Қытай мен Орталық Азия елдері арасындағы қатынастар

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 тарау ҚЫТАЙ ЖӘНЕ ОРТАЛЫҚ АЗИЯ: БЕЙБІТШІЛІК ПЕН
ҚАУІПСІЗДІКТІ НЫҒАЙТУ
1.1 Қытайдың Орталық Азиядағы бейбітшілікті нығайту саясаты ... ... ... ...12
1.2 Қытайдың Орталық Азиядағы қауіпсіздік салаларындағы саясаты мен
мәдени байланыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17

2 тарау ҚЫТАЙ МЕН ОРТАЛЫҚ АЗИЯ ЕЛДЕРІ АРАСЫНДАҒЫ
ЭКОНОМИКАЛЫҚ БАЙЛАНЫСТАРЫ
2.1 Қытай мен Орталық Азия елдері арасындағы экономикалық
байланыстардың басты бағыттары мен даму перспективасы ... ... ... ... ..22
2.2 Қытай мен Орталық Азия елдерінің сауда қатынастары ... ... ... ... ... ... ..30

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...54

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 55
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Дипломдық жұмыс Қытайдың Орталық Азиядағы сыртқы саясатын (1992 — 2007 жылдар аралығы) зерттеуге арналған. Жұмыста Қытайдың тәуелсіздік алған Орталық Азия республикаларымен орнатқан сан-саладағы ынтымақтастығы мен өзара байланыстары қарастырылады. Оның ішінде Қытайдың Орталық Азияға қатысты ұстанған саяси бағытына, өзара екі жақты және көпжақты байланыстардың саяси, әскери, қауіпсіздік, сауда-экономикалық және мәдени салалардағы даму үрдісіне, қарым-қатынастардың бүгінгі жағдайы мен болашағына назар аударылады.
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Кеңес Одағының ыдырауы нәтижесінде тәуелсіздік алған Орталық Азияның жас мемлекеттері халықаралық қатынастардың субъектілері ретінде бүкіләлемдік сахнаға шығып, сыртқы әлеммен жоғары мемлекетаралық дәрежеде байланыстар орнату мүмкіндігіне ие болды. Жаңа кезеңге аяқ басқан Орталық Азия өңірі геосаяси және геоэкономикалық ерекшеліктеріне қарай әлемнің ірі мемлекеттерінің назарын аударған стратегиялық маңызды аймаққа айналды. Бұл ең алдымен өңірдің Еуропа мен Азияны біріктіретін қолайлы да тиімді географиялық орналасуы мен жер қойнауының пайдалы қазбалар мен табиғи ресурстарға бай болуымен шарттасқан. Орталық Азия мемлекеттерінің дамуы үшін екі жақтан көршілес жатқан Қытай мен Ресей мемлекеттерімен қарым-қатынас орнату өте маңызды. Бұл жөнінде Президент Н. Назарбаев үстіміздегі жылдың наурыз айында Қазақстан халқына арнаған Жолдауында айтқан. Жолдауда сыртқы саясаттағы басымдықтар ретінде Ресей мен Қытай аталған . Зерттеудің өзектілігі, ең алдымен, Орталық Азия елдерінің геосаяси жағдайымен тікелей байланысты. Геосаяси тұрғыдан алғанда, Орталық Азияның бес мемлекетінің үшеуінін (Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан) Қытаймен ортақ шекарасының болуы да өзара қарым-қатынастарды дамытудың негізгі факторы десе де болады. Орталық Азия елдерінің тәуелсіздік алғаннан кейінгі бүкіләлемдік қауымдастыққа кіру барысында ол мемлекеттердің шет елдермен байланысы мәселелері үлкен өзектілікке ие болады.
Ежелгі өркениет елі болып табылатын Қытай - ұлы мемлекет. Аспан асты елінің 1979 жылдан бастап жүргізген ашық есік және реформалар саясатының нәтижесі оның экономикалық даму деңгейін әлем таңданарлық дәрежеге жеткізгені мәлім. Белгілі американдық саясаттанушы-ғалым Г. Киссинджердің Қытайдың әлеуеті жөніндегі сөзін келтірсек: «Барлық ұлы және әлеуеті зор мемлекеттердің ішінде Қытай алға басудың ең жоғарғы деңгейінде. АҚШ қуаттылыққа әлдеқашан жеткен, Еуропаға берік тұтастыққа жету үшін әлі де еңбектену керек, Ресей - сүрініп келе жатқан алып, ал Жапония бай, бірақ әлі де жасық. Қытай болса, экономикалық дамудың 10 пайызға жақындаған жыл сайынғы қарқынын сақтап, өте күшті ұлттық тұтастық сезіміне және одан да мықты әскери күшке ие бола отырып, ұлы державалар арасында әлдеқайда қатысты жоғары өсімді көрсетіп отыр». Американдық саясаткер Збигнев Бжезинский өзінің «Великая шахматная доска» атты кітабында 20-шы ғасырдың соңғы онжылдығында қалыптасқан әлемдік геосаяси жағдайға баға
1. Қазақстан Республикасының Президенті Назарбаевтың Н. Қазақстан халқына Жолдауы // Егемен Қазақстан. - 2006. - 2 наурыз.
2. Алдабек Н. Тарихы талқыға толы Шыңжаң. - Алматы: Қазақ университеті, 2003.
3. Бжезинский 3. Великая шахматная доска. - Москва: Международные отношения, 2000.
4. Альпиев Д. Экономическая стратегия Китая взгляд западных аналитиков. Хабаршы № 3 Алматы, 2006.
5. Киссинджер Г. Дипломатия. - Москва: Ладомир, 1997.
6. Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы. - Алматы: Дәуір, 1992.
7. Токаев К. Под стягом независимости. - Алматы: Білім, 1997.
8. Султанов К. Наш сосед - Китай // Казахстан и мировое сообщество - 1995 -№3.
9. Каримов И.А. О национальной государственности, идеологии независимости и правовой культуре. - Ташкент, 1999.
10. Ниязов С. Внешняя политика нейтрального Туркменистана. - Ашхабад 1999.
11. Дэн Сяопин. Основные вопросы современного Китая. - Москва: Политиздат, 1988.
12. Цзян Цзэминьнің Азиядағы өзара ьщпалдастық пен сенім шаралары туралы Кеңестің саммитінде сөйлеген сөзі // Егемен Қазақстан. - 2002. - 5 маусым.
13. Капица М.С. КНР: три десятилетия - три политики. - Москва: Политиздат 1979.
14. Лузянин С.Г. Китай, Россия и Центральная Азия. Китай в мировой политике. - Москва: РОСПЭН, 2001.
15. Қожахметұлы К. Үлкен қанжар // Егемен Қазақстан. -1992. - 8 ақпан.
16. Қожахметұлы К. Қазақстан жол торабында тұр, қалай жүреді? // Ақиқат. - 1993.- №3.
17. Касенов У.Т. Безопасность Центральной Азии: глобальные, региональные и национальные проблемы. - Алматы: Кайнар, 1998.
18. Хафизова К. Трансграничные отношения Синьцзян-Казахстан // Цен-тральная Азия и Кавказ. - 2000. - № 3.
19. Омарова М.А. Қытай мен Орталық Азия елдері арасындағы мәдени ынтымақтастықтың дамуы. Хабаршы № 3. Алматы 2006.
20. Сыроежкин К.Л. Взаимоотношения Китая с государствами Центральной Азии // Казахстан-Спектр. - 1999. - № 1.
21. Достай Ж. Орталық Азиядағы қазақ – қытай мемлекетаралық су қатынастарының мәселелері. География және табиғат. № 1. Алматы 2007.
22. Абдулпатаев С. Қазақ – қытай қарым-қатынастары. Ақиқат № 8. Алматы, 2004.
23. Қыдырбеков Ә Янцзы өзенінің сағасындағы Қазақстан-Қытай ынтымақтастығы. Дипломатия жаршысы. №2. Алматы, 2007.
24. Сұлтанов Қ. Президент Қытайға не үшін барды? // Егемен Қазақстан. 29 сәуір, 2009.
25. Абдрахманов С. Алыптың асқар асуы // Егемен Қазақстан 17 сәуір. 2009.
26. Ермекбаева Б. Қытай сапарының нәтижелері. // Егемен Қазақстан 28 сәуір, 2009.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе
............................................................................
....................................................3
1 тарау Қытай және Орталық Азия: бейбітшілік пен
қауІпсіздікті нығайту
1.1 ... ... ... ... ... ... Орталық Азиядағы қауіпсіздік салаларындағы саясаты мен
мәдени ... ... ... мен ... Азия ... ... ... Қытай мен Орталық Азия елдері арасындағы экономикалық
байланыстардың ... ... мен ... ... мен ... Азия ... сауда
қатынастары..........................30
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
...............................54
Пайдаланылған ... ... ... Дипломдық жұмыс Қытайдың Орталық Азиядағы
сыртқы саясатын (1992 — 2007 жылдар аралығы) зерттеуге арналған. Жұмыста
Қытайдың ... ... ... Азия ... орнатқан сан-
саладағы ынтымақтастығы мен өзара байланыстары қарастырылады. Оның ... ... ... ... ... ... бағытына, өзара екі жақты
және көпжақты байланыстардың саяси, әскери, қауіпсіздік, ... ... ... даму ... ... ... жағдайы
мен болашағына назар аударылады.
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Кеңес Одағының ... ... ... ... ... жас ... ... субъектілері ретінде бүкіләлемдік сахнаға шығып, сыртқы
әлеммен жоғары мемлекетаралық дәрежеде байланыстар орнату ... ... Жаңа ... аяқ ... ... Азия ... геосаяси және
геоэкономикалық ерекшеліктеріне қарай әлемнің ірі мемлекеттерінің назарын
аударған стратегиялық маңызды аймаққа ... Бұл ең ... ... мен Азияны біріктіретін қолайлы да тиімді географиялық орналасуы мен
жер қойнауының пайдалы қазбалар мен ... ... бай ... ... Азия ... дамуы үшін екі жақтан көршілес
жатқан Қытай мен Ресей мемлекеттерімен қарым-қатынас орнату өте ... ... ... Н. ... ... жылдың наурыз айында
Қазақстан халқына арнаған Жолдауында айтқан. Жолдауда сыртқы саясаттағы
басымдықтар ... ... мен ... ... . ... ... ең
алдымен, Орталық Азия елдерінің геосаяси жағдайымен ... ... ... ... ... ... бес ... үшеуінін
(Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан) Қытаймен ортақ шекарасының ... ... ... дамытудың негізгі факторы десе де болады. Орталық
Азия елдерінің тәуелсіздік алғаннан ... ... ... ... ол ... шет елдермен байланысы мәселелері ... ие ... ... елі ... ... ... - ұлы ... Аспан асты
елінің 1979 жылдан бастап жүргізген ашық есік және ... ... оның ... даму ... әлем ... ... ... Белгілі американдық саясаттанушы-ғалым Г. Киссинджердің
Қытайдың әлеуеті жөніндегі сөзін келтірсек: «Барлық ұлы және әлеуеті зор
мемлекеттердің ... ... алға ... ең жоғарғы деңгейінде. АҚШ
қуаттылыққа әлдеқашан жеткен, Еуропаға берік тұтастыққа жету үшін әлі ... ... ... - сүрініп келе жатқан алып, ал Жапония бай, бірақ
әлі де жасық. Қытай ... ... ... 10 пайызға жақындаған жыл
сайынғы қарқынын сақтап, өте күшті ұлттық тұтастық сезіміне және одан ... ... ... ие бола ... ұлы ... арасында әлдеқайда
қатысты жоғары ... ... ... ... саясаткер Збигнев
Бжезинский өзінің «Великая шахматная ... атты ... ... ... ... ... ... әлемдік геосаяси жағдайға баға
бере отырып, Қытайды әлемдік емес, аймақтық держава деп атайды. ... ... ... ... өзінде объективті себептер Қытайды 2020
жылға қарай ... ... ... қол ... ... айта ... ... жасайды: «Қытай қазірдің өзінде құрлықтағы геосаяси
тұрғыдан алғанда ең ықпалы күшті мемлекет ... ... Оның ... ... ... ... ... Үндістаннан басқа, ... ... ... өз тарихының, географиясының ... ... ... Қытай аймақтағы өз ықпалын нығайта түсері
хақ» .
Шығыстағы көршіміз - ... ... ... ... ... ... ... принциптерін айқындау, оның сыртқы ... ... ... ... ... анықтау өте қажет. Қытайдың Орталық
Азия елдеріне қатысты саясатында ортақ ... ... әр ... ұстанымында да ерекшеліктер бар. Оның Орталық Азиядағы мақсаты ... ашу өте ... ... осы ... ... ... ... ие болып отыр. Қытайдың ... ... ... ... сауда, мәдени салалар орын алған. Оған қоса шекара,
қауіпсіздік, лаңкестік пен сепаратизмге қарсы ... жол ... ... ... ... ... Осы ... ғылыми тұрғыда
зерттеу, талдау, жан-жақты ашу ... ... ... бар адамдар мен
ғалымдардың ғана емес, сонымен бірге жалпы қоғамның, көпшілік ... ... және ... ... ... ... орынға ие болатын
мәселе болып табылады.
Қытай басшыларының пікірінше, олар жүргізіп ... ... ... Азия ... жүргізіп отырған саясатпен ортақ жақтары көп.
Тараптарды ... ... ... көпжақты ынтымақтастықты
орнату мақсатындағы ұзак мерзімді және тату көршілік ... ... ... ... ... ой біріктіреді. Қытайдың Орталық Азиядағы мүдделерін
бірнеше аспектіде қарастыру ... ... ұлы ... қашан да алаңдатып
келген Шыңжаңдағы ұлттық сепаратизм мәселесі ... ... ... ... әрі ... мүдделерін айқындауға болады. Орталық
Азияның әсіресе ... ... ... ... ... арқылы Шыңжаң Ұйғыр Автономиялы ауданының әлеуметтік-
экономикалық деңгейін көтере отырып, ондағы сепаратистік талпыныстарын
бәсеңдету негізгі ... ... ... ... ... саясатындағы мақсаттардың тағы бірі аймақтағы
саяси қауіпсіздікті сақтау болып табылады. «Шанхай ... ... ... да осы ... ... мен ... ... мақсатында
құрылғанын айту керек.
Жалпы, дипломдық жұмыстың тақырыбы болып табылатын Орталық Азия мен
Қытай арасындағы ... ... ... айқындау және олардың
өзара ықпалдастық ... ... ... ... болашақтағы
дамуына баға беруге мүмкіндік береді. Зерттеу жұмысында Қытайдың Орталық
Азияның тәуелсіз ... ... ... саясатының негізін ашуға,
олардың әрқайсысымен ... ... ... айқындауға
талпыныс жасалады.
Қытайдың тәуелсіз Орталық Азия республикаларына қатысты жүргізген
сыртқы саясатын ашу дипломдық жұмыстың ... ... ... ... ... ... дамуының негізгі бағыттарын зерттеу, яғни саяси,
қауіпсіздік, ... және ... ... ынтымақтастыққа
талдау жасау жұмыстың объектісі пәні болған.
Дипломдық жұмысының мақсаты. Дипломдық жұмыстың негізгі ... ... ... Азия елдерінде жүргізген сыртқы ... ... ... және ... ... зерттеу болып табылады.
Осындай мақсатқа сәйкес ... ... ... мынадай міндеттер
қойылады:
1. Қытайдың сыртқы саясатының қалай қалыптасатынын теориялық ... ... Азия ... ... ... ... алатын орны мен ролін айқындау.
3. Орталық Азия елдерінің әрқайсысының Қытаймен қарым-қатынасындағы
ерекшеліктері мен ортақ жақтарын ашу.
4. Қытай мен ... Азия ... ... болашағын сипаттау.
5. Қытайдың Орталық Азия елдерімен интеграция деңгейін ... ... мен ... Азия ... ... байланыстар процесінің негізгі
себептерін аша отырып, ... ... ... ... ... ... Зерттеу 1991-шы жылдардың
басынан бүгінгі күнге, 21-ші ғасырдың алғашқы онжылдығының 1-ші ... ... ... ... деректік негізі. Зерттеу көздерінің бірінші тобын
дипломатиялық құжаттар құрайды. Олар Қытай мен Орталық Азия ... ... ... ... қол ... ... коммюникелер т.с.с. Мысалы, Қазақстан Республикасы мен Қытай
Халық ... ... ... ... ... ... одан әрі нығайту туралы бірлескен декларация, Қазақстан
Республикасы ... мен ... ... ... ... арасындағы
трансшекаралық өзендерді пайдалану және қорғау саласындағы ынтымақтастық
туралы келісім. Мұндай құжаттар аталмыш елдер ... ... ... ... ... ... ... деректер болып табылады. Жоғарыда
аталған дипломатиялық құжаттарда мемлекеттер арасындағы ... ... ... ... ... да анық ... беріледі.
Дипломдық жұмыс сүйенген зерттеу көздерінің екінші тобына ел
басыларының, ... ... және ... ... ... ... сапарлар барысындағы сөйлеген сөздері және ... ... ... сұхбаттары кіреді. Олар берілген жұмыстың
теориялық-әдістемелік негізін ... ... ... ... ... ... ... отандық және шетелдік
мерзімді басылымдарда кездесетін алуан түрлі ақпарат ... ... ... Қазақстанның «Егемен Қазақстан», «Казахстанская правда»,
«Жас Алаш», «Түркістан», «Деловая неделя», «Панорама» газеттерінде және
«Дипломатия жаршысы», «Ақиқат», ... ... ... и ... ... ... и жизнь», «Казахстан и современный
мир», «Аналитическое обозрение», «Континент» журналдарында бар. Ал Ресейдің
«Правда», «Известия», «Аргументы и факты», «Независимая ... ... ... Дальнего Востока», «Мировая экономика и международные
отношения», «Азия и ... ... ... и ... ... журналдары пайдаланылды.
Зерттеу жұмысында пайдаланылған деректердің төртінші ... ... ... Азияның басқа республикаларының, Қытайдың, Ресейдің ақпарат
агенттіктерінің хабарлары құрайды. Мұндай ақпарат агенттіктердің қатарында
Қазақстанның «Хабар», ... ... ... ... ... ... «Синьхуа», Ресейдің «Новости»,
«ИТАР-ТАСС» агенттіктері бар. Ақпарат агенттіктерінің ... ... ... деректердің барлық топтары диплом жұмысының деректік
негізі болды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Бүгінгі таңда Орталық ... ... ... ... кең ... саяси қызығу құралына айналды.
Қытайдың ... ... оның ... Орталық Азияға қатысты саясаты
мәселелері бірқатар зерттеушілердің еңбектеріне арқау болды.
Диплом жұмысында ... ... ... ... ... айтуға болады. Мемлекет басшыларының еңбектерінде
елдің жалпы жүргізіп отырған ішкі және ... ... ... мен ... дамытудағы ұстанымы айқын көрінеді және қарастырылып отырған
тақырыпты тереңірек талдауға көмектеседі. Мысалы,
Н.Назарбаевтың «Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы ... ... , ... ... «Сындарлы он жыл» атты
кітаптары еліміздің егемен ел ... ішкі және ... ... даму ... қарастырған. Оның ішінде міндетті түрде шығыс
көршіміз - ... ... ... ... ... ... ... достық, тату көршілік байланыстарды дамытудың
қажеттілігі ... ... ... ел ... ... ... айқындауы, оның халықаралық қауымдастыққа толыққанды ... ... және ... ... ... Қ. ... ... независимости» , «Внешняя политика Казахстана в условиях
глобализации», «Беласу» атты ... біле ... мен ... ... ... ... ... дипломат
Қ. Сұлтановтың да зерттеу еңбектерінің негізін құрайды. Ол ... ... мен ... арасындағы екі жақты байланыстың
қалыптасуы мен дамуын, ... мен ... ... экономикалық
реформаларға баға бере отырып, олардың болашағы жөнінде сөз қозғайды.
Қазақстан мен ... ... ... ... қарастыруға бірқатар
мақалалары арналса , «Пробуждение гиганта», «Реформы в Казахстане и Китае»
атты кітаптары Қытайдың ашық есік ... мен ... ... қол ... ... ... ... отырып, Қазақстан мен
Қытайдағы экономикалық реформалардың ерекшеліктеріне, ортақ жақтарына баға
беріледі.
Сонымен қатар дипломдық жұмыстың тақырыбын айтуда Орталық Азияның басқа
республикалары ... ... де ... ... ... президенті И. Каримовтың «О ... ... ... и ... культуре», Түркменстан президенті С.
Ниязовтың «Внешняя политика нейтрального ... атты ... ... ... ... мен ... ... саясатының қалай
бағытталғандығынан хабар береді және зерттеліп отырған тақырыпты ... ... ... зор ... ... ... экономикалық
реформасының архитекторы Дэн Сяопиннің ... ... ... атты ... бар . ... Қытайдың негізгі сыртқы саяси бағытын, оның
ішінде көршілес мемлекеттермен ... ... ... ... елінің басшыларының жоғары дәрежелі бас қосулар барысында ... ... Осы ... ... ... Цзян ... сөзін
келтірсек: «Қытай тәуелсіз де дербес бейбіт сыртқы ... ... ... және Азия ... ... пен ... ісіне күш
жігерін жұмсауда. Ешқашан өктемдік орнатпауға, әскери ... ... ... ... ие болмауға деген өзінің салтанатты уәделеріне адал
Қытай бейбіт қатар өмір сүрудің бес принципінің және ... ... ... ... пен ... ыкпалдастық өзегі болып табылатын жады
қауіпсіздік тұжырымдамасының үгітшісі және ... ... ... ... ... ... ... мен оның Ресейге және Орталық Азияға
қатысты жүргізген саясатына талдау жасауға бірқатар Ресей зерттеушілері ... ... ... ... ... М.С. Капица , В.А. Лузянин
, В.А. Корсун, А.Д Воскресенский, С.Г. Свешников, Ю. Песков, В. Лукин, ... В. ... Е.П. ... ... зерттеушілерді атауға болады.
Қытай мен Орталық Азия арасындағы сауда-экономикалық және ... ... ... ғалымдар О.Резникованың, Ю.Юдановтың,
И.Азовскийдің мақалаларында қарастырылған.
1990-шы ... ... ... мен ... ... ... егемендігін жариялаған соң дербес ел ... ... ... ... ... ... аз болмады. Дәл осы
уақытта Қазақстан сыртқы саясатында мемлекеттік маңызы бар ... ... ... ... К. Қожахметұлының республикалық
газеттер мен ... ... ... көрген еңбектері диплом ... ... ... ... табылады. Сондай - ақ, Қазақстан тәуелсіздік
алғаннан кейін көп ... ... ... ... ... ... 1993 ... журналынан жарық көрген мақаласында баяндайды . К. Қожахметұлының
көптеген мақалалары мен ... ... және ... ... ... Азия, Африка елдерінің ұлт-азаттық қозғалыстары мәселелерін,
Қытайдың сыртқы ... оның әлем ... ... ... Азия ... ... ... кейінгі ұлттық, аймақтық,
ғаламдық, саяси, экономикалық, әскери қауіпсіздігі, сонымен қатар Орталық
Азиядағы геосаяси жағдай мен ... ... ... ... орны ... белгілі ғалым Ө. Қасеновтің еңбегінде қарастырылып, жан-жақты
талдау жасалынған . Ғалымның бұл зерттеуі де ... ... ... ... К.ПІ. Хафизованың еңбектері тек бұрыңғы кезеңді ... ... ... в Центральной Азии ХIY-ХIХ вв.» атты
монография), ғалымның бірқатар ғылыми мақалалары қазіргі замаңғы, ... ... ... ... Азия ... ... алғаннан кейінгі Қытай
мен Орталық Азия арасындағы байланыстарға арналған. Бұл ... ... ... оның ішінде Қазақстанмен саяси,
әскери, қауіпсіздік, сауда-экономикалық және мәдени ынтымақтастыққа талдау
жасалынған .
Орталық Азия мен ... ... ... ... Н.
Алдабектің де еңбектері арналған. ... ... ... ... ... и Китай: торгово-экономические связи в центрально-азиатском
регионе ХУІІ-ХІХ вв.» атты ... ... ... ... ... ... мен ... Орталық Азияда және Шыңжанда жүргізген
саясатына арналған кітабы бар. Бұл монографияда ғалым Шыңжандағы ... ... 19-шы ... Цин империясы мен Ресейдің, 20-шы
ғасырдың бірінші жартысындағы Қытай мен Кеңес өкіметінің ... ... ... ... салған. Аталған еңбектердің бүгінгі заманғы Қытай
мен Орталық Азия ... ... ... ... үшін
бағалы деректер болары сөзсіз.
Қытай мен Орталық Азия мемлекеттері арасындағы ... ... ... ... талданған. Оның еңбектері аталмыш мемлекеттер
арасындағы сауда-экономикалық және саяси байланыстарды қарастырады. Сонымен
қатар ... ... ... тарихи шолу жасау арқылы Қытай мен
Қазақстанның шекара мәселесінің ... ... ... ... Оған
қоса Қазақстан мен Қытай ... ... ... ... ... ... ... М. Лаумулиннің бірқатар басылымы Қытай мен
Орталық Азия ... ... ... ... ... ... зерттеушілердің, көзқарасын
баяндайды. Олардың ішінде Г. ... Дж. ... Ч. ... Н. ... М. ... және т.б. бар. 2005 жылы Қазақстан ... ... ... ... ... ... басып
шығарған «Политика КНР на современном этапе: ... и ... ... ... кітабы жарық көрді. Осы еңбектегі бірінші ... ... мен К.Л. ... ... ... ... ... аша
отырып, Оның Еуразия, Батыс бағыттарындағы саясатына талдау жасайды. Олар
Қытайдың «аймақтық ойыншыдан» біртіндеп ... ... ... ... айналып бара жатқандығын айтып, аспан асты елінің сыртқы
саясатын зерделей келе мынадай түйін жасайды: «Еуразия мемлекеттері ... ... ... мен ... үшін мына ... ... алу өте маңызды-
қытай мемлекетінің сыртқы саясатының маңызды мақсаты этникалық қытайлардың
ірі, экономикалық және ... ... ... ... оқшауланған
отарларын құру болып табылады».
Орталық Азиядағы Қытай факторын талдауға арналған өзбек зерттеушісі А.
Ходжаевтың монографиясы да зерттеу ... ... ... ... ... ҚХР құрылғанға дейінгі Орталық Азияның тарихына ықпалы
көрсетіліп, аймақтың бүгінгі күнгі дамуына әсер ... ... ... ... ... Олардың ішінде Қытайдың өңірдегі экономикалық
мүдделері, өзара байланыстардағы Ұлы ... ... ... ... ... ... ... әсері, шекара мәселесі, ШЫҰ-ның Орталық Азия
аймағындағы ... ... әсер ... жаңа ... ... ... ... мен оның басқа елдермен және аймақтармен байланыстарын
қарастырған зерттеушілердің қатарында В. ... Р. ... ... ғалымдар бар. Қытайдағы қазақтардың тарихына, қазақ-қытай ... даму ... ... Н. ... ... ... ... мәселелері бойынша жазған
ғалымдардың ішінде Т.З. Қайыркенді, А. Базылбаевты, Г. Ахметбекқызын атауға
болады. Олардың ... ... ... ... ... ... да, Қытай
тарихы мен Қытайдағы қазақ диаспорасына қатысты мәселелер ... ... ... ... ... қатысты әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық
Университетінің халықаралық ... және ... ... саясаты
кафедрасының профессорлары мен оқытушылары Ж.У. ... ... Ф.Т. ... С.Ж. ... және т.б. ... ... жұмысында Қытай ғалымдары мен зерттеушілерінің еңбектері де
пайдаланылды. Қытайдың сыртқы ... ... ... ... айналысатын қытай ғалымдарының қатарында Син
Гуанчэн, Чжен Кун Фу, Чжао Чанцин, Чэн Фухуань, Ся ... Лю ... ... ... Цзинхэ, Тао Шуциньдерді атауға болады.
Қытайдың белгілі зерттеушісі Син Гуанчэннің «Қытай және ... ... ... тақырыбымызды тереңірек ашуда кеңінен пайдаланылды [20]. ... ... мен ... Азия ... ... жаңа ... салалардағы ынтымақтастығына жалпылама әрі ... ... Син ... ... қатынастар дамуына оң баға бере отырып, Қытай мен
Орталық Азияның бес мемлекеті ... да ... және ... ... жалғастырып, 21-ші ғасырда да «жақсы көрші, жақсы ... дос» ... қала ... деп ... ... Азия мәселелерімен
айналысатын Қытай ғалымы Чжао Чанцинның көптеген мақалалары Орталық Азия
елдерінің сыртқы ... ... ... ... және ... ... ... ара қатынастарына арналған. Қытай зерттеушілерінің
бірқатар еңбектері ... ... ... ... кезеңдегі қарым-
қатынастарға арналған. Солардың ішінде Ли ... ... мен ... ... арасындағы сауда тарихы (1600-1990)» атты монографиясы өте ... ... ... ... ... ... ... 400 жылдай дерлік уақытты
қамти отырып, әртүрлі тарихи кезеңдердегі Шыңжаң мен Кеңес Одағы ... ... ... даму ... жүйелі түрде сипаттаған.
Сондай-ақ әр кезеңдегі саяси ахуалдың өзгеруіне байланысты ... ... ... қатынастарына талдау жасалынған.
Дипломдық жұмыстың теориялық және әдістемелік ... ... ... ... ... және шетелдік ғалымдардың ғылыми қорытындылары
құрайды. ... ... ... ... және ... құжаттарға жинақтау, талдау, жүйелеу әдістері қолданылды.
Сонымен қатар кеңінен колданылатын тарихи-салыстырмалы және ... де ... ... ... болды. Бұл әдістер Қытайдың сыртқы
саясатындағы Орталық Азия республикаларының әрқайсысының орнын жүйелі түрде
айқындауға ... ... ... ... ... ... мен Орталық Азия елдері
арасындағы байланыстары мәселесіне ... ... ... ... ... ... осы ... дейін бұл тақырып жалпы түрде
қарастырыла қоймаған.
Отандық ғылымда алғаш рет ... Азия ... ... ... ... өңір елдерінің әрқайсысымен ... ... ... ... ... ... ... саясатының негізі ашылды. Халықаралық
жағдайдың өзгеруіне, ғаламдасу ... ... ... ... және әртүрлі объективті қажеттіліктерге сәйкес Қытай
сыртқы саясатындағы басым жақтар ... мен ... Азия ... ... байланыстарының қалыптасу, даму
үрдісі айқындалды.
Қытай мен Орталық Азия республикалары арасындағы ынтымақтастықтың
негізгі бағыттары анықталды. Тең ... пен ... ... ... белгіленген ара қатынастардың басым жақтарына талдау жасалынып,
ортақ жақтары мен ... ... ... ... ... ... ... тақырыбы
халықаралық қатынастар тарихына арналған еңбектер қатарын толықтыра алады.
Зерттеудің негізгі қағидалары мен тұжырымдарын халықаралық ... ... ... ... болады. Жұмыстың
материалдары халықаралық қатынастар мен сыртқы саясатты зерттеушілердің,
сонымен қатар мемлекеттік сыртқы саяси, экономикалық және ... ... де ... ... ... ... қызығушылығын арттыруы мүмкін.
Сонымен бірге зерттеу жұмысының материалдары халықаралық ... ... ... ... ... ... ... және
арнайы курстарды жүргізу процесінде де қолданыла алады.
Жұмыстың құрылымы мен ... ... ... ... ... ... тараудан, қорытындыдан тұрады. Жұмыстың соңында пайдаланған әдебиеттер
тізімі және қосымшалар берілді.
1 тарау Қытай және ... ... ... пен ... Қытайдың Орталық Азиядағы бейбітшілікті нығайту саясаты
Орталық Азия елдері мен Қытай арасындағы ... және ... ... ... ... ... жатқан Қазақстан,
Қырғызстан және Тәжікстанмен мемлекеттік шекара мәселесінің шешілу барысы,
Қытай мен ... ... ... ынтымақтастық ұйымы» шеңберіндегі
ықпалдастығы сарапқа салынған.
Бүгінгі халықаралық ... ... ... емес ... ... дамытудың бірден-бір негізі саяси ... ... ... болып табылады. Орталық Азия өңірі тек
шығыстағы Қытайдың ғана емес, бүкіл әлем елдерінің ... ... ... ... ... Одағы ыдырағаннан кейінгі тәуелсіздік алған бес мемлекеттің
әлеуметтік-саяси жағдайы, ... ... ... деңгейде болды. Ал жеке-
дара мемлекет ретінде өмір сүре бастаған кезде Орталық Азия республикалары
өзіндік даму ... ... ... ... ұстанған саяси бағыты
әртүрлі болды. Мысалы, Түркменстан ... ... ... ... ... ... Тәжікстанда мемлекет ішіндегі тонаралық
тартыстардың салдарынан 5 ... аса ... ... ... соғысы
басталып кетті. Қазақстан көп тармақты сыртқы саясатты ... ... ... тең ... ... ... бет алды. Бірақ орталықтан
басқарылған мемлекет құрамында ... ... 5 ... үшін өзара
шаруашылық байланыстардың үзілуі салдарынан болған ... ... ... да ... ... болды. Дәл осындай жағдайда Орталық
Азия ... ... пен ... ... бай ... олардың геосаяси
жағдайы әлемдік экономикалық қатынастарға кіруіне мол мүмкіндіктер туғызды
[12, 6].
КСРО ыдырағаннан кейін Орталық Азия ұлы ... ғана ... ... ... аймақтық «күш орталықтары» қатысқан жаңа «үлкен ... ... Егер 19 ғ.-20 ғ. ... ... ... Ресей және
Британ империялары болса, енді Ресей Федерациясы, АҚШ, Қытай, ... ... ... Сауд ... сонымен қатар еуропалық мемлекеттер де
белгілі дәрежеде қатысады.
Қытай Халық Республикасы халықаралық қатынастарды ... ... ... ... бейбіт қатар өмір сүрудің бес принципін басшылыққа
алады.
Қытай Коммунистік ... ... ... Бас хатшысы Цзян Цзэминь
ҚКП-нің 1997 жылғы 15-ші съезінде жасаған саяси баяндамасында осы мәселеге
аса назар аударған болатын. Съезде Қытай ... ... ... ... ... тәуелсіз дербес бейбіт сыртқы саясат жүргізу, Қытай халқы мен әлем
халықтарының мүддесін қорғай ... ... ... ... жүргізу.
- гегемонизмге қарсы тұру, әлемдегі бейбітшілікті сақтау. Даулы
мәселелерді бейбіт жолмен ... ... ... сылтаумен басқа
мемлекеттің ішкі ісіне араласуға қарсы күресу.
* бейбіт қатар өмір ... бес ... ... ала ... ... ... мақсаттары мен принциптері негізінде әділ де тиімді жаңа
халықаралық саяси тәртіп орнату.
-әлемнің көптүрлілігін құрметтеу. Барлық мемлекеттер ... ... даму ... және өмір ... таңдауға құқылы. Әр
мемлекеттің істерін сол елдің өз халқы басқарады.
– Ел ... ... ... жататын 2005 жыл сыртқы саясат саласында
да бірегей белсенділікпен өтіп, тәуелсіз ... ... ... ... толы ... Бір ғана ... терминінен анағұрлым
ауқымды мағынаны қамтитын сыртқы саясат ... ... ... ... жыл басында Қазақстан халқына арнаған “Қазақстан экономикалық,
әлеуметтік және саяси жедел жаңару ... атты ... ... ... әуел бастан алған бағытынан танбай, сындарлылық
келбетін сақтады. Еуразия құрлығының кең ... ... ... ... ... де көп ... дейтін атауға ие болған
отандық дипломатия ... ... ... мен ... сай ... ... ... жасқанбай қарсы тұруға қабілетті һәм ұзақ
мерзімді ұлттық мүдделерді қамтамасыз етерліктей жан-жақты және ... ... ... ... ... ... әлемнің іргелі күштері
Ресей, Қытай, АҚШ, Еуропалық Одақпен ынтымақтастықты одан ары ... алға ... ... ... басшысының белсенді халықаралық
қызметі қазіргі заманғы әлемдегі Қазақстанның ұстанымын ... ... өзі ... ... ... ... ... батыл енуі тұрғысынан
қарағанда барынша ... ... ... ... ... ... ... діни экстремизм және ұлттық сепаратизм
сияқты қауіпті құбылыстардың өршеленуі қауіпсіздік, саяси мәселелерді ... ... ... ... Оның айғағы ретінде Қытай мен
Орталық Азия республикалары ... қол ... ... ... аса ... ... ... болады. Олардың қатарында
лаңкестікпен, сепаратизммен және экстремизммен ... ... ... тату ... достық, ынтымақтастық Шарты бар. Аталған
мәселелер, яғни өзара байланыстардағы саяси ынтымақтастық пен қауіпсіздік
мәселелері диплом жұмысында ... ... Азия мен ... ... ... мәселесінің шешілуі аймақ
қауіпсіздігі мен тыныштығын сақтаудың және ... ... ... негізгі алғышарты болып табылатыны сөзсіз.
Шекараның ... мен ... ... әрбір мемлекеттің
тәуелсіздігі мен ... ... ... ... ... Тарихтан
қалған мәселе болғандықтан, Орталық Азия мемлекеттері мен Қытай арасындағы
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... осы ... тарихи шолу жасалады. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін ... ... және ... ... ... ... екіжақты
негізде шешуге бет алады. Содан кеп ... ... ... ... ... ... қол ... отырып, Орталық Азияның үш
республикасы Қытаймен шекара мәселесін толық ... ... екі ... ... және ... ... бойынша,
шамамен жалпы алаңы 944 шаршы километр екі келісілмеген учаскенің 537 шаршы
километрі (56.9%) Қазақстанға, 407 шаршы километрі (43.1%) ... ... ... мен ... 1999 жылы ұзақ ... ... нәтижесінде
Бедел учаскесі бойынша келісімге қол жеткізді. Бұл учаскені тараптар
халықаралық нормаларға ... ... 70x30 ... өзара бөлді.
Тараптар арасындағы уағдаластыққа сәйкес, Хан-Тәңірі учаскесінің 70 ... ... 30 ... Қытайға берілді. Тәжікстан Қытайға Шығыс
Памир ... 28 мың ... ... ... ... бір ... берді.
Осылайша, Орталық Азия республикалары мен Қытайдың шекара мәселесіне үлкен
нүкте қойылды. ... ... ... ... таба ... ... ... қалған
бұл мәселе де оң ... ... ... ... шешу ... ... ... күн тәртібінен біржола түсті [10, 157].
Өтіп бара жатқан жылдың қаңтар айында Мәскеуде Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... қол қойылды.
Сөйтіп, екі елдің тарихында алғаш рет ... заң ... ... ... ... ортасында қос елдің заң шығарушы органдары бір күнде ... ... ... ... ... ... қол қоюына жолдаған соң
ұзына бойы 14 мың километрден асатын мемлекеттік шекараны толығымен межелеу
жұмысына нүкте қойылды. ... ... ... ... ... ... ... қоғамда әрқилы пікірлердің орын алғаны мәлім.
Алайда мәселе шегініс жасау ... ... ... ыңғайына жығылуда емес –
біз келіссөздерді Қазақстан мүдделеріне нұқсан келтірмей ... ... ...... тең ... ... білуде.
Халықаралық құқық нормаларына сай ... ... ...... құрылыстың бүгінгісі мен болашағына бағытталған
іргелі ... ... ... ... ... туғызатын ұлттық
тұтастықтың ажырамас рәмізі. Қазақстан-Ресей ... ... ... ... екі ... ... асып, жалпы ТМД
кеңістігіндегі интеграциялық үдерістердің қозғаушы ... ... ... ... ... өзінде ғана 12 мәрте кездесу өткізді. ... ... ай ... ... ... байланыстардың мазмұны
тереңдеуде. Көрші елдегі саяси элита ортасында ... ... ... және ... ... ... пікір түбегейлі қалыптасты.
Қытай Халық Республикасымен арадағы қатынастар тарихта бұған дейін
болмаған биік ... ... ... ... ... Ху Цзиньтао шілде айында
Астанаға ресми сапармен келіп, соңынан Шанхай ... ... ... ... ел ... көп пікір айта бермейтін ... ... ... ... жағымды пікірлерін жасырмай келеді.
Арадағы сенімді ынтымақтастықтың жарқын дәлелі ... ... ... “ғасыр жобасы” атанған Атасу-Алашаңқай ... ... ... ... ... ... ірі ... мүдделеріне және еліміздің аймақтағы
салмағына сүйенген Еуропа ... ... ... ... да арта түсуде. Мұның өзі қазіргі әлемнің жетекші саяси және
экономикалық күштерінің біздің аймақта тайталассыз ... ... ... қамтамасыз ету міндетін алға қояды.
Қандай бір елдің ... ... ... ... сол елдің өз
келешегін айқын көруін қамтамасыз ете білуде жатса керек. Мемлекет басшысы
биылғы маусымда ... ... ... ... жаңа ... мүдделі елдермен ұзақ перспективаға арналған өзара ықпалдастық пен
ынтымақтастық бағыт-бағдары белгіленген. ... ... ... ... тиімді байланыстарына арнайы назар аударылды
Штаб-пәтері Брюссельде орналасқан зерттеу ...... ... ... ... пен ... Азия мемлекеттері, әсіресе – Қытаймен
арадағы ынтымақтастығының өркендеуінен Ора Азия ... көп ... ... бар деп ... ... ... атқарушы билігі болып
табылатын Еурокомиссия үшін аталмыш Институт ... ... ... ... ... іргелі зерттеуін дайындау үстінде. Еуропа ... Азия ... ... ... ... Орта ... ... ықпал етуі тақырыбы бойынша біздің сарапшымыз ... ... ... ... ... болатын. Қытайдың
Шығыс Азия аймағы елдерімен және Еуропамен ... ... ... Орта ... 5 мемлекеті көп пайда түсіруді мақсат
етіп отырған тәрізді. ... ... ... 5 одақтас республикасы –
Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Түркіменстан және ...... ... жағынан да, мәдени бағыт-бағдарымен де Ресейге байланып, Мәскеуге
бағынды. Бірақ Совет Одағының ... ... ... Орта Азия аймағында
шешуші рөлге ие болды. Өзінің халық ... ... ... ... ... 1991 ... бастап Орта Азиядағы ахуал түп-
тамырымен драмалық мағынада өзгеріп сала берді. ... ірі ... ... осы күні ... Орта ... әрбір республикасында өзінің
сауда өкілдігін ашып ... ... ... ... ... ... салып, қыржылай көмек беріп, Орта Азия елдері, Ресей және ... ... ... ... ... ... ... құрылымдардың
жұмысына білек сыбана атсалысып жатыр. Өткен жылы ресми ... Орта ... ... 1 ... доллар инвестиция жұмсағанын және 5
республикамен арадағы ... ... одан ... ... 10 ... мәлімдеді. Брюссельде орын тепкен ... ... ... ... ... Берсиктің пікірінше, бұл - “Қырғиқабақ
соғысы” жылдарындағы екі полярлы совет-американ үстемдігінің ... ... ... ... ... бөлігі болып табылады. С.Б.:
“Бұл – “Берлин қабырғасының” құлауы мен халықаралық ... екі ... ... ... ... жаңа ... бір бөлігі” [7,
550].
Дүниежүзілік үстемдікке ұмтылған Қытай өз ... ... ... ...... арадағы стратегиялық
ынтымақтастығын нығайту арқылы әлемдегі жалғыз супер мемлекет – ... ... ... ... ... ... ... осы
мақсаттағы қадамдары, С.Берсиктің пікірінше, Орта Азия ... ... ... ... ... “Таяу жылдардағы еркін сауда аймағының, атап айтқанда
Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің ... ... ... мүше
елдерге ортақ еркін сауда аймағының дамуы – бұл, ... Орта Азия ... де ... ... ... ... ашады”. С.Берсик Орта Азия
елдері аталған осы “еркін ... ... ... мүше бола қояды деп
ойламайды. Бірақ, деп ескертеді ол, ондай ... ... ... Азия ... ... ... еркін сауда аймағын құру” туралы келісімге
Орта Азия елдері дәл қазір қосылады деген ешқандай әңгіме жоқ.
Бірақ болашақта ондай мүмкіндік әрине ... мен ... ... ... өсе ... ... айда болған жоғарғы дәрежедегі
екі жақты өкілдерінің бас ... ... ... ... Бұл ... – көп
полюсты әлемнің қалыптасуына екі жақтың да аса мүдделі болып отырғанын
байқатты. ... ... Эмма ... ... мен ... ... “өте қарқынды” деп жоғары бағалады.“қарым-қатынас, сөзсіз,
көз алдымызда... әсіресе – қазіргі замандағы ... ... ... сауда-саттық саласында өркендеп-өсіп келеді...”
Пекин – Еуропа мен Азияның өткен ғасыр ... ... ... ...... ... ... Кәрей және АSЕАN-ға мүше 10 ел, бір
жағынан, 25 мемлекет мүшесі болып ... ... пен ... ... жағынан біріккен ASEM форумының шешуші мүшесі болып табылады. ASEM
форумына мүше елдер пайдаланған сауда жеңілдіктері, ақыр ... Орта ... де оң әсер ... қоймайды деп күтілуде.
1.2 Қытайдың Орталық Азиядағы қауіпсіздік салаларындағы саясаты мен
мәдени байланыстар
Орталық Азия мен ... ... ... ... ... ... ... шекара біріктірген Орталық Азия
республикалары мен ... ... 1996 ... ... айынан бастау алған
«ІІІанхай бестігі» шеңберіндегі ынтымақтастықтығы аймақтағы қауіпсіздік пен
тұрақтылықты мақсат еткенін айту ... Бір ... ... ... екінші жағынан Ресей Федерациясы, Қазақстан Республикасы,
Қырғыз Республикасы, ... ... ... ... ... елдерінің
қауіпсіздігі мен тыныштығы үшін маңызды болып табылатын мынадай ... ... ... ... Ресей Федерациясы, Қырғыз Республикасы,
Тәжікстан Республикасы мен Қытай ... ... ... ... ... ... сенім шараларын нығайту туралы келісім,
Қазақстан Республикасы, ... ... ... ... ... және Қытай Халық Республикасы арасындағы шекара ... ... ... туралы келісім. Шекара маңындағы қауіпсіздік және
әскери сенім мәселелерін шешіп алған соң, бес мемлекет ынтымақтастығы ... ... ... Оған 1998 ... ... кездесуі, 1999 жылғы Бішкек
кездесуі, 2000 ... ... ... ... қабылданған декларациялар
дәлел бола алады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... көңіл бөлінді [21, 5].
«Бестіктің» Бішкек және Душанбе саммиттерінде аймақ қауіпсізідігіне
қауіп ... ... ... ... ... ... ынтымақтастық туралы ... ... ... ... ... ... ... және шекара мекемелері
басшыларының тұрақты консультативтік кездесулерін ... ... ... ... ... ... талқыланды.
2001 жылдың 15 маусымындағы «Шанхай бестігі» басшыларының кезекті
алтыншы кездесуінде ... ... мүше ... ... «Шанхай
ынтымақтастық ұйымы» деп аталатын жаңа ұйым тарих сахнасына шықты.
Осы уақыттан ... ... ... ... Шанхай
Ынтымақтастық Ұйымы толыққанды ұйым ретінде қалыптасты.
Шанхай ынтымақтастық ұйымына мүше ... ... ... ... 5-ші ... бас ... ... маңызы өте зор. Ауғанстандағы
жағдайдың біршама тұрақтануына ... ... ... әскери инфрақұрылым нысандарын ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер
(Қырғызстан, Өзбекстан) ... алып кету ... ... ... ұйымға мүше ірі мемлекеттер - Қытай мен Ресей Орталық
Азиядағы АҚШ ықпалының ... ... ... болғанда да, Қытай
Орталық Азия мемлекеттерімен ... ... ... ... одан әрі ... беретін болады. Орталық Азияның, жалпы аймақ
қауіпсіздігіне нұқсан келтіретін факторлардың күшеюі ... ... мен ... үшін де, ... Азия ... үшін де лаңкестік
күштермен бірлесіп күресу алғашқы ... ... ... Азия ... ... ... ... аймақтағы
интеграцияның көрнекі мысалы бола алады. Осы аймақтық қауымдастық ... ... өтті және ... ... Азияның экономикалық дамуында маңызды
рөл ойнайды. АСЕАН өзінің өміршеңдігін және тиімділігін дәлелдеген ұйым
ретінде ... ... ... ие ... ... 1960 ... қабылдаған Декларацияда АСЕАН-ға қатысушы мемлекеттер өздерінің
алдына өзара экономикалық, ... және ... ... ... ... Бұл ... ... халықтары тұрмысының айрықша төмен деңгейімен
байланысты еді. Аймақтық құрылым құруға ... бес ... ... ... ... және Сингапур) экономикалық даму ... ... ... ... факторы болады деп ұйғарды. Индонезияның
Сыртқы істер министрі А.Алатас "Оңтүстік Шығыс ... ... ... көзқарастар мен алға қойған мақсаттарға қол жеткізудің
жолдары ... ... ... ... ... бірігуінің басты
себептері болды" деп мәлімдеді.
1971 жылғы 27 қарашада Куала-Лумпурда АСЕАН-ға мүше ... ... ... ... Оңтүсік-Шығыс Азияны бейбіт, еркін
және бейтарап аймақ деп жариялаған Декларация қабылданды.
1976 жылы Балидегі (Индонезия) АСЕАН-ның ... ... ... ... ынтымақтастықтың негізгі принциптерін айқындаған Оңтүстік-
Шығыс Азиядағы Достық және ынтымақтастық туралы шартқа қол қойды. Олардың
қатарында бір-бірінің ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері; әрбір мемлекеттің қандай да бір ... ... даму ... бір ... ішкі ... араласпау;
келіспеушілік пен дауларды бейбіт жолмен реттеу; күш қолданудан және куш
қолдану қаупін тудырудан бас ... ... ... ... ... ... ... ғасыр бойы осы принциптерді бұлжытпай сақтаудың ... ... ... ... ... қуатты
бірлестігі қалыптасты әрі нығайды. Қазіргі уақытта АСЕАН 10 мемлекетті -
Малайзияны, Индонезияны, Филиппинді, ... ... ... Камбоджаны, Брунейді, Бирманы қамтиды [14, 295].
1995 жылғы 15 желтоқсанда осы елдер ... ... ... ... ... ... азат аймақ құру туралы шартқа қол
қойды. Шарт 1997 жылғы 27 наурызда күшіне енді.
Ұстанымдардың ... ... ... ... ішілік
жанжалдарды болдырмауға, тиісті елдердің саясаты мен ұлттық мүдделерін
үйлестіруге мүмкіндік берді. АСЕАН өзі өмір сүрген үш ... бойы ... ... даму ... назар аударып келеді. Бұл ұйым, сөз
жоқ, аймақтағы экономикалық өсімді қамтамасыз етуге, ... ... ... ... ... ... ... аймаққа экспорттауға ұжым болып
қарсы тұру мақсатында құрылды. 1970 жылдың ... ... ... ... қарсы үрдістер үстем болды. Оңтүстік-Шығыс ... ... ... қалыпқа түсуіне, Қытайда, Вьетнамда және басқа
да елдерде батыл экономикалық реформалардың басталуына ... ... ... ... қою үшін ... ... туындады. АСЕАН
беделді ұйым ретінде бүкіл әлемге танылды .
Қытай үкіметі экологиялық мәселелерге ... ... ... ... даму тұжырымдамасын жүзеге асыра отырып, қалыпты даму бағытын
қолдайды. Қазақстанда біздің ... ... және ... ... ... нормативтік міндеттемелеріне сәйкес жойып
отырады. Өнеркәсіптік қалдықтар ... ... ... салынатын
полигонда орналастырылады. Мәселен, соңғы он жыл ішінде «СППС-Ақтөбе мұнай
газ» ... таза ауыз ... ... ... бес ... тазарту
құрылғыларын жөндеуден өткізді, қатты қалдықтардың үш ... және ... ... ... ... ... жөндеуден өткізді. Енді
үшінші газ өндіру зауытының құрылысы басталды және оның бірінші ... ... ... ... іске ... тиіс. Өнеркәсіптік мониторинг
бағдарламасына сәйкес, тоқсан сайын 83 ... су ... жер асты ... химиялық сараптамасы жүргізіледі, олар бүлінуі
мүмкін жерлерде орналасқан су қоймалары болып табылады. Бір айта ... ... ... ... өнеркәсіптің тікелей не жанама түрде
әсер ... ... ... ... ... қаржы бөліп келеді
Оңтүстік Шығыс Азия аймағы барлық әлемдік діндердің -индуизмнің,
буддизмнің, конфуцияндықтың, исламның және ... ... және ... ... ... ... ... елдерінің экономикалық әл-ауқатты
тұрмысы мен діни ... сан ... ... бір ... ... Оңтүстік-Шығыс Азия біртұтас әлеуметтік-мәдени қауым болып
табылмаса да, онда көптеген осы заманғы өзекті ... және ... ... ... қалыптастыру үшін ерекше жағдайлар жасалған.
"Батыстық" және "Шығыстық" құндылықтарды жалғастыру "Азия- ... ... ... Одақ пен ... Азия елдерінің арасындағы
диалогтың негізгі тақырыптарының бірі болып табылатыны кездейсоқ емес.
АСЕАН-ның саммиттері және ... ... ... ... + 3" ... ... - ... он мемлекетінің және Солтүстік Шығыс Азияның үш
мемлекетінің (Жапония, Қытай, Оңтүстік Корея) қатысуымен ... ... ... ... + 3" ... ... бүкіл Шығыс Азияда еркін
сауда аймағын құру туралы ... ... 1997 ... ... қаржылық
дағдарысынан кейін күрт белең алған интеграциялық идеялардың бірте-бірте
іске асырылуын куәландырады.
Ауыр ... ... және одан ... ... экономикалық
құлдырауды басынан өткізген Шығыс Азия ... ... ... ... және ... ... ... бағытталған
сауатты әрі дер кезіндегі іс-қимыл нәтижесінде экономикалық ... ... ... ... ... ... ... бірегей
практикасы айрықша атап өтуді талап етеді, ... ... ... қаржылық көмегінсіз елді дағдарыстан шығара білді. Малайзияның
тәжірибесі 2001 жылы жазда ... ... ... ... ... басшыларының мүдделігін туғызған талқылау тақырыбына айналды
[4, 20].
Азиялық мемлекет болып табылатын және бай ... ... ... ... ... ... орналасқан Қазақстан өзінің ... ... ... ... ... ... ... обьективті түрде үміт арта алады. Еуропа мен Азия ара-сындағы
байланыстырушы көпір тұжырамдамасын іске ... үшін ... ... ... ... және ... да ... бойынша түсінік
жұмыстарын жүргізген дұрыс сияқты. Ол жақта өкінішке қарай Қазақстандағы
экономикалық ... ... ... әлемдік шаруашылық
құрылымдарына біздің еліміздің қатысуы туралы әзірге жеткілікті түрде біле
бермейді. Оңтүстік Шығыс Азия елдерімен ынтымақтастықтың ... ... ... ... айрықша маңызды .
Макроэкономикалық тұрақтануға қол жеткізген Қазақстан экспорттық
мүмкіндіктері ұлғайған сайын, сөз жоқ, ... ... шығу ... ... ... ... аймағындағы аймақтық интеграцияға қосылу
тиісті мемлекеттер ... ... ... елдерінде Қазақстанның
белсенді сауда жүргізуіне ... ... ... ... ... ұлғайғанын ескеретін болсақ, Қазақстан Оңтүстік
Шығыс және Солтүстік ... ... ... шығаратын негізгі
экспортерлердің біріне айналған болар еді.
Перспективасы және ... бар тағы бір ... - ауыл ... Қазақстанның ынтымақтастығын ұлғайту болып табылады. Жылына орта
есеппен 12-ден 15 млн. ... ... ... ... ... ... осы
өнімді аймақ мемлекеттерінің рыногына ұсына алады. Ол үшін тауарларды
тасымалдау ... ... ... зор. ... ... ... ... индустриясы айрықша мұқтаж қара және түсті металдарды, химия
өнеркәсібінің бұйымдарын ұсынуына болады [17, ... ... өсім ... ... ... ... ... айналымы мардымды емес. Бұл көп жағдайда Иран айлағы Берден-Аббас пен
қытайлық айлақ Лень-юнган арқылы ... ... ... ... ... бар көліктік желілерді жеткілікті түрде пайдаланбаудан
туындайды. Қажетті құқықтық база қаланғанымен тұрақты ... ... ... ... ... ... ... әріптестерімен
байланысына кедергі келтіруде.
1996 жылы Банкокте болған Азия-Еуропа (АСЕМ) саммитінде ... ... ... ... ... ... ... мен
Сингапурды біріктіретін трансазиялық теміржол ... ... ... ... ... қол ... Ұлы Жібек жолын жаңғыртуға
қызмет ететін Еуропа мен ... және ... ... ... біріктіретін
транс еуразиялық темір жол құрылады.
Қос тарапты әлемдік ... ... ... ... ... XX
ғасырдың 90-шы жылдарының басында халықаралық қатынастар өзінің дамуының
принципті жаңа кезеңіне қадам басты. Ұзаққа ... ... ... екі үстем
держава мен блоктардың арасында тепе-теңдік ұстауға мәжбүр болған ... үшін ... ... ... бұрын-соңды болмаған сыртқы
саяси және сыртқы экономикалық ... ... ... ... ... елдерінде айқын көзге түседі. Қуатты экономикалық әлеуеті зор, ... ... ... бар Азия ... ... мемлекеттері аймақтық
істерде ғана емес, сонымен бірге әлемдік ауқымдағы геосаяси процестерге
елеулі ықпал ... ... ... ... мен Орталық Азия елдері арасындағы экономикалық
байланыстары
2.1 Қытай мен ... Азия ... ... ... ... бағыттары мен даму перспективасы
1994 жылдың сәуіріндегі Қытай премьері Ли Пэн Қытай мен Орталық Азия
арасындағы экономикалық ынтымақтастықты ... ... 6 ... ... ... пен ... ... принциптерін ұстана отырып, ... ... ... атқару.
1. Ынтымақтастық түрлерін көбейту.
2. Бүгінгі шындық тұрғысынан қарағанда, ... ... ... пен ... ... ... жаңа ... жаңғырту.
5.Қытайдың Орталық Азия елдеріне көрсеткен кішкентай экономикалық
көмегі достықтың бір көрінісі болып табылады.
6. Көп жақты ынтымақтастықты дамыту, ортақ дамуға жағдай жасау.
Тараптардың ... ... ... ... ... жұмысы белгілі ... ... ... ... 1993 ... басында Қытай мен Орталық ... ... ... ... саны 95 ... болса, келесі 1994 жылы
4 еседей ... 453-ке ... ... ... ... ... ... саны 57-ден 313-ке жеткен болса, өзбекстан-қытай
кәсіпорындары 20-дан 65-ке дейін артқан, ал ... ... ... 75-ке дейін өскен. Бірлескен кәсіпорындар қызмет көрсету, сауда жасау
бағытын біртіндеп ... ... ... бұрып, сапалы түрде өзгере
бастады.
Бүгінде ... 670 ... ... ... астам қытайлық
компаниялар өкілдіктері тіркелген. Қырғызстанда қытай ... ... аса ... ... ... ... ... қатысуымен ашылған 101 кәсіпорын бар. Оның ... ... ... 23 таза ... ... бар. Олар ... көтерме
және бөлшек саудамен, өнеркәсіптік және ауыл шаруашылық өнімдерін өндірумен
және маркетинг қызметін ... ... [18, ... ... мен ... Азия ... ... байланыстардың
дамуында бірлескен кәсіпорындардың орны ерекше. Әйтсе де ... ... ... ... әлі де ... ... сауда-саттықпен
айналысатын мекемелер болып табылады. Өндіріспен шұғылданатындары әлдеқайда
аз. Ынтымақтастығының алғашқы жылдарынан бастап ... ... ... республикаларға қарағанда негізгі күш-жігерді өндіріске ... Егер ... ... бірлескен кәсіпорындардың 1,3 % -ын ... ... ... құраса, Қырғызстанда өндіріспен
айналысатынын кәсіпорындар 5 %-дан сәл асады, ал ... ... ... өзбек-қытай бірлескен кәсіпорындардың 60 %-ын құрайды.
Қазақтар – Қытайда тұратын ұлттардың бірі. ... ... ... үш ... аймақтары мен уездерінде тұрады. Тағы
біразы Ганьсу және Цинхай ... өмір ... Олар ... және ауыл шаруашылығымен айналысады. Ұлттарға қатысты Қытай
үкіметі «барлық ұлттардың теңдігі», «аз ... ... мен ... діни ... ... ... ... тілдің сақталуын»
негізге алатын қағидаттарға сүйенеді. Жалпықытайлық халық ... бес ... ... бар. ... тілі мен дәстүрінің сақталуы үшін
Қытай үкіметі бірқатар игі шараларды атқарып отыр. ... ... ... ... ... ... ... дайындайды. Шыңжаңның
ұлттық радиосында қазақ тілінде шығатын бағдарлама да бар. Қазақтар ... ... ... ... ... дейін жұмыс
істейді. Өткен жылы екі ел үкіметінің қолдауымен ай сайын шығатын «Көрші»
атты ... ... ... ... ... бір ... емес ... мәліметі бойынша, қытайлық қазақтардың тілі мен мәдениеті өте жақсы
сақталынып ... ... ... сапасын арттыруда тараптардың әлі
де іске қосылмай келе ... ... ... ... ... арқылы қомақты тауарлар өндірісін ... ... ... болар деп сенеміз. Қазақстан әлемнің іргелі елдерімен
толыққанды ... ... ... ... ... онымен санаса
қоймайды” деген ... ... ... ... ... ... ... шықты деп нық сеніммен айта аламыз. Биылғы күзде ... ... ... ... ... ... Райспен, АҚШ
Қорғаныс министрі Дональд Рамсфельдпен, басқа да америкалық ... ... ... бірқатар маңызды кездесулер өткізілді.
Американың ресми өкілдері Қазақстан Орталық Азияда негізгі ... ие ... ... ... ... және ... ... болуға
көмектесерліктей мүмкіндіктері бар екендігін ашық мәлімдеді. Мемлекеттік
хатшы К.Райс Орталық Азия өңіріндегі жалпыға бірдей мойындалған ... ... ... ... ... нығайтуға Вашингтонның әзір
екендігін қуаттады.
Ал Райс ханымның елімізге ... ... осы ... ... Билл ... танымал саясаткер Генри Киссинджердің бейресми
сапарлары, сондай-ақ Өскемендегі симпозиумға АҚШ-тың ... ... екі ел ... ... ... одан әрі бекіте түсті.
Қазақстан терроризмге қарсы күресте АҚШ-тың ... ... ... ... ... ... салмақты рөлі тұрақты
сақталуда. Ең шетін мәселелер бойынша саяси ... ... ... Бұл ... ... бірыңғай Американың ыңғайына жығылу жайында болып
отырмағанын ескерген абзал. Тең тұрғыда жүргізілген екі ... ... ... ... АҚШ ... алып ... өзара оң тұрғыдағы
түсінушілік тереңдеп, Вашингтонның еліміздегі ішкі ... ... әділ ... игі ... ... ... бұл аймақтағы байланыс пен қарым-қатынастардың бір үйлесімге
келіп, дамып жатқанын көріп, сүйсініп отырмыз. Біздіңше, бұл ... ... ... ... ... мен ... ... негіз бола алады. Қытай Орталық Азия мемлекеттері таңдаған даму
бағыттарын құрметтейді, бұл тұста Қытай Орталық Азия ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастардың кеңейе түсуіне
мүдделі. Шанхай Ынтымақтастығы Ұйымының аясындағы байланыстарымызды да айта
кеткеніміз жөн. Сондықтан Қытай Орталық Азияның гүлденуі мен қалыпты ... ... ... үшін бар ... ... келеді [19,
54].
Қытай мен Орталық Азия арасындағы ... ... ... отын-энергетикалық саладағы ынтымактастық өз ... ... ... Орталық Азия аймағының мұнай мен газ қорларына
бай болуы ... ... ... осы ... ... қызығушылығының
басты себебі болды. Қытай да осы мемлекеттердің қатарында өзіндік ... Оның ... ... отырған экономикасының мұнай мен газ импортына
тәуелділігі ... ... ... ... ... ... ... экономикалық ынтымақтастықтың құрамдас бөлігі болып отыр.
Қытайдың мұнайға деген сұранысы жылдан ... ... 1993 жылы ... айналды. Сондықтан Қытай үкіметі ел ішінде мұнай ... ... және осы ... шет ... ынтымақтастықты кеңейтуге
қатысты іс-шараларды ... ... ... Ең ... ... ... жақын көршілер - Ресей мен Қазақстан қарастырылуда.
1997 жылдың ... ... ... мен ... арасындағы мұнай және
газ саласындағы ынтымақтастық туралы үкіметаралық келісімге және ... ... ... салу ... ... қол ... ... деңгейін біршама жоғары дәрежеге көтерді.
Аталмыш мұнай магистралінің құрылысының маңыздылығы оның республиканың
батыстан шығысқа созылған бүкіл аумағын кесіп ... ... ... ... ... ... түрде жақсартуға мүмкіндік
береді. Қытай Ұлттық Мұнай-газ компаниясы 1997 жылдың ... ... ... ... 4 ... долларға "Ақтөбемұнайгаз" акционерлік
қоғамының 60 % -дық акциясына ие болған. Сонымен ... бұл ... ... кеніштер, оның ішінде қоры жағынан Теңізден кейін екінші
орындағы Маңғышлақ түбегіндегі Өзен де ... 2003 ... ... айының
аяғында Қытай ¥лттық мұнай компаниясы, тағы СНПС-АқтөбеМұнайГаз-дың 25,12 %
-дық мемлекеттік ... 150 млн. ... ... ... 2003 жылы ... 5 млн. тонна мұнай жіберген. Әртүрлі себептерге ... ... ... біраз уақытқа тоқтап қалды. Әйтсе де Қазақстан-Қытай
мұнай құбырының соңғы ... ... ... ... ... 2005 жылы ... ... берілді. Мұнай құбыры Қарағанды,
Шығыс Қазақстан және ... ... ... ... ... Ақшатау,
Ақтоғай, Үшарал ауылдарын басып өтеді. Алғашқы 5-6 жыл ... ... ... млн. ... ... ... ... жөнелтілетін болса, екінші кезенде
құбырдың қуаттылығы 20 млн. тоннаға жетеді деп болжануда.
Көмірсутек қоры ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі таңда әлемнің іскерлік топтары қызығушылық
танытуда. Түркменстанның энергия ресурстарын әлемдік рынокқа жеткізуде
туындайтын ... ... ол ... ... яғни ... ... ... отыр. Осы мәселеге қатысты Түркменстан ... ... газ ... салу ... ірі ... ... кірісті.
Түркменстан мен Қытай арасындағы отын-энергетикалық ... ... ... ... мұнай химия корпорациясының
өзіндік орны бар. Өйткені, бұл ... 1997 ... ... ... ... ... қалпына келтіруде.
Отын-энергетикалық саладағы ьштымақтастықты Қытай Өзбекстанмен ... ... ... ... ... экономикалық байланыстар ... ... ... орны ... ... айтсақ, аталмыш
мәселе Қытай мен Қазақстан арасындағы негізгі пікір-талас ... ... ... өзектілігі Қытайдан бастау алып, Қазақстан аумағы арқылы
өтетін Іле және Ертіс өзендерінің екі елдің де ... ... ... рөлімен айқындалады .
Жалпы, Қытайдың экономикалық дамуы оның әр бөлігінде әркелкі. Мысалы
Қытайдың оңтүстік-шығыс аймағының даму ... ... ... деңгейі
жоғары, ал дамудың анағұрлым төмен деңгейін Қытайдың батысынан байқауға
болады. Бірақ соңғы кездері ... ... ... атап ... Ұйғыр Автономиялы ауданында экономикалық даму жылдам қарқын ала
бастаған. Әсіресе, ... ... ... көңіл бөлініп отыр. Елдің екі
жақ бөлігіндегі осындай алшақтықты жою ... ... ... ... ... ... бірі ... отыр. Ал өнеркәсіпті
дамытуда, халықтың тұрмыс-тіршілігі үшін ... ... ... ... да ... Қосарланған стандарттар қысымына тек ТМД ... ... ... ... ... да ... душар болып отыр. Ирактағы
қан төгіс пен Біріккен Ұлттар Ұйымының үнсіздігі, «атом қаруын жасап жатыр»
дегенге ... ... ... ... ... мен дәл сондай қаруды бұрыннан
иемденген Израильге көз жұмып қарау, Палестинаның аянышты ... мен ... ... ... мемлекетті қолпаштау, Сербияны ... ... ... ... ... көрсету – осының бәрі – екіжүзді саясаттың
салдары. ТМД ... ... тағы бір ... ... ... ... мысалына үңілейік. Рас, кезінде осы екі республика Грузияның
құрамында болған еді. 1991 жылы олар ... ... ... ... ... ... ... соғыс оты тұтанды [20, 86].
Кімдікі дұрыс – кесіп айту қиын. Мәселен, Грузияның жүгінетіні – ... ... ... аумақтық тұтастық қағидаты. Бірақ
осетиндер мен абхаздар да дәл осы БҰҰ жарғысының басқа ... ... Оған ... әр ұлт өз тағдырын өзі шешуге хақылы. Осындай жағдайда
Джордж Буш толығымен грузиялық одақтасы Михаил Саакашвилидің ... ...... керісінше Оңтүстік Осетия мен Абхазияның қамқоршысына
айналды. ... ... ... олар ... әлде ... ... державалардың қолындағы әлдебір желеу іспеттес – керегіне сай
тиімдісін ғана бүркемелеп, оларды өзінің ... ... ... үшін ... жылдың аяғында Қазақстан тарапына қытайлықтар Орталық Шыңжанды
ауыз сумен ғана емес, Үрімшіге ... ... ... мұнай кәсібін
өнеркәсіптік сумен қамтамасыз етуге арналған ені 20 ... су ... ... ... ... Аталмыш Ертіс-Қарамай су каналының салуының
басталғаны жөнінде Қытай жағы ... ... тек 1999 жылы 5-11 ... ... мен ... ... Ертіс пен Іле өзендерін пайдалану
туралы кеңестерінің бірінші раунды барысында хабарлаған болатын, және ... ... 2020 ... ... 1 ... текше метр немесе өзеннің
орташа жылдық ағынының 13%-ын құрайтындығын ... ... ... ... ... ... ... өзі экологиялық қауіп
тудырады. Зайсан өзеніне де келетін залалы аз емес.
Бұл ... екі ел ... ... ... ... ... ... жағы суға байланысты мәселені жауапсыз қалдырып отырды.
Тек 1999 жылдың 31 наурызындағы Қазақстан Президенті Н. Назарбаевтың ... Цзян ... ... сол жылдың мамыр айында су ... ... ... ... ... ... басшысына
жолдаған хатында Н. Назарбаев трансшекаралық су ... ... ... ... мен екі елдің экономикаларының дамуының шешуші факторы
болып табылатынын айта келіп, Қазақстан мен Қытайдың тиісті министрліктері
мен ведомстволарына сол жылдың ... су ... ... ... ... азайту мен болдырмау мәселелері жөніндегі келіссөздерді
бастауды тапсыруды ұсынды.
Бұл келіссөздердің нәтижесі ... ... ... мен ... ... ... қол қою бола алатынын айтты.
Қазақстан Президенті ... ... ... ... ... ... достық пен өзара тиімділік рухында осы
мәселе жөніндегі өзара іс-қимылдың нақты ... ... ... деп сенім
білдірді. Сөйтіп, нәтижесінде аталмыш мәселеге байланысты келіссөздер
жүргізуге ... ... ... ... көршілері сияқты Қазақстан
қатарынан үш ... ... ... мүше ... ... ...... айтқан Шанхай ұйымы мен НАТО-ның «Бейбітшілік үшін
серіктестік бағдарламасы» болса, ... – ТМД ... ... ... Сырт ... қарағанның өзінде, аталған ұйымдардың бір-
бірімен онша үйлесе бермейтінін байқау қиындық тудырмайды. ... ... ... ... оның ішінде Орталық Азия төңірегінде әлемдік алып
күштердің ... ... ... ... ... ... ... Олар – Қытай, Америка Құрама Штаттары және Ресей. Тіпті ... ... ... осы ... тиісінше тәртіппен жетекшілік етуі
көп нәрсені ... ... ... ел егемендігін жариялағаннан бері
көпвекторлы сыртқы саясат ... ... ... айту ... ... ... бола тұра, басқаша әрекеттену қисынсыз болар еді. Жақын
көршілеріміз ... және ... ... ... ... Америкамен,
Еуропа Одағымен де мейлінше жақындасуға ұмтылуымыз сондықтан. ... ... ... ... ... ... ... күні қалай болмақ?
Шындығында да көптеген сарапшылар, әсіресе Батыста, Шанхай ... ... ... баламасы деп санайды, ал кейбірі НАТО-ға қарсы құрылған
блок деп есептейді. Әсіресе, осындай бағалаулар 2005 жылы ... ... ... кейін жиілеп кетті. Осы тұста Астананың Вашингтонмен, иә
болмаса Еуроодақтың штаб-пәтері орналасқан ... ... оның ... ... ... ... ... шықпайтыны
анық. Бірақ одан сескенудің де қажеті жоқ. ... ... ... ... ... ... да ... қадамымызды ең алдымен өзіміздің
қажеттіліктеріміз тұрғысынан қабылдағанымыз абзал. Ал енді Шанхай ұйымына
қайта ... ... оның ... ... ... ... бар екен
деген пікір жаңсақ. Тек бір ғана дәлел келтіре кетейін: Кешегі Ираққа қарсы
әскери қимылдар басталғанда, ... ... және ... ... алдын алуға тырысты, Қытай АҚШ бастаған коалицияның ... ... ... ... біздің ел, Қырғызстан және Тәжікстан бейтарап
тұғырды ұстанса, өзбектер Ирақтың бомбалануын толығымен қолдап ... ... ... ... шешімдердің қабылдануы оңайлыққа түспейді [8,
87].
2001 жылдың қыркүйек айьшда ҚХР ... ... Чжу ... ... сапары барысында трансшекаралық өзендерді қорғау ... ... ... ... ... қол қойылды. Әйтсе де,
қарама-қайшылықтар жоқ емес, егер Қытай тарапы Ертістен 12 млрд текше метр
су ағады деп ... ... жағы 9 ... ... метр ... ... тарапы 12-нің 1,5-ын пайдаланам, оның ешқандай зияны жоқ десе,
біздікілер 9-дың 1,5-ын ... ... ... ... тигізер залалы зор болатынын айтады. Бұл келісім екі ел
арасындағы трансшекаралық өзендер ... ... ... деп ... ... де, екі мемлекеттің мұндай келісімге қол қоюын аталмыш
мәселені шешудегі тағы бір ... ... ... дұрыс. Геосаяси тұрғыдан
алғанда еліміз үшін елу миллионнан ... ... бар ... Азия ... ... ... Жолдауда Елбасы Орталық Азия мемлекеттері одағын
(ОАМО) құруды ... ... ... ... ... ... пайданы емес, қарапайым адамдардың
күнделікті өмірдегі талап-тілегіне қарай ... ... ... ... ... ... мақсат етуден туындады. Бұдан бір
ғасыр бұрын Мұстафа Шоқай сынды ... ... ... да ... осы емес пе еді. Түбі бір, тілі ... Орта Азия ... бірге
тұруды, бір-бірімен еркін араласуды, ертеңге қатар қадам жасауды қалайды.
Әрине, аймақтағы көрші мемлекеттердің ... ... даму ... бұл ... өте ... әрі ... болатыны анық. Наурыз айында
Қырғызстанда, кейіннен Өзбекстанда орын алған оқиғалар аймақтағы елдердің
шешілмеген проблемаларының тереңдігін көрсетіп ... Дей ... ... ... ... келе жатқан Еуразиялық экономикалық ... ... оның ... Өзбекстанның қосылуы арқылы Орталық
Азиядағы интеграция қол жетерліктей мақсат екенін аңғартты. Осы өңір ... ... ... ... маңызы бар. Аймақты көршілес мемлекеттермен
біртұтас алып қарағанда, Қазақстан ... ... бел ... ... және ... байланыстардың беки түсуі тұрақтылық пен
қауіпсіздіктің кепіліне ... о ... ... ... ... саяси жүйесі құбылмалы мемлекеттердің қоршауында қала
берсе, дүние жүзіндегі дәулетті, дамыған мемлекеттердің бірі бола алмайтыны
түсінікті. Шет елдердің ... ... ... қауым өкілдері мен іскерлік
топтары Қазақстан басшысының Орталық Азия ... ... ... үлкен қызығушылық танытты. Бұған дипломатиялық арналар арқылы
Елбасының атына келіп түскен ... ... ... мен ... ... айғақ бола алады [5, 670].
Прагадағы жұмыс сапарының соңында, Қазақстан президентінің ... ... ... жауапты болған Қазақстанның сыртқы істер министрі
Марат Тәжин, Азаттық радиосына берген эксклюзивті сұхбатында, ... ... ... ... қол ... «өте ... жетістік» деп
атады.«Қытай жағы жаһандық қаржы дағдарысы жағдайында ... ... ... ... ... (Қазақстан – Қытай газ құбыры)
түсіністікпен қарап, қолдау көрсетуін біз ... ... ... ... Бұл – ... ... келген инвестиция, бұл – жаңа жұмыс
орындары. Мен бұны маңызды және сөзсіз жетістік деп ойлаймын», - деді ... ... ... ... ... ... беру шартын
сыртқы істер министрі Марат Тәжин толықтай қалыпты нәрсе деп ... ... ... «барлық стандарттарға сәйкес, халықаралық
нарықтық ... ... ... қомақты
айқындауыштары рынотық дүлейдің аласұрған бейнесіне ұқсамайды. ... ... ... ... ... ... ұстау қажеттігін нақты
жоспарлаған. Мұнда мақтанарлықтай істер баршылық. 1,3 миллиард ... ... ... ішкі ... жан ... шаққандағы мөлшері 2 мың доллардан
асып, психологиялық деңгейден толық өткен екен. ... те, ... ... ... (мұнда 500-ге жуық миллиардер бар) бөлінуі айқын сезіледі.
Ал мұның өзін ... ... ... ... ... Партияның 17-съезінде
«үйлесімді қоғам» құру, елді ... ... ... консепциялары
бекітілді. Парламент өзіне мынадай міндеттеме алған: ... ... ... Бұл ... ... ... ... ұқсаңқырайды.
Сондықтан да Тоқаевтың Қытай тәжірибесінен ... ... ... ... ... сөзі ... Айтқандай, Қытай басшылығы
шешумен айналысып жатқан ... ... ... ... ... ... алып тастауды заңдастыру жөніндегі талпыныстар бізде
де қолға алынған. Ең ... ... ... ... ... ... ... шетелдіктер кетіп жатқан жоқ. Егер бұрын Қытай экономикасына жыл
сайын 70 миллиард ... ... ... ... ... 2007 жылы ... 82 ... долларға жеткен. Яғни кему емес, өсу бар.
Десек те, экономиканың ... ... ... қытайлықтар да
айналысып жатыр. Осы жаңа заңдар арқылы қытай инвестициясының шетелдерге
шығуына да қолайлы ... ... ... Таяу уақытта Қазақстан мен Қытай
арасында экономикалық байланыс кең ауқымды, нақты бағыттар бойынша жүзеге
асырылмақ. Қасым-Жомарт Тоқаевтың ҚХР ... Ху ... ... оның ... ... кезінде екіжақты байланысты дамытуға орай
қол қойылған келісімшарттар шеңберінде енді екіжақты нақты келісімдер жасау
мәселесі сөз ... ... бұл ... – Құмкөл мұнай құбырының екінші
желісіне, екіншіден, Қазақстан – Қытай газ құбырының ... ... ... ... және ... ... ... өзара
байланысын дамыту болашағы жайлы да әңгіме өрбіді. Ол – ... ... екі ... ... бағдарламаларын қаржыландыруға тиісті бірлескен
қор құруды көздейді [9, 326].
Қазақстан Парламенті ... ... атап ... «бұл ... ... және ... емес саласындағы байланысты үйлестіре
дамытудың негізі болмақ. Бұл – біз үшін әлемдік ... ... ... ... ... қазіргі жағдайда өз рыногын сенімді қорғаған ... ең ... ... Бұл ... ... ... жағдайын
тұрақтандыруда маңызды қызмет атқаруға тиіс».
2. Қытай мен Орталық Азия елдерінің сауда және
мәдени қатынастары
Өзара сауда қатынастары, «Ұлы ... ... ... ... ... ... ... Ұйғыр автономиялы ауданының
алатын орны және Орталық Азия ... мен ... ... мәдени
ынтымақтастық қарастырылады. Сауда қатынастарын дамыту Қытай мен Орталық
Азия елдері ... ... ... ... ... табылады. Өзара
байланыстардың алғашқы жылдары халық түтынатын заттар рыногын қытай ... ... сан ... ... болғанымен, сапасының төмен
болғандығы бөрімізге белгілі. Бұл ... ... ... ... ... ... өз ... саясатын жүргізуде тәжірибесі аз Орталық
Азияның мемлекеттері үшін үлкен сынақтан өтер кезең болды. ... ... тез ... ... ... ... одан әрі
дамытуға Қытайдың көрші ... өз ... ... ... ... алғашқы кезеңінен бастап ... ... ... ... ... ... байланыстары қарқынды дами
бастады. Орталық Азия қытай ... өтім ... ... ... ... ... қазбаларының экспорттаушысына айналды [4, 59].
Қазақстанның Қытайға шығарылатын экспортының 90%-ын шикізат тауарлары
құрайды. Оның ішінде: қара және түсті металдар ... - 42% ... ... қой жүні - 14,3%, ... - 13,7%, ... мен аң ... - ... 10%-ы - минералдық тыңайтқыштар. Қытайдан Қазақстанға келетін импорт
мынадай құрылымды құрайды: текстильді және ... ... ... жіп - 35,5%, аяқ киім - 9%, тұрмыстық электротехника - ... мен ... ... - 6,6%, ... өнімдері - 22,8%,
оның ішінде қант және ... ... - 9,8%, ... шырындары мен
салқындатқыш сусындар - 10%. Ал ... ... ... ... жүн және ... экспортқа шығарады. Өзбекстан Қытайға мұнай
өнімдерін, ... ... ... ... ... ... қалдықтарын,
машина жасау өнімдерін, жібекті экспортқа шығарады. Қытайдан Орталық Азия
республикаларына келетін импортта тұтыну тауарлары ... ... ... ... ... ... ... сусындар, қант, электротехника,
пластмассадан жасалған заттар, химиялық өнімдер.
Қытай мен ... Азия ... ... ... ... ... ... бірден-бір көрсеткіші ол өзара сауда көлемінің жылдан
жылға артуы болып табылады. Қытай жағының ... ... 1992 ... мен Орталық Азияның экспорт-импорт жалпы сауда көлемі 465 млн. ... ... Ал 1997 жылы ... ... көлемі 872 млн. АҚШ доллары
шамасындағы бағананы көрсеткен. Ал 2004 жылы ... ... ... ... сауда айналымы 5,8 млрд. долларды құраған.
Жалпы, Қытай мен Орталық Азия арасындағы сауда көлемі әрдайым өсіп
отырғанмен, ... ... бес ... Қытайдың сыртқы саудасындағы
орны үлкен емес. Мысалы, 1992 жылы - 0,27%, 1993 жылы -0,31%, 1994 жылы ... 1995 жылы - 0,28%, 1996 жылы - 0,27%, 1997 жылы 0,27% ... ... керуендері ағыл-тегіл жүріп отырған Жібек жолының бүгінгі
баламасы ретінде Еуропа мен Азияны жалғастыра алатын темір жол, әуе ... жол ... айту ... Бұл ... 1992 жылдан бастап жұмыс істей
бастаған жаңа Еуразиялық көпірді мысалға келтіруге болады. Қытайда аталмыш
теміржол ... ... ... ... ... ... континентальды көпірдің негізгі байланыстырушы сызығы
Қытайдың Алашанькоу станциясы мен ... ... ... ... жол ... болып табылады. Аталмыш жол бөлігі 1991 жылдың 20-шы
шілдесінен жүк тасымалдау қызметін атқара ... 1992 ... ... ... халықаралық жолаушылар тасымалдайтын темір жолға айналады.
Жалпы, Орталық Азия аймағы құрлық ... ... ... ... жол
және тағы басқа транспорт тораптарының салынуы бұл аймақтың ... ... ... үшін өте ... маңызға ие. Бұған дейін Орталық Азия
елдерінде 1929-1931 ... ... ... темір жолы ғана Сібірмен
жалғасатын. Бұл ... ... ... ... елеулі түрде
тежейтін. Ал бүгінде салынып жатқан ... ... ... ... ... үшін сырт әлемге, әлемдік сауда сахнасына шығудың
бірден-бір көзі болып табылады.
Жаңа еуразиялық континентальды темір жол ... ... ... ... (Солтустік теңіз) байланыстыратын өте маңызды ... ... Ол ... ... ... ... Қытайдың алты
провинциясы - Цзянсу, Аньхой, Хэнань, Цзянси, Ганьсу және ... ... ... ... ... ... станциясына шығады да, жалпы 7
мемлекет аумағынан өтеді.
¥лы Жібек жолын жаңғырту ісінде Қырғызстанның да өзіне тиесілі ... ... ... ... ... ... «Оңтүстік-
Солтүстік» жолдары өтеді. Қырғызстанның Бішкек-Ош автомобиль жолы Орталық
Азияның маңызды автомагистральдарының бірі ... ... ... ол
Еркештам кеден бекеті арқылы Қытайға жол ... әрі ... ... Пәкстан мен Индияға шығады.
Жерінің басым бөлігін таулар алып жатқан Тәжікстан сыртқы әлеммен қарым-
қатынастарды дамытуды автомобиль жолдарымен ... ... ... Қарақорұм шоссесі арқылы Қытайға, әрі қарай Пәкстан, Иран, Индияға
шығатын жол ... ... [3, ... ... жолын жаңғырту идеясы уақыт озған сайын өзекті болып бара
жатыр. Оның себептері ... ... ... қатынастар дамуын тежеп
келген екі саяси жүйе арасындағы қырғи-қабақ ... ... ... ... жаңа ... ... әлемдік экономикалық
жүйеге кіру талпынысын және көп бағытты ынтымақтастықты ... ... Азия мен ... арасындағы сауда байланыстарында ШҰАА-ның
алатын орны ... Жаңа ... ... ... ... ... Азия республикалары мен Шыңжаңның сауда байланыстарына
қысқаша тарихи шолу жасалынған.
Орталық Азияның Қытаймен шектесетін үш мемлекеті де өне ... ... ... Шыңжаң Ұйғыр автономиялы ауданымен шектеседі. Қытай
Халық Республикасымен байланыстыратын шекара өткелдері де осы ... ... ішкі ... ... ... ... ең ... осы
Ш¥АА арқылы орнатылады. Шыңжаң мен Орталық Азия аймағы арасындағы шекаралық
сауда және кең көлемдегі арақатынасқа өзінің оң әсерін ... ... ... ... көрші орналасуы, халықтардың ұлттық құрылымы
мен әдет-ғұрпындағы ... ... және ... ... ... экономикалары.
Қытайда табылған 152 пайдалы қазбалар мен минералдық ресурстардың 120-
сы осы аудан аумағында. Көмір қоры бойынша ... елде 1-ші ... ... ... қоры да айтарлықтай (барланған қор - 1,45 млрд. ... ... ... кеніне, марганецке, хромға, мысқа, алюминийге,
қорғасынға, сонымен бірге никель, ... ... ... ... ... ... ... бай.
Шыңжаңның орталықазиялық республикаларымен сауда көлемі өте қомақты.
Орталық Азия ... ... ... ... ... ... 97 пайызын ... ... ... ... ... Азия ... ... 51 пайыз болған. Орталық Азиядан
Шыңжаңға шығатын экспорттық тауарлар мыналар: мұнай, құрыш ... ... ... машиналар мен құрал-жабдықтар. Ал Шыңжаңнан
Орталық Азия елдеріне халық ... ... ... ... ... ... өнімдері және т.б. әкелінеді. Шыңжаң мен
Орталық Азия елдерінің бірлескен ... ... дені ... ... ... ... ауыл ... тұрмыстық
тауарлар өндірісі, былғары, тоқыма және жихаз өндірісі, қоғамдық тамақтану.
Өзара тиімді негізде ... келе ... ... ... әлі де ... толық пайдаланылған жоқ.
Сондықтан Орталық Азия мен ШҰАА арасындағы жан-жақты қарым-қатынас
болашақта сапалы деңгейге кетеріледі деуге толық ... ... ... ... Азия ... ... осы саладағы қатынастарды жүзеге
асыруда жасалған ... ... ... ... арасындағы рухани,
мәдени жақындастық олардың бір-біріне ... ... ... ... ... ... ... зор мүмкіндіктер тудыратыны сөзсіз.
Қырғызтан мәселесіне келетін болсақ, . ... ... да екі ... ... ... мәдени байланыстары қарқынды даму үстінде.
Сондықтан Құрманбек ... ... ... ... ... ... ... деп санаймын. Тәжікстанмен жағдай сәл басқаша.
Өзбекстанмен де. ... ... ... ... ... ... себебі ретінде біздің елдер оған дайын
еместігін алға тартты. Меніңше, бұл ... ... ... ... ... ... Өзбекстанның соңғы жылдарда экономикалық жағынан
қатты қалып қойғанында. 2007 жылдың көрсеткіштеріне сүйенсек, біздің ... (100 млрд АҚШ ... ... ... төрт ... ... екі есе артық. Тәшкендегілердің пайымдауынша, ... ұйым ... ... ... ... ... ... қоюы ғажап
емес. Бекер сескеніс деп санаймын. Өйткені шын мәніндегі интеграция аймақ
елдерінің арасындағы бақталастық пен ... ... тізе ... ... күш-
жігерді ең өзекті деген проблемаларды бірігіп шешу, әлеуетімізді асыру
болып табылады. Бұл – біріншіден. ... жаңа ғана ... АҚШ, ... ірі державалар Орталық Азияға көз тігіп отырғанын ... ... Тағы бір ... тарих беттеріне үңілсек, қай заманда да ықпалды
империялар басқаларға өздерінің үстемдігін орнатуға тырысқан.
Сондай ... ... ... ... де, ... жүргіз» дегенге
келіп саяды. Қаншама ғасыр өтсе де, содан бері адамзат айтарлықтай ... жоқ, ... ... ... ... да. Ал кезінде ... ... ... ... ... ... дәл осындай бөлініп, бір-
бірінен ... ... ... қол ... ... ... ұқсас.
Бірікпесек, бір жағадан бас, бір ... қол ... ... өрге
домаламайтыны анық. Осындай өмір ақиқатын жалғыз Астана мен Бішкек емес,
Тәшкен, Душанбе, Ашхабадтағылар да ... ... ... Азия ... ... ... сауда-экономикалық қызметінің ауқымы
кеңейіп келе жатқан, капиталдың, тауарлардың, көрсетілетін қызметтердің,
жұмыс ... ... мен ... ... ... ... тәжірибесін жинақтаған аймақ ретінде Қазақстан үшін ... ... ... ... және ... ... жақындасу үрдісі,
қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қатысты белсенді түрдегі өзара іс-қимыл ... ... ... ... ... ... мемлекеттері ішкі
дамуды жеделдетуге және әлемдік шаруашылық процестеріне кірігуге өздерінің
қабілетті екенін көрсетті. Олар ... ... ... ... түрде өтті, білім беру ... ... ... ... дамыған мемле-кетке айналып, экономиканы құрылымдық қайта
құруды жүзеге асырды [11, 220].
Егер азиялық жаңғырудың ерекшелігін ... ... ... болсақ,
онда ол индустриалануға келіп тіреледі, оның негізінде экономиканың ауқымды
экспорттық бағдары және шетелдік инвестицияларды мақсатты ... ... ... оның шығыс бөлігіндегі қазіргі жағдай ... ... ... ... ... ... Соңғы жылдары Азия
елдерінің көпшілігінің экономикалық даму қарқыны (ішкі жалпы ... ... ... 5-6 ... деңгейінде, сыртқы сауда - 9-11 пайыз) әлемдік орташа
көрсеткіштерден елеулі түрде асып түсіп отыр. Әлемдік ... 60 ... ... ... ал оның ... ... жеке салмағы 40
пайызды құрайды. Сарапшылық ... ... 2015 жылы ... ... көп ... 12 ... бесеуі Азия мемлекеттері болады.
1997 жылғы азиялық қаржылық дағдарыс Азия-Тынық мұхит аймағы (АТА)
елдерінің нығайып келе ... ... ... ... ... ... ... бірқатар жағдайларда Азияның өсе түсіп отырған рөліне шектеу қойғысы
келетін Батыстың ... ... осы ... ... ... ... болды. Аймақ мемлекеттері экономикалық тұрғыдан
өміршеңдігін едәуір ... және ... ... ... ... ... ... түрде Азия дағдарысының нәтижесінде қазіргі әлемде
мемлекеттердің тұрақтылығына соғыс қаупінен гөрі қаржылық және экономикалық
факторлар ... ... ... ... ... Бұл Азия-Тынық мұхит
аймағындағы мемлекеттердің ұлттық қауіпсіздік стратегиясының құрамдас
бөлігі экономиканы айтарлықтай ... ... ... ... Азия ... экономикалық стратегиясына, олардың
осы заманғы әлемдік шаруашылықтағы рөлі мен орнына қатысты сындарлы ойларға
жетеледі. Халықаралық ... қоры мен ... ... ... бағдарламасына
қатысты Малайзия басшылығы ұстанған теріс пози-цияны еске ... ... ... ... ... ... саяси ойыншылары - Қытайдың,
Жапонияның, Оңтүстік Кореяның, АСЕАН-ның мінез-құлқына да ықпал ... күні ... ... процесі айқын көзге түседі, бұл процесс
Еуропа мен Америка құрылығындағы ұқсас процестерден біршама ... ... ... ... ... ... қорын құру идеясы айтыла бастады.
Аймақтағы әскери-стратегиялық жағдайдың дамуына қатысты Азия-Тынық
мұхит аймағындағы ... күш ... ... ... ... бұл ... ... Еуропадағы сияқты келіссөздер тетігі жоқ. ЕҚЬІҮ
үлгісі бойынша қауіпсіздік жүйесін ... ... ... ... осы ... ... ... тәжірибесіне байланысты. Бұл қауіп-
қатер көздерін жекелеген мемле-кеттердің ... ... ... қоса ... ... ... бірқатар өткір проблемалардың
болуымен, сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... Ли ... ұтқыр сөзі
бойынша: "Азиядағылар бір ... ... ... ... түстер
көреді".Баяндалған факторларды шын мәнінде азиялық мемлекет болып табылатын
Қазақстан өзінің сыртқы саясатында жан-жақты ескереді, оның осы ... ... ... төл ... бар. ... ... ... және салмақты экономикалық әлеуеті бар Қазақстан Азиядан лайықты
орын алуға құқылы.
Сондықтан қазақстандық дипломатияның осы аймақтағы стратегиялық мақсаты
АТА елдерімен ұзақ мерзімді негізде ... ... ... ... ... Азия ... ынтымақтастық, сөз жоқ, Қазақстанның
ұлттық ... ... ... ... оның ... ... ел ішінде экономикалық қайта құруларды жемісті түрде
жүргізуге мүмкіндік ... ... ... ... басшылығының алдында Қытай сияқты
ірі әрі көп жағдайда бірегей мемлекетпен жаңа қарым-қатынастар ... ... ... ... шынында да өзара қарым-қатынастың жаңа
үлгісі ... еді, ... оның ... Кеңестер Одағы мен Қытай
арасындағы тікетірес ұзақ ... ... Бұл ... ... аралы мен
Жалаңашкөл көліндегі ... ... ... екі ... ... ... ... қару қолданылуы мүмкін ауқымды соғыс
алдында болып қайтқанын айтсақ та ... ... ... және ... ... түпкі табысының кепілі елдің
экономикалық жағдайынан туындайтынын орынды айттыңыз. Сәтті ... ... даму ... ... ... экономикалық көрсеткіштері
бойынша әлемдік қоғамдастыққа жағымды әсер ... Бұл ... тек ... ... ... ... ... адамдардың лайықты
өмірін қамтамасыз ететін әлеуметтік бағдарламаларды жүзеге асырудың маңызы
айқын [16, 64].
Әлбетте, ... ... ... ... ... ғана ... ... ұлттық мүдделерді мүлтіксіз
қамтамасыз етуге қолайлы ... ... Ол ... мәні ... ... ... ... қауіпті саяси құралдар арқылы болдырмау.
Бұл тұрғыдан алғанда, Қазақстан Республикасы осы ... ... ... ... ... ... қауіп-қатерді болдырмауға
күш салды. Қазіргідей ең бір жауапты кезеңде бұдан биік міндет туралы айту
қиын.
Әрине, ... адам ... ... ... жер ... ... ... азаймай тұрғаны – өмір шындығы. Халықаралық ... ... ... ... ... ... адамзатты
алаңдатады. Онымен күресте ұлттық күш-жігермен бірге БҰҰ және өзге ... ... ... ... ... ... БҰҰ Жарғысының
мақсаттары мен міндеттемелеріне ... бола ... ... ... ... ірі ... ... үшін тұтастық пен
түзу ниет танытуы тиіс.
Биылғы жылды қорытындылай келе және ... ... ... қызметі туралы тұжырымдай айтқанда, байыпты және сындарлы бағытының
арқасында қазір және таяу болашақта болсын, ... да бір ... ... ... қол ... ... болатын мәселелер елдің
стратегиялық мүдделеріне нұқсан келтірместен, ымыралық негізде келіссөздер
жолымен ... ... ... мен ... түсінікті және, ең
бастысы, халықаралық құқықтың жалпыға бірдей мойындалған нормаларына қайшы
келмейді.
Он алты елдің басшылары бас ... 2002 ... 4 ... ... ... ... оның өміршеңдігі мен қажеттігін көрсетіп берді.
Жиынның қорытындысында қол ... ... ... және ... жою ... ... ... жәрдемдесу декларациясы тәрізді аса маңызды
құжаттар жұмыс істеуде.
Азия құрлығы үшін ... ... ... күн ... ... ... саны мен олардың арасындағы дау-
тартыстарды ескерсек, осы форумның алған бағыты мен даму ... деп ... ... болады.
Қазақстанның Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ... ... ... ... ұсыныс білдіруі халықаралық қауымдастықта айтарлықтай
серпіліс туғызып, саяси орталардағы талқылаулардың тақырыбына ... ... ... ... ... ... алға ... экономикасын дамытуды
орнықты жалғастырарына нық сенімнен туындады. Бірқатар халықаралық ұйымдар
тәрізді ЕҚЫҰ-ның жұмысы да көп ... ... ... ... Ұйымның өз
Жарғысында айтылған бағыттардан жиі ауытқитыны байқалып ... ... ... ... ету ... ... шамшылдықтардан ада
және Ұйымның жұмысына оның өз атына сай жаңа леп әкелуді көздейтін ... ... ... [12, ... жыл ... ... ... соңғы бес жыл ішінде орта
есеппен 10 ... ... ... ... Азия ... ... ... инвестициялардың жиынтық көлемінде Қазақстанның үлесі 80
пайыздан астам. Қазақстанның экономикасына тікелей салынған инвестициялар
70 миллиард АҚШ ... асып ... – деді ... Дәл қазіргі
жаһандануда Қазақстан бүкіл әлем үшін өмірлік маңызы бар рөлді атқарып,
экономикалық ... аса ... және ... елге ... – деді бұрынғы
неміс канцлері. Германия Федеративтік ... ... ... Азия ... ... ... ... үлгергендігін
атап: “Соңғы жылдары Қазақстан мен ... ... ... ... ... елдеріміздің ұстанымы өте жақын. Екіжақты экономикалық қарым-
қатынастар динамикалық даму ырғағынан көрініс тапты. 2007 жылы ... ... 5,6 ... еуроны құрады. Германия мен Қазақстан арасында
600-дей біріккен кәсіпорын ... Біз осы ... ... ... ... ... жасауға тиістіміз
Шетелдік инвесторлар алдында еліміздің Үкімет басшысы жаһандық қаржы
дағдарысына ... ел ... ... ... ... ... атады
Көршілес державалар арасындағы ресми тікетірес М.Горбачевтің 1989 жылғы
мамырдағы Пекинге сапары ... ... Сол ... кезінде Қытай
басшысы Дэн Сяопиннің "Өткенді ұмытайық әрі болашаққа көз салайық" деген
сөзі әлемді шарлап кетті.
КСРО мен ҚХР ... ... ... ... ... де атап өту ... Ол 1985 жылғы қыркүйекте Қытайдың жоғары
басшыларымен ... ... үшін ... ... ... парламенттік
делегацияны басқарды. Бұл ұзақ жылдарға созылған екі жақты ... ... ... және ... ... ... ... қандай да бір байланыс үзілгеннен кейінгі ... ... ... ... ... ... ... және Қазақстанның басшысы ретіндегі
Н.Назарбаевтың тұлғасы Ресеймен ... ... Азия ... емес, Қытайда да кеңінен белгілі болатын. Оның үстіне Н.Назарбаев КСРО-
ның ыдырауынан сәл бұрын 1991 жылғы шілдеде Қазақстан ... ... тағы да ... ... ... сөз жоқ, ... қарым-
қатынастарының одан әрі дамуына оң ... ... ... асып ... жаңа ... ... жол
салады. Нұрсұлтан Назарбаев та Қазақстанның Еуропамен тығыз ... ... ... үлкен стратегиялық мүдделілік бар екендігін
атап көрсетті. Бұл ... ... да және ... ... да, экономикаға
да, әрине, энергетикалық секторға да қатысты. Бұл еуропалықтар пайдалануға
тиісті мүмкіндік, – деп қадап айтты ... ... ... ... таратып айтсақ, Елбасының басшылығымен және Үкіметтің топ-
менеджментімен Қазақстан кез келген деңгейдегі ... ... ... ... Азияның экономикалық кеңістігінде барынша жоғары
тұрақтылық кепілділігімен және ... ... ... ... мысалдармен дәйектеуге болады.
Мұнан да бөлек, бүгінгі әлемдік экономиканың тұрақсыздығы ... ... ... ... ... ... келе жатқандығы –
тікелей инвестицияларды шешуші басқарушы болуға ... және ... бар ... ... ... да мойындайды. Кез келген
мемлекет әлемдік қауымдастықта мойындалып, бедел ... үшін ... ... ... ... ... керектігін қазір көзі
ашық қоғам жақсы біледі. Ертеңі не болары белгісіз елге қазіргідей қаржылық
дағдарыс ... ... ... ... құймайтындығы – басы ашық нәрсе.
Мұндай қаржылық күйзеліске қарсы тұруға қарымы бар ... ... ... ... ... ... саясаты біздің
жүйеміздің пісіп-жетілгендігін айғақтады. Алайда, қаржы дағдарысы бізді
айналып өтті ... әлі ... ... ... ... елімізде
мониторинг жүргізіліп, жағдайға жүйелі сараптама жасалынып, сыртқы келеңсіз
ықпалды еңсеруге дайын.
Осы арада Елбасы Нұрсұлтан ... ... ... ... ... жеке ... ... әлемдік
экономикадағы жағдайға жүйелі сараптама мен мониторинг жүргізудің арқасында
біз алдын ала ... ой ... ... ... ... ... еске ... артықтық етпейді. Мемлекет басшысының бұл
сөзін мына ... ... ... ... ... ... шетелдік
инвестиция тарту бойынша тұрғындардың жан басына шаққанда ТМД елдерінің
көшбасшысы рөлін ... ... ... ТМД ... ... еліміз
инвестициялық кластың халықаралық рейтингінде де бірінші орында тұр. Оған
қоса Бүкіләлемдік Банк ... ... ... ... ... 20
мемлекеттің санатына кіргізді.
Қазір қазақстандық экономикаға әлемнің 60-тан ... ... ... ... ... ... негізгі бөлігі ... ... ... және ... ... ... жатқандығын атап
өтуге болады. Шетелдік инвесторлардың қатысуымен өтіп ... ... ... Екі ... созылатын конференция аяқталғаннан кейін
“Ренессанс Капитал” тобы инвесторлар үшін ... ... ... ... ... Астана қаласында болып,
одан кейін Өзбекстанның Ташкент, Самарқанд, Бұхара қалаларына барады
Бұрынғы Одақ ... ... ... ... ... ... ... барлық дерлік саласында қалыптасқан ... ... ... ... қойғанда, бір кеңістікте бірге өмір сүріп
әбден араласып, тіпті туыс болып кеткен миллиондаған адамдардың ... ... ... ... ... ... ... Алматыда
Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының дүниеге келуі бәрінен бұрын қарапайым
азаматтардың тағдырын ойлағандықтан туған ізгі ... ... ... айтылғанымен, осы кезең ішінде ТМД өз мақсатын толық ... ... ... тиіспіз, және оның болашағына нүкте қоюға асықпаған абзал. Өйткені
қазіргі уақытта ТМД шеңберінде құрылып ... ... ... ... ... ... ... істеуі Достастық Жарғысына қайшы келмейді, қайта
онда көзделген әр салалы, көп ... ... қол ... ... келеді. Оның үстіне ТМД көлемінде кеңесіп, ... ... ... ... ... және ... ... мәселелер жеткілікті. Әрине, қазір сыналып ... ... ... ... айналдырмай, нақты істерді шешетін іргелі ұйым
деңгейіне көтерудің маңызы талас тудырмайды. Бұл орайда мүше ... ... ... ... ... аз емес [23, ... ... жас мемлекетіміздің қауіпсіздігінің сенімді кепілі
ретінде ... ... тату ... ... құру ... ... ... және өзара күдік келтіру Қазақстанның стратегиялық
мүдделеріне қайшы келген ... еді. ... ... ... ... ... кіру және экономикада құрылымдық қайта
құрулар жүргізу сияқты күрделі міндеттерді шешуі қажет болатын.
Дипломатиялық қатынастарымыз орнаған 15 жыл ... ... мен ... ... ... ... ... қамтып келеді. Жоғары
деңгейдегі кездесулер жиілеп, өзара түсіністік дами түсіп, достастығымыз
қарқын алып ... ... ... алсақ, біздің мемлекеттеріміз арасында
ешқандай да шешілмеген ... жоқ. ... – ТМД ... ... ... екінші орынды алып отырған Қытайдың сауда-саттық әріптесі,
ал Қытай – Қазақстанның ... ... ... 2006 жылы екі ел ... ... 8 ... ... асып түсті. Биылғы жылдың жарты
жылдығындағы тауар айналымының көлемі 5.97 млрд ... ... ... ... ... осы ... ... көрсеткішпен салыстырғанда
60.4 пайызға артқан. Гуманитарлық салада да екі мемлекет өте ... ... ... ... ... ... жуық қазақстандық жас білім алады.
Ал үстіміздегі жылдың ... ... ... ... мәдени күндері
ұйымдастырылады деп күтіліп отыр. Бұл қытайлықтарға өз көршісін тани түсуге
септігін тигізеді, сондай-ақ екі ел ... ... ... ... үлес ... ... ... Конфуций институты ашылмақ. Бір сөзбен
айтсақ, Қазақстан мен Қытай арасындағы байланыстар өте сәтті және ... ... жылы ... ... ... ... 10
жыл толады. Таяуда біздің ... ... орай ... ... Оған ... ... Нұрсұлтан Назарбаев пен ҚХР-дің премьер-
министрі Вэнь Цзябао құттықтау ... ... Бұл ... ... ... ... ... қатысты. Мұнай-газ саласындағы
байланыстарды екі елдің басшылары мен үкімет басшылары жоғары бағалап отыр.
Бұл – ... ... ... қарым-қатынас. Бір жағынан, бұл жайт
Қазақстанның энергетикалық артықшылығын экономикалық артықшылыққа ... ... ... бұл ... ... түрде мұнаймен қамтамасыз
етіп отырады. Бұл тұста ... ... ... ... ... ... ... үлес қоса білді, қазақстандықтарды жұмыспен қамтамасыз ... есеп ... ... бір ғана ... ... ... ол
бүгінге дейін 3,18 млрд доллар көлемінде салық төлеп үлгерген, 14,5 ... ... ... ... етіп, әлеуметтік мәселелерге 45 млн доллар
қаржы бөлген.
Бүгінгі таңда екі жақ та қытай-қазақ мұнай құбырының ... ... және ... Каспийдегі Дархан кен орнын игеру мәселесін
белсенді түрде талқылап келеді. Біздің басшымыз Ху ... ... екі жақ ... мен ... ... емес салаларындағы қарым-
қатынасы жөніндегі» бағдарламаға қол ... Бұл ... ... ... ... ... пен инфрақұрылымдарды дамыту салаларындағы
байланыстарды кеңейте түсу жоспарланып келеді. Біз екі ел ... өте ... де ... ... ... қуаныштымыз, әрі
болашақта да Қытай мен Қазақстан арасындағы байланыстар ... ... ... ... үміттеміз. Жалпықытайлық халық жиналысының құрамында 5
қазақ өкілі бар [25, ... ... ... ... оның тарапынан екі елдің арасындағы
өзара қарым-қатынастардың барлық аспектілері бойынша Қазақстанмен кең
ауқымды ... ... ... ... ... ... ... сияқты ескіше ойлау стереотипінен таза, жаңа геосаяси өмір
болмысын ... ... ... ... ... ... болғандығы
Пекинге де ұнайтын. Оның үстіне Қытай Орталық ... ... ... буын ретінде және экстремизм мен діни жікшілдіктің таралу
жолындағы қамал ретінде Қазақстанның геостратегиялық жағдайын есепке ... ... ... ... қорытындысы назар аударарлық: "Қазақ-
станда пантюркизм мен фундаментализмге ... ... олар ... ... ... өрісіне қатаң түрде шектеу қояды" [24, 4].
Іс жүзінде Қазақстанға көңіл бөлу саяси қатынаспен шектелмейді. Пекинде
жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... тиісті түрде бағалап отыр. 1978 жылы
реформалар ... ... ... ... 15 жыл ішінде жалпы ұлттық өнімді төрт
есе ... ... ... 1 ... ... астам). Осы кезең ішінде
200 миллионға жуық Қытайлықтар кедейшілік тұрмысты еңсеріп, ... ... ... ... ... өзінде ел экономикасы ... ... ... ... 20 жыл ... ... ... американдық долларға қарым-қатынасы өзгеріссіз ... да ... ... Бұл ... да назар аударуға тұрарлық жағдай, ... ... ... ... ... ... елеулі түрде құнсызданды.
Әлемдік экономикалық ... ... ... зор ... салуға
болатын, рыногы ұлан-ғайыр мемлекет ретінде қаралады.
Қытайда іс жүзінде әлемнің барлық ірі ... ... ... ... ... ... ... шығарылады. ҚХР түрлі-түсті
теледидардың өндірісі жөнінен әлемде бірінші ... ... 17 ... қытайлықтар Интернеттің қызметін тұрақты түрде пайдаланады. Көптеген
көрсеткіштер бойынша ... ... ... ие ... ... ... озды. Жыл сайын ҚХР экономикасына 40 миллиард долларға дейін ... ... Және де 2000 жылы ... сыртқы сауда айналымы 474
млрд. долларды құрады. Сәтті реформалардың нәтижесінде орнықты даму ... ... ... ... ... ... қоғамдастыққа
жағымды әсер қалдыруда. Бұл арада тек қана макроэкономикалық табыстарға
қанағат етілмейді, ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырудың ... ... ... ... ... табыстарға қол жеткізгенде ғана
халықаралық ауқымдағы ұлттық мүдделерді мүлтіксіз қамтамасыз етуге қолайлы
мүмкіндіктері туады. Ол ... мәні – ... ... ықтимал сыртқы
қауіпті саяси құралдар арқылы болдырмау [24, 7].
Бұл тұрғыдан алғанда, Қазақстан Республикасы осы кезеңдерде ... ... ... ... ... қауіп-қатерді болдырмауға
күш салды. Қазіргідей ең бір жауапты кезеңде бұдан биік міндет туралы айту
қиын. Әрине, ... адам ... ... ... жер бетінде қайшылықтар мен
қақтығыстардың азаймай тұрғаны – өмір шындығы. Халықаралық ... ... ... ... ... ... адамзатты
алаңдатады. Онымен күресте ұлттық күш-жігермен бірге БҰҰ және өзге ... ... ... ... ... ... БҰҰ Жарғысының
мақсаттары мен міндеттемелеріне сенімді бола отырып, ... ... ... ірі ... ... үшін ... пен
түзу ниет танытуы тиіс.
1992 жылы қаңтарда дипломатиялық қарым-қатынас орнатып, Қазақстан мен
Қытай екі жақты ... ... ... құру ... ... іс-қимылға кірісті.
1992 жылғы ақпанда Премьер-Министр С. Терещенко ҚХР-ға ресми сапармен
келді. Келіссөздер нәтижесі бойынша ... ... ... ... ... ішінен төмендегілерді бөліп көрсетуге болады:
-Сауда-экономикалық және ғылыми-техникалық ... ... ... құру туралы келісім.
-Қызмет бабындағы істер ... ... ... барлық түрдегі
паспорттардың иегерлері үшін визасыз режимді көздейтін азаматтардың өзара
сапарлары ... ... ... ... ... визасыз режимі
дипломаттық және қызметтік паспорттардың иегерлері үшін ғана сақталды).
-Мемлекеттік шекара арқылы ... ... ашу ... ... ... - ... (ҚХР), "Достық" (Қазақстан) - "Алашанькоу"
(ҚХР), "Бахты" (Қазақстан) - "Покиту" (ҚХР) ... ... ... берілді).
1992 жылы сыртқы істер министрлері өзара сапарлар алмасты. Тиісті
келіссөздердің қорытындысы ретінде Инвестицияларды ... және ... ... ... ... қол ... (1994 ... 18 тамызда
бекітілгеннен кейін күшіне енді). Тараптар өзара инвестициялардың ... ... және ... ... ... тәртібі туралы
уағдаласты.
Жоғары саяси деңгейдегі алғашқы байланыстар, сөз жоқ, ... ... ... ... берді. Өзара қоян-қолтық араласу,
ынтымақтастықтың перспективалық салаларын іздестіру процесі басталды.
Шекаралық аудандар белсенді ... ... оның ... ... ... ... ... өте үлкен құқықтар берілді. Делегациялармен
алмасу да қарқынды түрде дами бастады. Қазақстан 1990 ... ... ... ... Азиялық әріптесіне айналды. Бірақ Тараптар жоғары
деңгейдегі диалогты жалғастыруға мұқтаж екенін түсінді. 1993 ... ... ... ... ... ... болды. Сол сапардың
барысында Н.Назарбаев және Цзян Цзэмин екі мемлекеттің өзара қатынастарының
принциптерін ... ... ... ... - Қазақстан Республикасы мен
Қытай Халық Республикасы ... ... ... ... ... ... қол қойды [13, 420].
Тараптар барлық даулы мәселелер бейбіт жолдармен шешілетінін, екінші
тараптың қауіпсіздігіне қатер төндіруі мүмкін күш қолданудан ... ... бір ... болсын күш қолдану қаупінен тартынатынын, қандай да бір іс-
қимыл қолданбайтынын қуаттады. Тараптардың әрқайсысы екінші ... ... ... да бір ... ... ... екінші тараптың
мемлекеттік егемендігі мен ұлттық қауіпсіздік мүдделеріне нүқсан келтіретін
қандай да бір үшінші ... шарт ... ... ... бас ... ... ... мен Қытайдың ... ... ... мән ... атап ... ... ... кеңес-қытай келіссөздерінде қол жеткізілген
уағдаластықтарды қуаттаудың принципті ... ... ... ... ... премьері Ли Пэн Қытай мен Орталық Азия
арасындағы экономикалық ынтымақтастықты дамытуға қатысты тұжырымдамасын
ұсынды. Олар:
1.Теңдік пен ... ... ... ... ... ... ... кызмет атқару.
2.Ынтымақтастық түрлерін көбейту.
3.Бүгінгі шындық тұрғысынан қарағанда, ... ... ... пен ... ... жақсарту, жана «Жібек Жолын»
жаңғырту.
5.Қытайдың Орталық Азия елдеріне көрсеткен кішкентай ... ... бір ... ... ... ... ... ортақ дамуға жағдай жасау.
Тараптардың экономикалық байланыстары дамуының деңгейін бірлескен
кәсіпорындар жұмысы белгілі дәрежеде көрсетеді. Статистикалық ... 1993 ... ... Қытай мен Орталық Азияның бес мемлекетінің
бірлескен кәсіпорындар саны 95 болған болса, ... 1994 жылы 4 ... 453-ке ... ... ... ... қазақстан-қытай бірлескен
кәсіпорындарының саны 57-ден 313-ке жеткен ... ... ... 65-ке ... ... ал ... кәсіпорындары 18-
ден 75-ке дейін өскен. Бірлескен кәсіпорындар қызмет ... ... ... ... ... бағытына қарай бұрып, сапалы түрде ... ... 670 ... ... ... астам қытайлық
компаниялар өкілдіктері тіркелген. ... ... ... ... аса ... жұмыс істейді. Өзбекстанда ... ... ... 101 ... бар. Оның ... ... ... 23 таза қытайлық компания бар. Олар негізінен көтерме
және белшек ... ... және ауыл ... ... өндірумен
және маркетинг қызметін көрсетумен айналысады.
Сонымен, Қытай мен Орталық Азия ... ... ... бірлескен кәсіпорындардың орны ерекше. Әйтсе де ... ... ... қызметі өлі де болса, негізінен сауда-саттықпен
айналысатын мекемелер болып табылады. Өндіріспен ... ... ... алғашқы жылдарынан бастап Өзбекстан басқа
орталықазиялық републикаларға ... ... ... өндіріске
салған болатын. Егер Қазақстанда барлық бірлескен кәсіпорындардың 1,3 % -ын
ғана өндіріске бағытталған кәсіпорындар құраса, ... ... ... 5 %-дан сәл ... ал ... ... ... өзбек-қытай бірлескен кәсіпорындардың 60 %-ын қүрайды.
Қытай мен Қазақстан арасындағы байланыстар жан-жақты дамып ... ... ... да ... ... жыл ... сайын екі арадағы тауар
айналымы да артып барады. 1992 жылы Қытай мен ... ... ... ... 369 млн долларды құраса, 2006 жылы бұл көрсеткіш 8 млрд
долларға дейін өскен. ... ... ... ... кезегі іске
қосылды, енді оның екінші кезегін іске қосу ... ... ... байланыстың халықаралық орталығы болып отырған «Қорғас» шекаралық
базары салыну үстінде. Бұл орталық екі елдің шекаралық байланысының ... ... 2005 жылы ... ... ... құжатқа қол қойып,
екі ел арасындағы стратегиялық әріптестіктің ... ... ... ... ... жаңа ... мемлекетаралық қарым-қатынастардың даму
бағыттары айқындалды. Бұл біздің мемлекеттеріміздің даму ... ... дер ... Оның ... Қытай Орталық Азия елдерінің бәрімен де жақсы
қарым-қатынас орнатуға дайын болып отыр [1, ... ... ... ... ... тараптардың әлі де
іске қосылмай келе жатқан мүмкіндіктерін пайдаланып, жоғары технологиялар
тарту арқылы қомақты тауарлар өндірісін ... ... ... ... деп сенеміз.
Қытай мен Орталық Азия арасындағы экономикалық байланыстардың тереңдей
түсуіне ... ... ... өз септігін
тигізді.Баршаға белгілі, Орталық Азия ... ... мен газ ... ... ... алпауыт мемлекеттерінің осы өңірге деген қызығушылығының
басты ... ... ... да осы ... ... ... орынға
ие. Оның қарыштап дамып отырған экономикасының мұнай мен газ ... ... ... артуда. Сондықтан аталмыш саладағы ынтымақтастық
өзара экономикалық ынтымақтастықтың құрамдас бөлігі болып отыр.
Қытайдың мұнайға деген сұранысы жылдан жылға ... 1993 жылы ... ... ... ... үкіметі ел ішінде мүнай өндірісі
көлемін ұлғайтуға жөне осы саладағы шет ... ... ... ... ... ... ... Ең алғашқы басым бағыттар
ретінде жақын көршілер - Ресей мен Қазақстан қарастырылуда.
1997 жылдың кыркүйек ... ... мен ... ... мұнай және
газ саласындағы ынтымақтастық туралы үкіметаралық келісімге және ... ... ... салу ... ... қол қойылуы сауда-экономикалық
байланыстар деңгейін біршама жоғары дәрежеге көтерді.
Мәселе саяси ғана ... ... ... тағы ... ... алға жылжымағанында болып отыр. Ортақ кедендік кеңістік
құрмақ болдық, нақты нәтиже әлі ... ... ... ортақ экономикалық
кеңістікті қалыптастырамыз дедік, одан да әзірше еш нәрсе ... ... ... ... ... ... дедік, ол да сөз жүзінде қалды.
Осындай сәтсіздіктерді тізбелей ... де ... ... ... ... ... қабылданды, түрлі
комиссиялар, комитеттер мен ұйымдар құрылды, алайда олардың басым көпшілігі
не жұмыс істемейді немесе ... ... ... Негізгі себеп, ТМД-ға
мүше елдердегі саяси ... ... ... шын мәніндегі
ұмтылыс танытпауында. Тіпті Достастық құрылған 1991 жылмен салыстырғанда
оған енген ... ... ... бүгінде көбейе түскеніне куә
болып отырмыз. Өздеріңіз алып қараңыздаршы, оты әлі сөніп үлгермеген ... ... ... ... ... Украина мен Ресей ортасындағы
кикілжіңдер, өзара айыптаулар, Әзірбайжан мен ... ... ... үшін
дауласуы, Молдовадағы дағдарыс. ТМД-ның өзіне келсек, мүше мемлекеттердің
тарапынан оған деген ынта жыл ... ... ... ... Түрікменстан
бұл ұйымда формалды түрде ғана мүшелігін сақтап отыр, жақында Достастықтан
біржолата шығатыны жайында Грузия да мәлімдеді. Қысқасын ... ... ... ... ... құрылысының маңыздылығы оның республиканың
батыстан шығысқа созылған бүкіл аумағын ... ... ... өзі
жалпыұлттық транспорт инфрақұрылымын елеулі түрде жақсартуға ... ... ... ... ... 1997 ... маусым айында
өткізілген тендер бойынша 4 ... ... ... ... 60 % -дық ... ие ... ... бұл компанияның иелігіне бірқатар кеніштер, оның ішінде
қоры жағынан Теңізден кейін екінші орындағы Маңғышлақ түбегіндегі Өзен ... 2003 ... ... айының аяғында Қытай Ұлттық мұнай компаниясы тағы
СНПС-АктөбеМұнайГаз-дың 25,12 % -дык ... ... 150 млн. ... ... 2003 жылы ... ... 5 млн. тонна мұнай жіберген. Әр-
түрлы себептерге байланысты мұнай құбырының құрылысы біраз уақытқа ... ... де ... ... құбырының соңғы үшінші тармағы болып
табылатын ... ... 2005 жылы ... ... ... құбыры Қарағанды, Шығыс Қазақстан және Алматы облыстарының
аумағы арқылы Ағадыр, Ақшатау, Ақтоғай, Үшарал ... ... ... 5-6 жыл ... ... ... 10 млн. тонна «қара ... ... ... екінші кезеңде құбырдың қуаттылығы 20 млн. тоннаға
жетеді деп болжануда [2, 76].
Көмірсутек қоры ... ... ... қатарлы орындардың бірін
иеленетін Түркменстанға бүгінгі таңда әлемнің іскерлік топтары қызығушылық
танытуда. Түркменстанның энергия ресурстарын ... ... ... ... ... ол ... мәселесі, яғни энергия
ресурстарын тасымалдау болып отыр. Осы мәселеге катысты ... ... ... газ ... салу сияқты ірі жобаны талқылауға кірісті.
Түркменстан мен ... ... ... ... ... ... ... мұнай-химия корпорациясының
өзіндік орны бар. Өйткені, бұл компания 1997 жылдан бастап Түркменстанның
батысындағы мұнай ... ... ... саладағы ынтымақтастықты Қытай Өзбекстанмен де
дамытуды көздеп отыр.
Қытайдың ... ... ... ... ... ... мәселесінің орны ерекше. Дәлірек айтсақ, ... ... мен ... арасындағы негізгі пікір-талас құралы болып
отыр. Меселенің ... ... ... алып, Қазақстан аумағы арқылы
өтетін Іле және Ертіс өзендерінің екі ... де ... ... ... рөлімен айқындалады.
Жалпы, Қытайдың экономикалық дамуы оның әр бөлігінде әркелкі. Мысалы
Қытайдың оңтүстік-шығыс аймағының даму деңгейі, халқының ... ... ал ... ... ... деңгейін Қытайдың батысынан байқауға
болады. Бірақ соңғы кездері Қытайдың солтүстік-батыс ... атап ... ... ... ... ... даму жылдам қарқын ала
бастаған. Әсіресе, өндірісті дамытуға үлкен ... ... ... ... ... ... ... алшақтықты жою мақсатында батыс аймақтың
экономикалық дамуы негізгі мәселелердің бірі ... ... Ал ... ... ... үшін ... ... қажет екенін
айтпаса да түсінікті.
1998 жылдың аяғында Қазақстан ... ... ... ... ... ғана ... Үрімшіге жақын орналасқан Қарамай мұнай кәсібін
өнеркәсіптік сумен қамтамасыз етуге арналған ені 20 ... су ... ... ... болды. Аталмыш Ертіс-Қарамай су каналының салуының
басталғаны жөнінде Қытай жағы ... ... тек 1999 жылы 5-11 ... Қазақстан мен Қытай арасында Ертіс пен Іле өзендерін пайдалану
туралы кеңестерінің бірінші раунды барысында хабарлаған болатын, және ... ... 2020 ... ... 1 млрд. текше метр ... ... ... ... 13%-ын ... ... Бірақ қазақстандық
экологтардың мәлімдемесі бойынша 5-6%-ның алынуының өзі экологиялық қауіп
тудырады. Зайсан өзеніне де келетін залалы аз емес ... ... екі ел ... ... ... әрдайым
талқыланып отырғанымен, Қытай жағы суға ... ... ... ... Тек 1999 ... 31 ... ... Президенті Н.
Назарбаевтың ҚХР Төрағасы Цзян Цзэминге Жолдауы сол жылдың мамыр айында су
мәселесіне байланысты келіссөздердің жандануына ... ... ... жолдаған хатында Н. Назарбаев трансшекаралық су ағысының жағдайы
қоршаған ортаның тұрақтылығы мен екі ... ... ... факторы болып табылатынын айта келіп, Қазақстан мен Қытайдың тиісті
министрліктері мен ведомстволарына сол жылдың сәуірінде су ... ... ... ... ... мен ... мәселелері
жөніндегі келіссөздерді бастауды тапсыруды ... Бұл ... ... ... ... ... мен қорғау
жөніндегі келісімге қол қою бола ... ... ... ... ... отырып, қазақстан-қытай қатынастарында дәстүрге айналған
достық пен өзара тиімділік рухында осы ... ... ... ... ... ... алады деп сенім білдірді. Сейтіп, нәтижесінде аталмыш
мәселеге байланысты келіссөздер жүргізуге келісім алды.
2001 жылдың ... ... ҚХР ... ... Чжу Жунцзи
Қазақстанға ресми сапары барысында трансшекаралық өзендерді қорғау және
пайдалану саласындағы ынтымақтастық ... ... қол ... ... ... жоқ ... егер ... тарапы Ертістен 12 млрд текше метр
су ағады деп есептесе, Қазақстан жағы 9 млрд. ... метр ... ... ... 12-нің 1,5-ын пайдаланып, оның ешқандай зияны жоқ десе,
біздікілер 9-дың 1,5-ын ... ... ... ... ... ... зор болатынын айтады. Бұл келісім екі ел
арасындағы трансшекаралық ... ... ... ... деп ... Қазір аймақтағы көршілері сияқты Қазақстан қатарынан үш әскери-
саяси сипаттағы ұйымға мүше болып табылады.
Алғашқы екеуі – өзіңіз ... ... ... мен НАТО-ның «Бейбітшілік
үшін серіктестік бағдарламасы» болса, соңғысы – ТМД шеңберіндегі Ұжымдық
қауіпсіздік шарты. Сырт ... ... ... ... ұйымдардың бір-
бірімен онша үйлесе бермейтінін байқау қиындық ... ... ... ... аумағы, оның ішінде Орталық Азия төңірегінде ... ... ... ... Кімдер жайында айтып отырғаным түсінікті
болар. Олар – ... ... ... ... және ... ... ... ұйымдардың әрқайсына осы күштер тиісінше тәртіппен жетекшілік етуі
көп нәрсені аңғартса керек.
Біздің ел егемендігін ... бері ... ... саясат
ұстанып келеді. Расын айту керек, әл-ауқаты орташа мемлекет бола ... ... ... болар еді. Жақын көршілеріміз Мәскеу және Пекин
ынтымақтастықты өрбіте отырып, Америкамен, Еуропа Одағымен де ... ... ... ... бұл ... ... ... келеді.
Алайда ертеңгі күні қалай болмақ? Шындығында да ... ... ... Шанхай ұйымын НАТО-ның Азия ... ... ... ал ... ... ... ... блок деп есептейді. Әсіресе,
осындай бағалаулар 2005 жылы Астанада ... ШЫҰ ... ... ... Осы тұста Астананың Вашингтонмен, иә болмаса Еуроодақтың ... ... ... ... оның ... ұйымы бойынша
әріптестерінің көңілінен шықпайтыны анық. Бірақ одан сескенудің де қажеті
жоқ. Дербес, ... ... және ... ... ... да болса
қадамымызды ең алдымен ... ... ... ... Ал енді ... ... қайта оралар болсақ, оның
мүшелері арасында толық бірауыздылық бар екен деген пікір ... Тек ... ... ... ... ... Ираққа қарсы ... ... ... ... және ... ... соғыстың алдын алуға
тырысты, Қытай АҚШ бастаған коалицияның шабуылын сөз ... ... ... ел, ... және ... бейтарап тұғырды ұстанса,
өзбектер Ирақтың бомбалануын толығымен қолдап ... ШЫҰ ... ... ... ... оңайлыққа түспейді. ШЫҰ шеңберінің
кеңеюі – ... ... келе ... ... ... ... Иран,
Пәкстан, Түркия, Ауғанстан шындығында да осы ұйымға кіруге ... ... ... ... ... ... тәртіптердің орнықпағанын
сылтау етіп ШЫҰ мүшелері бұл ... ... ... Шын ... ... ... Иран ... Вашингтон мен Тегеран арасындағы тай-
талас 1979 жылдан бері бастау алып, әлі ... ... ... келе ... аян. ... соңғы жылдарда олардың қарсыластығы ерекше үдеп
барады. Бұл тұрғыда Иранның ... ... енуі ... ... ... ... анық.
Иә, Шанхай ұйымында Вашингтонның қабағына қарайлай бермейтін елдер
бар, ... ... ... ... ... кейін, мүмкін Ресей.
Бірақ ШЫҰ көпжақты құрылым ғой, сол ... ... ... не ... басқа мүше-елдердің келісімінсіз шешілмейтіні де хақ. Ал енді ... ... ... ... ... ұсыныстары жауапсыз
қалатыны да түсінікті шығар.
ТМД елдері ... ... ... ... ... “Мәдени мұра”
секциясының жұмысына, ... ... және ... ... ... Жиын ... мәдениет орталығында ұйымдастырылып, оған осы
орталықтың директоры Мырзатай Жолдасбеков пен ... ... ... ... ... тең ... жасады.
Бүгінгі таңда мәдениет саласында шешімі табылмаған мәселелер аз емес.
Мәскеуде өткен бірінші форумда ТМД азаматтарының ... ... ... еркін қол жеткізудегі құқын қорғау мәселесі күн тәртібіне
қойылған ... ... ... және ... ... ... бірлесіп
пайдалануға жағдай жасау, мәдени мұраны заңсыз иеленуден қорғау және
мұрағат, ... ... ... ... ... ... ... мен
қайта даярлауды жетілдіру жолдары да қаралып, зиялы қауым өкілдері оларды
шешудің бірыңғай тәсілдерін ұсынып еді. Аз ... ... ... ... ... бастысы, бастаманың көтерілуі, соған сәйкес қаржы ... ... ... ... ... ТМД зиялы қауым өкілдері ... ... ... сеніммен жеткізе білді. Мәселен, Санкт-
Петербургтегі Третьяков галереясының директоры Екатерина Селезнова ... ... ТМД ... көтере айтып, жиналғандарды жас буынның
мінез-құлқындағы олқы тұстарға ... ... Оның ... ... ... ... тамашалайды. Ал мектеп бітірген соң ... ... ... ... әрі ... ... әсерді
жеткілікті санап, ғимаратқа бас сұқпайды екен. “Эстетиканы тәрбиелеу ... ... рас. ... жастар да, орта буын мен аға буын
адамдары да ... ... ... ... емес пе? Осы ... ... азаматтарда биік талғам қалыптастырмауы мүмкін ... ... ... ... кеңестік империяның ыдырауы түрткі
болғаны мәлім. 1960-1970 жылдарда Мәскеу мен ... ... ... ... еді. ... қаруы бар қос алып күш, тіпті шекаралық ... ... ... атап ... Даман аралында және Жалаңашкөл
маңында.
Сондықтан 1991 жылы КСРО-ның күйреуінен кейін, ТМД мен ... ... ... ... күш, ... түрлі бекіністер қалып
қойды. Аталмыш мақсатпен 1996 жылғы сәуірде Қытай және онымен ... ... ... ... ... және ... ... жиналды, маңызды келісімдерге қол жеткізді. Алайда алғашында
«Шанхай бестігі» деп аталған осы ... ... ... ... ... жоқ. Жыл ... саммиттер мен кездесулер барысында өзекті
басқа да тақырыптар талқыға салынды, олардың ... ... ... ... ... ... ланкестікке, діни экстремизмге,
сепаратизмге қарсы күрес, сауда-экономикалық, инвестициялық ықпалдастық,
мәдени ... ... ... ... келе, 2001 жылы Өзбекстан
осы ұйымға кіргеннен соң, «бестік» жаңаша Шанхай ынтымақтастық ... ... ие ... енді ... және ... ... тілге тиек етсек,
олардың бір-бірімен ... ... біте ... ... ... ... Сайып келгенде, қазіргі жаһандану кезеңінде қандай да бір
саясаттың артынан ... ... ... ... емес пе? ... өзі байырғы замандардан бері жер ... ... ... экономикалық алғышарттар үшін күреспен анықталып отырған.
Қазір де ШЫҰ кеңістігінде шешімін күткен саяси, ... ... ... ... ... ... олардың бейбіт, өркениетті шешілуін қамтамасыз
етуде, екіншіден, өзіміздің, яғни ... ... ... сай
барынша оңтайландыруда жатыр. Айталық, Қытаймен сауда айналымында ұйымның
басқа елдері шикізат өндіруші ... ... ... ал ... ... ... ... бұл үрдіс біздің экономикамыздың ... ... кері әсер ... Немесе Орталық Азия аймағындағы ең өзекті
түйткілдердің бірі саналатын су-энергетикалық мәселелер. Оның ... ... ... ... ... ауыл ... жыл сайын
миллиардтаған шығынға батуда.
Қытайдан бастау алатын Қара ... пен Іле ... ... тарылуда,
ол – бөлек әңгіме. Осындай тақырыптарды ШЫҰ ... неге ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдары (БАҚ) Қытайдың ... келе ... ... ... ... жүргізіп көп айта бастады.
Бұл дегеніміз ... бойы ... келе ... ... ... ... оянуы деп баға берсек сірә қателеспеген ... ... ... ... өзі: «Бұл алып ... ... ... Ол оянса, ғаламды
шайқалтып жіберуі ықтимал» деп босқа ... ... енді ... ... алып күштің ояна бастауынан әлемдік
супердержава ... ... өзі ... ... ... ... бастады.
Ал Қытайға көрші елдердің тіпті дегбірі ... ... ... ... жан ... ... экономикалық дамуы көрші елдердің
экономикасының тығырыққа тірелуіне алып келіп отыр.
Қытайдың ... ... ... ... ... ... аса ... де болар. Бiрақ, бұл халыққа кемеңгерлерi Конфуцийдiң
«жылына бiр ... ... та ... жетуге болатынын» айтып кеткенiн
ескерсек, көршiлерiмiздiң қазiр әлемнiң әр бұрышында «china town» немесе
қытай ... ... ... дүниежүзi мемлекеттерi iшiндегi «өз
мемлекеттерiн» бiртiндеп ... ... көз ... ... ... ... сараптап отырған Қытай ... ... алып ... ... ... ... да ... Қытай
қоғамдық академиясының профессоры Гу Гуан Фу: «Қазақстанға жылына үш төрт
рет барамын. Қытайдың орталығында және ... ... ... ... Азияны зерттейтiн бiлiктi институттар бар. Бiр ... ... ... өте тиiмдi. Сiздер байланысқа тез
келесiздер. Ал Ресейде болса олай ... Екi ... ... ... ... - деп ... жарылуында үлкен мән жатыр.Алайда, Қытайдың
болашақ гегемониясының қазiрдiң ... ... ... ... ... келгенде қытай саясаттанушылары пікірлерінен алыстан орағытып, ол
жайында ойлауға мұршаңызды ... етіп ... өзге ... мемлекеттерге қауiп төндiретiндей теориясын
негiзiнен жоққа шығаруға болмайды. Тiптi, Қытайға ... өзге ... де сол ... бар. Бұл заңды да. Өйткенi тарихтан да белгiлi,
мемлекеттiң қуаты ... ... оның ... да ... ғой. Ал енді осы ... асты елінің көршісі Қазақстанның жағдайы қандай ... ... ... ... Көтеріп отырған мәселеміздің арқауы да осы сұрақ
төңірегінде ... ... ... ... ... ... ... келгені туралы айтып келсе, енді оған ... ... ... ... Қытайдың Қазақстанға байланысты саясаты
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін ... ала ... ... ... ... үшін «бос ... саналатын жерден өз үлесін алып қалу болды
[6, 55].
Бұл үшін Қытайдың көптеген себептері бар: 1) ... ... ... пен ... ... ... күрт ... жіберді;
2) мамандардың болжамдарына қарағанда Қытайдың территориясы 2 млрд. адамның
ғана өмір сүруін қамтамасыз ете ... ... Ал 2015 жылы ... ... 2
млрд.-тан асады деп күтілуде. Сонымен бірге бұған «бір жанұяға – бір ... ... ... жоқ 2-3 баласы бар ауыл қытайларын қоссаңыз ... да асып ... ... ... қауіптің ішінен, әсіресе, Қытайдағы ерлер мен ... ... өзі ... отыратын сандық тепе-теңдіктің бұзылу
процесіне жұрт назарын баса аударғым келеді.Әулеттің ... ... ... ... берік қытайлар бір баланың ұл бала ... ... ... Нәтижесінде, ұл бала көбейіп, қыз бала азайып
барады. Зәрулік туылған жерде адамдар тәсілқой, ... ... ... ... ... біткен кездің өзінде-ақ оның ұл-қызын айырып
беретін аппараттар ... ... ... «Бір ... – бір бала» саясатын
жүргізе бастағалы 25 жылдай уақыт болды.
Байыптап қарағанда, бұл ... ... пен әйел ... ... ауытқу
қазірдің өзінде білініп тұр. Енді қазір сол кездегі реформа перзенттері
жұптаса ... ... ... ... «Тесік моншақ жерде қалмас» деген
мақалдың нағыз күшіне енетін кезі келіп тұр. Әйел затының бағасы қазірдің
өзінде ... ұшып ... ... ... ... өзінше бір жік, керек
десеңіз, тап болып ... Ел ... ... ... ... мен ұйымдардың құрылуына кең мүмкіндік туылса, әлгі
саудыраған бойдақтар өз бағдарламалары мен ... ... ... мен
партияларға бірігуі де мүмкін.
Сонда олардың қажеті Қытайдың өзінен өтеліп ... ... Олай ... жүзіндегі әйелдерді әділеттілікпен қайта бөлу» талабын қоюшылар шыға
бастаса не болмақ? Не десек те жағдай осы ... ... келе ... ... ... ... дөп ... келе жатқан секілді. Яғни,
АҚШ-тың қысымымен енгізген «Бір отбасы – бір ... ... өз ... ... ер ... санын көбейтіп теңсіздік орнын дүние
әйелдерімен толықтырып дүниені қытайландыру саясаты ... ... ... ... ... ... ... отырғаны шындық.
Бір ғана мысал, Қазақстандық қыздарымызға үйленіп жатқан қытайлық
азаматтардың көбейе түсуі. Бұл әлі ... ғана ... ... ... болар. Сондықтан осы мәселелерді ескере отырып үкіметіміз алдын-алу
шараларын қарастырса деген ұсынысымыз ... ... ... ... ... еселеп көбеюіне жол ашуда. Қытай үкіметі
санағына сүйенсек, жақын арада жалпы саны 150 млн адам ... ... ... Ал ресми емес деректер бойынша айтылып жүрген жұмыссыздар
армиясы 250 миллион. Ресми деректің өзі ... алып ... ... ... Бұл дегеніміз Қазақстан сияқты халық саны аз мемлекеттер үшін ... [26, ... ... ... зор ... ... Қытайда орналастыруға тіптен
мүмкін емес. Демек сырттан жұмыс қолын іздеп, ... ... ... ... ... ... болашағын, халық саны аз
мемлекеттерден ... ... ... жүрген батыс елдеріндегі
ғалымдардың пайымдауларына қарағанда, елдің жалпы ... ... ... ... қамтамасыз етуге ғана жетіп, одан кейін өз мүмкіндігін
сарқа беретін көрінеді.Қытайдың аяқ ... ... ... ... ... «Қытай енді бар мүмкіндігін сарқып бітті, зорығатын ... ... ... олардың болжамдарының түкке аспай қалғанына тарих ... ... ... ... ... ... ұстап тұру оңайға
түспейтінін реформа сәулетшілеріне де жақсы мәлім еді.
Сондықтан ... оның ... ... ... ... ... жасап отырды. Бірақ соның өзінде бұл керсеткіш 9 ... ... ... даму ... 10 ... деңгейден төмендеп
кеткенімен, осы көрсеткіш жағынан ол ... ... ең ірі ... ... озық ... Мысалы, 2000 жылы ол Жалпы Ішкі Өнім көлемі
керсеткішін 1 триллион ... ... ... 7 ... ... қосылды. Содан кейін-ақ күрт естерін жинаған Батыс экономистері
оның жуық ... ЖІӨ ... ... ... 6 триллионер мемлекеттің
үшеуіне еркін қуып жетуі ... деп ... ... сол болжам шындыққа айналғанда, оған ешкім де таң ... 2002 ... ... бойынша, ол 1,26 трлн. деңгейіне жетіп,
Италияны (1,25 трлн.) басып озды. 2005 жылы ... ... ... басынан кешіріп отырған Ұлыбританияны (1,45 трлн.) өзінің артында
қалдырды. Енді елдегі ... көп ... ... ... Францияны (1,5
трлн.) өкшелеп қалды. Таяу жылдары ол да аспан асты ... ... ... мүмкін. Тек АҚШ (10 трлн.) пен Жапонияның (3,8-4,0 трлн.) деңгейі ғана
Қытай үшін ... ... Сол ... ... (1,9-2,0 трлн.) да ауылы
алыстау болып тұр. Дегенмен, қазіргідей өсіммен ол да анау ... ... Не ... де жеті рет ... бір рет пішетін Қытай оны еркін қуып
жетіп, басып озатын уақыт алыс емес.
Қытай мен ... Азия ... ... ... ... Қытай мен Орталық Азия республикалары ... ... ... ... да ... орынға ие.Өйткені, халықтар
арасындағы рухани, ... ... ... ... ... сенімін
арттырып, бірін бірі танып білуге орасан мүмкіндіктер тудыратын рас [8,
15].
Қазақстан мен Қытайдың мәдени-ғылыми ... ... ... ... ... ол 1992 ... ... айының 10-шы жұлдызында қол
қойылған мәдени ынтымақтастық туралы келісім болып табылады. 1995жылы ... ұлы ... ... ақын ... 150 ... ... ЮНЕСКО
шеңберінде коптеген мемлекеттерде өтіп жатқан тұста Қытай да бұл іс-шарадан
шет ... жоқ. ... ... ... ... бұл ... ... Республикасының Мәдениет министірлігі ... ... ... ... арналған жоспарына қол қойылған болатын.
Бұл құжаттың 1-ші және 2-ші ... ... ... 15-20 адамнан
тұратын фольклорлық-музыкалық топтармен, 2адам басқаратын ... ... ... ... Екі ел ... ... дамытуда «Азия дауысы» халықаралық фестивалінің орны ерекше.
Өйткені бұл байқауда Қытайдан келген ... ... ... ... Ал ... және ... ... облысының творчестволық
интелегенция өкілдері мен мәдени қайраткерлері болып қайтты.
1992 жылғы келісімді одан ... ... ... 1998 жылы ҚР ... ... ... және денсаулық сақтау министірлігі мен ҚХР-дың Мәдениет
министірлігі арасында 1998-2000 жылдарға арналған мәдени ... қол ... 1999 ... жазында Қытайдың бірқатар қаласында Абай
атындағы Қазақ Мемлекеттік академиялық ... және ... ... ... болатын. 1999-2000 жылдары Қытайдың Шанхай, Сиань,
Гуанчжоу ... ... ... әншілерінің қатысуымен Қазақстан
симфониялық оркестірі 20 концерт өткізген. Ал ... ... ... ... ... Н.Ә.Назарбаевтың шақыруы бойынша
Қытайдың жас суретші қызы Цзен Янянның ... ... ... қайтты.
Оның жеке көрмелері Астана мен Алматы қалаларында ... ... ... ... басшыларының қатысуымен өткен
ғасырдың 40-шыжылдары белгілі ... ... Сянь ... ... үйде
мемориалдық тақтаның ашылуы болды. Қытайда ҚР Президенті Н.Назарбаевтың
«Ақиқаттың ақ жолы», «21-ші ғасыр ... ... ... ... ... ... ... «Стратегия 2030», ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ ҚР Сыртқы істер
министрі Қ.Тоқаевтың «Қазақстанның жаһандану жағдайындағы сыртқы саясаты»,
«Қазақстан ... ... ... екі ел арасындағы
дипломатиялық қатынастардың орнатылуының 5 жылдығына және 10 ... ... ... ... ... елшісі Жәнібек Кәрібжанов ... ... ... ... ... ... ... мен
ҚХР арасындағы мәдени – гуманитарлық саладағы ынтымақтастықтың ... ... келе ... ... мәлімдеді.
Аталмыш салада 2001 жылы орын алған ... ... ... ... айында Пекин мен Шанхайда өткен Қазақстан мәдениетінің күндерін
атап айтты. ... ... ... ... ... ... ... атындағы атақты қазақстандық музыкалық оркестр және
басқа да шығармашылық ұжымдар болвп қайтты; Ал 2002 жылы ... мен ... ... Республикасы арасында дипломатиялық
байланыстардың орнағанына 10 жыл толуына орайластырылған ... ... ... ... ... вице – ... бастаған қытый делигациясының
құрамында Қытай ... ... ... ... мәдениет қайраткерлері
болған [10, 128].
2004 жылыдың шілде – ... ... ... ... Орталық
Азия елдері – Қазақстан, Қырғыстан, Өзбекстан және Тәжікстанның жоғары оқу
орындарының қытай тілі ... үшін бір ... тіл ... ... ... өтілген. Курсқа ... ... ... төрт
республикасының 26 оқытушы қатысты. Олар қытай ... ... ... ... тілі деңгейін көтеруге ықпал еткен дәрістер алып
қайтты.
Осы жылдың жазындаҚазақстандағы Қытай елшілігі ... ... ... орталығын ашты. Мұнда Қытай кітаптарының, журналдарының,
бейне таспалардың кітапханасы және ... клуб ... ... ... ... ... телевизор, компьютерлер және басқа да құрал-
жабдықтар бар. 2003 ... ... ... тілі ... атты ... жыл сайын ұйымдастырылатынхалықаралық сайыс Қазақстанда өз жұмысын
бастады.
Бұл сайыста жеңіске жеткен студенттер Пекинде өткізілетін ... ... ... мен ... ... ... ... да
ынтымақтастықта тұрақты дамып келеді. Қазақстанның 200 жуық ... ... ... туристік корпорациямен серіктестік байланыстар
орнатқан.
Екі ел мәдени ынтымақтастықты одан сайын тереңдету ... ... әр ... ... шара ... 2004 жылы Алматыда «ҚХР ШҰАА-ның
мәдени апталығы» ... ... ол ... ... ... мәдени
күндеріне ұласты. Ал осы жылдың тамыз айында « Шанхайдың ... ... ... ... ... ... ҚХР Үкіметінің басшысы Чжу Жунцзи
Қазақстанға ресми сапары барысында трансшекаралық ... ... ... ... ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. Әйтсе де,
қарама-қайшылықтар жоқ емес, егер Қытай тарапы Ертістен 12 млрд ... ... ... деп ... ... жағы 9 млрд. текше метр құрайтынын айтады.
Қытай тарапы ... 1,5-ын ... оның ... зияны жоқ десе,
біздікілер 9-дың 1,5-ын ... ... ... ... ... залалы зор болатынын айтады. Бұл келісім екі ел
арасындағы ... ... ... ... ... деп ... Әйтсе де, екі мемлекеттің мұндай келісімге қол қоюын аталмыш
мәселені шешудегі тағы бір қадам ретінде ... ... ... Азия ... рөлінің жылдан жылға артып ... ... қиын ... Орталық Азия елдері Қытаймен халықаралық өзара
байланыстарды дамытудың алғашқы да маңызды ... ... аса ... және ... ... ... қол ... саяси,
экономикалық, әскери-техникалық және мәдени байланыстарды дамытудың шарттық-
құқықтық негізі қаланды. ... да ... Азия мен ... болашағы зор деуге толық негіз бар. Сонымен, Қытай мен
Орталық Азия ... ... ... ... ... беруге
болады:
1.Байланыстарға өзара сенімділік тән. Барлық шекара мәселелерінің толық
шешілуі және олардың заңдық рәсімделуі, әскери сенім шаралары және ... ... ... ... ... келісімдердің жемісті жүзеге
асуы кез-келген күдік пен түсініспеушілікті жоюға мүмкіндік берді. Бұл тек
аймақтағы бейбіт ахуалды және тұрақтылықты сақтап қалу ісіне ... ... ... ... ... ... қалған аса күрделі шекара мәселесін шешу
мен тату ... ... ... ... үлгісі болып табылады.
2. Қауіпсіздік мүдделерінің ортақтығы. «Шанхай ... ... ... экстремизмге және сепаратизмге қарсы күрес ... ... бұл жайт өз ... ... ... ұйымының құрылуына алып
келді. Аталмыш ұйым шеңберіндегі ынтымақтастық жылдан-жылға нығая түсуде.
3. Сан-салалы ... және ... ... тұрақты
дамуы, байланыстар сапасының артуы. Сауда байланыстарының қарапайым
формасының аймақ ... үшін ... ... бар ірі ... бағдарламаларына көше бастау. Аталмыш саладағы байланыстарды
дамытудың күн тәртібінде аймақ инфрақұрылымын жетілдіретін және ... ... ... ірі ... тұр. ... ... ... айқындайтын
жобаларды жүзеге асырудың кешенді шаралары барлық күш-жігерді біріктірудің
және шарттық-құқықтық базаның тиімділігін арттырудың қажеттілігін тудырады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... Президенті Назарбаевтың Н. Қазақстан халқына
Жолдауы // Егемен Қазақстан. - 2006. - 2 наурыз.
2. Алдабек Н. Тарихы ... толы ... - ... ... университеті,
2003.
3. Бжезинский 3. Великая шахматная доска. - ... ... ... Альпиев Д. Экономическая стратегия Китая взгляд западных ... № 3 ... ... ... Г. ... - Москва: Ладомир, 1997.
6. Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен
дамуының стратегиясы. - Алматы: ... ... ... К. Под ... независимости. - Алматы: Білім, 1997.
8. Султанов К. Наш сосед - ... // ... и ... ... - ... ... И.А. О национальной государственности, идеологии независимости и
правовой культуре. - Ташкент, 1999.
10. Ниязов С. Внешняя политика нейтрального Туркменистана. - ... ... Дэн ... ... ... ... Китая. - Москва: Политиздат,
1988.
12. Цзян Цзэминьнің Азиядағы өзара ьщпалдастық пен сенім шаралары туралы
Кеңестің ... ... сөзі // ... ... - 2002. -
5 ... ... М.С. КНР: три ... - три политики. - Москва: Политиздат
1979.
14. Лузянин С.Г. ... ... и ... ... ... в ... - Москва: РОСПЭН, 2001.
15. Қожахметұлы К. Үлкен қанжар // ... ... -1992. - 8 ... ... К. ... жол торабында тұр, қалай жүреді? // Ақиқат. -
1993.- №3.
17. ... У.Т. ... ... ... ... региональные и
национальные проблемы. - Алматы: Кайнар, 1998.
18. Хафизова К. Трансграничные отношения Синьцзян-Казахстан // Цен-тральная
Азия и Кавказ. - 2000. - № ... ... М.А. ... мен ... Азия елдері арасындағы мәдени
ынтымақтастықтың дамуы. Хабаршы № 3. Алматы 2006.
20. Сыроежкин К.Л. ... ... с ... ... ... Казахстан-Спектр. - 1999. - № 1.
21. Достай Ж. ... ... ...... мемлекетаралық су
қатынастарының мәселелері. География және табиғат. № 1. Алматы 2007.
22. Абдулпатаев С. ...... ... ... № 8. ... Қыдырбеков Ә Янцзы өзенінің сағасындағы Қазақстан-Қытай ынтымақтастығы.
Дипломатия жаршысы. №2. ... ... ... Қ. ... ... не үшін ... // ... Қазақстан. 29
сәуір, 2009.
25. Абдрахманов С. Алыптың асқар асуы // ... ... 17 ... 2009.
26. Ермекбаева Б. Қытай сапарының нәтижелері. // ... ... 28 ...

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орта ғасыр кезіндегі Корея мен Қытай қарым-қатынастары34 бет
Тәуелсіз Үндістан мен Қытай Халық Республикасы арасындағы қарым-қатынастар49 бет
ХХ ғасырдың 40-90 жылдарындағы АҚШ-Қытай қарым – қатынастары57 бет
Қазақстан-қытай қарым-қатынастарының бұқаралық ақпарат құралдарындағы көрініс90 бет
“xvii-xix ғ.ғ. орыс-қытай қатынастары”32 бет
Орталық азия аймағындағы қытайдың экономикалық ұстанымдары114 бет
ҚХР-ның дамушы елдермен экономикалық байланысы14 бет
1925-1933 жылдар арасындағы халықаралық қатынас3 бет
IX-X ғасырларда Батыс Еуропа елдеріндегі феодалдық құрылымның нығаюы. IX-XI ғасырлардағы Франция, Германия,Италия X-XIғасырдың ортасына дейінгі Англия. Испания мен Византия дамуының тарихи ерекшеліктері9 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь