға ... ... зор үлес ... Осы кезеңде археологиялық
қазба жұмыстары жүйелі жолға ... ... ... жоғары оқу орындары жоғары маманданған археолог-
мамандар дайындады. 1929 жыпы ... ... ... институтының
тапсырмасымен А.И.Тереножкин Шу өзенінің басейніндегі Алексеевка ауылынан
Жылы-арыққа дейінгі аралықта ... ... ... ... ... ... каласының солтүстік өлкесіндегі Қарағаш
бақшасынан қола дәуіріне ... ... ... /66/. А.И.Тереножкин 1928
жылы -Лебедник ... ... ... ... табылғанын
мәлімдеді жәңе оны қола ... ... ... деп ... ... алды. 20 ж. соңы мен 30 ж. ... ... ... ... үлес ... ... Андрон
мәдениетінің шекарасын батыстағы Оралға дейін ұзартты. Қола дәуірінің
Аңдрон мәдениеті барлық ... ... алып ... көрсетті /67/.
М.П.Грязнов алғаш бұл аумақтағы қола дәуірінің хронологиялық үлгісін
жасап, оны 3 кезеңге бөлді: ерте, орта және ... деп ... ... ... қола дәуірінің ошақтарының дұрыс бөлу ... ... ... жақын маңнан қола дәуірінің ескерткіші ... ... ... ... ары жылжытты.
1929 жылы М.Эверт 1885 ... ... ... ... ... жайлы Н.Н.Пантусовтың жазғандарың қайта жариялады.
Жетісудағы ескерткіштерді зерттеуде П.П.Иванов пен М.Е.Массонның
еңбектерінің ... ... көп ... жыддары Оңтүстік пен Бетпақ даланың тарихи дамуын ... ... ... ... бұл ... қола дәуіріне жататын
жебе ұштарын тапты /70/.
Екінші ... ... мен ... Қазақстанның қола дәуірін
археологиялық зерттеуде археолог А.Н.Бернштамның қосқан еңбегі зор ... ... ... жүргізген ғалым көптеген ескерткіштерді және
қола дәуірінің ескерткіштерін ... Ол ... ... ... ... ... КСРО ҒА ... ... ... ... ... ат салысты.
1936-1938 жылдары экспедиция Талас жазығының ескерткіштерін ... ... Шу, Іле ... және ЬІстықкөл қазаншұңқырындағы
ескерткіштерді зерттеді. ... ... ... бай ... ... және Жетісудің негізгі тарихи даму
бағытын жасады. Соның ... 1941 жылы ... ... ... атты ... ... Сукөл қоймасынан табылған қарулардың жасалу
түрі Қазақстандағы Андрон мәдениетінің ошақтарымен ұқсас ... /71/, ... ... ... ... б.з.д. II мың жылдың ортасы деп
белгілеп, керамикалық ... ... ... Қазақстанның Аңдрон
мәдениетіне ұқсас еді /72/.
Үлкен Шу ... ... ... жиналған бай материалдарға
карай отырып, ғалым қола дәуірінің солтүстік-қырғыз түрі ... ... ... ... ... ... ... КСР Ғылым ... ... ... ... ... ... және ... инстиутының
ашылуы ғылымның дамуына зор мүмкіндік берді ... ... ... ... шоғырланды. Ғылыми зерттеу экспедициялары ұйымдастырылды.
Алғаш ... ... мен ... ... ... ... ... Қазақстанға, 1950-1952 жылдары Памир-Ферғана экспедициялары
жұмыс істеді. Бұл экспедицияны А.Н.Бернштам басқарды.
1948 жылы ... ... ... I ... қола ... ерте
темір дәуіріне өтетін кезең екенін табылған ... ... ... ... ... ... ... мен Жетісу ескерткіштерін тарихи-
археологиялық тұрғыдан бірінші рет ... Бұл ... күні ... ... ... жоқ. Қола дәуірінің ескерткішінің солтүстік-қырғыз нұсқасын
екі сатыға бөлді: 1) Андронмен сәйкес, 2) Қарасумен сәйкес.
1950 жылы Жетісу археологиялық ... "Шу ... ... ... ... Бұл еңбек экспедиция басшысының есебі негізінде
болды. Онда ескерткіш пен табылған заттарды топтастырады. ... ... ... ... ... ... кезеңге сәйкес; ал қайындық-
Қарасумен сәйкес.
Оңтүстік Қазақстанның келес жазығында ... ... ... ... ... ... қола ... қабірін қазады. /74/.
1948 жылдары 20 жыл бойы ... ж.ж.) ... ... мен ... ... қазба ескерткіштері туралы
алғашқы хабарлама жарыққа шығады. Мұнда Андрон кезеңіне тән ... ... мен ... ... ... ... мұражайына келіп түскен жаңа экспонаттар туралы
Л.К.Нифонтова мәлімдейді. Келіп түскен кордың ... қола ... ... ұшын атап ... ... Қола ... ... жатады.
Қырғызстан территориясында Б.М.Зимма Андрон мәдениетінің бөлек
қарастырады. Мұның негізіне автор ерте қола кезеңіне ған ... ... ... ... ... жылы ... ... оазисінің керамикасының аңғарының қола
дәуірінің керамикасымен ұқсас көне тобын бөлектейді /77/.
1953 ж. ... ... ... ... зиратын тапты
/78/.Ескерткіштерді зерттеу жалғасуда.
Келесі жылы ҚазКСР ҒА тарих, археология және ... ... Іле ... ... ізгі ... ГЭС-ның
суының астында қалған терді табу, барлау, қазба жұмыстарын ... ... ... ... Экспедиция жұмысының нәтижесінде қола
дәуірінің 4 ... ... ... ... және Үлкен
алаларында/79/.
Оңтүстік Қазақстанды археологиялық ... ... ... ... ... ... ... үлес қосты. Экспедиция
бірнеше жылдар бойы Қызылорда мен оның аудандарын Кентау станциялары ... ... ... ... пен қола ... ... зерттелді/80/.
1955 ж. И.И.Копылов Жетісудағы қола ... ... ... ... аудаңдарында табылған қоладан ашылығанын тапты
/81/. Жетісу территориясында 4 металлургия ... ... ... ... ж. ... ... ... археологиялық өлкесі
Талдықорған ... ... ... тұрағы қола дәуірі
қорғанын ... Оба 32 ... ... олардың 11-і қазылды /82/. Бұл
аталған аумақтағы еаскерткіштер қатарына жатқызылған.
1953 ж ... ... ... ... ... ... Жүсіпов
жариялады /83/. Аналогиялар негізінде қойма соңғы қола дәуіріне ... ... ж. ... ... ... /84/. ... пен Семяко оны
Андронов-Қарасу уақытына жатқызды. Авторлар
қатарына сондай-ақ, ... ... ... көне ... екі қышақты қосты.
1957 ж. Іле археологиялық экспедициясы қорғандар мен қоршаулардан
тұратын Талдықорған ... ... ... ... қола ... ... /85/. Максимова Жамбыл облысында Акшикур селосы маңынан ірі қоршауын
қазуда/86/.
И.И.Копылов 1958 ж. Алексеев қоймасының ... ... жылы ХАЭЭ ... облысында Бурлы І,ІІ, Жалпақ және т.б. қола
дәуірінің жаңа тұрақтарын ашты ... ж. ... көне ... Қызылорда қаласының солтүстік-
шығысында Солтүстік ... ... ... /88/. Сол ... М.А.Йтина
жетекшілігімен алғашқы қазба жұмыстарыжүргізілді. /89/. ... ... ... 70 ... ... Бұл ... зираттар кешені
архитектурасы мен жерленген ... ... ... көсемдеріне
ұқсайды. материаддар жергілікті тұрғыңдардың ... ... ... ... және ерте ... ... байланысы болғанын
көрсетеді. Жалпы кешенді қола дәуіріне жатқызады.
Қазақстан территориясында табылған ... ... ... қола ... ... ... археологиялық картасына"
енгізілген. Ол 1960 ж. шыкты /90/. Осылайша, республңка территориясындағы
археологиялық ... ... ... ... рет ... бүкіл республиканың картасы жасады.
50-60 ж.ж. Талас өзені ... ... ... басталды.
Қырғыз КСР-ньң Тарих институтының археология және ... ... ... ... отряд құрды. Аталған жерде ... ... ... ... ... ... ... типіндегі
зират табылды /92/. Бұл ясаңалық осы аймақтың қола дәуірін ... ... ... ... және оны ... мәдениеті тараған
ареал құрамына қосуға мүмкіндік жасады.
Алғашқы көлемді ... ... ... Қарақұдық обасында
жүргізді./93/. Оның зерттеулері қызықты ... ... ... катар балалар зираты да табылды, Автордың
пікірінше, ... ... ғ.ғ. ... ... мәдениетінің алакөл
тайпаларының зираты /94/.
Оңтүстік Қазақстандағы Тау-Тары зиратын көп жылғы қазба жұмыстары
АГ.Максимова еңбегінде көрініс ... ол 1962 жылы ... /95/. ... және 3 ... ... Алынған материалдар Федоров және Алакөл
сипатында, бұл ескерткішті аралық ... ... ... ... Осы ... обалар бүрын Андрон тайпалары қоныстанған оңтүстік
аудандарда болмаған.
А.Абетеков Фрунзе қаласынан 25- км жерде тағы бір ... ... ж. ... шыққан "Древняя культура саков и усуней долины р. Или"
еңбегінің ... ... ... қола ... ... /97/.
Бұйымдардың пішіндерінің әр түрлілігі оларды ... ... ... ... ... қоймаларын Е.Е.Кузьмина мұқият зерттеді. 60-жылдары Ыстықкөл
және Қаракөл ... ... ... ... ... ... металлических изделии» еңбегін жазды /98/. 80 жылдары ол
И.Қожамбердиевпен бірге Шамшы қоймасын жариялады /99/. ... ... ... ... ... ... ие. Ол қола дәуірі уақытын
белгілеуде басты әрі ... ... ... ... ... ... ... кейбір түрлерінің әр жерде
кездесу ... ... ... ... ... қола деп ... қола ... қырғыз-қазақ металлургиялық провинциясын жеке
қарастырады. Онда бірқатар жеке ошақтар, оның ... ... да бар ... ... зерттеу жүмыстарында өз ... ... ... Ол ... далаларында кұрамында Жетісу мен Шығыс
Қазақстан кіретін ... ... ... жеке ... ... жеке металл өндейтін қырғыз ошақты ... ... ... мен ... ... біріктіретін Жетісу метталургиялық
провинциясы болуы туралы ... ... ... ж. «Средняя Азия в эпоху камня и бронзы» атты ... ... Онда Орта ... ... ... мен ... ... мәселелері
қарастырылады. Қырғызстан мен Оңтүстік Қазақстанның жеке ... ... ... ... сипаттама беріледі /103/.
60 ж. аяғында қола дәуірінің жаңа ... ... жаңа ... ... ... ... Барханная тұрағы ашылды, ол
Алакөл сипатындағы ескерткіштерге кіреді. Оңтүстік Қазақстанда Жамантоғай
мекенінде соңғы қола дәуірінің ... ... ... территориясында 1958 ж. бастап ... ... ... кешенді зерттеу басталды. Қырғыз ҒА Тарих институты
И.Кожамбердиевтің жетекшілігімен ... ... ... ... 4 маусымдық дала жұмыстары барысында (1968-1969 ... ж.ж.) 1957 ж. ... қола ... ... зиратын
қазу басталды/105/.Мұнда дала қола дәуірінің Андрон ескерткіштеріне ұқсас
материал берген 125 ... ... ... ... ... ... жатқызылды /106/. Алынған мәліметтер зерттеушілерге ... ... ... нұсқасын ажыратуға мүмкіндік берді.
1973 ж. Кетмен-Төбеде қола дәуірінің Чырак-Бұллақ және ... ... ... /107/.
1959 ж. Д.Ф.Винник жетекшілігімен археологиялық отряд Тон және Тосор
өзендері ... ... ... археологиялық ескерткіштерді
зерттеді /108/. 1971 ж. Казба жұмыстары Төрткөл су ... ... ... ... Барлық табылған ескерткіштер Тон ... ... ... Тон ... археологиялық картасына
Кекілік-Сал және Тон I қола дәуірінің зираттары ендірілді /109/.
1976 ж. Оңтүстік Қазақстан кешендері ... ... ... ... мекенінде /Қызылорда облысы/ Күйікті ... Ол ... ... ... ... ... ... 4-ші зерттеу кезеңі 70 ж. аяғы мен 80 ж. ... ... ... ... ... ... ... орындарының қарқынды түрде көбеюі тән. ... ... ... ... мен мәдениеті ескерткіштерінің тобын дайындау
жатады.
1979 ж. К.А.Акишев басқарған ... ... ... Олар ... мен ... облыстарының қола дәуірі
ескерткіштерін жоспарлы түрде зерттеуге кірісті. Сол жылы ... ... және оны қазу ... ... 1984 ж. ... /111/. Бұл ... жоғары таулы ескерткіштерінің бірі, яғни таулы аймақтардың ... ... ... ... ж.ж. осы ... ... Мың-Шүңқыр зиратын
қазуды бастады /112/. Бұл зираттың жерлеу құрылымы әр түрлі.
Қапал ауданында қола ... ... ... ... ... ... ... II /113/.
1982 ж. Биен ескерткішін зерттеу басталды. Ол Арасан-Қапал,селосының
маңында ... ... ... ... САЭ ... ... дүниетанымының кейбір аспектілерін қалпына келтіруге мүмкіндік
беретің жерлеу және культ ... ... /114/. 1980 ... қола дәуірі ескерткіштерін Абай атындағы ҚазПИ-нің А.Н.Марьяшев
жетекшілік еткен экспедициясы ... 1982 ж. ... ... ... ... ауданы) және Көксу өзені бассейні ескерткіштері
(Талдықорған облысы, Талдықорған ауданы) Талапты І,ІІ, ... ІІ, ... ... ал 1984 ж. ... ... ... ... КазПИ экспедициясының негізгі объектілеріне айналды. Талапты
I, II ескерткіштерінің қазба материалдары 1988ж. жарыққа шықты, сондай-ақ
"Наскальные ... в ... ... ... Көксу ескерткіштері
туралы қысқаша мәлімет беріледі/115/.
1983 ж. САЭ қорғандық отряды ... ... қазу ... ... қолға
алды, оны алғаш рет Е.И.Агеева 1956 ж. ... ... ... ... ... оны ... айтарлықтай нәтиже бермеді.
Мұндағы жерлеу конструкциялары жергілікті ... ... ... ... ... жақын ... жылы ... ... ... ... жақын маңда Биен өзені
жағасында орналасқан соңғы қолаға жататын Арасан ескерткіші ... ... ... Қазба жұмыстары нәтижесінде алынған
материалдар б.д.д. I ... ... ... Қазақстан мен Оңтүстік Сібір тайпалары арасындағы
байланысты көрсетті /118/.
1984 жылы Б.Н.Нұрмуханбетов жетекшілік еткен Алматы ... ... ... мен ... ... жаңа ... ... Ақсай, Ұзынбұлақ, Саты.
"Казпроектреставрация" инстиутының Алматы археологиялық отрядын
Ф.П.Григорьев жетекшілігімен 1984 ж. Тереңқора ... ... ... ... ерте темір ғасырына өтпелі кезең туралы қызықты материалдар
алынды/119/.
1985 ж. К.А. Акишев пен ... ... ... САЭ Биен ... салынуына байланысты бұрын ашылған ескеткіштерді ... ... ... ... ... I,II,III және Терең өзек (Талдықорған облысы,
Қапал ауданы) /120/. Биен ... ... ... ... ... ... Биен 13 зиратына жақын орналасып, бір кешенді
құрайды. Ащыбұлақ пен Биен ескерткіштері соңғы қола ... ал ... ... ... Федоров материалдарын берді. Фабричный ... ... ... Жамбыл маңы) 1986 жылы Орталық Мемлекеттік
мұражайы ... ... пен ... ... ... ИИАЭ
археологиялық экспедициясы құрамындағы отрядты басқарып, ... III,V ... ... ... ... археологиялық зерттеулер
90 ж. басында А.Н.Марьяшовтың АА.Горячевтің бірге жазған мақаласы
жарияланды. Мұнда Жетісу ескерткіштері, яғни Тамғалы I, ... ... I ... ... ... Олар ... ескерткіштері мен
тастағы жазулармен бірге кешенді де зерттеуге тырысады ... мен ... ... қола ... ... ... Көптеген жылдардағы геологиялық ... ... ... ... ... оларды жинақтап, ғылыми талдау жасау
қажет.
Соңғы кезде Түркістан археологиялық экспедициясы осы ... ... ... ... ... ... қорымында
зерттеу жұмыстары жүргізіліп, бұл қорымның қола ... ... Онда ... 21 ... ашып зерттелді. Қола дәуірінің молалары 2-
3-5 данадан топ-топ болып төбенің қырына немесе ендігіне созыла орналасқан.
Зерттеушілер бұл ... қола ... ... ... ... ... ... қазып, адам жерлеп қорымға айналдырған. Қазба
кезінде сүйекпен ... ... ... ыдыстар мен сәндік және
өлікті өртеу ғұрпы арқылы жерлеу ... ... ... қорымның
Андрон мәдениетінің Федоров кезеңіне жататындығы анықталды. ... ... арғы ... ... ... керамикасына жақын
және А.Н.Бернштам зерттеген Ферғана даласыңдағы Арпа ... ... ... Ал, ... ... Орталық Казақстанның Федоров ескерткіштері
-керамикасымен де біртекті болып келеді /123/.
ІҮ. СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЕСКЕРТКІШТЕРІНЕ ЖҮРГІЗІЛГЕН ... ... ... ... зерттеулер
Солтүстік өлкенің ескерткіштері туралы мәліметтерді 1771 ... өз ... ... материалдармен баяндайды. Ол Қараторғай
өзенінің алқабындағы үлкен ... ... 15 ... ал ... ... алып ... ... мен С.Н.Назаров Солтүстік Қазақстанда археологиялық қазба
жүмыстарын жүргізді.
2. Кеңес дәуіріндегі археологиялық зерттеулер
1931-1939 жылдары ... ... ... тұрақгар,
молалар мен кұрбандық төбелерден тұратын Алексеевск мәдениетін зерттеді.
Қоныстағы керамика комплекстерін ... ... ол ... ... бар екі ... ... көрсетті. Барлық Алексеевск комплексі б.з.д.
Х-VIІІ ғ.ғ. жатқызылады және ... ... ... ... ... ... ... Алғашында ОА.Кривцова-
Гракова Андрон мәдениетінің дамуында 3 ... ... ... Садчиковск қонысына байланысты шыққан ... ... ... ... ... ... мәдениеті тек 2
негізгі кезеңнен өтті. ... ... ... керамика ешқандай
жапсырмасыз орындалған уақытқа жатқызылды.
О.А.Кривцова-Гракова кешенді зерттеу барысында бір ... ... ... бір ... ... айтады /124/.
1950 жылдардың соңы 1960 жылдардың басында Ә.М.Оразбаев ... қола ... ... ... зерттеп, өз пікірін
және кезеңдемесін жасады. И.В.Сальниковтың Оралдың бергі жағы ... ... ... ... ... Федоров, Алакөл
кезеңдері деп соңғы Замарай кезеңін жерлеу ғүрпына, керамикасына және ... ... жеке ... деп ... шығарды. Федоров ... ... ... ... ... ... және ... ескерткіштерін жатқызды. Федоров кезеңіне тән ... ... тас ... тік бұрышты, дөңгелек және ... ... ... ... тас ... бар болып келеді. Тас қоршау
ортасында қабір орналасқан, қабірдің шеттеріне ағаш ... тас ... ... оның беті ... және ... ... ... Сирек болса
да адамды өртеп жерлеген. Кейде адамдарды өртемей оң жамбасымен ... ... ... ... ... ... күрделі өрнектері мойнында тарақ тәрізді
немесе тегіс қалыппен қиғаш тәріздес өрнектер, ... үш ... ... екінші Алакөл кезеңіне Петропавловск және Ефимовка жерлеу
ескерткіштерін жатқызады. Бұл кезеңде ... ... ... ... сақгай отырып Алакөл кезеңінің өзіне тән ерекшелігімен ерекшеленеді.
Жерлеу ғұрпында Федоров кезеңінде өртеп қою болса, бұл ... ... ... ... сырткы құрылысы және өрнегі өзгеріс табады. Қыш
ыдыстар федоров кезеңінде иықты болса, ал Алакөл ... иығы жоқ, ... қыш ... және ... ... ... жоғарғы
бөлігіне өрнек салынбаған.
Федоров кезеңінің керамикаларының мойынында қиғаш үш бұрыштар салу
көптеп кездессе, Алакөл ... ... ... ... тік бұрышты
және қиғаш меандр, ромбылы тізбектер, кең ... ... ... ... тізбектер тән болып келеді. Сонымен бірге тағы бір ерекшелік әшекей
заттарына жабайы аң терісінен ... зер салу ... /125 ... алдыңғы екі кезеңнің осындай өзгешеліктерін айта келіп,
бұл ерекшелік тек Федоровтың рәсімдерін сақтай отырып ... ... деп баса ... ... Сонымен бірге екі ... ... қоса ... ... ... және ... Казақстан
жерлерінің қола дәуірі ескрткіштерінен өзгешелігі шамалы деді.
Қола дәуірінің соңғы кезеңін ... ... және ... ... ... жеке Замарай мәдениеті деп бөліп қарастырады. Солтүстік
Кдзақстанның бұл кезеңінің ... ... ... ... ескерткіштерімен ұқсас дей отырып, бір мәдениет болуы ... ... ... ... ... ... ... және бірнеше қоныстар мен көне тау-кен жұмыстары ... ... ... ... өмірге байланысты тұрғылықты үйлер
қолайсыз болып жиналмалы үйлерге қажеттілік туды. . Сондыктан да киіз ... ... да ... ... ... ... ... қола дәуірі
қоныстары және қыстау, шошала, ... қора және т.б. ... деп ... ... табылған материалдарға арқа сүйей отырып
ой қорытады.
Қола дәуірінің қоныстары өзен аңғарына, көл жағаларына, су ... ... ... ... ... негізінен
жертөле және жартылай жертөле түрінде жергілікті құрылыс материалдарынан
салынған. ... ... ... орай (мұнда бастысы мал шаруашылығы)
өзендерден алыс жерлерде су көзі құдық болып табылған. ... оны ... қазу ... жиыны алты құдыққа зерттеу жұмысын жүргізеді.
Сондай-ақ құдықтың төрт түрін ... жас ... ... ... ... ағаш ... құрсауланған және жай жерді ... еш ... ... ... ... ... жасалған құдықтарды
пайдаланған. Шағалалы өзенінің суы аз ... ... ... қатып
қалатындықтан құдықтарды үйдің ішінен салынуына осы 6ір себеп ... ... ... ... ... Батыс Қазақстанда
Тастыбұтақ қонысында, Шығыс Қазақстанда Грушникова қонысында кездеседі.
Суды ... ... ... ыдыс ... ... деген нақты дерек
заттары кездеспегенін ескертеді /126 /.
1955 жылы ... ... ... мен ... ... үш ... қамтитын ескерткіштерді ашып зерттеу ... ... ... ... ... Семиярскіден, ал Алакөл кезеңін
2 қоршау мен молалар Баянауыл ауданының ... 20 ... ... ... ... Қарасұқ кезеңіне жататын ескерткіштер Чекет
совхозының екінші ферма аумағынан табылады /127 /.
1967 жылы ... ... ... ... өз жұмысын
жандандырады. Экспедиция қола дәуірінің ескерткіштерін жүйелі ... қола ... ... ... ... ... хронологиялық кезендеу жасады. Зерттеуші барлық қола ... ... екі ... ... ... және ... Дамыған
қола кезіне Петров (б.з.д. XVI-ХУ), Алакөл ... ... ... Бишіқүл (б.э.д. ХІІ-ХІ І.ғ.); ал кейінгі қолаға ... ғ.ғ.), ... ... ... Қазақстан археологиялық экспедициясының құрамында
С.Я.Зданович жұмыс жасап, бұл аймақган қола дәуірінің соңғы кезеңінің ... ... ... керамика кешеніне қарай отырып оны Сарғары
мәдениеті деді. Оның ... ... ... Х-ҮШ ғ.ғ. деп алады /129/.
XX ғасырдың 70-ші ... ... ... институтуы мен
Қарағанды университеті бірігіп Қостанайдағы Тобыл бойында экспедиция
зерттеу жұмысын ... Бұл ... ... бұл ... ... ... мен ... қонысы зерттелген болатын. Экспедиция
қола ... 10 ... ... Жетіөзен қонысынан ерте қола кезеңінің
кешенді метериалдары ... Ал ... ... ... ... қарап қола дәуірінің соңғы кезеңіне ... ... ... бір ... тән деп оны зерттеушілер жергілікті
Алексеевск-Сарғары мәдениетімен бірге , қарастырады/130/.
1982 жылы Қарағанды ... ... ... ... Баянауыл ауданындағы Жасыбай көлінің солтүстік жағалауының демалыс
аймағына жақын маңнан Шойындыкөл зиратына ... ... ... ... көлдің солтүстік жағалауынан шамамен 200 метр жердегі
"Литейщик"демалыс ... ... ... ... ... ... ... 15 м жерден Федоров зиратына жататын 3 ... ... ... тас жәшіктер табылады. Ал екінші қоршаудан тас плиталармен
қатар тас ... ... ... ... тас ... оң ... жас ... 50-60-ғы ер адамның сүйегі табылады. Басы ... ... ... ... 25 см, ... 22 см, бүйір
тұстарына өрнектер салынған. Екінші ыдыс солтүстік ... ... 12,5 ... ... ... ... материалдар солтүстік пен
Орталық Кдзақстанның Алексеевск-Сарғары мәдениетіне жақын. Осы ... бір ыдыс ... ... ... ... ... ... отырып, оларды Орталық Қазақстандағы Айдарлы
зиратының ыдыстарымен ... ... ... керамика кең иықты, ... ... ... ... ... ... ... заттарға қарай отырып, олардың Орталық Қазақстандағы
Беғазы-Дәндібай мәдениетімен тығыз ... ... деп ой ... /132/
Солтүстік Қазақстанның қола дәуірінің ескерткіштерін зерттеудің келесі
кезеңі 1967 жылы Петропавл педагогикалық ... ... ... ... ... ... Солтүстік Қазақстан археологиялық
экспедициясын Ғ.Б.Зданович басқарды, ал 1970 жылы В.Ф.Зайберт басшылық
жасады. Экспедицияның көп ... ... ... 2000-дай ескерткіш
ашылды. Толықтай және ішінара 800 тұрақ, қоныс, қорған мен ... ... қола ... қоныстары Петровка II, Новоникольск I,
Бишікүл ІУ зерттеледі. Зерттеу барысында бірнеше
ондаған шаруашылық баспана түрлері ... ... ... ... ... баскарушылыр Г.Б.Зданов,
В.Ф.Зайберт материалдарға талдау жасай отырып, қола дәуірін ... ... ... ... ... ... ... зерттеп, Кожай I, Құмкеш I қоныстарын қазды.
Солтүстік Қазақстанда ... ... ... ... ... ... В.И.Заипов басқарып, қазба жұмыстарын
жан-жақты жүргізеді. Нәтижесінде энеолит, ... ерте ... ... ашылды.
Қола дәуірінің қонысы Петров II мен Сарғарыны зерттеуді ... ... ... зерттеулердің нәтижесінде монографиялар
мен ғылыми мақалалар жарық ... ... қола ... ... материалдарға талдау жасайды /134/.
3. Қазіргі кездегі археологиялық зерттеулер
Соңғы ... ... ... ... ескерткіштерін
зерттеуде В.И.Доликов ізденістері көп үлес қосуда. Ол Солтүстік ... ... ... ... отырып, бүкіл қола ғасыры бойынша
тұрақтар өзен жағалауларында, болмаған уақытта көл жағалауларында мекендеді
дейді.
V. БАТЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚОЛА ... ... ... ... ... ... ертедегі тарихына байланысты мәліметтерді алғаш ХVIІІ-ХІХ
ғасырдың саяхатшылары қалдырған. Академик Паллас 1768-1769 жылдары ... ... ... ... жағалауын көне мыс кеніші Сайғашты
туралы мәлімет қалдырды.
Алғашқы ... ... ... 1887-1888 жылдары Торғай
облысының Ақтөбе уезінде Ф.Д.Нефодов жүргізеді. Осы ... ... ... ... ... ... облысының қазіргі аумағынан
тарихи-археологиялық бірнеше ескерткіштерді атайды. Соның ішінде Қаратоғай
болысының N 1 ауылының маңынан ... ... қола ... ... ... деп, ... заттарға қарай отырып оны II мың жылдықтың
үшінші жартысына жатқызады /135/.
Ақтөбе облысының ... ... ... ... ... ... алғашқы кезеңінде жүргізіледі. 1901-1902 ... ... ... А.П.Анихов жекелеген қорғандарға қазба жұмыстарын
жүргізеді. Бірақ ол жақсы нәтиже бермейді, қазба ... ... ... ... ... жарияланған.
Жиырмасыншы ғасыр басында Батыс Қазақстан жерінде Орынбор архив
комиссиясы ... көне ... ... жұмыстарын жүргізген болатын.
1904 жылы осы комиссияның ғылыми секретары А.В.Поповтың ... ... ... археологиялық ескерткіштерді тіркеуге алу жүргізіледі.
Ақтөбе облысының аумағында революцияға ... ... ... ... ... ... ... 1904-1909 жылдардың
аралығында қазба жұмысын жүргізеді.
Табылған заттар сармат тайпаларының ерте кезеңіне тән еді. ... ... ... ... ... жүргізілген археологиялық қазба
жұмыстары біз қарастырып отырған қола дәуіріне байланысты нақты мәліметтер
бере алмайды. Тек Кеңес дәуірі кезінде бұл ... ... ... ... ... 1926 жылы ... пен ... бастаған отряд Батыс
Казақстан жеріндегі археологиялық ескерткіштерге ... ... ... ... қазба жұмыстарын жүргізеді.
Барлау нәтижесінде 28 ... ... ... оның
2 Ақтөбе жерінен ... ... қола ... ... ... жүргізеді.
Ақтөбе жеріндегі Андрон мәдениетінің ескерткіштерін Андрон және ... ... ... оны үш ... ... орта және ... деп ... Кеңес дәуіріндегі археологиялық зерттеулер
1930 жылы Б.Н.Гроков бастаған экспедиция осы өңірдегі қола ... ... ... ... ... материалдарғакара й отырып Андрон
мәдениетінің классикалық кезеңі деп ой ... жылы ... ... тұрақтарына археологиялық қазба
жұмыстарын жүргізеді.
Батыс Қазақстан жеріндегі қола дәуірінің айшықты ескерткіші Тасыбұлақ
моласы болып табылады. Оны 1956 жылы ... ... ... ... ... оны үш ... зерттеді. Бұл ескерткішке Ақтөбе облысы Новороссииск ауданының Көктебе
совхозының жерінде орналасқан. Ескерткіш 57 көне ... ... ... моласын зерттей отырып, Андрон мәдениетінің
кезеңдеуін ... оның ... үш ... ... ... Қазақстанның қола дәуірінің ескерткіштерін оның
ішінде дөңгелекті тасымал құралдарына назар ... Ол ... ... ... ... ... өлкенің солтүстік бөлігіндегі Сынташ
зиратын зерттейді. Сынташтың 19 кабірінің ... ... 330x183 деп ... жеке ... ... Сынташтың 28 қабірін қазу ... ... ... және ... ... ... ... Орталық және Орта Азия петроглифтеріндегі арбалылар
бейнесін Монғолия, Алтай, Тува ... ... ... ... кең ... алып жатқанын көрсетеді.
П.М.Кожин Орталық Азиядағы петроглифтеріндегі арбалылар бейнесінің
дамуын ... ... ... ... (Тувада) және оған қарағанда
анығырағын Монғолияда, ал ... ... ... ... дейді
/138/.
Қазақстандағы петроглифтердің бетіндегі арбалы ... ... ... ... ... ... ... да осы кезде, ол
Мойнақтағы арбалар б.з.д. II мыңжылдықтың бірінші жартысына жатса, ... ... ... ІІ мың ... ... мен I мың ... ... арбаларын ерте уақытпен белгілеген деп көрсете отырып, 4
дөңгелекті ... даму ... мал ... байланыстырып, Андрон
мәдениеті кезінде дамығанын баяндайды.
Кез ... ... ... ... ... ... зерттеулердің өзге ғылым салаларынан, әсіресе
тарихтан өзгешелігі бар. Ең ... ... ... ... ... тауып зерттеу арқылы белгілі бір кезеңде нақты аймақта болған
халықтың өмір сүріп, тірлік еткенін ... ... рет ... ... ... ... ... П.И.Рычковтың «Орынбор
губерниясының топографиясы» және академик П.С.Палластың «Ресей мемлекетінің
әр алуан жерлерін аралап ... атты ... ... ... жылдарда Батыс Қазақстанның археологиялық ескерткіштерін
зерттеуде орыс ... ... (1890), ... ... ... ... И.В.Синицын (1948-1950) т.б. ғалымдар
қатысты.
Тастыбүтақ І,ІІІ-қола дәуірінің обалары. Тастыбұтақ I- ... ... ... ... 21 км ... Талдысай өзенінің оң жақ
жағалауында. Оны 1955-1958 жылдары археолог В.С.Сорокин зерттеген. Әр бір
тас ... ... жеті ... ... ... ... ... батыс немесе. оңтүстік-батысқа ... ... Бір ... бір ... екі адам қатар жерленген, өлікті ... ... ... да кездеседі. Ал өртелмей қойылған адамдар оң жақ немесе сол жақ
қырымен аяғын ... ... ... ... ... ... тісінен жасалынған моншақтар, қоладан жасалған біз, қыш ыдыстар
т.б. ... ... Бұл ... ... Тастыбұтақ б.з.д. ХІІІ-VIІ
ғ.ғ. Андрон мәдениетінің Алакөл ... ... ... жатады.
Тастыбұтақ II бейіттері Тастыбұтақ І-дің оңтүстік жағында 250 км жерде.
Барлығы ... ... 38 ... тас ... ... ... 2
м-рен 10 м-ге дейін/139/.
3. Қазіргі кездегі археологиялық зерттеулер
Батыс Қазақстандағы қола ... ... ... ... ... ... Г.А.Кушаев Батыс Қазақстанға екі ... ... және Қима ... ... болуы тән екенін атап
өтті, оның пікірінше олардың арасындағы Шекара Ор және Елек ... ... ... ... зертеулерге қарағанда, онда да сондай жағдай болған.
Бұл орайда көшпелі мал шаруашылығының мүнда б.з.б.П мың ... ... атап ... ... жылдар аралығында КСРО ҒА-ның тарих, археология Институты
Еділ-Орал экспедициясы Батыс Қазақстан жерінде қорғандарды зерттейді. ... ... ҚР ... ... ... ... ... экспедициясының Маңғыстау отряды осы өлкеден үш қорғанға
қазба жүмыстарын ... ... ... қазу ... ішкі ... байқалды. Қоршаудың диаметрі 3-8 метр. Қабірді қазу барысында,
ондағы жерленген адам оң жақ ... басы ... ... ... бұл ... ... материалдарды Туркмения өңіріндегі қазба
жұмыстары барысындағы табылған материалдармен салысытыра ... ... ... ... ... болғаны қарастырған. Каспий
аймағынан қазылған материалдар кейінгі қола дәуіріне жататындығы анықталған
/142/.
Батыс Казақстанның археологиялық ескерткіштерін ... ... Орал ... ... ... ... ... толықтыра
түсетіні анық. Ресей Ғылым Академиясының Орал бөлімінің ... ... ... ... ... зерттегенде кешеңді түрде
пайдаланған дұрыс деген ой тұжырымдаймыз.
Қорытынды
Қазақстан территориясының басым бөлігінде тас дәуірінен ... ... Оған ... әр ... жүргізілген археологиялық зерттеу
нәтижелерінде ... ... ... ... ... ... ... дәуірінің
мәдени қабатының негізінде, бұл ... ... ... үй ... үйрету, егіншілік жақсы дамығандығын көреміз.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... қырғыш болатын.
Қола дәуіріндегі мал шаруашылығының дамуындағы жаңалық-сүтті ... сүт ... ... табылған заттар дәлелдейді.
Қола дәуірінің айшықты мәдениеті Андрон ... ... ... ... ... мен I мың ... басында Батыс Сібір, Орал маңы,
Казақстан және Орта Азияның кең алқабын мекендеген тайпалардың ... ... ... негізгі ірі орталығы Қазақстан жерінде
археологиялық қазба кезіндегі мәліметтерге қарағанда ... ... ... ... ел ... өзен ... ойпатты, шалғын жерге салған. Андронов
мәдениетінің ерте Алакөл кезеңінде қарапайым байланысты ... ... ... ... ... ... Қола ... орта кезеңінде
дәстүрлі баспана салудың екі бағыты ... ол ... ... ... ... кең және көлемді жартылай
жертөлелер немесе Федоров кезеңінде жер үсті ... ... ... ... ... осы ... ... негізгі баспанасы
киіз үй қалыптасты.
Қазақстан жеріндегі қола дәуірінің ескерткіштерінің әр ... ... ... ... Қола дәуірін зерттеген алғашқы
ғалымдар В.В.Радловтан бастап, Андрон мәдениетінің ескерткіштерін ... ... ... ... ... ... Ә.М.Оразбаев, С.С.Черников, АХ.Максимова және басқа
да ғалым еңбектерін талдауға талпыныс жасап, қола дәуірін кезеңдеуге үлес
қосқан ғалымдардың ... ... ... тән ... ... еңбек құралдары, кару,
әшекей заттар. Андрон мәдениетінің өзге тайпалар мәдениетінен ... ... ... ... Зираттарды қыратқа салған.
Қабірдің іші ... ... ... ... тас ... қойған. Сирек болса
да адамды өртеп жерлеген. Кейде адамдарды ... оң ... ... ... ... жатқызатын болған. Керамикадағы геометриякалық күрделі
өрнектерді тарақ тәрізді немесе тегіс қалыппен қиғаш ... ... . ... ... өрнектелген.
Қола дәуірінің Андрон мәдениеті терминін ұсынған және Андрон
ескерткіштерін б.з.д. ІІ мың ... ... ... мен І мың жылдықтың
басы деп ... ... ... еді. Ал К.В.Сальников Андрон
мәдениетін үш кезеңге бөліп: Федоров(б.з.д.П мың ... ... ... ғ.ғ) және ... (б.з.д.ҮІІІ-ҮІІғ.ғ.) деп көрсетеді. Осы
кезеңдемеге ... ... ... ... Ал ... ... дәуірі ескерткіштерін зерттеген ғалым Ә.Х.Марғұлан Нұра, Атасу, Беғазы-
Дәндібай деп көрсетеді. Сонымен қатар Қарасұқ ... ... ... оның өзге ... ... ... кезде ғылымда әсіресе кезеңдеу мәселесінде заман ... ... ... ... кезеңдерге өзгеше ат қойып кестелер мен
терминдер енгізіп, В.В.Евдокимов, В.В.Ворфоломеева, Аткачев сияқты ғалымдар
одан әрі ... ... де ... ... ... ... күрделендіру мақсатында ... ... ... ... ... қателерін түзету мақсатында
жұмыс істеу жас ... ... ... Шығыс Қазақстан жеріндегі зерттеу жұмыстары Беғазы-
Дәндібай мәдениетінің шығыс шекарасын ... ... Ал, ... ... табылған ыдыстар Каратаудың арғы беткейіндегі ... ... ... деген қорытындыға келіп, әр өлкенің
мәдениет ауқымының кеңігенін ... ... ... ... ... ... адамдардың басым бөлігінің бастары батысқа месе
оңтүстік батысқа қаратылып қойылған. Ал ... ... ... ... ... жерленген адамның басы керісінше шығысқа қаратылғаны
анықталды.
Бұл ... кей ... ... ... ... ... ал
өртелмей қойылған адамдар оң жақ немесе сол жақ ... ... ... ... қола ... ... ... кезеңдерге бөлу
мәселесімен ... ... ... ... ... Қазіргі кезде Сальниковтың кезеңдерге бөлуі
қайта қаралып Э.А.Федорова-Давыдованың, В.С.Стоколостың, Г.Б.Здановичпен
басқа да зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... доңғалақты арбаның
бейнелеуіне қарай отырып, зерттеуші ғалымдар оның ... ... ... ... ... ... ... көшпелі мал
шаруашылығының дамуымен тығыз байланыстырды.
Қола дәуірінің соңғы кезеңінде Сібірдің синхронды ... ... ... ... және ... ... Замарай
мәдениетін, Шығыс Казақстандағы Трушников, Мало-Красноярск ... ... ... ... бір мәдениеттің орнына,
тайпалардың ... ... және ... ... ... мәдениетке келіп отырғанын көреміз.
Қола дәуірінің ... ... ... ... шегіне
б.з.д.ІХғ.аяғы-VIІІғ.басы) металлургия мен мал ... ... ... ... келесі тарихи дәуірге-көшпелі дәуірге скиф-сақ
мәдениетіне көшеді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Акишев К.А., Байпаков К.М. ... ... ... ... ... В.В. ... древности. Сообщение о раскопках в
Семипалатинской области ... ... ... за 1866 ... ... Лерх П.И. Археологическая поездка в ... край в ... ... К.А., ... К.М. ... ... С.10.
5. Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана. Л., 1926 г. С.68-
73.
6. Акишев К.А., ... К.И. ... ... ... ... С.А. ... ... Сибирская советская
энциклопедия. Т.І. Новосибирск 1997.
8. Грязнов М.П. ... ... ... в ... ... Материалы особого комитета по исследованию ... ... ... Вып.П. ІІ.,1927
9. Греков Б.П. Работы в ... ... ... ... 1953. Т.ІІ. ... с.91-119.
10. Сальников К.В. Бронзовый век Южного Зауралья. ИИА, 27 М., 1951. ... ... А.М. ... ... в ... ... ТИИАЭ АН КазССР. Алма-
Ата, 1959. Т.Ү. 1958.
12. ... С.С. ... ... в эпоху бронзы. МИА. 1960. N88.
13. Максимова А.Г. ... ... ... Казахстана. ТИИАЭ АН. КазССР.
Алма-Ата. 1959. т.ҮІІ.
14. Сорокин В.С. Могильник Эпохи бронзы.
15. Кисилев С.В. Древняя история Южной Сибири. МИА. 1949. N ... ... К.А. ... бронзы Цетрального Казахстана. Автореферат дисс.
канд.ист.наук. Л.,1952. С.21.
17. Смирнов К.Ф., Кузьмина Е.Е. ... ... в г ... ... ... ... Агапов П.В., Кадырбаев М.К. Сокровища древнего Казахстана. Алма-Ата,
1979.
19. Аванесова. Н.А. Проблемы истории Андроновского культурного; ... ... ... ... ... ... Зданович Г.Б. К вопросу об Андроновской культурно-исторического
единства. КСИА, вып.177. ... ... Е.Е. ... ... ... ... в эпоху бронзы.
Автореф.дисс.канд.ист.наук. Киев.1964.
22. Кадырбаев М.К., Курманкулов Ж. ... ... ... и
металлургов Сары-Арки. Алма-Ата. 1992.
23. Ткачев А.А. Культура населения Центрального ... в ... ... ... ... Варфолемеев В.В.Сары-Арка в ... ... ... ... 1991.с.21.
25. Маргулан А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана.
Алма-Ата, 1979. С.10
26. Шренк А.И. Путешествие и исследования по ... ... в ... г.г. ... ... 1842.
27. Рыков П.С. Нуринская экспедиция ... ... ... 1933. N 9-10. С.57-58.
28. Семенов Л.Ф. ... к ... ... ... ... ... Центрального музея Казахстана.
1930. N1. С.77-87.
29. Селевин В.А. Введение в естественно-историческое изучение Бетпак Далы.
Труды САГУ. Сер.география. Ташкент. 1935. ... ... ... К.И. ... ... в ... ... Казахстана. 1941. N І.с.69-72.
31. Киселев С.В. Древняя история Южной Сибири //МИА 1949. N ... ... С.С. ... металлургия и горное дело Западного \ Алтая.
Алма-Ата. 1949.
33. Грязнов М.П. Казахстанский очаг бронзовой ... ... ... ... ... ... с. 149-162.
34. Кривцова-Грекова О.А. Алексеевское поселение и могильниқ. Труды ГИМ.
1948. Вып. ХҮІІ.
35. ... К.В. К ... о ... в ... Андроновской культуры
Зауралья//Первое Уральское археологическое совещание. Молотов. 1948.
36. МаргуланА.Х. Көрсетілген еңбек. 606.
37. Акишев К.А. ... ... ... ... Л.,1952. С.21.
38. Оразбаев А.М. Памятники эпохи бронзы Центрального Казахстана//ТИИАЭ АН
КазССР. ... ... ... ... М.К. ... ... культуры// Культура
древних скотоводов и земледельцев Казаххстана. Алма-Ата. 1959. С.103-
106.
40. Кадырбаев М.К. Шестилетние работы на Атасу // ... век ... ... ... ... 1983. с. ... Ж. Работы Центрального Казахстанской комплексной
экспедиции // АО 1984. М., 1968. С.445- ... ... В.В. ... ... бронзы Уст-Ене Той I //Вопросы
археологии и этнографии ... ... ... ... ... П.В., Кадырбаев М.К. Сокровища древнего Казахстана. I Алма-
Ата. 1979.
43. Кадырбаев М.К., Курманкулов Ж. ... ... ... I ... ... ... ... Щ4. Ткачев А.А. Культура населения Центрального Казахстана в > эпоху
развитой ... ... ... ист. Наук. М., 1991. \ С.26.
45. Ворфолемёев В.В. Сары-Арка в конце бронзовой эпохи. [' ... ... ист. ... ... 1991. С. ... ... В.В. ... бронзы степей Центрального ... ... ... ... док. ист. ... ... ... С.32.
47. Жауымбаев С.У. Древние медные рудники Центрального Казахстана.
Бронзовый век ... ... 1 ... ... С.С. ... ... в эпоху бронзы. » Материалы и
исследования по археологии СССР. N 88. М.-Л., I 1960. ... ... В.В. ... ... ... о ... в
Семипалатинской области // Отчет археологической комиссии за Г ... 1867. ... ... С.С. ... ... С.8.
51. Кониин Н.Я. О памятниках старины в Семипалатинской области // Зап.
Семипалат. П/о Зап-Сиб.РГО. 1903. Вып.1. с.1-5; ... В.П. ... ... ... М.П. Казахстанский очаг бронзовой культуры // Казаки. Серия
казхстанская: Материалы ... ... ... ... с.143.
53. Максимова А.Г. Эпоха бронзы Восточного Казахстана //ТИИАЭ АН КазССР.
Алматы. 1959. ... ... Ф.Х. ... ... ... ... 1, Верхнего
Прииртышья//Са.1974.Ш.
55. Ермолаева А.С. Тепловадская Т.М. Керамический комплекс из федоровских
погребении ... ... ... реконструкции
хозяиства и технологий по данным ... ... ... ... А.М., Омаров Г.К. Некоторые ... ... ... Казахстана/ДІроблемы изучения и сохранения
исторического наследия. Алматы, 1998.
57. Толеубаев Ә.Т. Памятники эпохи бронзы Ескеалмас и ... в ... ... ... и ... ... А, 1998. С.83-89.
58. Үмітқалиев Ү.Ү. Ә.М.Оразбаев және Қазақстан ... ; ... ... N24. /6. 114 ... ... Ю.П. Исследования 1991 г.в Семипалатинской ... ... ... 1992. ... ... ... ... Казахстана // Вестник Археологии,
антропологии и этнографии. Вып.1 ... 1999. ... ... ... и ... ... поселенческих компексов эпохи
бронзы ... ... ... ... ... ... 1989. С.86-90.
60. Лысенко Ю.А. Археологические ... в ... ... ... за ... лет ... ... анализ. Усть-Каменогорск, 2002. С.170-175.
61. Лысенко Ю.А.Домостроительство андроновских ... ... ... А. 2002. ... ... В.В. ... древности. Сообщения о раскопках Семипалатинской
области// Отчет археологической комиссии за 1866г. Спб., 1867.
63. Бартольд В.В. Отчет о поездке В Среднюю Азию с ... ... ... Спб. 1897. ... ... Н.Н. ... памятники в Семиречья и Кульджинском
крае//Туркестанские ведомости, 1879. N43.
65. Городецкий В.Д. К ... ... ... ... Т.ХҮ. ... Тереножкин А.И.Археологические разведки по реке Чу в 1929г. //ПИДО. М.-
Л. 1935. N5-6. С.45.
67. Грязнов М.П. Погребения эпохи бронзы в ... ... т.ІІ. ... ... М.П. ... очаг ... ... //Казаки. Серия
казахстанскя. Материалы комиссии экспедиционной I исследовании. ... ... ... М.Е. Из ... поездки в долину Талас для ... ... ... ... ... ... 1930. N 2.
70. Селевин В.А. Введенйе в ... ... ... Сер.ХІ-а. Ташкент. 1935. С.45.
71. Бернштам А.Н. Основные этапы истории культуры Семиречья и ... 1949. ... ... А.Н. ... ... ... ... 1948. С. 114.
73. Бернштам А.Н. Труды Семиреченской археологической экспедиции «Чуйская
долина //МИа. 1950 С.47. 1949. С.343-344.
74. Григорьев Ф.П. ... ... ... ... и ... в ... ... археологии НА РК. ф.І.
75. Марғұлан Ә.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура ... ... ... Наука.1979. С.75.
76. Зимма М.Н. Очаг андроновской культуры в ... ; ... ... Фрунзе. 1948. Вып.2. с.58.
77. Агеева Е.И. ... ... ... ЮКАЭ 1948г./ ... Сер. ... 1951. ... С.123.
78. Агеева Е.И., Пацевич Г.И. Отчет о ... ЮКАЭ 1953г. ... ... ... 1956. Т.І. ... ... Е.И., Акишев К.А. ... ... ... в 1954 г.// ВАН ... 1954. Ш1/П6.С. 112.
80. Виноградов А.В. Археологическая ... в ... ... в 1955г.//Тр.ИИАЭ Ан КазССР. Археология. 1959. Т.7. ... ... И.И. ... ... ... могильника
Илииской долины//Уч.зап.КазПИ им.Абая. Сер.Общ-полит. Алма-Ата. ... ... ... Агеева Е.И. Археологические исследования Инстиута истории в
1954.//ВАН КазССР.1954 С.59.
83. Жусупов А.А. ... ... ... из ... ... в окрестностях
Алма-Аты// Тр.ИИАЭ АН КазССР. Археология.1956. С.261-263.
84. Кибиров А., Кожемяко П.М. ... ... ... ... АН ... ... Вып.2. С.56.
85. Материалы Илииской археологической экспедиции. 1957.//Архив Института
археолопш НАН РК. ф.І. ... ... ЮКАЭ 1957.// ... ... ... НАН РК. Ф.І. ... Толстов С.П. Резуңльтаты историко-археологических иследовании 1961г.
на древних руслах ... САЭ ... ... ... В.В., Итина М.А. Могилиник Тагискен/ В связи с вопросом о
происхождений ... ... ... на ... ... полевых исследовании 1963г. М.1964. С.52.
89. Итина М.А. История бронзового века ... ... ... ... карта Казахстана. А. Наука. 1960.
91. Кожемяко К.И. Археологический памятник Таласской долины. А. ... ... К.И. ... ... ... в Киргизии//Изв. АН КиргССР.
Сер.Общ.наук. ... 1960. ... ... А.Г. ... ... бронзы в урочище Каракудук //Тр.ИИАЭ АН
КазССР. 1961. Т.14. С.54.
94. Максимова А.Г. Могильник ... ... в ... ... АН ... 1962. Т.14. ... ... А.Г. Описи коллекции Музея антропологии ... ... ... археологии НАН РК. Ф.І. Д.78.
96. Абетеков А. ... ... ... ... Тегирмен- сай // КСИА.
1963. С.93-95.
97. Акишев К.А., Кушаев Г.А. Древняя культура усуней долины реки ... С. ... ... Е.Е. ... ... энеолита и бронзового г века в
Средней Азии//САИ. 1966. Вып. 4-9. С. ... ... ... Е.Е. ... ... По следам ? памятников
истории и культуры Киргизстана. Фрунзе. Илим. 1982. С.140-152.
100. ... Е.Е. ... ... ... ... I Новое в
советской археологии. М. 1965. С.106-110.
101. Кузьмина Е.Е. Клад эпохи ... из ... | ... ... ... И.,Кузьмина Е.Е. Шамшинский клад эпохи , поздней бронзы в
Киргизии//СА. 1980. N4. ... ... Азия в ... ... и бронзы. М.-Л. 1966. С.47.
104. Кушаев Г.А. Ранние погребания Алакульской впадины//Новое в ... А. 1968. С. ... ... И., ... Н.Г. ... в ... Кетмен-Тюбе//АО-1968
г. М. 1969.
106. Кожамбердиев И., Галочкина Н.Г. Памятники эпохи бронзы в долине Кетмен-
Тюбе//АО-1968г. М.1969. С.23-24
107. Кожамбердиев И. ... ... ... ... Кетмен-Тюбе//Кетмен-
Тюбе. Археология и история. Фрунзе:Илим,1977. С. 219-225.
108. Археологические памятники при Иссыкулья. Фрунзе.Илим. 1975. С.143.
109. Сонда. 165-1716.
110. Акинжанов М.К., Акишев А.К. ... ... ... ... ... Сер. ... ... 1979. Вып.2 С.46-52.
111. Нурмуханбетов Б. Отчет Алма-Атинской археологической экспедиции за
1984 г. Алма-Ата, 1985.//Архив Института археологии НАН РК. ... ... К.А., ... А.К., ... Б.Н. Отчет о работе САЭ в
1980 г.//Архив Института археологии НАН РК. Ф.І. ... ... ... ... А.Н., ... А.А. археологические памятники эпохи бронзы
урочища Там галы//Античность и ... ... ... ... С. ... Агеева Е.И., Акишев К.А. Археологические исследования Института
историив 1954 Г.//ВАН КазССР. 1961. Т.12. С.121.
117. Там ... ... Б.Н. ... ... 15 ... ... Ф.П. Археологические раскопки памятников г. Алма-Аты и ее
пригородов в 1987 ... ... ... ... НАН РК. Ф.І.
120. Акишев К.А.,Акишев А.К. Проблемы хронологии раннего этапа ... // ... ... ... ... 1978. ... Мотов Ю.А., Рогожинский А.Е??Отчет Майбулакского отряда Алма-Атинской
Новостроечной археологической экспедиции ИИАЭ АН РК об ... в ... ... и ... ... района Алма-
Атинской области. 1989 г. Алма-Ата. 1990//Архив Института ... РК. ... ... А.Н., ... А.А. ... ... бронзы ... ... 1993. N3 С. ... ... М. Қола ... ... ескерткіш// Қожа Ахмет Яссауи
атындағы халықаралық қазақ-түрік университетінің хабаршысы. 2002. N ... ... ... Н.П. ... ... ... ... Рычкова в Киргизско-
кайсацкой степи в 1771г. Спб., 1772. С.60.
125. Кривцова-Гракова О.А.. Алексеевское ... и ... ... ... Вып. ... ... Колодцы на поселении Чаглинка //Поиски и раскопки в ... ... ... Е.И., ... А.Г. ... Павлодарской археологической
экспедиции в ... АН ... ... ... ... с.37-39.
128. Зданович Г.Б. Керамика эпохи бронзы Северо-Казахстанской области
//ВАУ. 1973. Вып.12. с.22-43.
129. ... С.Я. ... ... этап ... века в Северном Казахстане. ... ... ... ... ... В.В. Заключительный этап эпохи бронзы Кустанайского
притоболья. // ... ... ... ... и Северного Казахстана. Караганда, 1987. С.78.
131. Евдокимов В.В. Отчет об исследованиях Павлодарского археологического
отряда в 1982г. ... МАЭ- ... ... В.В. ... ... ... бронзы могильника
Шойындыколь//Вопросы археологии Центрального и ... ... 1989. ... Зданович Г.Б. Некоторые материалы по архитектуре Среднего Приишимья
//ИИС. Томск. 1976. Вып.2І. ... ... Г.Б. ... и ... памятников эпохи бронзы
Петропавловского Пришпимья: Автореф.дис.канд. М.1975 С.26.
135. В.В.Радионов. Очерк ... ... ... В ... археологии Западного Казахстана.
136. Грязнов М.П. Погебания бронзовой эпохи в Западном Казахстане. Л.1927.
С. 58.
137. ... В.А. ... ... ... ... ... ... обзор источников//Вопросы археологии Центрального и
Северного ... ... 1989. ... ... М.П. ... ... в ... исскустве ; Центральной
Азии// Археология, этнография и антропология I Монголии. Новосибирск.
1987. С. 109-126.
139. Сорокин В.С. ... ... ... ... в ... М.-Л. 1962. С.89.
140. Кушаев Г.А. Этюды древней истории степного Приуралья. Урал. 1993. С.41-
45.
141. ... Л.Н. ... ... ... Западного Казахстана//
Маргулановские чтения. 1990. М. 1992. ... ... А.Е., ... Г.Е. ... ... ... бронзы с
полуострова Мангышлак// Проблемы изучения энеолита и бронзового ... ... ... научных трудов. Орск. 2000. С. 149-156.
ҚЫСҚАРТЫЛҒАН СӨЗДЕР:
ТИИАЭ- Труды ... ... ... и ... ... ... ССР.
МИА-Материалы и исследования по археологии СССР.
КСИА- Краткие сообщения института археологии. Москва.
САГУ — Средне-Азиатские государственный университет.
АО- Археологические открытия.

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан аумағындағы тас және қола дәуірінің ескерткіштері13 бет
Адамзат қоғамының эволюциясы32 бет
Адамзаттың ежелгі тарихының негізгі кезеңдеріне жалпы сипаттама4 бет
Алматы қаласының аумағындағы археологиялық ескерткіштер4 бет
Орталық Қазақстанның қола дәуірі5 бет
Отырар қаласының пайда болуы19 бет
Тас және қола дәуіріндегі Қазақстан8 бет
Шыңғыстау обаларының құпиясы3 бет
Қазақстан қола дәуірінде7 бет
Қола дәуірі3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь