М.О.Әуезовтің тарихи көзқарастары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1. М.О.ӘУЕЗОВТІҢ ӨМІРІ МЕН ҚОҒАМДЫҚ . САЯСИ ҚЫЗМЕТІ
1.1 М.О.Әуезовтің өскен ортасы, білім алу жолы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.2 М.О.Әуезовтің қоғамдық . саяси қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11

2. «ХАН КЕНЕ» ПЬЕСАСЫНЫҢ ТАРИХИЛЫҒЫ
2.1 «Хан Кененің» жазылуы, басылуы және сахналануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
2.2 «Хан Кененің» қоғамдық ғалымдар тарапынан сыни бағалануы ... ... ... ... ..23

3. М.О.ӘУЕЗОВТІҢ ТАРИХИ ЕҢБЕКТЕРІ
3.1 М.О.Әуезов еңбектеріндегі . 1916 жылғы ұлт.азаттық қозғалыс мәселесі.36
3.2 М.О.Әуезов шығармаларындағы Исатай.Махамбет бастаған ұлт.
азаттық көтеріліс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39
3.3 «Абай жолы» романы ХІХ ғ. қоғамдық . саяси жүйесін зерттеудің дерек
көзі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .42

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...59
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..61
Тақырыптың өзектілігі: М.О.Әуезов – қазақ халқының ғасырға жуық өмірінің рухани шежіресін жазған, ұлт келбетін бар шындық айшықтарымен көрсете алған ірі тұлға. Ол – ХХ ғасырдағы ең үздік шығармалардың бірін дүниеге әкелген, нағыз кемел шығарманың авторы ғана емес, талғампаз зертеуші. М.О.Әуезов арқылы төрткүл дүние Абайды танып, Абай арқылы Азияның кіндігіндегі көшпенділер елі тарихын зерделеп, дала пәлсапасына қанығады. Жазушының шәкірттік дәуірді басынан өткермей, әдеби майданға білек түре кіріскені тырнақалды шығармаларынан -ақ айқын аңғарылады. Көркем сөз құдіретін ерте ұғынған жазушы қазақ әдебиетіне құбылыс болып енді. Ұлттық сөзді биік белеске көтерді. Сол себепті М.О.Әуезовтің ұлы шығармалары қазақ халқының көнермес асыл мұрасы, ар-абыройы болып қала бермек. Дала данышпаны Абай қазақтың асқар биігі, өлең сөздің үздігі болса, М.Әуезов туындылары адамзаттың рухани қазынасына айналған қымбат құндылықтардың бірі болып табылады. Алаш зиялылары қатарында М.Әуезовтің азаттық үшін күрескен қайраткерлік тұлғасы сомдалды, қызыл империяның саясатын қазақтың мүддесі тұрғысында парасаттылықпен зерделеп, дүниетаным эволюциясын айқын аңғартады. Кеңестік жүйе тұсында, 1919-1921 жылдары ол Семей губерниялық революциялық комитетінде, губерниялық атқару комитетінде қызмет етіп, «Қазақ тілі» газеті арқылы саяси - әлеуметтік және әдеби, ғылыми бағытта мәнді көсемсөздерін жариялады. Дүние астан – кестең болып, замана көші өзге бағытқа бұрылған шақта М.Әуезовтің амалдап, саясат ауасын байқап қимылға көшуі заңды еді.Бұл жылдар Мұхтар Әуезовтің замана болмысы туралы ұғым - талғамын екшеп, сауатты саясаткер болып қалыптасуына негіз болды.
Халқының мақтанына айналған М.Әуезовтің өмірі мен шығармашылық жолы, ізденістері жөнінде Кеңес дәуірінде көлемді зерттеулер жүргізілгенімен, оның кей туындылары тұрпайы саяси сынға төтеп бере алмай, көз бен көңілден таса қалды. Өмірлік шындық пен көркемдік шешімнің қарым-қатынасы көп мәселеге байланысты екендігі белгілі. Тоталитарлық қоғамдық жүйе, қасаң идеологиялық саясат, әдеби күштердің қарама-қайшылығы, талас-тартысы, жеке тұлғалардың пенделік пиғылы талай көркем туындыны, қаншама талантты әуре-сарсаңға, қуғын-сүргінге түсіргеніне мысал жетерлік.
Әр әдеби тұлғаның қандай жолды таңдағаны туралы біршама зерттеулер бар, бірақ әлі де ғылыми тұрғыдан анықталмаған мәселелер баршылық. Соның бірі – кеңестік жүйенің алғашқы кезеңіндегі әдебиеттегі ұлт-азаттық идеясының көрінуі, оны бейнелеудегі автор қолданған түрлі амал-тәсілдердің табиғатын зерделеу. Осы тұрғыдан қарағанда Мұхтар Әуезовтің қазақ әдебиеті мен әдебиеттану ғылымы үшін өте маңызды, бірақ әлі күнге дейін терең зерттеле қоймаған, жұртшылыққа бейтаныс сыры мен қыры жетерлік. Бүгін жоғалтқанымызды тауып, ойсырағанның орнын толтырудың уақыты жетті. Сондықтан,жазушының бұған дейін тыйым салынып,көпшілік назарына
1. Қазақ әдебиетінің тарихы: Кеңес дәуірі (1941-1956) – 130-б.
2. Қазақ ұлттық энциклопедияcы 1 т. 5-б.
3. Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. 1-том. Алматы, 1979 ж.
60-б.
4. Рымғали Н. Әуезов және Алаш. Алматы, 1997 ж. 180-б.
5. Нұрқатов А. Мұхтар Әуезов. Алматы, 1957 ж. 7-б.
6. Мырзахметұлы М. М.Әуезов және Абайтану проблемалары. Алматы, 1982 ж. 16-б.
7. Артықбаев Ж.О. Қазақстан тарихы. Астана, 2000 ж., 18-б.
8. Біздің Мұхтар (М.О.Әуезов туралы естеліктер) Алматы, 1965 ж. 6-б.
9. Жұртбай Т. «Бесігіңді аяла!..» Астана, 2002 ж. 182-183 б.
10. Мырзахметұлы М. Әуезов және Абай. Алматы, 1997 ж. 257 -б.
11. Нұрқатов А. М.Әуезов творчествосы. Алматы, 1965 ж. 66-б.
12. Мұхтар Әуезов тағылымы. Алматы, 1987 ж. 187-б.
13. Байқадамова Д. Мен білетін Әуезов. Алматы, 2006 ж. 23-б.
14. Ыбыраев Ш., С.Қорабаев. Мұхтар мұрасы. Алматы, 1997 ж. 329-б.
15. Мұқажанова Р. Кеңес үкіметі кезіндегі Мұхтар. // Абай № 2, 2001 ж. 55-б.
16. Тұрсын Ж. Алаш ақиықтары. Алматы, 2006 ж. 9-б.
17. Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. Алматы, 1994 ж. 15-б.
18. Досжанов Д. Абақты. Алматы, 1992 ж. 42-б.
19. Әуезовтің өмірі мен шығармашылық шежіресі. Алматы, 1997 ж. 739-б.
20. Қонаев Д., Сейданов Қ., Қожакеев Т. Әлемнің Әуезові. Алматы, 1997 ж. 23-б.
21. Жұртбаев Т. Талқы. Алматы 1997 ж. 5-б.
22. Бекмырзақызы С. «Хан Кене» // Қазақ тілі мен әдебиеті, 2001 ж. №5. 61-б.
23. Серғазы Л. Мұхтар Әуезовтің «Хан Кене» трагедиясының тарихылығы. АР.Астана 2007 ж. 7-б.
24. Нұрғали Р. Драма өнері. Алматы, 2001 ж. 188-б.
25. Ысқақұлы Д. Талант тарих талқысында // Егемен Қазақстан 1998 ж. 23 қазан, 5-б.
26. Жұртбай Т. Өмір үшін өнерінен бас тартқан // Абай, 1995 ж. № 2, 186-б.
27. Мүсірепұлы Ғ. «Хан Кенені» қалай түзету керек? // Социалды Қазақстан, 1934 ж, 24-26 май. 3-б.
28. Сейфуллин С. «Хан Кене туралы» // Социалды Қазақстан, 1934 ж. 10 июнь. 4-б.
29. Жансүгіров І. Қате қайда? // Социалды Қазақстан 1934 ж, 12 июнь. 5-б.
30. Омаров Б. Зар заман поэзиясы. Алматы. 2000 ж. 145- б.
31. Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. 14-том. Алматы. 1983 ж. 480 –б.
        
        М.О.Әуезовтің тарихи көзқарастары
Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
........................................3
1. М.О.Әуезовтің өмірі мен қоғамдық – саяси қызметі
1.1 ... ... ... ... ... ... қоғамдық – ... «Хан ... ... ... «Хан ... ... басылуы және
сахналануы.....................................17
2.2 «Хан ... ... ... ... ... М.О.Әуезовтің тарихи еңбектері
3.1 М.О.Әуезов еңбектеріндегі - 1916 жылғы ... ... ... ... ... бастаған ұлт-
азаттық
көтеріліс...................................................................
...............................39
3.3 «Абай жолы» романы ХІХ ғ. қоғамдық – саяси жүйесін зерттеудің дерек
көзі........................................................................
.................................................42
Қорытынды
............................................................................
...........................59
Пайдаланылған ... ... ... ... – қазақ халқының ... ... ... ... ... ұлт келбетін бар шындық айшықтарымен
көрсете алған ірі ... Ол – ХХ ... ең ... ... ... әкелген, нағыз кемел шығарманың ... ғана ... ... ... ... төрткүл дүние Абайды танып, Абай арқылы Азияның
кіндігіндегі көшпенділер елі тарихын зерделеп, дала пәлсапасына қанығады.
Жазушының шәкірттік ... ... ... ... ... білек түре
кіріскені тырнақалды шығармаларынан -ақ ... ... ... ... ерте ... ... ... әдебиетіне құбылыс болып енді. ... биік ... ... Сол ... ... ұлы ... ... көнермес асыл мұрасы, ар-абыройы болып қала бермек. Дала данышпаны
Абай қазақтың асқар биігі, өлең сөздің үздігі ... ... ... ... ... ... қымбат құндылықтардың бірі болып
табылады. Алаш зиялылары ... ... ... үшін ... тұлғасы сомдалды, қызыл империяның саясатын қазақтың мүддесі
тұрғысында парасаттылықпен зерделеп, дүниетаным ... ... ... жүйе тұсында, 1919-1921 жылдары ол Семей губерниялық
революциялық комитетінде, губерниялық ... ... ... ... ... ... арқылы саяси - әлеуметтік және әдеби, ... ... ... ... ... астан – кестең болып, замана көші өзге
бағытқа бұрылған шақта М.Әуезовтің амалдап, саясат ... ... ... ... ... ... ... Әуезовтің замана болмысы туралы ұғым -
талғамын ... ... ... ... ... ... ... мақтанына айналған М.Әуезовтің өмірі мен шығармашылық жолы,
ізденістері жөнінде Кеңес дәуірінде көлемді зерттеулер ... кей ... ... ... ... ... бере алмай, көз бен көңілден
таса ... ... ... пен ... шешімнің қарым-қатынасы көп
мәселеге байланысты екендігі белгілі. Тоталитарлық қоғамдық ... ... ... әдеби күштердің қарама-қайшылығы, талас-тартысы, жеке
тұлғалардың пенделік пиғылы талай көркем туындыны, қаншама талантты әуре-
сарсаңға, ... ... ... ... ... ... қандай жолды таңдағаны туралы біршама зерттеулер
бар, бірақ әлі де ғылыми тұрғыдан ... ... ... ...... жүйенің алғашқы кезеңіндегі әдебиеттегі ... ... оны ... ... ... ... амал-тәсілдердің
табиғатын зерделеу. Осы тұрғыдан қарағанда Мұхтар Әуезовтің ... ... ... ғылымы үшін өте маңызды, бірақ әлі күнге дейін ... ... ... бейтаныс сыры мен қыры жетерлік. Бүгін
жоғалтқанымызды тауып, ойсырағанның ... ... ... жетті.
Сондықтан,жазушының бұған дейін тыйым салынып,көпшілік назарына ұсынылмай
келген шығармаларының қайта жарияланып, лайықты бағасын алатын мезгіл ... ... мол ... ... идеясын көркем мазмұн мен мағынаға
өту тұрғысынан зерделеу, шығармашылығын қайраткерлік қызметімен ... ... ... ... ... ... ... бағытталған ізденіс дипломдық тақырыптың өзектілігін айқындайды.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері:
М.О.Әуезовтің тарихи ... ... ... ... ... ... Осы ... мақсатты айқындау үшін алдымызға
мынадай міндеттер қойдық:
- М.О.Әуезовтің өскен ... ... алу ... ... М.О.Әуезовтің қоғамдық-саяси қызметіне баға беру;
- «Хан Кененің» жазылуы, басылуы және сахналануына талдау жасау;
- «Хан Кененің» қоғамдық ... ... сыни ... ... М.О.Әуезовтің еңбектеріндегі - 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс
мәселесін ашу.
- ... ... ...... ... ... сипаттама беру;
- «Абай жолы» романын ХІХ ғ. қоғамдық-саяси жүйесін зерттеудің ... ... ... ... ... сөз өнерінің ХХ ғасырдағы ... бірі ... ... ... мен ... жолы қоғам
мен тағдырдың, тарих пен танымның, тарихи тұлға мен жеке адамның талқысына
құрылған аса ... ... ... ... ... ... боп
басталған қудалаудан бертінге дейін құтыла алмады. Жазушы Т.Жұртбаев ... ... ... ... ... ... ... өміріндегі қиын белестерді салыстыра отырып талдап, 1929 -1932 жылдары
Әуезовтің түрмедегі тергеу ісін, 1936 -1938 ... ... ... жазықсыз жапа шегулерін «Талқы» атты еңбегінде пікір қозғайды
[21].
Досжанов ... ... ... роман – толғауында Мұхтар Әуезов –
парасат биігімен және ... ... дара ... ... Оның ... ... өзіндік жүріп өткен жолы, ... ... ... ... бар. Мағыналы, әрі бай өмірдің бүге-шігесіне
дейін хатқа түсіріп шығу ... ... ... келмейтін шаруа.
Алдыңыздағы шығарма осындай үлкен жолдың соңғы кезеңін ... ... ... ... ... ... сілкіністерін көркем
кестелеген роман-толғау және жазушылық машықтың қыры мен сыры ... ... ... тіл ... ой ... ... келісті
арнасын тапқан [53].
Т.Жұртбайдың «Алаш ақиықтары» атты бұл ... ... ... Мемлекеттік саяси басқармасының ерекше бөлімі «Алаш» партиясы
мен «Алаш Орда» үкіметі қайраткерлерінің тергеу ісі ... ... ... ісіне тартылып:Кеңес өкіметін құлату үшін контрреволюциялық астыртын
ұйым құрып, көтеріліс дайындаған, өздерінің қастандық идеясын ... ... ... ... ...... ... түрмеге қамалып,
алды ату жазасына, соңы жер ... ... алаш ... ... ... ... ... тіркелген, не қылмыстық дәлелі есебінде
көрсетілген, бұрын кітап бетінде басылым көрмеген ... ... ... мен ашық ... аудармалары топтастырылған [16].
Мекемтас Мырзахметұлының Әуезов және Абай атты ... ... Абай ... ... ... көрді? Әуезов әңгімелеріндегі
синтаксистік фигуралар, Әуезовтің табиғатты бейнелеу шеберлігі, Әуезовтің
ауыз ... ... ... ... ... ... ... мен Мұхтар
ұлт тақырыптарын дамытудағы ізденістері, ал екінші бөлімде Абайтанушы
ғұлама ... ... ... және ... ... тарихын дәуірге бөлу
мәселесі, ұстаздық еткен жалықпас, Әуезовтің ... ... ... ... аяла!..» атты бұл монография – эссе – жазушы, ғалым Тұрсын
Жұртбайдың жиырма бес жылдық ізденісінің ... ... ... ... ұлы тұлға Мұхтар Әуезовтің өмірі мен шығармашылық психологиясының
қалыптасу жолы,көркем туындыларының ... ... мен ... негіздері,
көркем кеңістік пен көркем уақыт, ... ел» ... ... ... ойлау жүйесінің терең тамырлары, кейіпкер мен ... ... ... тылсым түйсіктері, Құнанбай және Абай
сияқты тарихи тұлғалардың өмірлік ... мен ... ... ... ... ... арақатынасы – салыстырмалы әдебиеттану
әдісімен жан-жақты ... ... ... ... [9].
Жұмыстың зерттелу деңгейі: Жазушы шығармаларының көркемдік
ерекшелігі, идеялық мазмұны, ... жолы мен ... ... арналған көптеген ғылыми-зерттеу еңбектері жарық көрді. ... ... мен ... ... ... әр алуан еңбектер жарыққа
шығып, әуезовтану ... ... беки ... Бұл ... ... Д.Досжановтың, Р.Бердібаевтің кітаптары жарыққа шығып,
жазушы өмірі мен шығармашылығы жан-жақты қарастырылды [23].
Жұмыстың ... ... ... жазу ... тарихи салыстырмалы талдау,жүйелілік,жинақтау,тұжырым жасау
әдістері тиісінше пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының құрылымы:
Диплом ... ... үш ... және ... ... ... ... тізімі берілді.
1. М.О.Әуезовтің өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі
1.1 М.О.Әуезовтің ... ... ... алу ... халқының мәдени даму тарихында жазушы, драмашы, публицист,
зерттеуші, ... әрі ... ... ... ... ... орны ... Әуезов – қазақ әдебиетінің классигі, ХХ ғасырдағы қазақ
халқының ұлттық ой-санасының, сөз ... ... ... ... биігі. Ол
теңдесі жоқ суреткер - жазушы, драматург, ... ... ... ... ... және ірі ... қайраткері [1; 130-
б].
Мұхтар Омарханұлы Әуезов 1897 жылы, 28 қыркүйекте қазіргі Семей
облысы, Абай ... ... ... жерде туған. Оның әкесі Омархан
да, атасы Әуез де ... ... ... ... ... ... Мұхтарды
білімге баулыған осы атасы - Әуез.
Әуез Бердіұлы 1830 ж. қазіргі Шығыс Қазақстан ... Абай ... ... ... ... ... ... Алқакөл сұлама»
сұрапылынан кейін, тобықты руын Сыр ... ... ... әкелген
атақты Мамай батырдың жауынгер серіктерінің бірі, Бақтайыш батырдың ұрпағы.
Әуездің үлкен әйелі Дінәсілден ... ... ... 19 ... ... Құнанбай Берді әулетін Арқат тауының ... ... ... өз ... ... алып, Бөрліден оларға арнап қыстау
салдыртады. Аралтөбеде – Абай, Бөрліде - Әуез ... ... ... ... ... айнымас дос болып өтеді. Түрік, Шағатай, ... ... мол, ... ... ... ... ... «Әуке аға», «үлкен қожа» деп атаған.
«Үлкен қожа – ортан қол, өзгелері – аты жоқ пен шынашақ» деп ... Әуез ... ... ақынның шынайы бағасын танытса керек
[2; 5-б] ... ... ...... ... шағы сол ... ... идеялары, үлгі-өнегелері тікелей ... ... ...... ... Бұл оның ... ... творчестволық тағдырына игі әрі
үлкен әсер ... ... ... ... өзі ... ... деген іңкәрлігін оятады. Бұл жайлы Мұхтардың өзі ... ... ... Бір күні кешкісін ас ... атам мені ... ... ... ... – жарамағанымды сынамақ екен, «р» дыбысы ... ... ... ... ... ... тұрып, қара танимын дегенді ойыңа да
алмайсың... Өйткені, ең алғашқы ... ... ... ... ... сөздерін жаттаудан басталады... Атамның маған көңілі ... ... ... күні тағы алды ... қолындағы қалың
қолжазбаны көргенде неге шақырғанын біле ... ... ... ренжимін.
Атам маған кітаптағы араб әріптерін көрсете бастайды. ... бір ... игі, ... бірі өткен қиын ... Бұл кітап – Абай өлеңдерінің жинағы
еді» деп ... [3; ... Әуез бен ... ... Мұхтарды «Қоңыр» деп атаған. Кейін Мұхтар
мұны бүркеншік ат етті. Абай мен Мұхтардың балалық шақтары ұқсас. Мұхтар ... ... рет ... сапарға аттанады. Бұл – тұманды болашақ сапары
еді [4; 180-б].
Мұхтар Әуезов ... ... ... ... ... ... орындарында оқиды. Абай аулындағы бастауыш орыс мектебін 1908 ... де, бір жыл ... ... ... 5 кластық қалалық училищеге
оқуға түседі. Мұны бітіріп шыққаннан кейін, яғни 1915 ж. ... ... ... ... ... ... түседі. Семейде оқып
жүрген кезінде, әсірее семинарияда болған ... ... ... ... молайту, тереңдету жолында көп еңбек етеді. Ол ... ... ... ... ... ... Дүниежүзінің және орыстың
классикалық әдебиетінің көрнекті өкілдерінің шығармаларымен Мұхтар ... рет осы ... ... бастайды.
Орысша білім алу арқылы, орыс ... ... ... дүниежүзілік
мәдениеттің баға жетпес үлгілерімен осылайша жақын танысып, мол сусындайды.
Сөйтіп өз тарапынан да ... ... ... [5; ... ... сол кездердегі қалалық спорт жарыстарына да белсене
қатысып, «Жарыс» футбол командасының жартылай ... ... ... ... жаза» дастанының негізінде «Еңлік-Кебек» пьесасын
жазып, оны 1917 ж. ... ... ... ... ... Абайдың қызы Кенже мен
Әйгерімнің тіркестіріп тіккен киіз үйінде сахнаға шығарады. Сол жылы ... ... ... ... ... ... ... Аймауытовпен бірге шығарады. «Абай» журналы оның журналист ретінде
қалыптасуына ... ... ... 1919 ж. ... ... ... ... жаз ортасына дейін ауылында болады. 1918 жылы ақпанда –
Мұғамила, 1919 жылы – ... ... ... ... ... Шоқан іш
сүзегімен ауырып, екі жастан асқан шағында шетінеп кетеді.
Тұрсын Жұртбаевтың ... ... деп ... ... ... ... ... келтірілген. «Әкемнен бір күні түн ішінде көз
жазған соң мені Даниял Ысқақовтың әйелі Мукарамаға ... да, ... ... алып, Ленинградқа кетіп қалды. Не болғанын онша түсінгем
жоқ» - дейді.
1920 жылы Семей ... ... ... ... мерзімді курстер
ашады. Сол жылы Райхан Кәкенқызымен ажырасып, Абайдың немересі Кәмилә
Мағауияқызына ... 1922 жылы ... ... Орта Азия
Мемлекеттік университетіне оқуға түседі [2; 8-б]. Сол кездің өзінде-ақ ол
тек ... ғана ... ... ... ... ... ... қызу араласып, ... ... ... бірі ... ... басылым көрген көркем әңгімелері мен ойлы,
проблемалы мақалалары, әсіресе «Манас» эпосы жайлы жасалған тұңғыш ғылыми
баяндамасы арқылы, ... ... ... ой сала ... ... ... жұрт ... айтулы білгірі ретінде таныла бастаған Мұхтар
Әуезовті ... ... ... 1923 жылы Ленинград
университетіне арнайы жолдамамен жібереді.
Мұхаң ... ... сол ... қоғамдық ғылымдар деп
аталатын (Қазіргі тарих, филология факультеті) бөлімін 1928 жылы ... да, өзі ... ... ... ... ... педагогикалық,
творчестволық жұмыстармен шұғылданады.
1929 жылы наурыз айында САГУ-дің Шығыстану факультетіндегі түркология
кафедрасының аспирантурасына ... [6; ... ... Мұхтар Әуезов фольклор, әдебиет ... ... ... Мұхаң өзінің ғылыми жетекшісі Михаил
Филипович Гавриловпен көп ... ... ... ... ... ... профессор А.А.Семенов
қазірдің өзінде М.Әуезовтің екі жыл бойы парсы тілін оқыған аспиранттармен
бірдей ... ... бар деп ... ... [7; 18-б].
Мұхаң Ленинградта оқып ... ... ... ... ... ... және Ләйлә есімді ұл-қыздары дүниеге келеді. Елдес
тосын дерттен ... ... ... ... ...... ... дүниеге келеді. Ғалым, тарих ғылымдарының докторы. 1952 жылы
Мәскеу ... ... ... ... ҒА-ның тарих,
археология және этнография институтының ғылыми қызметкері. 1963 ... ... ... ... ... ... болды. Әкесінің шығармаларына
арқау болған ... ... ... ... арналған ғылыми
еңбектері үшін оған Қазақстан ... ... ... ... 1979 ... [8; ... қиын, әрі тосын бұрылыстарға толы, әйелдік жолы ауыр әрі ... ... ... адамның бірі – Фатима Ғабитова. Сұлулықты да,
бақытты да, тауқыметті де жазымыш оның бір ... ... Бұл ... ... ... ... аяғында тоғысып, қалған ғұмырдағы қарым-
қатынастары күрделі күрмеумен өткен. Бұл адам жөнінде үндемеу – ... ... ... бірі ... ... ... ерік ... пара-
пар. Мұхтардың тұрмыстағы осал тұсының бірі де осы ... - ... Ұлы ... тағдыры. Бұл арада жазықты да, жазықсыз да
жоқ. Өмір ... ... ... ... ... ... ... Жансүгіров қолға алынысымен оның әйелі Фатима баспанасыз қалады. Аяғы
ауыр. Барар жер жоқ. Отын қорада босанады.
Әбден шарасы таусылған ... ... ... ... ... да ... ... Сол кезде Мұхтар да кіріп келеді. Ежелден ... ... ... мына ... ... Мұхтар қаражат беріп, қолғабысын
тигізеді. Екі жылдан ... ... ... ... ... 1943 жылы ... облысында нәресте дүниеге келеді.
Сол нәресте Мұрат Мұхтарұлы Әуезов еді.
Мұрат Мұхтарұлы Әуезов-мәдиеттанушы-ғалым,дипломат, ... және ... ... Мәскеу мемлекеттік М.В.Ломоносов атындағы
университеттің «Қытай филологиясы» мамандығы бойынша ... ... ... және КСРО ... ... әлем әдебиеті институтында
әдебиет теориясы бойынша ... ... ... дәрежесіне
диссертация қорғады. Қазақстан Журналистика Академиясының 27.02.2007 ... ... ... ... ... ... болып сайланды.
1970—1976 жылдарда М.М.Әуезов «Эстетика кочевья» ұжымдық монографиясын
әзірлеген (1975 жыл) философия және құқық ... ... ... етті.
1981—1987 жылдарда ол «Қазақфильм» киностудиясында бас редактор болып
қызмет атқарды. 1988—1990 жылдарда ... ... ... ... және ... өзара байланыстар жөніндегі Алқасын ... ... ... М.М. ... ... ... ... жетекшісі болды.
1990 жылы Әуезов М.М. Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің Халық депутаты болып
сайланып, онда Кеңес Президумының мүшесі, ... ... ... ... ... ... ... ҚХР-дағы Төтенше және Өкілетті Елшісі
қызметіне тағайындалды. Ол Қазақстан ... ... ... ... және ... ... болып табылады. 1995 жылы Алматы
облысы әкімдігінің ақпарат және ... ... ... ... ... ... ... қорының атқарушы директоры,
2002 жылғы шілдеден қордың Президенті қызметін ... ... ... ... Ұлттық кітапханасының Бас директоры қызметіне
тағайындалды [9; 182-183 б].
1930 ж. 16 ... күні ... ... ... ... ... ... астыртын ұйым құрып, қарулы көтеріліс арқылы
оны құлатуға ... ... ... ... ... байларды тәркілеуге және
қосшы ұйымын құруға қарсы шықты;
3) ұлтшылдардың Кеңес ... ... ... оқу ... ... ... ... үндеу тастады;
4) жоғары оқу ... ... ... ұлтшыл-феодалдық
пиғылдағы ақын жазушылардың шығармаларын енгізіп, арандату әрекеттерін
жүргізді;
5) ұлтшыл-буржуазияшыл «Алқа» ұйымын ... ... ... тұрмысын
мадақтайтын шығармалар жазды деген айыптар тағылады. ... екі ... 1932 жылы ... ... үш ... шартты түрде бас бостандығынан
айыру туралы үкім шығарылады. 1932 жылы 10 маусым күні «Социалды ... ... ... ... ... ... хат» арқылы Әуезов
осы жылы түрмеден босатылып, Қазақ ауыл шаруашылық институтына ... ... ... ... оқытушысы болып уақытша жұмысқа орналасады. ... ... ... ... жазуға кірісіп, 1941 жылы оны бітіреді.
1942 жылы 18 тамызда Б.Момышұлы Ардақты Мұхтар аға! деп хат ... «Біз ... ... ... ... шығуына өте қуаныштымыз. Бұл
хабар қазақ әдебиетінің тұңғыш ұл ... ... ... ... «Абай» өте көркем, шеберлік, арғымақтай сынды, таптұйнақ, пысық,
қысқа, өте мазмұнды қазақтың жалпақ әдемі жұмыр тілімен жазылыпты. ... ... ... ... екен ... бір оқыған. Бұл сіздің
талантыңыздың табысы екендігінде сөз жоқ. ... ... ... ... -
деп жазған [10; 257-б].
Жазушы 1946 жылы романның екінші кітабын жазып бітіріп, ол 1947 ... ... 1949 жылы ... ... үшін ... ... дәрежелі
Сталиндік сыйлық, кейін КСРО мемлекеттік сыйлық беріледі.1945 жылы Еңбек
Қызыл Ту орденімен ... 1946 жылы ... ҒА ... ... мүшесі болып сайланады, филология ғылымдарының докторы, профессор
атағы беріледі. Ол «Қазақ ССР ... ... ... ... жазып,
«Қазақ совет әдебиеті тарихын» жазуға жетекшілік етеді. 1951 жылы ... ... ... ... ... ... саяси – идеология
тұрғыдан тағы да қыспаққа алынып, оны «ұлтшыл-алашордашыл» ретінде жаппай
сынау науқаны басталады.
Мерзімді баспасөзде Әуезов туралы ... ... мен оны ... ... ... мақалалар басылды. 1953 жылы сәуір айының соңында
қамауға ... ... ... ... ... аттанып кетуге мәжбүр
болады. Онда А.Фадеев, К.Симонов, В.Кожевников, Н.Тихонов іспетті орыс
жазушылары ... ... ... ... ... аман алып қалады.
Қазақстанға қайтып ... ... ... біліп, Мәскеу мемлекеттік
университетінің профессоры болып орналасады. Онда 1953 -1954 ... ... ... жылы ... ... ... ... айының ортасында «Абай жолы»
роман-эпопеясын түпкілікті аяқтайды. 1955 жылдан бастап Әуезов өмірінің ... ... ... ... ... рет шет елге сапарға шығып, ГДР
жазушыларының ... ... ... ... ... ретінде қатысады.
Үндістанға 40 күндік сапармен барып қайтады. 1956 жылы КСРО ... ... ... ... ... 1957 жылы Ленин
орденімен марапатталады. 1960 жылы АҚШ-қа ... ... 1961 ... ... рет ... шегеді [11; 66-б]. Әуезов 1961 жылы 27 ... ... ... Кунцеводағы Кремль ауруханасында операция кезінде
қайтыс болады. Сүйегі 1 шілде күні ... ... ... ... Әуезов туралы «Мұхтар Әуезов тағылымы» ... ... ... ... деп еске ... «Біздің қымбаттымыз Мұхтар Омарханұлы Әуезов
арамыздан тым мезгілсіз ерте кетті. Алайда, ол ... де аса ... ... мен ... ... ... ... творчествоның тура жолын, коммунизмнің біртұтас жарқын
мәдениетіне апаратын барлық ұлттар ... ... мен ... өсиет етіп қалдырды.
Әуелі ол маған осылардың бірін-қазақ мәдениетін білуді, ... ... ... ... соң ол өз өмірінің бүкіл мол тәжірибесі ... ... оның ... мен өнері әр түрлі ұлттардың ... ... ... ғана өмір ... дами алатынын ап-айқын
ұғындырды...» [12; 188-б].
Данабике Байқадамова «Мен білетін Әуезов» атты ... ...... ... ... еңбек сүйгіштікті ту
етіп көтерген» - дейді [13; 23-б].
«Өмірдегі есте қалар елеулі кездердің бірі – ... ұлы ... ... Мұхтар Әуезовтен дәріс алған жылдар. Сол бір тамаша күндер
әрдайым ... ... - ... М.Әуезовтің шәкірті Қабиболла Сыдықұлы
[14; 329-б].
1.2 М.О.Әуезовтің қоғамдық-саяси қызметі
Әдебиет майданына ХХ ... бас ... ... ... қоғамдық
өмірге белсене араласқан ... ... ... ... ... ... ... күрескер болуға тура келді. Әлихан Бөкейханов, Ахмет
Байтұрсынов, ... ... ... Алаш ... ... ... ... мәдениетке, өнер білімге деген ықыласын арттыруды ту қып
ұстап, «Оян, қазақ» деп ұран ... ... ... ... идеялар Мұхтар Әуезовтің өмірлік мақсат - ... жол ... ... ... ... деңгейдегі алып тұлға, әлемдік құбылыс
ететін алдымен оның ... – жаңа ... ... ... ... ... көрінісі болғандығы [1; 130-б.].
Әуезов Семей жастарының өкілі ретінде 1918 жылы 5-13 мамырда Омбы
қаласында өткен ... ... ... ... ... оның орталық
атқару комитетінің мүшесі болып сайланады. Құрылтайда «Алашорда» үкіметі
мен алаш ... ... ... «Жас ... атты ... ... құрылады. Алашорда үкіметінің қызметіне тиым салынғаннан кейін
Әуезов астыртын ұйымның жұмысына араласады. 1919 жылы күзге ... ... ... ... ... ... жұмысқа араласады. Сол жылы
сәуір айында Кеңес өкіметі Алашорда ... ... ... ... ... ... беруге келіскен болатын. Қазақ зиялылары
Кеңес ... ... ... ... өкіметі қызметіндегі «Мұхтар» ... жаңа ... ... ... ... зиялыларын тартып, жауапты
орындарға қоюдың екі түрлі себебін ашып көрсеткен.
Бірінші себеп, Кеңестер үшін кадр ... қала ісі ... ... ... ... ... Жаңа өкіметке Мұхтар Әуезов
сынды білімді, орыс тілін жетік меңгерген азаматтар қажет болды.
Екіншіден, жергілікті ұлтқа ... ... ... жүргізу үшін
ол азаматтар қазақ арасында беделді, сөздері өтімді болуы керек. Осындай
қасиеттерге ие Мұхтар ... ... ... ... ... ... ... асуына үлкен ықпал ете алатындай еді [15;55-б]. 1919 жылы
желтоқсанның 4-інде Семейде большевиктер билігі орнап, сол ... ... ... ... ... ашылған қазақ бөлімінің қызметкері, 1920
жылы ақпаннан ... ... ... ... ... ... газетінің
ресми шығарушысы болып тағайындалады. ... ... ... сот
мекемелерін, ұсақ несие серіктестіктерін ... ауыл ... ... ... Семей қаласынан мұғалімдер ... ... ... ... 1920 жылы қарашадан 1921 жылы мамырға дейін Семей
облыстық атқару комитеті қазақ бөлімінің және облыстық ... ... ... жылы ... мен ... айларында Семей облревкомының төралқа
мүшесі, маусым айынан қараша айына ... ... ... ... ... атқарады, 1921 жылы қараша айында Қазақ АКСР-і ... ... ... онда ... хатшы міндетін атқарып, кадр
мәселесімен айналысады.
Қазақстандағы ... ... ... ... ... төтенше кеңесін шақыртып, онда большевиктердің ... ... ... ... ... қыр еліндегі ашаршылықты қолдан
жасап, қасақана қиыншылыққа ұрындырып отырған ... ... ... ... алады. 1922 жылы 7 наурыз күні өзінің пікірлес ... ... ... ... ... ... РК(б)П ОК-нің арнаулы өкілі
В.Г.Юдовскийге қазақ ұлтына ... ... ... ... және ... ... қарсылық білдіріп, комитет алдына: ұлттық
теңсіздік пен сауатсыздықты, аштықты жою, ... ... ... ... ... беру және оған ... ... ... ... мемлекеттік қызметке қазақтарды ... ... ана ... ... және ана ... мемлекеттік тіл деп жариялау,
ұлттық оқу-ағарту, ғылым, баспасөз саласына ... ... бөлу ... ... мәселе қояды.
Сол хаттың негізінде, 1922 жылы 11 және 20 наурызда РК (б) П Қазақ
обкомының төралқа мәжілісінде ... пен ... ... ... ... ... жұмыс жоспары талқыланады. Мәжіліске
қатысқандардың көпшілігі бұған қарсы шығып, ... ... ... ... ... хат ... «ұлтшыл - алашордашыл» деп, оларды саяси сахнадан
шеттету науқаны басталады. 1923 жылы ... ... ... үшін ... ... ... РК (б) П ... шығарылады.
Қазақ АКСР оқу-ағарту комиссариатының арнайы өкілдігімен 1924-1925
жылдары Семей қаласындағы мұғалімдер техникумына ... ... ... мен ... мәселесінің соңында жүріп, 1929-1930 жылдары
шығармашылық жұмыспен айналысуға мүмкіндігі болмайды [2; 7-б.]. Оның үстіне
осы ... ... ... ... саясаты күшейіп, А.Байтұрсынов,
М.Дулатов, Ж.Аймауытов, ... ... ... ... ... т.б. Алаш қозғалысының көсемдері
түрмеге қамалды. Тергеу ісі үш жылға созылады.
Тергеу ... ... ... ... ... ... ... жауабынан ғылыми тұжырым суыртпақталып шықпағанымен де,
осынау қысқа ғана айғақтан оның ойлау жүйесінің күрделі ... мен ... анық ... Ол тергеушілердің барлық сұрақтары мен ... ... ... Сол ... ... де, өзін де ... адамдардың
арасындағы көзқарас бірлігін қасақана ыдыратып жіберіп, оларға тағылатын
ортақ айыптан құтқаруды ... ... ... ... жән оның міндетті түрде рухани
мәселені ... ... ... М.Тынышбаев, Х.Досмұхамедов,
М.Әуезов, Ермеков, Е.Омаров, Қ.Кемеңгеровтердің тұтқынға алынуынан бір ... ... ... екі ... ... ісін» бір-біріне
байланыстырмаудың бар шарасын ... ... ... ... мен оның
«Табалдырық» атты бағдарламасына ешқандай ... жоқ ... ... ... ... ашық айтады. Демек, «Күйсек, біз күйейік,
сендер өздеріңді сақтаңдар. Елге екі сөз айта ... Ал ... ... керексіңдер», деген сөзін іс жүзінде дәлелдеген. Тіпті, Мағжанның ... мен ... ... ... ... ... жауаптың әр
сөзі «Алқаның» негізгі бағыттарының бірі ... ... ... Мұны Мағжан да түсінген. Сондықтан тергеушілерді «Жалған ізге»
салып, әр адамның іс-әрекетін дербестендіруге ... ... ... ... ... ... Дулатов пен Мағжан Жұмабаевтың, Жүсіпбек
Аймауытов пен Мұхтар Әуезовтің ұлттық рухани ... және ... ... бір ... ... досы да, ... да мойындады [16; 9-
б.]. Тергеушілердің назары Мұхтар Әуезовке түсті. Соған көшейік.
«Алқа» әдеби үйірмесін алдыға тарта отырып, ... ... ... қойған сұрақтарына алған жауабы мынадай:
«Ал «Алқа үйірмесіне байланысты айтарым мынау:
1925 жылдың басында «Табалдырық» әдеби ... ... ... ... ... хаты ... ... арқылы келді. Ол партияда бар
және партияда жоқ 6-7 адамнан тұратын топ ... ... ... әдеби
үйірмесін құрғандығын, бұл туралы ... ... ... ... ... қостайтын болсам, онда соның ... ... ... ... – мен ол ... ... ... Мен «Табалдырықтың»
деклорациясын губерниялық ... ... ... ... ... көрсеттім, бірақ та ол мұны бір айдай ұстады да,
қайтарып берді, ... ... ... ашып ... ... ... ... ұққаным: үйірме ашық жұмыс істеу керек
екен және баспасөзге ... ... ... ... ... бағыт-
бағдарынан байқалып тұрғанындай,Мағжан Жұмабаевтың бұрынғы көзқарастарына
қарағанда мүлдем басқаша, мазмұны ... ... ... ... ... ... еді. Жұмабаев бұл бағдарлама ... ... ... ... білдіруімді өтініпті, бірақ та мен олай істемедім және ... хат ... ... ... ... жоқ, ... та ... мектептің өмір
сүруі аса қажетті, көкейкесті мәселе, «Алқаның» ... ... ... ұсақ ... ... ... талқылануы тиіс-
екендігін ескерттім.
Жұмабаев екеуміз бұдан кейін де хат жазысып ... мен оған ... ... ... ... туралы жаздым, алайда «Алқа» жөніндегі мәселе
бірте-бірте өшіп тынды.
Қандайда бір астыртын ұйым туралы ештеңе ... де жоқ, ... ... ... ... ... Ташкентте берген жауабымда
айтқан болатынмын.
Мұхтар Әуезов».
Қат қабат хатталған көп ... ... ... ... ... ... әдеби үйірмесі жөніндегі барынша толық тоқталған ... ... ... ... ... ... ашық ... «Алқаны»
ешқандай күдіксіз-ақ ақтап шығады. Тергеу ісі жаңа басталғандықтанда, бұл
мәселеге Голощекиннің және барлық жазалау мекемелерінің ... ... ... ... аңғармаса керек.
Кейінгі тергеулердегі пікірлерінде оған барынша елеусіз етіп ... [17; 15-б.]. ... бұл ... ... азабынан құтқара
алмады. 1930 жылы 16 қыркүйек күні ... те ... оған ... деген айыптар тағылады. Тергеу екі жылға созылып, 1932 жылы
сәуір айында үш жылға ... ... бас ... айыру туралы үкім
шығарылады. 1932 жылы 10 ... күні ... ... ... ... ... ... «Ашық хат» арқылы Әуезов
өзінің қазақ әдебиетінің ... және Абай ... ... «Қаракөз»,
«Еңлік-Кебек», «Хан Кене», «Қилы заман» сияқты шығармаларынан бас тартқанын
мәлімдеуге мәжбүр болады.
Заман қыспағынан зәрезап ... ... ... ... үріп ішеді»
дегендей, көңілі түскенде, сирек те болса сыр бөлісетін ... ... қиын ... ... ... ... ... естелік
етіп айтыпты: «Мен айтайын, сен тыңда; абақтының айбары күшті, азабы ауыр,
аз күннің ішінде дозақтың қыл көпірінен өткендей ... ... ... жасы ... жанашыр кісі оңашалап сөйлескені әлі күнге көз
алдымда.
«Мұхтар, кейінгі өмірге тарихты, шындықты білетін адам ... ... ... ... екіталай. Қателік жібердім, өткен ... деп ... ... ашық хат жаз. ... ... жер ... ... алдымыз жақын, енді өз тезегімізді ... ... осы ... кеткен адамбыз деп ақыл берді», - ... ... ақыл ... ... ... ашық хат ... ... құтқаруға себепші болған хаттың түгел нұсқасы «Жұлдыз»
журналының 1988 ... 7 ... ... ... ... ... ішінде толық келтірілген. Әуезовтің ашық
хатында жанын жазадан арашалауға септігі тиген айрықша үш ... ... ... ... ... мен ру басыларын конфискелеудің қажеттілігін іштей
қабылдамадым; колхоз, совхоз құрылысының тұсында ... ... ... да ... ... ... ... болдым», - дейді жазушы.
Ашық хаттағы тоқтамға кететін екінші ... ... ... ... ... тар пікір – бұл салт-сана жолында залалды пікір
еді» деген сөз.
Ашық ... ... ... ... туралы. «Алқаның» бағытын
әдебиеттегі жаңа ... ... деп ... да ... ... - ... Әуезов.
Осынау өзін-өзі баспасөз арқылы қатты айыптау, мойындау хаты ... жылы ... ... ... ... болудан аман сақтап қалып ... ... жылы ... абақтыға жапқан сот үкімі тек қана 1958 жылы ғана
күшін жойған. Әуезов түрмеден босатылып, Қазақ ауыл шаруашылық ... тілі мен ... ... ... ... уақытша жұмысқа орналасады.
Сол айдың ... ... ... ... театрының әдебиет бөлімінің
меңгерушісі қызметін қоса атқарады. ... ... ... Қазақ
педагогикалық институтының аға оқытушысы, профессор міндетін атқарушы ... ... жылы тіл, ... және ... ғылыми-зерттеу институтының аға
ғылыми қызметкері болып ... ... ... Және сол ... ... ... Қазақ әдебиеті кафедрасына профессор болып
орналасып, өмірінің соңына дейін ... ... 1953 жылы ... айының
соңында қамауға алыну қаупі төнгенде, Мәскеуге жасырын ... ... ... ... ... келудің қауіпті екенін біліп, Мәскеу
Мемлекеттік университетінің профессоры болып орналасады. Онда 1953 ... ... ... ... ... деген арнайы курс бойынша дәріс
береді. 1957-1961 жылдар Тіл және әдепбиет институтының ... ауыз ... ... ... ... ... өтер алдында жазған бір ... ... ... анық ... тегі өмірдің өрі-қыры, биігі мен ... ... ... ... ... ... ... де ұдайы сау, сергек кеудемен,
әсіресе, өмірді таза мол сүюмен өтіп келемін. ... ... ... ... көп, ... де – сенгіштігім көп, ... ... көп, ... ... ... ... ... қызыға сүюім анық
мол», - дейді ... ... [19; 739-б.] .
2. «Хан ... пьесасының тарихилығы
2.1 «Хан Кененің» жазылуы, басылуы және сахналануы
М. Әуезов ... ... ... ... ... ... ... Ол - қазақ әдебиетінің ірі өкілі. М. Әуезов ... ... ... ... ... терең білген ғұлама ғалым. ... ... «Ұлы ... ұлдары» атты еңбегінде: «Ол – жалпы адамзаттың
Әуезові, жалпы халықтың ортақ ... Оны ... ... үшін ... ... ... абыройын асырған, данқын аспандатқан азамат ретінде
мақтан етуіміз керек. Сол ... ... ... ... ... үшін де оның дара ... ... дарыны алдында бас ию
парыз»,- дейді [20; ... мен ... ... ... ... ... ... кез – келген
мемлекеттің тарихы – сол елдің мүддесін көздейтін, ... ... ... ... ... тігісін жатқызып жазылған тарих. Бұған кез –
келген тарихи оқулықты дәйек етуге болады. Мысалы, бүгінгі ... ... ... ... ол ... тарихы емес. Өзінің бодан
ұлтын бостандыққа жеткізген Джавахрлал Неру сияқты данышпандар да ... ... ... ... Дәл ... күйді адамзаттың
көркем ойының дамуына үлес қосқан Мұхтар Әуезов те кешкен.
М. Әуезовтің «Хан кене» пьесасы – ... және ... ... ... ... тілдік ерекшелігі мол, қазақ халқының
салт – дәстүрін жан – жақты талдап, шынайы көрсете алуымен де бағалы ... Біз, ең ... ... ... ... ... ... оның
тағдырына тарихи көзқарасты орнықтыруымыз қажет. Содан ... ... оның ... қимыл әрекетіне пікір білдірсек лайықты. Төңкеріске ... ... ... ... ... ... да, сол ... оның
тағдырын баяндады.
Төңкерістен кейін Кенесары бір сәт ақ бояумен ... да, іле оған ... ... ... ... ... «кез – келген тарих – ... ... ... тиіс» деп талап қойды. Сол тұрғыдан Кенесарыға баға
берілді. Тіпті, талқыға Кенесарының жеке ... ... ... жоқ,
керісінше, жанталаса тарихқа теріс тарихи көзқарасты қалыптастыру ... ... бұл ... ... ... ... ... дәмін
татты. Бірақ тарихи көзқарасты орнықтырып кетті [21; 5 – б].
Тұлғаны ...... ... ... ... ... отар елдерге пушка мен қоса Пушкиндерді емес, поптарды ертіп
жіберді.оларға жерді ... ... ... ету ... ... ... ... Кенесары сияқты қайсар, азат, тәуелсіз
мемлекет болуды аңсаған ел иесіне патшаның атынан хат ... ... ... ... ... деген. Шын мұсылман болсаң – патшаға бағын» - деген
мазмұнды хат жазып, ... ... бұл ... асзәру мүдде екендігін
танытады. Тіпті, ұлы ... өзі ... ... ... ... ... бірі айыптап, сеңдей соғылысты. Ресей империясын 15 жыл ... ... ... ... ... ... қаншама
тұлғаларды сарсаңға салды десеңші.
Өйткені, бұл күрес – ұлттың рухани бостандыққа ... ... ... ... ... ... ұлы қозғалыс еді. 1946 –
1953 жылдардың арасындағы тарих ғылымы мен Кеңестік идеологияның ... ... жай арыз ... ұйымдастырылған, кейіннен ашық ... ... ... Кенесарының іс – әрекеті ақыры жаппай ... алып ... ... ... Миллер, Лурье, Вяткин іспетті
ғұлама ғалымдардың табанды қарсылығына қарамастан үнемі арандату арқылы
тобырды ... ... ... ... ...
колонизаторлық» саясат Яковлев, Морозов, Юшков, Айдарова, Шойынбаев,
Якунин, ... ... ... Ким ... заманға бейімделгіш
жалтақ та жарамсақ жандардың жандайшаптығына сүйене отырып, Кенесарыға ... ... ұлт – ... ... ... таңбасын басты.
КПСС Орталық Комитетінің насихат және үгіт ... ... Г. ... ... П. Н. ... «Правданың» бас редакторы П. Н.
Поспелев ұйымдастырған бұл ... тура 10 ... ... ... ... ... ... мәселесі жөнінде бес рет қаулы шығып. Е. ... ... ... жеті рет ... Академиясы дәрежесіндегі талқыға түсті.
Коммунистік емес, ұлы орыстық шовинистік ... ... бұл ... ... ... академик А. Панкратова Орталық Комитеттің хатшысы
Ілияс Омаровқа: «тарихи ... ... ... ... ... тарихын
кемсітуге тырысушылық пиғылы тарихшылардың ... ... ... ... патшалары мен өзбек хандары дәл осындай әрекеттері үшін ... деп ... тиіс те, ал ... ... ... Кенесары
Қасымұлын қаралауы тиісті болғанын мүлде түсінбеймін», - деп ... ... ... ... басына төнген талай ... ... ... өзі де ... ... ... ... ағынға қарсы тұра алмады. Дәл
жоғарыдай батыл пікір білдіріп, КПСС орталық ... ... ... ... иландыруға ұмтылған Панкратованың да
жүрегі шайлығып, ұстанған тарихи тұжырымның қате ... ... ... болды.
Кенесары Қасымов қазақ халқының азаттық қозғалысының басшысы ... ... ... да ... бәрі ... ... және ... ұлт мәселесі жөніндегі нұсқауларына қайшы келеді. Өткен дәуірден
қалған мұраға сын көзімен қарамаудың нәтижесінде ақын ... ... ... деген поэма жазды, бұл поэмасында Кеңесарының інісі – ... ... ... деп ... ... ... жылдардың өзінде «Хан Кене» деген ұлтшылдық
пьесасында Кенесары Қасымовты және оның ... ... М. ... жыл ... және искусство» журналында басылған «Ақындар ағасы» деген
жаңа романында да Кенесары Қасымовтың өз ... ... ... ... ... сол Кенесарыны дәріптеген «Хан Кене» пьесасына оралайық 1925 жылы
М. Әуезов Қаныш Сәтбаевтан хат алады. Қойын блокноттың алты ... ... ... ... ... бұл ... Қ. Сәтпаев Кенесары Қасымов
туралы тарихи деректерді жазып алып, соны М. Әуезовке жолдапты.
1928 жылы "Хан ... атты ... ... ... 1934 жылы аталмыш
шығарманы сахнаға қойған ... ... ... отырып, жазылғанына
елу үш жыл болса да жарық көрмей, М.Әуезов мұражайы қызметкерлерінің ерлігі
арқасында 1983 жылы ... ... ... ... он төртінші томына
енгізілген
Көп уақытқа дейін театр ... ... ... ... тек ... ... ғана ... Республикасы мемлекеттік театрының сахнасында
бірінші рет ... "Хан ... ... ... ... көп ... баспасөз бетінде көрермендердің пьеса туралы бір ... ... - ... ... ... ... пікірлер "Социалды
Қазақстан", "Казахстанская правда" ... мен ... ... ... ... Осы ... ... трагедияның сахна
төрінен орын алуына уақытша ... ... ... ғасыр уақыт бойы мұрағат
шаңында көміліп жатты.
"Хан Кене" трагедиясы туралы ... - ... ... тууы ... мен ... ... тұлғаны драматургтің қалай көрсеткеніне
тікелей байланысты. М.Әуезов "Хан Кене" трагедиясында өмірі де, ... ... толы ірі ... ... ... зерттеп, бейнелеуге батыл қадам
жасады. Тұлға мен ... ... мен ... ... мен ... ... ... әдеби бейнелер арқылы көрсетіп, қазақ ұлтының тарихи болашағына
толғанып ой жібереді.
Трагедияның ... ... ... сөзімен айтқанда
"драмалық жанрдың барлық талап-тілегіне толық жауап береді" ... ... екі ... ... да ... тұлғалар, қозғалыстың
басы - қасында болған жандар. Пролог пен қырық жеті көріністен тұратын бес
перделі тарихи ... 1841 ... ... ... Кенесарының хан
сайланған кезеңінен бастап өмірінің ... ... яғни 1847 ... ... ... ... Кенесары образын жасауда XIX ғасырдың ... ... ... жағдайларды терең зерттеп, көрермендерге жауап ретінде ол
туралы: ... ... ... көп ... жинадым, Кене хан қозғалысының
тарихын білемін деп сеніммен айта аламын. Орынбордың, Омбыдағы ... ... ... ... мен ... арасынан
материалдар жинадым. Әр тарихи дерекке әркімнің өзінше қарауға құқы бар,
бірақ өз концепциясы болмаса, ... ... ... ... қалам тарта
алмайды", - деп ой қорытады. Ең алдымен Мұхтар ... ... ... ... ... ... тарихының шежіресін жасауда ерлікке барабар
батыл қадам жасады.
Өйткені, бұған дейінгі кезеңде тарихи тақырыпқа салқын көзқарас ұлттық
әдебиетте ұзақ ... ... ... алып ... "Алашорда" қайраткерлері тап
болған зауал әлемдегі бір де бір ұлт - азаттық қозғалыс басынан ... еді. ... ... ... бір, империялық мемлекет екі, кеңес
өкіметі үш жақтан ... ... мен ... ... ... ... ... М.Әуезов те сол "қилы заманға" тап болды" [25; 5-б].
Бұған дәлел ретінде жазушының 1932 жылы ... ... ... алуымызға
болады. Кеңес өкіметінің барлық ... ... ... ... тағдырына бұл хаттың ерекше әсері бар.
Білген дұрыс. Біліп барып пікір қорытқанда ғана тұлғаларымыздың қалай
етек басты пенде дәрежесіне ... ... ... ... Өзге ... тура осы Кенесары үшін отыз жыл бойы азап шегіп, бөзек көрген, ... ... тірі ... ... ... ... ... М. Әуезовтің өзі де бұл тұста шайқалып ... ... ол ... сияқты «шұғыл өзгермеді». Ең ақырғы басқышты басып тұрып, түрмеге
жабылудан өзге жол қалмағанда ғана: Мен өз ... ... Мен ... «Хан ... ... ... ... Бұл шығармада автордың ұлтшылдық
дәріптеу бағыты айқын ... еді. ... бұл ... театр сахнасында да
қойылмады, басылыпта шыққан жоқ, тек қолжазба күйінде ғана ... Бес ... ... соң, 1933 жылы ... ... пьесаға біраз түзетулер
жасап бер деген сөзін ескере отырып, мен ... ... ... жылы ... ... қойылды да, репертуардан алынып
қалды.өйткені, пьеса ... ... ... ... совет жұртшылығына
керексіз болды. Сол кезде менің пьесам туралы да, Кенесарының өзі ... ... ... ... ... болды. (С. Сейфуллин мен І.
Жансүгіровтің аттары аталмайтын). Ол қазақ ... ... ... ... Кенесары қозғалысынан емес, 1916 жылы оқиғалардан іздеу керек
дегенді айтты, ол Кенесарыны халықтың қас ... ... хан деп ... ... мен бұл ... ... оралған жоқпын» - деп түсінік берумен
шектелген.
Яғни, тұлға ретінде өзінің жазушылық көзқарасын қорғап ... ... ... де «Хан ... мен ... ... қол ... жоқ, ол
шығармаларынан ашық бас тартпады. Тек үнсіз қалдырды. Әрине, қара дауылдың
зауалынан құтылу үшін және ... ең ... ...... ... ... үшін М. ... өзінің еркінен тыс біраз «шұғыл
өзгерістер» жасады. ... бұл ... өзі де ұлы ... ... ... одан ... тығырықтан шығатын жолда қалмап еді. Қатаң
идеологиялық қысымның нәтижесінде ... адам ... ... ... еді. ... бостандықта жүруі – түрмеге қамалғандардың түбінде
ақталып шығуының кепілі сияқты көрінді. М. Әуезов оны ... ... ... үшін ... ... тоқтатқан жоқ.[26; 71-б.]
Сол кездегі саяси жағдайға байланысгы өмір үшін өнерінен бас ... ... лажы жоқ еді. ... осы ... ... ... М.Әуезов
шығармашылық өнерден мүлдем бас тартты деп түсінбеу керек. ... ... ... осы ашық ... жазып, ал 1934 жылы жұртшылықты дүр сілкіндіріп
"Хан Кене" трагедиясын театр сахнасына ... ... ... ... осы қойылымында басты
рөлдерді елімізге танымал әртісгер ойнаған. ... ... ... ... Қуанышбаев, Науан рөлінде - Елубай Өмірзақов, Кәрібоз рөлінде -
Қапан ... ... ... - Мәлике Шамова, ... ... - ... ... сахнада қойылуы туралы 1934 жылы "Социалды Қазақстан",
"Казахстанская правда" газеттерінде Ғ.Мүсірепов, С.Сейфуллин, ... ... ... ... ... әңгімені біз осы мақалаларға
сүйене отырып жалғастырамыз.
Ғ.Мүсіреповтің "Хан Кенені" қалай түзету керек?" деген ... ... ... - "Хан ... ... тоқтатып, қайтадан жазып,
түзету керек. "Хан ... ... ... біздің
қабылдамайтынымыз - пьесаның алдына қойған негізгі ... Бұл ... ... қазақ еліне "қамқор болғандығын" дәлелдеп, олардың ... ... ... ... қастерлеу. Бұл - үгіттің бір ... ... ... бір ... ... ... - ақ екен ғой, шын
басшымыз болған екен ғой ... ... ... ... ... ... ... хан сайлатты, сахнадан біздің көргеніміз осы, " - деп
сынайды. Ғ.Мүсірепов "Хан Кене" сахнаға ... шығу үшін оны ... ... қана ... қайта құру керек" [27; 3-б.], - деген ... ... ... "Хан ... ... кемшіліктер туралы
жазылған көлемді мақала - С.Сейфуллиннің "Хан Кене" туралы" атты мақаласы.
ССейфуллин бұл ... ... ... ойналуындағы кемшіліктерге
баса назар аударған. "Хан Кененің" бас кейіпкерлерін ойнаған (Науан ... - ... ... қыз ... ... - Мәлике, Кәрібоз рөлін ойнаған -
Қапан) әртістер пьеса бойынша рөлдерін жақсы меңгергендеріне тоқталады.
"Хан Кене ... ... ... те ... ... рөлін тәуір
алып барды" дей келіп, олардың тұрпат, ... бет ... ... ... ... ... сынға алады.
Ең қызықты рөл - хан Кененің рөлін ойнаған ... ... ... ... қою түрде көрсете алмағандығын, қызу қимылдың мөлшерін
сақтай алмай қалатын ... ... ... ... ... ... Серкенің
көңілдегідей шығара алмағандығына "Бұғыбайдың Бұғыбай болып жазылмай,
"кәмәндір" болып жазылғандығынан" деп ... ... ... рөлін
ойнаған әртістердің батырлық тұрғыдан көріне алмағандығын "режиссер көбірек
ойлауы керек еді" [28; 4-б] деп ескертеді. Тар, аядай сахнаға ... ... атты ... ... ірі ... бірі деп ... да, ... өзі Кенесары мен Наурызбай пайдасына, яки ... ... ... ... "Қате қайда" деген мақаласында пьеса жазуда емес, қойылуда
түзелетіндігіне тоқтала келіп, Сәкеннің пікіріне қосылып, ... ... ... да ... ... әлі де көрнекті өнер адамы - маман
жоқтығын" [29; 5-б.] ерекше атап ... ... ... ... "Хан
Кенені" қоюдағы басгы қате - пьесаның ескі құрылыс уақиғасы сол ... ... ... ... ... қойылуы. ССейфуллин де,
І.Жансүгіров те мақалаларында Ғ.Мүсіреповтің пікіріне қосылып "Хан ... ... ... ... - ... ... келеді.
Ал біздің дәуірімізде "Хан Кене" пьесасының сахнаға қойылуы туралы соны
пікір айтқан - Ж.Бектұровтың ... мен ... атты ... 1990 ... журналының 10 - шы санында жарық көрді. Автор мақаласында ... өте ... ... ... ... жас шамасы да Кенесарыға
сәйкес келетін Қалыбектің ... ... ... ... дәл өзі ... келгеніне таңданысын жасырмайды. Қолға түскен Кененің бүйірінен оқ
тиіп шала ... ... аң ... арыстанға теңейді. Науан болып
ойнаған Елубайдың сахнада ат үстінен ақыруы, ... ... ... сәл үлкенірек болса да жұртшылыққа ертедегі ер Науанның дәл
өзін көргендей әсер қалдырғанына сүйсінеді.
Шығарма композициялық жағынан да ... ... ... желі ... Кенесары, - Наурызбай төңірегіне жинақталып өріледі. Автор
әрбір ... ... орай ... ... ... қатар
ойнақылығын, әсерлілік қуатын барынша ескерген. Сахнаны әрлендіре түсу үшін
қажетті ыңғайда Нысанбай ақын дауылдата өлең төксе, ... мен ... ... ... ән салады, батырлар тобы кезектесіп жамбы атады.
Пьесада байқалатын ерекшелік - негізгі оқиғаның Кенесары - Наурызбай
төңірегіне ... ... ... ... рет ... ... ... міндетін атқарып болған соң іс әрекетімен енді қайтіп
көрінбейтін эпизодтық бейнелер тобының болуы. ... ... да ... бір -
ақ көрінуімен оқырманның ойында айқын сақталады, ... ... Оның ... да ... ... Әуезовтік драматургияның
ерекшелігі - шешендік сөз қолданыс, аллитерация, ассонанс, ішкі ... ... ... кең ... ойды ... төгілте айту тән.
Пьеса тілі шұрайлы. Шеген қария толғауына байланысы айтылған шешендік
тіл, ойды жалындата, драматизмін күшейте ... ... ... ... ... айту, ішкі ұйқас, дыбыс үндестігі, ... ... ... ... ... ... ... көптеп келтіруге болады.
Драматургияның шартын жақсы білетін ... ... тілі ... ... ... ... ұтымды ашады. Жалпы, "Хан Кене" - ... сөз ... ... ... да, жазба әдебиетге де Кенесары бейнесін сомдауға қалам
тартқан жазушылар аз болған жоқ. ... ... тек өз ... ғана тән
(стиль, өмірбаянының жеке сарындары, тұлғаның ерекшеліктері, "өзіндік" іс-
әрекеттері) және оны ... ... ... ... ... ... ... қосуға мүмкіндік беретін типологиялық қасиеттерді
біріктіреді.
Міне, "Хан Кене" трагедиясының ... ... ... біз ... ... сыр шертеді. Бұл пьесаның, ұлы жазушыны талай сын додасына
түсірген, қазақ халқының тарихын, батыр ... ... ... өткен
қилы кезеңдерді баяндайтын белді туындының қазақ театры сахнасының төрінен
әлі орын алмай жүргені өкінішті - ақ.
2.2 «Хан Кененің» ... ... ... сыни ... ... ... 1934 жылы ... "ұлтшыл", "ханшыл" деген
айып тағылып, мұның соңы басылым ... ... ... мәні мен
мазмұны жағынан ... ... ... ... ... ... ... өзі "мен мұндалап" тұрған бұл
мақалаларда "Хан ... ... ... ... ... "Хан ... қалай тузету керек?" деген мақаласында
Әуезовтің бұл ... ... ... ... ... айта ... ... күйінде, бұл бағытында қалатын болса, пайдасынан зияны мол ... "Хан ... атын да, ... да ... ... ұсынады.
Ғ.Мүсірепов әдеби жұртшылықты "Хан Кененің" ескі ... ... ... тілегіне бағындырып, қайта құруына жәрдемдесуге шақырады.
Пьесаны түзету ... ... ... ... ... ... кетіп, қырғыздардың
ұстап әкетуімен оқиғаны аяқтау керек," - ... ... ... бұл мақаласынан біз "Хан Кененің" кейбір ... ... ... ... ... ... ... мүлдем жоққа шығармағандығын
көреміз.
С.Сейфуллин "Хан Кене" туралы мақаласында пьесаның қысқаша мазмұнына
тоқтала келіп, ... ... ... ... екендігін, "Хан Кене"
дұрыс көрсетілмегенімен, тарихымыздың белгілі бір ... ... ... ... ... малы ... қазақ пен қырғыздың о бастан
еншісі бір. Тілі де ... түрі де ... ... - ... да ... жоқ... Өміріміздің ағысы, өнеріміздің өрісі тоғысып жатыр"
[30; 145-б]. С.Сейфуллиннің негізгі көздеген мақсаты - ... ... ... ... аша ... ... пен татулықты нығайтуға арналған шығарма
жазу.
Спектакльді әңгімелеуге көшкенде, "Кенесары - ... ... ... қылып алып, бүйтіп көрсету өте келіссіз нәрсе болғандығы
театрда айқыннан - айқын көрінді", - деп ... да, ... ... ... "хан ... би ... мақсаттарына пайдалану
жөнінде көптеп мысалдар келтіріп, өзінің ... ... ... ... шолу ... ... ... үйлеспейтінін көрген соң қазақтардың
көпшілігі басшыларын тастап, өз бетімен кеткендерін мысалға келтіре ... - ... ... осы ... ... ... талап етеді.
Трагедияда Кенесары - Наурызбайдың әкесіне ас беріп, хан көтеріп,
қырғыздармен соғысып, ... ... ... ... ... тарихи және социалистік шындық тұрғысынан зиянды, ұлтшыл
сезім оятатын жат ... ... ... тоқталады. С.Сейфуллин
мақаласының негізгі түйіні осы.
С.Сейфуллин: “ұлтшылдықты "жасыл түске", социалды ... ... ... ... ... "Хан Кене" пьесасы үлкен жасыл жайманың әр жеріне
қызыл, қызыл ... ... ... жамаулар жамаған сияқты болып шыққан.
Және ол жамаулар орынсыз, үйлессіз жапсырылып, дөрекі ақ ... ... ... ... ... ... жайма - құлпырған жасыл асыл жібек сияқты
болып шыққанда, қызыл жамаулар - қошқыл бояулы арзан жұқа қызыл мата ... ... дей ... ... жамаулар" спектакльдің идеялық арқауын
көтере ... "тым ... ... тым ... ... [28; 3-б].
С.Сейфуллин "ұлтшылдық сезім оятатын жасыл түске" мыналарды мысалға
келтіреді:
Кенесары, Наурызбай, ... ... ... болып суреттелуі;
әкелеріне ас беріп Кенесары хан ... ... ... ... ... садақпен атысқанда ешбір батыр атып түсіре алмаған жамбыны ... ... ... ... ... ... ... садақты шірене түсіп атып
түсіруі;
Бопайдың Бұғыбайды сүйе тұрып қашып кетпек болғанда, оны өлімге ... ... ... ... ... ... ... ердің
тайсалмайтындығын" айтып қырғыздарға атылып жөнелуі;
Кенесарының қолы ... ... ... майданды тастап кеткен
кездегі шатыр жанындағы тастың басына шығып, Наурызбай мен Қарашаш ... ... ... ... ... ... Автордың пайымдауынша,
пьесадағы осы көріністердің бәрі айналып келгенде Кенесарының ... ... екен ... "жат, ... ... ... сөзсіз.
С.Сейфуллин "қызыл жамаулардың" жамалуының екі мақсатын ... ... ... - ... және ... ... қанаушы екендігін
көрсетпек болған жамаулар. Олар мыналар: Кенесарының әкесіне ас ... ... ... ат бәйгесіне тіккен қатындардың шулап, жылап шығуы.
Және сол қатындардың арасынан шыққан, ... ... ... ... бар ... Кенесарының көзіне айтуы және соғысып жатқан Алатау
асуындағы Кенесары - Наурызбайға баруы" [28; 5-б].
Автор Кенесары күшпен, айламен ала ... ... ... ... - ... ... кемпірдің біріктіріп Кенесарыға қарсы шыға келуі
тым нанымсыз суреттелінгенін айта келіп, "бұдан таптық жіктердің ... деу қиын ... ... ... жамау" жапсырудың екінші мақсаты - "хан тұқымының азғындығын
көрсету: Науанның өз қарындасын сүюі. "Соғысып жатқан кезде өз ... жүре ме ... ... ... ... ... ... Кенесары -
Наурызбай қырғыз еліне келіп, соғысып, қолға түсетін уақиғаның да тарихи
шындығын ... ... екі ... арасына ши жүгірткен патша үкіметінің
астыртын әрекетін ... ... ... бара ... ... ... айтсақ, Сәкен Сейфуллиннің мақаласының соңындағы "Хан Кене"
пьесасы ... деп ... ... ... пьесаны мүлдем жоқ етуден, теріс
шығарудан гөрі, келешегі бар, әлі де үміт күттіретін ... ... ... іле - ... яғни 12 ... І.Жансүгіровтің "Қате
қайда?" деген сын мақаласы жарық көрді. Ал, 10 ... орыс ... ... ... "Еще раз о "Хан ... ... ... Екі мақалада айтарлықтай ерекшелік жоқ, тек орысша мақаласында
алдыңғысына аздаған толықтырулар енгізген. Оның өзі көп ... ... ... ... ... жақтарынан гөрі пьесаның қойылымына,
ойналуына жиі ауытқи береді. Ол трагедия авторын сынап, мін ... ... ... ... ... гөрі ... қате кеткен жерлерін түзету оң іс
болатындығымен шектеледі.
М.Әуезов осы айтылған пікірлерді негізге ала ... "Хан ... ... ... ... "Хан ... ... мұрасында қазақ, орыс
тілдерінде сақталған әртүрлі нұсқаларының ... ... ... кейінгі бір қолжазбасы ерекше назар аудартады. Бұл -"1934 ... ... ... ... ... автор өз еңбегіне қайта
бір көз жіберіп, ой елегінен өткізіп, әбден шыңдалған, өз қолымен ... ... ... пьесаның ең соңғы жаңа нұсқасы, жаңа редакциясы".
[31; 480-б].
Мұнда алғашқы мәтіндерде қатысатын кейбір ... ... ... ... ... ... - Жантай, Қалығұл, Жанқараш, Орман манап,
Тайсары, Толыбай), кейіпкерлердің жас шамасын айқындайтын автор ... ... өн ... жеке - жеке көріністер, диалогтар мен монологтар
(жетім балаларды бәйгеге тігу, қазан басындағы үш ... ... ... шуы, ... қатын карғысы, дулаттар мен ... ... ... ... мен Наурызбайды іздеп баруы), Кенесары мен Наурызбайдың
қолға түскеннен кейінгі ... дауы мен ... ... ... ... өлтіруімен аяқталатын соңғы алтыншы перде ... ... ... тіл ... ... ... Кезінде біраз
сын айтылған диуана кемпірдің әрекеттерін, қобыз сарынын, ән - ... ... ... шешім құбылыстарын, режиссер "жамауларының" бәрін де
драматург алып тастаған.
Қалай болғанда да, үш ... ... ... ... "Хан ... ... етіп жоққа шығарудан гөрі үлкен зауал шақта ... ... ... ... табандап тұрулары тағдыры қыл үстінде тұрған пьесаның
өмірін сақтап қалуына ерекше ықпал еткені рас.
1935 жылы 11 мамырда ... жас" ... ... ... қарсы жазылған "Арқалықты" сахнадан алу керек" деген мақаласы
шықты. Сыншы ... ... ... ... жолына күмән келтіріп, жазушыға
"социалистік дәуір шындығын бұрмалап көрсеткен" деген айып тағады. ... 8 ... ... ... ... Ә.Тәжібаевтің "Сын қолжаулық
емес" атты мақаласы жарық көрді. Бұл мақалада Ә.Тәжібаев көркем ... болу ... ... ... ететіндігін ескерте келіп,
Қ.Тұрғанбайұлының пікірімен келіспейді. "Арқалық" жөнінде ... ... ... ... ... ... оның ... жолына бағыт бермекші
болған төрелігіне үзілді-кесілді қарсы болады.
Осыдан кейін "Хан ... ... ... ... уақыт тоқтағанмен,
арада он жылдай уақыт өткен соң ... бас ... 1947 ... ... ... ... өткендегі қателерінің шырмауында"
деген үлкен мақаласы ... ... онда ... "он бес жыл ... ... орындамай, жаңа өмірден совет өмірі мен шындығынан қол үзген" деген
айып тағылып, "соңғы он бес ... ... ... бәрі ... ... "Хан ... ... бастап, ең соңғы жазып жүрген "Абай"
романына дейін ескі тақырыпқа ... - деп ... он жыл ... қайта оралып, "ескі тақырыпқа" арналған шығармалар қатарына "Абай"
романын да қосып қояды.
"Правда" газетіндегі 1950 жылы 25 ... күні ... ... ... ... бірігіп жазған "Қазақсган тарихының мәселелері
маркстік - лениндік тұрғыдан баяндалсын" атты мақала идеологиялық жазалау
науқанының ресми ... ... ... ... ... басында
партия ұйымының басқаруымен Кенесары қозғалысы тағы да саяси науқанның дау
- дамайына айналып, 1951 жылы ... 20 - да ... ... ... ... партия ұйымының ашық жиналысында "Правда" газетіндегі
мақала мен ҚК(б)П ... ... осы ... ... қаулысы
"Кенесары халықтың қас жауы" деген тақырыппен талқыланды. Осы талқылаудан
соң - ақ "Хан Кене" ... ... ... ... ... 1934 жылы "Хан ... пьесасын жазу үшін ... бір ... ... ... ... ... ... Л.Мейердің "Орынбор қаласына қарасты қырғыз даласы", Д.Смирновтың
"Сұлтандар Кенесары және Садық", А.Рязановтың "Кенесары Қасымов көтерілісі"
сияқты тағы ... ... ... ... құраса, екінші бөлігін
Ш.Уәлиханов, Ә.Марғұлан, Х.Досмұхамедов, М.Ж.Көпеев, Ә.Диваевтың ел аузынан
жазып алган аңыз - ... мен ... ... ... ... Кенесары - Наурызбай көтерілісіне байланысты Жетісу өлкесінің
әңгімелерін де мол жинаған.
Драматург "Хан Кене" пьесасында осы ... ... ... ... ... трагедияға аңыздық оқиғаларды енгізуде көбінесе
Нысанбай жыраудың "Кенесары - Наурызбай" ... ... ... ... бұл ... 1927 жылы Қызылорда қаласында жарық көрген "Әдебиет
тарихы" деп аталатын еңбегінің ... ... ... ... ... сөзбен баяндаған.
"Хан Кене" трагедиясында Кенесары "барар жер, басар тауы қалмаған"
ызалы, ызбарлы ... ... ... ... ... шымылдығы Қасым
Абылайұлына беріліп жатқан ас үстінде көп ... ... ақ ... хан ... ... Бұл ... қазақтың салт - дәстүрін
жеткілікгі білетіндігін дәлелдейді.
Хан Кене шын мәнінде туған елінің ... ... ер ... ... отаршылдықтан тек білектің күшімен емес, мәмілегерлік
жолдармен де сақтауға ... ... ой ... ... ... ... ... байқауға болады. Көтеріліске
түрткі болған себептердің бірі - ... ... ... қазақтарды
жан - жағынан қысып, құнарлы жер шаруашылығына, шұрайлы мал ... ... орыс - ... ... ауыз салуы болды.
Бұған ашынған Кенесары 1838 жылдың 26 ... ... ... ... I ... патшаға мынадай хат жазады: "Барлық қырғыз халқына
қысымды тоқтату үшін және ... ... ... ... ... ету үшін
сізден, ұлы патша, біздің өмірімізге қол сұқпауыңызды, ... ... ... да ... ... ... ... өтінуді бақытым деп
санаймын. Құрметпен мөрін басқан Кенесары Қасымов" [32; 49-б].
Бұл жазбалар оның не үшін ... ... ... ғана ... арада
бір ғасыр өтсе де батыр бабамыздың өр ... ... ... ... ... ... танытатын жанды дерек. Кенесары Батыс - Сібір
генерал - губернаторы Горчаковқа жазған хаттарында қазақ ... ... ... бекіністерді жоюды талап ете отырып, "Ресейді басқа ел
басқарса не болар еді?" деп ... ... ... ... те ... тұлғаға осы ой қазығы тұрғысынан келген. Рас,
шығармада он жылға созылған ... ... ... қамтылмайды. Жанр
талабы оны қажет етпейді. Осы ретте шебер драматург Кенесары басындағы осы
маңызды, тартысты ... ... Ол - ... хан сайлануы,
бүйірін отаршылдықтың темір құрсауы қыса түскен ... ... ... тілегі, көтеріліс сәттері, жорықтар, елшілік хабарлар,
бас кейіпкер өмірінің трагедиялық сәті. Пьесадағы Кене хан ... ... ... ... ... ... бірлікке, намысқа шақырған күрескер,
үлкен ойдың, намыстың, парасаттың адамы болып ... ... ... ... ... ... кері шегінбейтін тегеурінділігі де танылады.
Драматургтің "Хан Кене" ... - ... ... ... ... ең ... шығармалардың бірі. Жанрлық сипаты бойынша аталған
туындыда трагедиялық белгілер басым. Кенесарының ... ... ... деп күресуі, бірақ сол биік мақсатты жүзеге асыруға саяси -
әлеуметтік жағдайлардың сәйкес ... ... ... ... негіз
болып табылады. М.Әуезов Кенесары қозғалысының қырғыз жерінде ... ... бұл ... ... ... көркемдік жинақтау заңдылығына
орай көрсете алған. Пьесадағы бейнелер жалаңқабат емес, көп қырлы.
Трагедияның прологындағы есімдері ... ... ... ... ... ... ... көзқарасы әр түрлі екені
айқын сезіледі. Кенесарының қайыспайтын ержүректілігі, қайсарлығы оның
сирек қасиеті болуымен ... ... де ... ... Оның ... тәуелсіздік ұранын көтеріп, өзін қауіп - қатерге байлауы халық
жүрегінің төрінен орын ... Ол ... ... ... мол сый ... ... бөленуден саналы түрде бас тартады, намыс пен ... ... ... ... ... ... ретінде Кенесарының
қайсарлығын мойындап та отырған.
Кенесары хан жайында алғашқылардың бірі боп деректі ... ... ... ... әскери тарихшысы Н.Середа: "Кенесары өз әскеріне
лайық, тамаша әмірші ... ... ... ... ... ... ... - келген қолбасшысы қайран қалар еді. ... жеке ... аса ... бар ... егер ... ... ... керемет мемлекеттік
қайраткер болатынына" [33; 80-б] сенімі молдығын қайран қала суреттейді.
Шоқанның Кенесары Қасымұлы бастаған ... ... ... ... ... іздеп, өшкенімізді жандырмақ болған
кезеңде Шоқанның Кенесары ... ... ... ... зор екендігі айтпаса да белгілі. Шоқанның балалық шағы сол
Кенесары хан ... ... ... Наурызбай батырлар қостаған ұлт –
азаттық көтеріліс қызу жүріп ... ... ... бола ... да ... тану әлемінде жазылған еңбектерде бұл
тақырып мүлде қаралмаған. Оның себебі – Кенесары ... ... ... да, ... ... ... де бір жақты теріс баға
берілгендіктен. Сондықтан болар Шоқанның бес ... ... ... бастаған азаттық қозғалысқа арнайы жазған еңбегі келтірілмеген.
Бұл бір кумән тұғызады. Өйткені Шоқанның ... ... ... ... тақырыптарға жазған еңбектерінде Кенесары көтерілісіне арналған
жолдар кездеседі. Солардың бірінде ... ... ... ... ... ... ... билікті жою, даланы округтерге бөлу және қазақ
даласын басқарту үшін ... ... ... яғни жаңа жүйені енгізу,
күткендей абыржу тұғызбай қоймайды. 1825 жылы Сұлтан ... ... ... ... мен ... ... ... басқарып көтеріліс
өрбітті және оны 1846 жылы қарулы күшпен басып тоқтатқанша жалғастырды».
В. Терещук ... ... ... ... күш ... ... – дейді автор - ауылдардың үстінен дауылдатып өтіп,
бүлікшілер өздерінен ... ... қан мен ... ... ... ... бүлікші, өзін – өзі хан сайлаған» деп жек көретінін жасырмайды.
Тарихшы Е.Т.Смирнов ... ... ... ... деп ... ... пагондары бар әдемі барқыт бешбет киген, артында ту
ұстаушысы бар ол әрқашан өз жасағаның алдында шауып отырды[ 34; ... ... ұлт – ... ... ... университетінің
профессоры америкалық зерттеушы Марта Брилл ... та ... ... ... кітабында былай жазады: «Совет тарихшыларының кінә тағуына
қарамастан, Кенесары халық бұқарасына ... оның ... сол ... ... бүкіл ордалықтар мен ... ... ... ... ... қарсыласқан соңғы әрекеті болды».
«Патшалық пен орта Азиялық феодалдар ... ... ... ... ... ... ... көтерілісіне қатысты бұл қозғалысқа ұлт
- азаттық сипат беріп, оны қуатты да ерлік күреске айналдырды. Көтерілістің
осы ерекшелігін В. ... не ... не ... ... ... Хан ... ... замандастарына беріп көрейікші.
Ағылшындық Томас Аткинсон (1799 – ... ... ... жеті ... ... еліне оралған соң «орта Азия мен Батыс Сібір» (1857ж) «Амур
бойына саяхат» (1860ж) деген ... ... ... ... ... өткен
кезде Аткинсон өзінің Кенесары туралы естіген әңгімелерін былайша жазып
қалдырған: «Кенесарының жеке басы көзсіз ... ... ... ... ... оған олар ... құлшынатын, жетесіз кеткендерді де
аямайтын, оларды өлім ... ... ... ... ... ... ... жарқылдап, соғысқа бірінші кіретін. Бұл жігіттерге сенім
беретін, оның көптеген бастамасының баянды ... ... ...... ...... тамаша жауынгерлер даярлайтын.
Оларға тарихты даңққа бөлеген Шынғыс хан жауынгерлерінің ... ... тән ... [35; ... ... ... В. А. ... Кенесарыны «Қазақтардың
шәмилі» деуі де содан болатын.
Хан ... ... ... перзенті болу жолы ерекше. Ол – елім
деп еңіреген, халқым деп қайысқан, қан ... ... ... ... ақын - ... бастан аяқ көтеріліске қатысып, оның ыстық -
суығын өз басынан кешірсе (Нысанбай жырау), енді бір тобы ... ... Ал ... ... ... ... оның басшысына
жалпы дәуір тұрғысынан, бүкіл ... ... ... ... ... болғанда да, сол мұраларды жарыққа шығару, тарихи ... ... - ... күннің парызы.
Әдебиет тарихындағы Нысанбай жыры мен Әуезов пьесасы бір тақырыпқа
жазылған шығарма болғандықтан, бас қаһармандардан өзге ... ... ... ... бар. ... да, ... да ... батыры Кәрібоз
айрықша батылдығымен, елдік ... ... ашу - ... ... ұқсастық Кенесарының соңғы шайқастарының суреттелуінде мол ... ... ... ... ... шайқас үстіндегі ерен
жаугерлігі, дулаттың ... ... сын ... ... ... екі шығармада да қатар алынады.
Әуезов пьесасына тарихи негіз болған Нысанбай жырында Кенесарыға ерген
қолдың әдіс - айласы, ... ... ... әдіс ... Бір жақты кетпей, қырғыз жағының да ерлік ... әдіс ... ... ... отырады. Бұл арада М.Әуезов пен Нысанбай жыраудың
көзқарастарының үндесгігі байқалады.
Екі шығарманы салыстыра отырып, негізгі ... ... ... ... ... ... (Кенесарының қырғызға қарсы жорықтарын
бейнелеуі, Кенесары өлімі, Кенесары әскерлерінің қырғыздарға ... жеке ... ... ... елшісімен келіссөзі
жырдағы Кәрібоз - Наурызбай айтысына сәйкес келеді); Кенесарының қырғызға
қарсы соғысына автордың көзқарасы.
Нысанбай ақын ... ... жау ... ... ғана ... ... жақта не болғанына тоқтамайды. Бірден оларды жоқтауға кіріседі. ... ... ... ... ... көрген Әуезовтің "Хан Кенесі" де
Нысанбай жырындағыдай Кененің қолға түсуімен аяқталады.
Аты аңызға айналған хан өмірі мен ... ... ... жазу ... қиялын ұзақ уақыт бойы зақымдады. Оның халық ақындарын
шабыттандыратын бейнесі жазушылар мен ... ... ... ... осы ... ... ... келеді. Жылдан жылға шеберлік пен толысудың
әр деңгейіндегі Кенесары тұлғасы барлық алдыңғы әдеби жанрларда іске ... ... ... ... ... ... бен ... М.Сералиннің "Топжарған", І.Жансүгіровтің "Күйші",
М.Жұмабаевтың "Оқжетпестің ... ... ... ... ... ... ... "Хан ... ... ... ... көрінеді.
Кенесары туралы көркем туындыларға тарихи - биографиялық очерк жанрында
жазылған (А.Кенесарин - ... мен ... ... ... түріндегі
(А.Янушкевич - "Күнделіктер мен хаттар") шығармалар немесе мемуарларды
(Кнон Барон - ... ... төрт ай", ... ... ... ... ... болады. Кенесары Қасымов бастаған көтеріліс
жаңғырығы Г.Шевченконың "Құдай есігінің алдында сокира жатты..." деген
өлеңінде ... ... ... - ақ Жюль Верннің "Патшаның жаушысы" ... да ... ... ... ... ... кейіпкері (М.Жұмабаевтың
поэмалары, М.Әуезовтің драмасы, І.Есенберлиннің ... ... ... ... ... ... мен көркемдік шыншылдығы
және нанымдылығы ерекшеленеді. Басқаларда ол эпизодтық бейне болып кетеді.
Мұндай кездерде Кенесары бейнесі бірбеткей айбынды ... ... ... ... ... ... ... Жиырмасыншы жылдарда
сотқар және аянышты хан бейнесі жеңеді, ... ... ... ... ... осы екі ... қорытындысы көрсетіледі. Осыған
байланысты әдеби Кенесарыда әртүрлі қарама - қарсы, кейде тұлғаның бірін -
бірі жоққа ... ... пен ... ... ... көсем данышпандығы мен саясатшы болжамсыздығы, ерлік пен
жүрексіздік сияқты қырлар танылады.
Келесі сәтте біз ұлт ... мен ... үшін ... ... ... ... пен ... Әуезов шығармашылығындағы
үндестікгерге ... Қос ... ... ғана емес, қаламы да
тағдырлас екен. Ақ қағаз бетіне түскен тырнақ алды жазу - ... ... - ақ бір ... ... Ол арнаның әлеуметтік аты - ... мен ... ... ... ... ... ... екені байқалады. Олар тарихи принципті басшылыққа ала ... ... ... ... ... жерден айрылған ащы шындығы сондай
созылмалы он жылдық ... ... ... көздері жетіп,
Кенесары тұлғасын ... ... ... ... ... ... ... халықтың
өзіне сөз береді. Пьесаның прологінде үш жүз баласының ру-руының ... ... ... атынан есімсіз үш жігіггі сөйлетеді. Олар "бұл ереуіл
елдің өз тілегі" деген ... ... тән ... - ол не ... әңгіме ме, пьеса ма, роман ба
-көркемдік уақыттың ... ... ... ... ... ... тырысатындығы" [36; 53-б]. Бұл жолы Шеген қарияны сөйлетіп, ... - ... ... шолу ... ... арнап үлкен өсиет айтады.
"Оқжетпестің қиясында" поэмасында бас кейіпкер - ... ... ... ... ... ... пьеса сюжеті реализмнің сара
жолында өрбиді. Пьесада Кенесары бейнесі жан - жақты, әр ... және ... ... ... ... тартысқа түскен екі жақтың
көзқарасгарын ірікпей, ... ... ... ... жаулары осал жау
емес. Оларды ... ... ... көлеңке түсіреді деп
топастандырмай, қара қылды қақ жарған реализм ... ... ... ... ... айтқызып отырып сөйлетеді.
Мағжан мен Мұхтар шығармаларындағы үндестік - ел ... ... жол ... ... ... үшін ... жолындағы Кенесары
ерлігін дәріптеу. Қос данамыздың ұлт - ... ... ... үшін
Кенесары тұлғасына тоқталуының себебі: хан Кене тағдыры сол ... және ... ... ... ... ... - сай келгендігі, ұзақ жылдарға
созылған ... ... ... ... ... ... кіндік азиялық реңк алуға ұмтылғандығы, көтеріліс көсемдері Кенесары
- Наурызбайдың күші басым жауға беріспегендігі, мойымаған қайсар қайраты.
Қазақ ... ... ... ... ... келе ... ... образын жан - жақты жасаған шығарма - І.Есенберлиннің
"Қаһар" романы. 1969 жылы ... ... бұл ... тарихи тақырыпқа
жазылған туындының бірегейі болды. І. Есенберлин ... ... ... істі ... ... қазақ тарихи романын бір белеске көтерді.
Бұл шығарма қазақ тарихын көркем тілмен Әуезов ... ... ... ғасыр
әрі жылжытуымен ғана бағалы емес, қазақ халқының тарихындағы аса бір даулы,
түрлі ғылыми пікірлердің шиеленіскен саяси астары мол Кенесары - ... ... ... ... де ... еді. ... ... І. Есенберлинге үлгі болған үлкен мектеп - Әуезовтің өнегесі
болды. Трилогия табиғатынан бұл құбылыс айқын ... ... пен ... ... ... ... - хан Кене ... биік намысгың, парасаттың адамы болып көрінеді. Сонымен қатар оның
алға қойған мақсатынан кері шегінбейтін тегеурінділігі де танылады. ... ... ... ... ... ... екенін, ол Жетісуға
келместен көп бұрын қолы ұзын ... ... ... ... - ... мен манаптарын ширықтырып, оған қарсы бағыттап қойғанын талдап
жатпайды. Олай ету көркем шығарма табиғатына ... те еді. Сол ... ... пен ... ... ... ғана көздеп отырады.
Кенесарының патша әскерлерімен және солардың ... ... ... ұзақ ... ... ... нәтиже бермей, Арқадан
Алатауға көшкенде, патшаның қысымына қарсы ... ... ... дос пен қас ... тек қана осы мақсат тұрғысынан сынға
салғаны ақтық лебізі ... ... ... ... ... ... -
Алатау. Ірге көметін жерім - осы. Бұл таудың ... ... ел ... дос ... ... ... не ... қасым болып қарсыма шығады,"
-дейді ол. ... ... ... ірі ... бұл сөздерден анық
көрінеді.
Ал романда: "...Күшпен басын қосамын! Көнбеген ауылды шабамын, ... ... ... ... ... ... жұртты қырып, хандық құрудың қанша қажеті бар? Өз елің, ... емес ... ... ... ... ... кіргісі келмеген жұрттың керегі жоқ!
- Ол бұрынғысынан да сұрлана түсті", - ... ... мен ... ... ... шығармада да тарихта аты белгілі адамдардың көркем бейнелері
жасалған (Наурызбай, Бопай, Ержан, ... ... тағы ... қай - ... да ... мінез иелері болып сипатталады.
Пьеса мен романда ... ... ... де ... ... ... ретінде көрініс берген. Бұрын қазақ әдебиетінің әлемінде
көрінбеген тың бейнелер ... ... өз ... ... шежірелерді, тарихи оқиғаларды жазба деректермен ... ... ... ... ... М.Әуезов қазақ драматургиясында алғаш
тарихи драманы өмірге әкелсе, І.Есенберлин проза жанрында ... ... ... қоймаған "аңыз - роман" деп айтарлықтай жаңа жанр
қосты, ал "Көшпенділер" ... ... ... ... ... - хроника
жанрын қалыптастырғаны әдеби сынымызда атап өтілді" [37; 264-б].
І. ... ... ... Жетісу өңіріндегі оқиға Кенесарының
түсі арқылы беріледі де, Досқожаның ... ... Ал ... ... ... осы оқиғаны суреттегенімен, тарихи тұрғыдан талдамайды. Тек
тағдырдың тәлкегіне түскен Кененің жеке басының қасіретін ... ... ... ... ... ... ... та, Мұхтар да қазақ халқының
бостандығы үшін жан қиярлықпен күрескен Кенесары ерлігін ұрпаққа үлгі етіп
көрсеткен.
Кенесары ... ... ... ... ... да ... бір ... Тіпті оның қозғалысының
жаңғырығы француз әдебиетінен де орын алды. Оған дәлеліміз ... ... ... дүр ... ... азат ету ... жайында француздың
атақты фантасг жазушысы Жюль Верннің 1876 жылы ... ... ... ... ханның жан дүниесін түсініп, тарихи шындықты қаз - қалпында
көрсетті дей алмаймыз. Алайда ... ... ... ... ... халық
барын білмейтін, білсе де оған мән бермейтін Еуропаға Кене ... ... ... өзі ... ғасырда елеулі оқиға еді.
Тың туынды тақырыбының сонылығымен - ақ француз зиялылары арасында
үлкен ... ... ... тарапынан да жоғары бағаланып, театр
сахнасында да табысқа жетеді. И.С.Тургеневтің ... орыс ... ... 1900 жылы ... ... ... атпен жарыққа шыққан
осы көркем шығарманы орыс оқырмандарының оқуына тыйым салынады.
Ертіс өзені, Ақсақал, Балқаш көлдері, Семей, ... Омбы ... ... ... ... ... туралы оқыған кезде көтерілісші
Феофар ханның Кенесары екеніне еш шүбәң ... ... ... ... мен ... еңбектеріне сүйене отырып, романның
алғысөзін жазған М.Әбсеметов көп ... Бір ... ... ... ... ... ... көзқарасынан француз
қаламгері Жюль Верн де кенде емес ... ... хан мен оның ... ... ... ... ... суреттеп, ал патшаның жаушысы Михаил
Сгроговты жеңімпаз қылып көрсетеді. Қазақ ... ... - ... отырған
Ресей патшасын мұратына жеткізеді.
Кенесарының ұлы тұлғасын бейнелеуге әдебиет пен тарих қана емес, музыка
фольклоры да біршама үлес ... ... ... ... ... өзі жинап бастырған "Қазақ ... 1000 әні" ... ... ... атты нотаны енгізіп, Кенесары туралы "Терісқақпай"
атты күйге түсініктеме берген, "Наурызбай" атты екі ән бар. Кене хан ... да ... ... ол ... ... арналған зерттеу
жұмыстарының деңгейі бүгінгі рухани түлеу жолында тұрған еліміздің өскелең
сұранысын қанағаттандыра алмайтындығын ... ... ... ... өмір ... ... көрсетілгені - ең көп талас
тудыратын мәселе. Тарихи шындық өткен дәуірде, тарихта болғанды сол болған
қалпында түсінуге ұмтылу екені ... ... өмір ... ... өмір ... көрінісін көркемдік шындық дейміз, өйткені өмірде
болған не болатын жағдайлар, оқиғалар, адамдардың іс-әрекеті, автордың ой -
сезімі, ... ... ... ... бейнелі сипат алып,
жазушының баяндауы арқылы көрінеді. Жазушы болғанды ғана ... ... ... мүмкін жайларды да айтады, бейнелеп көрсетеді. Бұл - ... мәні бар ... Оны ... ... шығара алмайды.
Ал тарихи жанрдағы шығармаларда негізінен осы қағида сақталады. Бірақ
"тарихи шығарма болған соң, онда айтылғанның бәрі де сол ... ... ... ... ... ... ... кеткендік болады" деген ұғымның
көп тарағанын аңғару қиын ... ... ... ... ... яғни
түп тұлғасы бар бейнелер болса, "ол адам өмірде анадай еді, шығармада неге
мынадай болып шыққан" ... ... жиі ... ... адам дайын күйінде
өзінен - өзі әдеби бейне болып шыға келмейді. Оның ішкі ... ... ... ғана ол шын ... бейне дәрежесіне көтеріледі. Ал бұл
- нағыз суреткердің ғана қолынан ... іс. ... ... ... арта отырып, нысаналы идеясына байланысгы көркем бейне сомдайды. Тарихи
тақырыпқа ... ... ... өткеннің елеулісін екшеп іріктегенде шығарма
идеясына шырай беретінін сұрыптап, керексізіне кідірмейді.
"Хан Кене" трагедиясында тарихи тақырып өткен уақыттың ... ... ... ашылмайды, тарихи тұрғыдан сипатталған харакгерлер ... ... ... ... ... - тарихта аты белгілі
адамдар. Қаһармандардың қай - қайсысы да ... ... ... ... Дәуірдің негізгі тенденциясын білдіретін трагедиялық образдар
шындықпен тамырласады, ... ... ... - идеологиялық
жағдайларымен байланысгырылады.
Қорыта айтқанда, тарихи трагедия бұдан бірнеше жыл бұрын өтіп ... мен ... ... ... ... ... трагедияға тән
бірнеше ерекшеліктерді атап өтуге болады:
1. ... ... ... тақырыптың тарихилығы, яғни шығарманың
тарихи деректер ... ... ... ... кейіпкерлері тарихта белгілі, халық жүрегінен
ерекше орын алатын қаһарман болса, ал шығармаға өзек ... ... ... ... ие ... ... Бас ... жеке басының бақыты үшін емес, халық бақыты үшін
күреседі.
Міне, осы негізгі қағидаларға ... ... ... ... ... ... - Мұхтар Әуезовтің "Хан Кене" трагедиясы. М.Әуезов
азаттық үшін алысқан ұлы батырдың ғана бейнесін емес, азап ... оң ... ... сенім артқан адамның ірі тұлғасын жасаған.
М.Әуезовтің "Хан Кене" трагедиясы - Кенесары Қасымұлы басгаған ұлт ... ... ... ... ... ... ... алғашқы
трагедия. "Хан Кене" кейіпкерлері жүйеленген және тілдік ерекшелігі мол
көркем туынды, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... үшін күресін, ұлттық психологиясын сахна тілімен терең
суреттеген, ұлттық әдебиетіміздегі ең алғашқы және ... ... ... ... М.О.Әуезовтің тарихи еңбектері
3.1 М.О.Әуезов еңбектеріндегі - 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс мәселесі
«Қилы заман» - Мұхтар Әуезовтің күрделі ... ... ... ... ірі ... ... ... бастауында тұрса да ұлы
суреткердің сирек талантын, терең философиясын, ... ... ... азаматтық ерлігін көрсететін шығарма. Роман жарық көрген
уақыт әдебиеттегі таптық, партиялық принциптердің көп қозғала ... ... ... ... ... ... деген тәрізді «шылдардың» тағыла
бастаған жылдары. Қатердің қайдан келетінін қаламгер жақсы білді.
Роман тақырыбы өткен күндер тарихы, жетім-жесірлер трагедиясы, ... ... ... де емес еді. ... ... ... империясының
тұтас халықтарды қырып-жоюға, мал-мүлкін, жер, дәулетін тартып ... ... ... біріне сыймайтын жабайы саясатын
әшкерелеу еді.
Мұхтар Әуезов тәуекелге барды. Коммунистік идеялогияның патшаға қарсы
күрес ... ... ... қызыл датаға айналдырып атап ... ... сол ... ... қана айта алатын ой-идеяларды айтты.
Оны қаламгер өз аузынан да, ... ... ойы ... да, ... көшіре
астарлай айту арқылы да іске асырды. Тарихи деректерді мол қолданды, бұл да
астарлы тәсіл болатын. Осының бәрі – қаламгер ... бірі ... ... ... ... одан сәл кешіккенде жариялау, жазу да ... еді. ... ... осы.
Роман материалдарын көріп, деректер жиып, болған уақиғаларға араласқан,
көзімен ... ... ... ... қаламгер, бойын буған ... ... ... ... да, 1927 ... ... мен 1928-жылдың
ақпаны арасында шығармасын жедел жазып ... [14; ... ... ... ... түскен деректері, тарихы, ел аузындағы
әңгімелер, Мұхтар Әуезов ... ... ... ғана ... ... ... ... романға материал жинау барысында қазақ, қырғыз
тәрізді момын халықтарды майданның қара ... ... гөрі ... Ресей үкіметінің түрлі құпия жарлықтарына дейін ... ... ... ... ... жат ... ... оянған. Бұл мақсат шығарманың әр бетінен кездеседі.
«Қилы заман» 1928 жылы Қызылорда қаласында жеке кітап ... ... ... ... ... алғашқы бетінде былай деп жазылған:
Әуезов Мұхтар. Қилы заман. Тарихи повесть (ұзын әңгіме). 1916 жылғы
Албан көтерілісінен. Қызылорда: Қазақстан ... 1928 ... ... ... кітап алдындағы «Алғысөзде» шығарманы роман деп төрт рет
айтады. Онда «Тарихи повесть» ... ... ... жоқ. ... ... алғы ... ... тарихында ғана емес, қаламгер шығармашылығын
бағалау тарихында да ... орны ... әрі ... ... ... жарық түсіретіндіктен маңызы зор.
Шығармаға берген автордың ... ... ... ... ... ... ... жоқ романды «алғысөзге» редакция ... ... ... ... ... деген анықтама да осы ... ... ... ... бар ... роман деп оқшаулағаннан
гөрі сол жылдарда опыр-топыр шығып жатқан ... ... ... ... ... ... барар кілтті Р.Нұрғалиевтің «Телағыс» кітабынан Ғ.Мүсірепов пен
Р.Нұрғалиевтің ... ... ... ... Сен ... қалада
сынап отырған сол «алғысөз» болмаса, ол кезде «қилы заманның» ... ... ... ... ... ... кеткен аласапыран уақыттың
мінезі де шатақ, асау. Ал, Мұхтар шығармасы шалға бармаймын деп ... ... ... ... ... ... ауыл арасының үйреншікті итжығысы
емес. Россия мен Қазақстан қарым-қатынасының ... ... ... ... ... туындыға қалай ара түспейсің? «Қилы ... бел ... ... ... ... кеткенімді қазірдің өзінде жас
кезімде жасаған бір батылғымдай көремін», - деп ... ... ... тартып барып тоқтады [38; 282-б].
Ғ.Мүсірепов сөзінде «алғы сөздің» стратегиялық мақсаты мен тактикалық
тәсіл ... ... ... ... ... «роман» да «тарихи повесть»
деген жанрлық анықтамаға осындай мақсатта өзгертілді деп ойлауға ... ... ... ара түсу үшін ... Мүсірепов сол жылдары Мұхтар
Әуезов шығармашылығына қатысты ... ... ... ... сын ... терминологиясын да қолданады. ... ... ... Ғабит Мүсірепов бұл сөздерді де әдейі, ... ... ... «... ... ... уақиғаларынан тарихи роман жазуды
ойлағанын, сол себепті ағарту комиссариатынан ғылыми командировка ... ... ... ... ... ... ... ерлермен
әңгімелесуді тілегенін айтты...» [39; 23-б]. Қаламгер романның ... ... ... ... екенін аудармашы А.Пантелеевке ескерткен
[40; 12-б].
Бұл бағытта шығармаға көп көңіл бөлген белгілі ғалымдар пікірлері ... ... ... ... ... «Көтерген мәселелерінің
күрделілігі өмірлік материалдарының салмақтылығы, сюжеттік мол тармақтылығы
характерлер кесектігі, ... ... ... ... оны ... ... ... деуге толық негіз береді [41; 7-б].
Ә.Шәріпов «Эпикалық байсалды баяндау тәсіліне, психологиялық ... ... ... ... ел ... ... дейін жомарт қаламға ғана тән дархандықпен берілуіне қарағанда,
повестен гөрі ... ... ... [42; ... ... ... Әуезов шығармашылығының басында жазылса да, аса
талантты жазылған шығарма. Роман саяси ахуалдың кернеуі ... ... ... қазақ елінің ар-намысы үшін күрескен ерлер туралы
қаламгер ... ... ... Оны ... оқу мүмкін емес.
Отарлаушы үкіметтің қазаққа ғана емес, ... ... ... ... жат ... ... деңгейде бейнелей алған шығарма кейінгі
совет ... ... де ... емес.
1927 жылы жазылып, 1928 жылы жарық көретін ... ... ... ... ... профессионалдық деңгейде жазылған жаңа романдардың
алғашқыларының бірі болса да, тақырыптық, ... ... ... ... орны бар ірі туынды. Роман Мұхтар Әуезов талантының
ірілігін ғана ... оның ... ... ... ... де
көрсетеді.
«Қилы заман» туралы көп жазылды деп айта қою ... Оның ... ... ... ... астарлы ойлар мен отаршыл Ресейге деген автор
сезімінің айқындығында. Қаламгердің адам ... ... ... ... ... ... ... бейтарап оқу мүмкін емес. Сондықтан
шығарманың орысқа қарсы, ұлтшылдық пиғылында жазылған ... ... ... ... де, ... ... ... тырысқан зерттеушілерді үркітеді
[43; 100-б].
Мұхтар Әуезов саяси – идеялық дұрыс бағытқа түскеннен ... ... ... ... бірі – ... ... пьесасы 1934 жылы жазған.
Бұл пьеса автордың ертеректе жазылған «Қилы заман» повесінде суреттелетін
тақырыпқа, яғни 1916 ... ... ... ... ... «Қилы заман» повесінде жазушы тарихи шындықты бұрмалап, ... ... ... ... ол бұл ... ... ... және
өзінің көтерген тақырыбын идеялық-көркемдік жағынан дұрыс та шебер шешкен.
Әуезов ... ... атты ... 1916 ... ... көтерілісті
арқау етіп, жергілікті ел билеушілердің, болыстардың ... ... ... ... ... зорлық-зомбылығы, ояздың,
оның қол-шоқпарларының озбырлығы, аяусыз ... да, ... ... ... ... ... батыл қимыл-
әрекеттері де, кейіпкерлердің шытырманды ... ... да ... [44; ... алғанда, Әуезов көтерілістің тууы мен ... ... ... ... ... ... ... соғыс
майданындағы қара жұмысқа алуға қарсы стихиялық күрестің бірте-бірте
жергілікті ел ... ... мен ... ... шенеуніктерінің езгісі
мен зорлығына қарсы бағытталған қуатты халықтың қозғалысқа айналғанын
көрсетеді [1; 142-б].
Қорыта ... ... ... ... заманда», «Түнгі сарында» 1916
жылғы халық қозғалысының көркем ескерткіші, ел үшін ... пида ... ... ... ... Бұл ... көп ... мол қатпарын
ашатын, отаншылдық, перзенттік аңсардан туған, ... ... ... ... ... ... ұлы ... толы туынды. Мұндай ... сом ... ... жасай алған, адам мінезінің диалектикасына
барған суреткердің прозадағы кезекті ірі ... оның ... ... ... «Абай жолы» сынды зеңгір эпопеяға ұлсауы барынша табиғи.
3.2 М.О.Әуезов шығармаларындағы ... ... ... ... ... кең ... сан ... және өте бай.
Солардың ішінде заңғар жазушының Исатай-Махамбет көтерілісі ... ... 1927, 1929, 1930 ... ... ... ... көрген «Әдебиет
тарихы», «Жеткіншек» және «Жаңа ауыл» атты әдебиет оқулықтарында Мұхтар
Әуезов Қазан ... ... ... ... нақты тоқталады. Соның
ішінде, әсіресе, Ығылман Шөрековтің «Исатай-Махамбет» ... ... ... зор баға ... ... К.Сейдеханов, Б.Аманшин, Ж.Тілепов сынды
зерттеушілер ... жыры ... ... Исатай Тайманұлы
мен Махамбет Өтемісұлы ... ... ... ... тұрғыдан
баяндаған шығарма екенін әр кез дәлелдеген.
Ал, Мұхтар Әуезов 30-жылдардың өзінде бұл ... ... ... ... дастандарға ұқсастығын, автордың ескі әдістерді пайдалану
шеберлігін, қара сөзбен ... ... ... ... ... кейін Мұхтар Әуезов жауынгер ақын Махамбет Өтемісұлының өмірі
мен шығармашылығына арнайы ... ... 1933 жылы ... туралы зерттеуі жарияланады.
1836-1838 жылдардағы халық қозғалысының себебін, ... ... ... ... ... ... ... айрықша мән береді.
«Исатайдың халыққа деген батырлық ықпалы ... ... ... ... ... тез ... деп ... білдіреді. М.Әуезов өз
зерттеулерінде Махамбеттің көтерілістегі ұйымдастырушылық, ... ... оның ... рөлі өте жоғары болғанын баса көрсетеді.
Бұдан әрі ұлы ... ... ... ... ... оның ... ақындық келбетін айқын бейнелейтін «Баймағанбетов ... ... ... мән беріп, бағалайды.
Махамбет көтеріліс басылып, өзі қуғын көріп, қиындықта жүрсе ... ... ... ... күресіне адалдығын осы Баймағанбет
Айшуақов сұлтанмен кездесуінде, ... жыр ... ... ... ... зор баға ... «Бүкіл ХІХ ғасыр әдебиетінде қимыл мен күрес жырын
Махамбеттей қып жырлаған өзгеше ақын ... ... деп ... ... ... басындағы әдебиетте келелі бір көрінген оқиға – ... ... ... ... ... ... болғаны белгілі.
Осынау қастерлі тарихи жайды, М.О.Әуезов сөзімен айтқанда ... анық ... ... ... ... ақын Ығылман Шөреков Ұлы
Қазан револциясы алдында үлкен көлемді дастан етіп жазды.
Сөйтіп, бұрын сол ... ... ... ... ... елге ... ... халық жадымен бірге өмір сүріп келе ... ... мен орыс ... кейбір тарихи мәліметтер өлең ... Ал, бұл ... ... құжатылығы өз кезеңі, өз тұсы үшін
барынша мол еді. Оның осы ... ... ... ... ... да ... ден ... Осы ерекшелігіне бола шығарманы заманымыздың
саңлақ суреткері Мұхтар Әуезовтің өзі ... ... ... Ұлы Отан ... ... дәуірдегі бірден бір
негізгі зерттеушісі академик Қ.Жұмалиев те туындыны ... ... бола ... ... тарихи поэмалардың ішіндегі ең
көлемдісі ғана емес ең ... де ... ... ... [47; ... ... өресінде «Исатай – Махамбет» дастанын тарихи жырлардың
қатарында зерттеген филология ғылымдарының кандидаты ... ... ... осы ... ... ... Ақын туындыларын соңғы
уақыттарда қайтара бастыру ісіне белсенді ат салысқан жазушы Б.Аманшин де
Ығылманның 1976 жылы ... ... ... ... ... ... жинағына жазған алғысөзінде «Ақын» Исатай-Махамбет
көтерілісінің ұзын ырғасын тарихи шындыққа сай ... ... ... ... ... ... осы ... қайсысы
болсын Ығылман туындысының сол тарихи оқиғалардың өзегінен өріліп
отырғандығына ... ... ... ... осы ... ... да Ы.Шөрековтің бұл туындысы 1836-1838 жылдарындағы шаруалар
көтерілісінің негізгі оқиғаларын тарихи шындықтан ... ... ... ... ... ел ... еткен еңбектерін өлең
тілінде тірілткендігімен қымбат [48; 10-б].
Енді Исатай-Махамбет жырының қысқаша әңгімесіне ... ...... ... жыры ... ... басталған оқиғалары суреттеледі. Исатай Бөкейден соң хан болған
Жәңгірдің ... ... қол ... отыз мың үй ... ... ... мың жаны бар ... сол ханның қол астына қарайтын Беріш руының ел ... әділ ... ... ... елін ... патша үкіметіне сүйеніп маңайына әр жерден шыққан
шығайларын жиып алып қожа, молдаға билетеді. Елге көп шығын ... ... ... ... он екі би ... ... ... елдің өзі сүйіп
сайлаған биі емес. Ханның жетегінде болып, үнемі ... ... ... жоқ, ... билер болады. Қалың елдің ортасында ханның әділетсіз
ауыр ... үшін ... ... ... ... ... ... қамын ұқпайтын жат пен жаманның билігі жалғыз ғана қара халық емес, ... ... ... да ... ... Көп ... кеңесі ханға
қарсылық жасап, ауыртпалығынан құтылуды қажет деп біледі.
Қалың елдің өз ... ... өз ... ... ... етеді.
Осы көптің ішінде Жәңгір ханға Исатай да ырза емес болады. Оның үстіне
Беріштен би ... ... ... ... ... ... ... өзіне
тапсырылып еді. Беріштің ішінен шыққан Жақсымбет, Шомбал, Балқы деген билер
ел қамын жейтін ... ... ... ... Сонымен талас болуға
айналған соң, барлығы ортасынан Балқы ... ... ... береді.
Балқы елдің қамын бүктемеге тастап, ылғи ханның ... ... ... ... жағынуды мақсат қылды. Беріш атаулы бұған бұрынғыдан да жаман
наразы болды. ... ... ... хан ... ... отырып, бір
биліктің үстінде Жәңгірдің мінін айтады. Хан алдына бір ... мен бір ... ... ... ... бұрылып, үкім айтылып еді. ... ... ... әуелден адалдық жоқтығын бетіне айтады.
Хан бұл сөзге намыстанып қарсы сөйлейді. Исатайға тілін тигізеді.
Исатай да ... жуан ... ... ... ... ... алмай,
Исатайды тұтқын қылып, күреспен ұстап отырып, жанындағы он екі биге ... ... ... тіл тигізгені үшін Исатайға алпыс атан айып кеседі.
Исатай ықтиярсыз айып төлеп еліне қайтады.
Әділетті жоқтадың деп жазаға ... соң, ... ... қол жиып
ханмен соғысуға қамданады. Исатайша наразы болған ... тобы осы ... ... Бір ... қол ... ... Исатай — Махамбет болып,
қол хан ордасына қарай бет қояды.
Келе ... ... ... ... естілген соң, о да әскер жинайды...
Әскеріне бастық қылып Қарауыл деген қожаны сайлайды.
Екі ... ... ... ... ... ... салады. Басында алыстан
атысып, қашықтан ұрысады. Артынан Исатайдың қолына ... ... ... кейіндеп қалған екен. Келісімен Махамбет қолды бастап, жауына ... ... ... жасайды. Ханның әскері бұлармен қарсыласуға шыдамай тоз-
тоз болып ... Бұл жолы хан ... ... ... қайраты мен
ерлігіне көп ел сүйініп жек көрінішті ханнан құтылу ... ... ... болып бұрынғыдан жаман ағыла ... Көп ... ... де
артынан еріп, өрісіне сенімі артқан соң Исатай келесі жылы алты мың қолмен
хан ордасының өзін алмақ болып, тағы ... Бұл ... ... ханның
ордасын талқандап, өзін тұтқын қылып, орнынан түсірмек болатын.
Ойда жоқта Исатай әскері келіп ... соң, хан ... ... ... жерде ойына келген шараның бәрін ... Бір ... ... ... ... ... тілші шаптырып, ордамды Исатай
қамап жатыр, ақыл менен көмек бер, Исатай ... ... ... ... ... ... ... қасындағы ел кісілерін де Исатайға салып,
айтқанын орындамақ болып ... ... ... өз ... ... болатынына сене алмай, ордасын тастап қашпақшы болады.
Бірақ, сол жұмыстан маңындағы ақылшылардан ханымы болып тақсыр деп
тоқтатады. Бітімшілер ... ... ... ... ... ... болып
сөз сөйлейді. Бұлардың сөзіне Махамбеттің тоқтағысы ... ... ... ... тосып жүр, біз қайда қаламыз, одан да елшілерін қырып, орданы
алайық дейді. Бұл ақылды Исатай орынсыз көреді. Бері ... ... ... қол ... ... Бірнеше күн бітім жайындағы сөз созылып, аяғы жерге
тимеуге айналады. Бұл уақытта ... ... ырза ... шығып,
ыдырап тарай бастайды. Оның үстіне ... ... ... ... ... келіп қалады. Исатай дегеніне жете ... ... ... ... ... қашығырақ жердегі құмды мекен қылып жатып, ... ... ... Бұл ... ... ... көп қолы ... тоз-тоз
болып кетеді. Құмда жүргенде патшадан қуғын келеді.
Исатай соғысып аман құтылады. Саны азғана болса да ... ... ... Жайықтан өтіп, бұрынғы шыққан еліне келеді. Махамбет екеуі
бірталай заман қашқын болады [49; 138-141-б].
Исатай мен Махамбет ... ... ... ... би ... екеуі
бір үстем тап адамы. Қ.Жұмалиев: «Махамбет өлеңдерінде қамшының өзегіндей
тартылып жатқан идея – қанаушы тап ... ... ... және ... ... еш уақытта келісімге келмейтіндігін жеріне жеткізе
жырлаушылық. Сол дәуірді алсақ, бұл ... ... ... ... Махамбетпен
ешкім таласа алмайды», - деп бағалайды [50; 151-б].
Жалпы Мұхтар Әуезовтің ... ... өмір ... ... еңбектері мен зерттеулері сан алуан. Оны ... ... ... ... ... дерек ретінде әрбір тарихшының қасиетті
міндеті болуы тиіс.
3.3 «Абай жолы» романы ХІХ ғ. ...... ... ... ... ...... тән көп қырлы дарын иесі. әр бір талантты
қалам иесінің творчестволық ... ... бойы ... ... ... жан сыры ретінде жазылатын шығармалары болмақ. ... де ... көп ... ... ... туған бас шығармасы-
«Абай жолы» эпопеясы. Бірақ осы ұлы туындының жазылу тарихы мен ... ... ... ... ... көздері – Абайдың өмірі мен
шығармаларына осы ақынның өмір сүрген дәуірі ... ... ... ... ... ... ... жолын» жазу үстінде Мұхтар
Әуезов әрі ғалым,әрі жазушы ретінде екі ... ... ... ... ... нәтижесінде абайтану саласында ғылыми өз тұжырымдары мен
ұлы ақын туралы көркем туындыларын дүниеге әкелді.
Осы екі жақты ... ... ... ... орын алғанын
Мұхтар Әуезовтің өзі де терең ... «... ... ... ... ... ең ... ... , зерттеушілік ұзақ еңбекті
қажет етеді. Әуелде мен ... ... ... ... ... Сол
жұмыстың кезінде,кейін жазылатын романға керек деректің бір ... ... Екі ... ... ... ... болып, жалпы Абай
жайындағы білімді толықтыра түсетіндей болу керек деген қорытынды ... »,- деп ... ... ... ... бар [51; ... өмір сүрген дәуірдің тарихын, әлеуметтік шындығын, әлеуметтік
топтар арасындағы күрес пен тартыстың ... ... ... ... әртүрлі адамдар әрекетін, олардың мақсат- мүддесін сол заман
шындығының ... ... білу ... ... зор деректерді
салыстыру,талдап ... ... ... ... ... ... себепті суреттелетін дәуір шындығын
қаз қалпында тарихи шындыққа сай беру ... үшін аса ... ... ... ... ... олардың жүйесі мен одан шыққан ... ... ... ... ... ... ... өзі мүмкін
емес.
Мұхтар Әуезов те өзіжете біліп қанықты ... ... ... ... ... тарихи мағлұматтарды өте қысқа шолақ-шолақ тұқыл
сөйлемдермен ... ... ғана ... ... ... ... ... әдеттің дағдыға айналғанын Ләйлә Мұхтарқызы ... ... атап ... ... ... ... ... келе
«М.О.Әуезовтің жазбалары тап-тұйнақтай қысқа және үзінді ... ... өту ... Өйткені, бұлар оның ...жақсы білетін фактілерге қосымша
деректер болып келеді»,-деп ... ... ... ... аңғартады
[52; 19-б].
М. О. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының дүние-танушылық
маңызын ... ... ... ... сын бұл ... ... ... тарихы туралы энциклопедиялық ғылыми еңбекпен мейлінше туыстас-
тамырластығын сан рет атап ... ... М. О. ... эпикалық туындысы
ғылыми еңбектен көркемдік сезіну-қорыту, сол ... ... ... ... ... ... түрлі адамдар мінезі құбылысын ... ... ... ... ... әдісіндегі түбірлі өзгешеліктерімен айрықша
дараланбақ.
Әдебиетші ғалымдар ортақ бір тұжырымға келгеніндей, қазақ ... ... ... ... бай халық өмірін классикалық ... ... ... сез зергері М. О. Әуезовке дейін ешкім де
жаңа дәуір қарсаңындағы ұзақ ... ... ... ... ерекше
көркемдік қуатпен жан-жақты, терең суреттеу мүмкіндігіне ие ... ... ... ... ... аса ... даралық қасиетіне шет елдік
сыншылар да әлсін-әлсін көңіл ... Олар үшін ... ... ... ... рухани мәдениеті бар белгісіз халықтың ашылуы
сияқты ғаламат жаңалық, шынайы өнер ... ... аян ... ... тарихи роман саласындағы үздік дәстүрлеріне сүйеніп,
әрі маркстік-лениндік тарихилық (историзм) принциптерін басшылыққа ала
отырып, ... ... ... ... ... ... ... көркемдік
жүйеге келтірген, жаңашылдық үлгі-үрдістерімен одақтық тарихи ... ... ... үлес ... дара ... кесек дүние берді ... ... ... ... ... бұл ... XIX ғасырдың екінші
жартысындағы қазақ қоғамының бүкіл болмысы, халық түрмысының ... ... ... күрделі, ішкі қайшылықтары ... ... ... ... алыс ... рухын сергек бейнелейтін
жетекші заңдылықтар көрінгеніне көз жеткізеді.
Қоғамның әлеуметтік-экономикалық даму ... ... ... ... ... ... табиғаты, бейнелеу сыйпатын да жете
айқындаған, авторға ... ... ... ... ... ... ... бастауы, аграрлық мәселе
мен тап күресінің асқынуы, диханшылық пен отырықшылыққа көшу, ... ... ... т.б. ... ... ... берген.
«Абай жолының» ауқымдылық тынысы халық өмірін, оның жарты ғасырлық
тарихи тағдырын әр ... ... ... зерттеп бейнелеу тереңдігімен
танылады. Эпопея сюжеті тарихтың өз ... ... ... ... қырлы, терең сырлы ағымы, адамдар тағдыры мен оқиғалар
көрінісінің қат-қабат ... ... ... мен ... ... ... ... шырғалаң факторларға негізделген.
Тарихты әлеуметтік заман қайшылықтары, еңбек пен ... ... ... ... ... ... ... суреттеу шын мәніндегі
көркемдік жаңалық болып табылатын советтік ... ... ... ... ... ... халық - тарихты жасаушы, ең басты қаһарман
ролінде көрінеді. ... ... ... ... ... алып бейнесін
сомдап қана қойған жоқ, сонымен ... оны ... ... ... ... ... үшін оянған халықтың алып күшін, рухани құдірет-қуатының
қалыптасу, даму процесін шынайы суреттейді [54; 67-б].
Кейінгі ... ... ... ... бұл ... әрқилы
дәрежеде қорланып, кемелдене түскені мәлім. М. О. Әуезов эпопеясындағы
тарихи танымның ... ... ... ... мен ... ... айтылғандай, бір шығарма деңгейінде аса зор творчестволық түлға
бейнесін халык тағдырымен, оның жарты ... ... біте ... ... өз ... халқымен бауырластыра суреттей отырып, М. О.
Әуезов терең идеялық-эстетикалық сезімталдықпен Абай ... ... ... барша жарқын қасиеттерін көрсетті. Кейіпкердің ұлттық характерін
күрделі барша ... ... ... - сол ... ұлттық
өзгешелігін ашу боп табылса, ол сапа өз тарапынан көркем шығарманың ... де ... ... бір ... аса ... ... ... ұлттық характерінен әдебиеттегі ұлттық ерекше-
ліктерді тану басталары күмәнсіз» деген пікір дұрыс ... ... ... ... шындық «Абай жолын» жарты ғасыр
өресінде өсу, өзгеру ... ... ... ... қоғамдық,
экономикалық өмірін қадағалауға, тұжырым, қорытындылар жасауға бай ма-
териалдар беретін бұлтартпас тарихи ... ... ... айналдырады
[12; 189-б].
Халық өмірін қаз-қалпында суреттеуге қатысты көркемдік мұраттар М.О.
Әуезов қажырлы творчестволық жұмыспен бірге, тарих ... ... ... ... ... өрісін зерделей түсуді де талап етті.
Эпопеяны жазу барысындағы М.О.Әуезов жүргізген зерттеушілік еңбектің
жай-жапсарын бағдарлаған да, шығармаға тірек болған ... ... ... ... ... негізінен ұзақ жылдарға созылған ... ... ... ... ... ... дербес ой
елегінен өткізу нәтижелері екенін аңғарамыз. «Абай жолындағы» аса бай
деректер қоры ... ... ... ... мен ... ... ... биігінен үғынып, дәуір тынысын әділ тану ... ... ... де бәз ... ... ... бейнелей
алғандығын көрсетеді.
Әйтсе де, бұл арада тарихи аспектіден ғана ... ... ... ... ... телінер жалаң иллюстрация еместігін
ескерте кету қажет. Қаламгер туған ... ... ... ... ... ... ... шеберлік құдіретімен шынайы типтік образдар
сомдау ... ... ... ... жан ... сол ... қоғам
тіршілігінің ілгері басу қадамын, даму табиғатындағы бұрынғы мен ... ... дәл ... ... ... ... ... әдебиетінің өсіп, өркендеу жолында «Абай жолы» роман-
эпопеясы атқаратын ... ... ... түсіну керек. Шығармада социалистік
мазмұн мен ұлттық форманың бірегейлігі классикалық шешімін ... ... ең ... ... ... терең тарихи- мәнділігінен,
дәуір тұлғасын тарихтың маркстік-лениндік концепциясына сүйене кескіндеуден
байқалады. Ұлттық түр халық өміріні барша ұлттық ... ... да ... ... танылады. Нақты тарихи шындықты бейнелеу ауқымдылығы,
жарты ғасыр белдеуіндегі халық тұрмы-сын, ұлттық ... ... бар ... керсету, қыр өмірінің маңызды мәселелерін эпикалық
формада айшықтау — қазақ әдебиетін тұңғыш рет ... кең ... ... ... көп ... ... ... мен советтік тарих ғылымына
қыруар үлес болып қосылған жаңашыл қадам еді.
Ұлт ... ... ... ... ... ... ... де нанымды көрсету негізінентың құбылыс санала отырып, СССР халықтары
ұлттық әдебиеттерінің, дамуына ... бір ... ... ... Осы ... Е. ... «Ян ... түлғасын көркемдік
эпикалық аяда мүсіндеуді ойлағанда латыш жазушыларының Мұхтар Әуезовті
еске алуы ... ... ... қаламгері Ахмед Файзи
Тоқай туралы роман жазғанда, ... Аалы ... ... ... ... ... ... тұңғыш қазақ эпопеясының тәжірибесіне сүйенуі де
тегіннен-тегін ... ... ... ... [55; ... ... ... М.О. Әуезовтің суреткерлік асқар шыңы, болумен
бірге тұтас қазақ совет әдебиетінің де өзгеше бір даму ... ... ... ... асқақ ойлы тұлғаньың қайраткерлік әрекеттері
көркем пайымдалған эпопеяны зерттеу үстінде М.О.Әуезов ұлттық ... ... ... С. ... ... Н. Рыбак тәрізді осы ... ... ... ... ... да ... тәжірибесін екшей
сараптағанына көз жеткіземіз.
Бірақ нағыз тарихилық принцип творчестволықпен меңгеруде ең бастысы
әлемдік және орыс классикасының ... ... ... ... Л. Н.
Толстой, И.С.Тургенев, М. Е. Салтыков-Щедрин) әсерін сезіну өз ... ... М. ... А. ... В. ... Ю. Тынянов, Л. Леонов, С.
Злобин, С. ... В. Ян ... ... да орыс совет ... ... ... ... ... ... ... байқауға да
болар еді.
Өзіндік даму ерекшелігі фольклор мен балаң әрі негізінен поэтикалық
жазба дәстүрден өрістеген ... ... ... үшін ... ... ... ... даму проблемаларын қарастыру ... ... ... ... қазақ совет әдебиетінде тарихи жанрлардың ... ... жаюы ... ... орын алады. Сонымен қатар, бұл шығарма
жетістігі, жоғарыда айтылғандай, ... ... ... шешуде
ұлттық ауқымнан шығып, бүкіл одақтық көлемде өзіндік ... ... ... ... ... ... ізін ... белгілі. «Абай
жолында» социалистік реализм әдебиетіне тән шынайы ... ... ... [43; ... ... ... ... принциптері М. Әуезовке табан тірер
таяныш қана болған жоқ, ... ... ... ... халықтық
үрдістері негізінде әрі қарай жетіле, толыға түсті.
«Абай жолына» тән жаңашылдық эпопеяның ... ... ... ... пен интернационалдық қасиеттердің органикалық
тұтастығынан көрінеді. Бұл бірлік тарихи процестің мәнін ... ... ... мен ол ... ... ... әдісіне иек
артып, көркем образдар жүйесіне үйлестіруден туындаған.
«Абай жолы» эпопеясының интернационалдық зор ... атай ... Б. ... бұл ... «Орыс та, қырғыз да, украин да, поляк
та, болгар да, чех та, ... да ... ... оқып шығады, әрі
олардың қай-қайсысы да өз сезімі мен ойына ... ... әуен ... деп жазды. Бұл шығарма кез ... ұлт ... ... ... ... мен ... мүддесі үшін ерлік еңбек пен күрес
биігіне ... Б. ... одан әрі ... деп ... ... ... болмасын Абай образынан өткен ғасырдағы ұлы қазақ ақынын Беранже ме,
Гейне ме, Маяковский ме...әйтеуір жырымен, ... не ... ... ... ... мен ... үшін ... күресіп келе жатқан ірі тұлға
атаулыға етене туыстырар қасиеттерді көреді.
Тарихи нақты, ұлттық, ... ... ... ... ... ... барша қымбат,мейлінше дара ұлттық сапа, ... ... ... ... ... ... деңгейге көтеріледі.
Нағыз өнер құдіреті де сонда. Ол туралы Толстой мен Эжен ... ... ... де айтқан болатын.
М.О.Әуезов эпопеясының тарихи өрімі (историзм) ... ... ... тексерілген архивтік-документальдық нұсқалар мен өзі тілдесіп
жазып алған Абай замандастары естеліктерін, өзінің балалық шағы мен ... ... ... ... көшпенді қазақ аулының ... ... ... ... ... қарым-
қатынастары, дәстүр-салтына ... ... ішкі ... һәм ... ... ... ... творчестволық дара
стилінен аңғарылады.
1897 жылы туған, ... ... ... ... өз көзімен
көрген М. О. Әуезов: «Мен жеткіншек күнімнен бүгінгі егде тартқан ... ... тура бір ... ... ... — адам бола алар ... ... бастан кешіп, білгеніме қарасам, XX ғасырдың бел ортасына
мен сонау қиыр алыстағы, европалық та емес, ... орта ... ... ... ... ... [56; 89-б].
Осылай, М. О. Әуезов өзіне ... ... әрі ... ... ортаны
суреттеген. Ол ешқандай тарихи әдебиетпен орнын толтыра ... ... ... ... мен сол ... ... ... білім қорына сенім
артты.Эпопеяның тарихи негіздерін барлау XIX ғасырдың ... ... ... ... ... ... бойлағанын, халықтың елу жылдық
дем-тынысын жан-жақты бейнелеу ауқымынан ... ... ... ... ... жолы» тарихи өрімінің даралық ерекшелігі суреттелер ... ... көз салу ... да ... ... ... ол ... ғалымдарға кұрық бере қоймаған жағдайлар да
кездесетін. Суреткер қайсыбір заман ... мен ... ... ... өз ... ... бір ... келуге тиіс
болды.
Ұлы Октябрь революциясына дейін тарих жөнді дамымаған СССР ... ... ... ... өз ... ... тұстарын,
белгісіз қырларын лайықты дәрежеде қарастыра алған жоқ. М. О. ... те ... ... ... жазушылары сияқты бұл ретте ілгері дүниенің ... ... ... ... ... ... ... да барлау
жасап, белгілі бір шамада ... ... ... игілікті істер
тындыруына тура келді.
Тарихи процесс болмысын маркстік-лениндік көз-қарас тұрғысынан терең де
дәл ұғыну және оның көркемдік нанымдылықпен реалистік ... ... ... ... ... бас қаһарманы — Абайды сол дәуірдегі саяси-әлеуметтік
тартыстардың шиеленіскен түптөркіндерінен іздестіруге ... ... ... ... жағдайына байла-нысты поэтикалық айшық
тапқан өлең, ой ... ... ... ... ғана ... әлеуметтік
аренадағы, тұрмыстағы әрекетке басшылық, үрдіс қимылға шақыру ұраны, ой ... ... ... адам ... ... байытушы роль атқарады.
Бас қаһарманы — ағартушы-демократ, ұлы ақын Абай ... ... ... ... ... шынайы көрсететін М. О. Әуезов ... ... ... ... ... ... ақын мен ақын поэзиясының еңбекші қауымды әділ іске жұмылдыратын
қасиетін алғаш рет ... де ... ... [57; 90-б].
Тарихи кейіпкер жасау мақсаты да ... ... ... байланысты. Автор тарихи процестің негізгі зандылықтары мен ... аша ... Абай ... мен ... ... ... ол өмір ... тарихи-әлеуметтік жағдайларды егжей-тегжейлі,
қаз-қалпында бейнелеу арқылы ... Абай ... ... ... тұсында
түрғандай: ол — заманының бел баласы, жаңа мұраттардың ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, ғалымның сергек көзімен де
қараған.
М. Әуезов бүкіл саналы творчестволық еңбегінде Абай ... мен ... ... ... аян. ... да суреткер ретінде оның бір
ерекшелігі осы ізденістерін іштей тоқайластыра табыстырып, дамытып, керкем
творчество мен ... ойды ... ... ... ... ... ... қаламгер бірінші болып жасампаз ақынның, тарихи тұлғасын халық
өмірімен тастүйін ... та ... ... алды.
Абай образын жасаудағы деректік нұсқаларды пайдалану ... ... ... ... пайымдауда, оны көркем образға айналдыруда жазушы
қандай принциптерге сүйенді, ... ... ... ... ... ... пен көркем шындықтың ара-қатынасы қандай ... ... ... орайда қарама-қайшы тарихи мәліметтердің, анықтанығына жету, ... ... ... ашу, ... ... ... ... типтендіру жолымен тарих қойнауынан өнер еншісіне
айналдыру бағдарындағы М. О. Әуезов еңбегі ... ... ... ... ... бастау-арналар тарихи романдағы көркемдік
қиял өрістің суреттелер заманға тән деректі негіздермен тамырластық сырын
ұғуға жетелері хақ.
Революцияға ... ... ... ... ақын ... мен ... бірді-екілі мақала, хабардан басқа Абай туралы ... аз ... ... ... ... ... өмірін
зерттегенде арқа сүйейтіндей күнделік, хат, мемуар ... ... ... ... Абай өмір ... ... негізінен тек замандастары
естелігі ғана шешуші мәнге ие болғанын көреміз [58; 44-б].
М. О. ... ... ... ... ... ... алып жүргенде-ақ, Абай есіміне ... ... Сол ... ... болашақ эпопея авторы Абайға қатысты ... ... ... ... Жас таланттың әңгіме-сұхбат қүрған
адамдары: Абайдың әйелдері Әйгерім мен Ділдә, Құнанбайдың кейінгі зайыбы ... ақын ... т. ... ол ... М. О. ... өзінің бұл ынта-ықыласын соншалық маңызды
іс санай қойған жоқ екен. Соңынан ол «Биограф ретінде Абай өміріне ... ... 1930 ... ... айналыса бастадым. Өкінішке орай бұл
кезде ақынды жүзбе-жүз танитын адамдардан бірен-саран қариялардың ғана көзі
тірі еді»,— деп ... ... ... ақын ... ... ... Абай ... бара
жүріп Абай Құнанбаев ғұмыр кешкен дәуір мен өмірі ... ... ... түсірген әңгіме естеліктер бар. Ол М. О. ... ... ... шығармаға кіріспес бұрын Абай туралы ұзақ ... ... ... ... ... ... бұл ... романға
байланысты жүмыс сипатымды мен әлдеқашан көшіп кеткен ... ... ... айналған ошақ орнынан әлсіз қызуы бар соңғы шоқты тауып алып,
оны демімен үрлеп қоздатып, жалынды ... ... ... ... ... салыстырар едім. Көне көз қариялардың күңгірт
тартқан зердесі мені Абайдың жас ... ... жол ... отырды,
алпысты алқымдаған Әйгерімнің жүзінен мен оның ақын ... ... ... сұлу ... ... ... Абай заманын суреттеуде белгілі тарихи деректерді кеңінен
қажетіне жаратса, ақынның өз ... мен ... ... ... оның өмірбаянының тек аян болған басты-басты мәліметтеріне ғана иек
артып, кейіпкер мен қоршаған орта тірлігін ... ... ... ... ... ... ... маңызды мағлұматтарды эпопеядағы ақын
өмірімен салыстырғанда жазушының толығынан ақын жайында барынша басы ... ... ... ... Ол тарихи шындықтан ауытқи алмаған,
олай істемесе өткен заманның аса ірі тұлғасы жайлы ... ... ... ... тым ... ... ... айналып кетер еді.
Эпопеядағы замандастар естелігі мен тарихи деректер ... Абай ... ... ... ... аудару дәуір тынысына
айғақ нақтылы ... ... ... ... авторлық әдіс-
амалдарын айқындауға мүмкіндік береді. Мұндай ... ... ... ... шығарма-да тарихи ақиқат пен өнер мүддесінің ... ... жол ... ... жай, жазушы өзі жазып алған, Абай жерінде ақын мен ... ... көне көз ... айтқан естеліктер қолжазбасына қол
тимеген десе де болғандай. Жазушы олардың ... тек ... ... ... ... ... ... отырған [59; 116-б].
Осы жазба әңгімелер мен ... ... ... ... барлаудың өзі белгілі бір қорытындыларға алып келеді. М. О.
Әуезов кейіпкеріне ... тән деп ... ... ... ... ... ... ақын сөздерін, бастан өткерді деген,
шынында да солай ... ... ... ... ... ... енгізудің қажеті жоқ деп ... Өз ... ... паш ететін қаһарман бойына тек типтік қасиеттерді жинақтап
көрсетуді мұрат тұтқан қаламгер образ ... биік ... ... ... аса ... ... ғана мән ... Бұрынғы заманда ғұмыр
кешкен дана қайраткерлер өмірін жалаң натуралистік тұрғыда бейнелеуге ... ... ... ... кездейсоқ фактілер мен жағдаяттар
қызықтырмайды. Халық жадында аса көрнекті қайраткерлер ғұмырының тарихтағы
орнын анықтайтын неғұрлым ... ... ... ... ... ... ... өмір жолы, саналы творчестволық, жеке бас
тіршілігі кең қамтылған. Абайдың балалық ... ... ... ... ... ... туса да, ... ақын мінезін ашуға, оның адам
ретінде қалыптасу кезеңдерін бедерлеуге ... ... ... ... ... ... ... өзі ойдан шығарылған. Бірақ жазушының,
суреттеуінде зұлымдық атаулыны бұрын-сонды сезіп-білмеген балғын Абай ... ... ... ... ... рет кергенде касіретті халге жа-
ны күйіп, ашына күйзеліп, ... ... ... әсер етер үрей сұмдығын
бастан ... ... ... ... туралы замандастары мен олардың ұрпақтары
жадында көп нәрсе қалса, ал ақынның бозбала дәуіріне байланысты тиіп-қашты
қауесеттен, жас ... ... қызы ... арнаған санаулы өлең
жолдарынан басқа ешбір дәйекті сөзді табу ... ... бір ... да ... ... суреткердің жомарт қаламы
арқылы жас Абайдың ғашығымен жолығысу суретіндегі жан ... ... кешу ... көктемгі сең көшкінін, толқын атқан ... ... ... ... ... ауылда қалып қойған досы үшін Ербол қорқынышын,
су үстіндегі қатерлі шақты кемел кестелейтін айшықты ... ... ... бар ... ... ... Абайдың үстем билік,
зорлық жүргізуі жөнінде жалған жалаға құрылған тергеу ісі ... ... ... ... ... белгілі ағартушы-демократтық бағыттағы
ақынның бұқара халықты түрлі тараптан заңсыз тықсыру, ... ... тізе ... ... ... қадамы дала шонжарларына
ұнамағандықтан, олар Абайға қарсы ... ... ... ... ... ... ... ұстатқандай осындай нақтылы деректерге жүгіну авторға ел, ... ... ... ... ... ... ... мен Абайдың оларға
көзқарасын барынша тарихи дәл суреттеуге қаншалықты себін тигізетініне
«Абай жолы» ... ... ... көз ... қиын емес [60; 210-б].
Аталған мәлімет және сол сипатты өзге де деректер романда творчестволық
тұрғыдан сарапталып, қайта корытылып; ... ... ... ... тың ... ... ... тапқан. Нақты шындыққа көз салып,
одан ... өз табы мен ... ... ... тартысының терең
әлеуметтік мәнін тани білген қаламгер бұл тақырыпты одан сайын ... де, ат ... осы ... ... шарықтау шегіне бірақ тірейді. Ол
Абайға қарсы бақталас ел ... ... ... ... еркін пайдалана отырып, жазушы шы-ғармаға Абай ... ақын ... мен ... әрекет мүдделеріне қайшы келмейтін,
қайта қаһарманның халық тарихында алатын орны мен маңызын айқынырақ ... ... ... енгізеді.
Абай өмірбаянынан мейлінше мәнді тұстарды таңдайтын М. О. ... ... ... ... келісті көркем мүсіндеу мақсатымен
ақын мінезінің, қылығының кейбір жекелеген ... ... ... ... куәліктер авторға романдағы ... ... атап ... Абай — ... ... дейтін күре тамыр
ақиқатқа кең тыныс дарытуға мүмкіндік берді. Жазушы сараң ... ... ... ... ... көре білді. Айталық, қаламгер Абайдың
Қарамоладағы төтенше съезге ... ... ... ... көзі ... оның ... жинаудағы қиянаттарға байланысты бүкіл күрес жолын
сипаттайды. Автор генерал-губернатордың сән-салтанатпен келіп түскен сәтін,
әкім алдында ел болыстарының жарамсақ ... ... ... ... ... ... зор ... ұлықпен тең дәрежеде халық басындағы ауыр хал,
патша чиновниктерінің әділетсіздігі, орынсыз ... ... ... ... ... ... ... төбе би сайланғаны тарихи анық нәрсе. Осы
дерекке сүйеніп, жазушы генерал-губернатордың Абайды әлгі қызметке ұсынуына
себеп болған ахуалдарды топшылай ... ... бұл ... ... ... үшін зор ... ... әкімі ол жағдаймен есептеспеуі қиын екенін
логикалық әрі көркемдік тұрғыдан ... ... Абай ... ... сол ... реакциялық күштерімен, атап
айтқанда, панисламизм идеяларымен күрес барысында керсетілген.
XX ғасырдың басында ... ... ... ... бір ... ... Қазақстаннан мүфтиге бағынатын дербес діни
ұйым құруды насихаттауға күш салды. Қазақ ССР Орталық мемлекеттік архивінде
Семей ... ... ... ... ... адамдарға хат жолдап,
ақынды ел ішіндегі ықпалы мен атағын пайдаланып, өз ... ... ... ... ... ... ... алдыруды сөз еткен
қатынас қағаз бар .
Бірақ Абай бұл ... ... ... ... жоқ, ... ... ... идеяларға сыншыл өреден кез салған.
Ол өз халқының тарихи прогресшіл болашағын орыс ... оның ... ... ... ... үшін ... ... қиялдарынан
көреді [43; 76-б].
Жазушының осынау шынайы тарихи деректермен таныстығы және Абайдың саяси-
әлеуметтік, ... ... ... ... ... ... жасауға жол ашқан. Автор XX ғасырдың басындағы Қазақстанда
панисламистік ... үдей ... ... Абай ... елестетіп керген.
Суреткер айтылмыш ниетпен кейіпкерін Семей қаласындағы еңбекші қауым
өкілдері арасында панисламизмге қарсы ... ... ... ... ... ... ... қиялының жемісі болғанмен, жалпы алғанда,
тарихи ақиқаттығы жағынан ол документтермен дәлелденген ... ... ... Бұл — А. Толстой жаңа жаза бастаған әдебиетшіге
жауап бере отырып айтатын, ... ... ... ... ... ... ... түлғаның өмірбаянын ойдан құрауға бола ма?
Қажет-ақ. Бірақ оны күмәнсіз жасау шарт. Бұл ... ... ... өзі ... ... де, болатындай сьңайда көрінуі керек».
М. О. Әуезов белгілі тарихи деректерге сүйеніп, Абай өмірі мен ... ... ... ... бар құбылысты ойша дамытып, одан мүмкін
деген табиғи қорытындылар ... ... ... ... ... ... қиялға ерік беру правосын ұтымды ... ... ... бастаған панисламизм уағызына қарсы Абайдың өткір идеялық
күресін заңды логикалық шешіміне жеткізеді. Қаламгер Абайды қаладағы ... дін ... ... ашық ... алып ... Олар ... ... «жат та жау муфти үстемдігіне» бағындыруды ... ... мен ... аңсардағы интеллигенция өкілдері болатын.
Эпопеяда 1892 жылы Семейді жайлаған оба дертіне байланысты оқиғалар,
Абайдьщ өлім-жітім рәсімінен адам айтқысыз ... дін ... ... ... ... ... ... Абайдың дін иелерімен
тартысына арналған беттер ойдан қосылған. Алайда ол көріністер ... ... де, ... мен ... ... ... діншілдерге қарсы
көзқарасынан алшақ кетпегендіктен әбден дүрыс, орынды сипат алмақ.
Абай халықтық ауыр ... ... көзі ашық ... ... ... қайғысын серпілтер амал іздегені мәлім. Сондықтан мұндай жорамал бірақ
иланымды деректер Абайдың тарихи ... ... ... не оны ... ... ... ... қайта ақынның қамрықты елімен, шаһардағы
жүдеу жатақтармен тығыз ... ... ... ... ... түзеді [61;
93-б].
Көркем қиял ақынды халық мұңының жоқшысы, қалың ... ... ... ... ... озық ... айшықтай бедерлеуге
септігін тигізеді.
Романда Абайдың ағартушылық қызметі мол орын алады. Мұхтар Әуезов бұл
мақсатта ақын ... ... ... ... қатар Абайдың
ағартушы, демократтық идеяларын толық ... өз ... ... ... жаратты.
Қазақ қоғамындағы әйелдердің еріксіз, қайрансыз ... оның ... ... ... неке ... ескі феодалдық қарым-қатынас,
осының бәрі, Абайды бірде мұңайтып, бірде күйзелтіп, ашындырған, наразы-
лыққа ... ... ... ... мұндай тараптағы материалдарды
іріктеп алуы да ... ... Абай ... сан рет әйел ... ... ... ... қыздың дауына байланысты ол төбе билік
айтып, арызданушыны шариғат ... ... ... ... босатады.
Абай өзін пана тұтып, даладан қалаға қашқан екі жас Мәкен мен Дәрменге де
батыл араша түседі.
Бұл оқиғалар Абай ... орын ... рас ... ... Көне көз, кәрі ... ... ... кезінде ұлан-асыр
дауға айналған Хадиша қызға байланысты екі ру таласында Абайдың төбе билік
айтуы хақында дерек көрінеді.
М. О. ... осы ... ... ... естелігін біршама толық жазып
алған: «Хадиша қыз дауы Абайдың сабалуына осы себеп болған. Хадиша Байғүлақ
туысқаны. Жуантаяқ қызы. Айттырған жері ... ... ... ... алып ... болады. Бес жігіт Сақтоғалақ аңдып тұрып ұстап алады.
Осы жанжалда, Абай қыз-жігітті алғызады. Екі аяқта бір ... Қыз ... өлең ... Абай ... айтады. Қызға теңдік береді. Осыдан Есболат
жесірі кетіп қас ... ... қызы ... қас ... ... бес ... ... 25 түйе тартқан, ол қас болады. Әбен, Оразбай осы ... [9; ... ... ... көз ... жоғарыда келтірілген мағлұмат
сілемін Абай өз бетімен некесін айырған қызға ... екі ру ... ... сезу қиын ... ... осынау шағын ғана дерекке
автор қан жүгіртіп, тіршілік тынысын береді.
Мұхтар Әуезов ... ... ... қастастық тарихын суреттеп,
кейіннен Балқыбек съезінде екі жақтың Абайға төбе би ретінде ара егесіне
кесім ... ... ... ... ... ісі ... тергеу барысы
тәптіштей сипатталған. Қыздың еркіндікке аңсары, жас ... қиса ... көне ... ... көнбейтін қайтпас көңілі ашылатын ... ... ... ... қызғылықты жүлгеленген.
М. О. Әуезов Абайдың көз алдында биік құз жартастан суға құлап ... қыз ... ... ... ... ... нәзік те нанымды
өрнектейді. Абай жанын сергек ой мен елес сүлгесі кернеп, жүрек сөзі өлең
жолдары боп ... ... ... Абай өмірінің дәйекті шақтарымен
тығыз ... ... ... ... «Бір сұлу қыз ... хан қолында»,—
деп басталатын белгілі шығармасы дүниеге келген мезетті дәл кестелеген.
Бұған қоса жазушының бай ... ... ... Абай әділ шешім айтатын билер
сотындағы барша күрделі ахуал да қырағы назардан тыс қалмаған.
Тіпті ақын ... ... ... ... ... ... қатысты
да қаламгердің шынайы тарихи материалға иек артқаны сезіліп-ақ тұр. Оның
өзі қаһарман тұлғасына нанымдылық пен өміршеңдік ... ... ... ... ... ... арқаланып қалаға қашуы көңілдегі
көріністен туса да, Абай өмірбаянынан бір ... сан рет осы ... ... ... ... ... даусыз. [9; 185-б.].Айталық, талантты
өнерпаз Мұқаның ... ... ... ... әйелімен мекен аударарда
Абай үйінен қамқорлық тапқаны әбден белгілі.
Естеліктерде Абайдың Хадиша қызды өзі қаламаған ... ... ... ... қарсы феодалдық топтың қастандық әрекет жасауына
әкелетін қатерлі қадам болғаны баса айтылады. Абай ... ... да, 1897 ... ... ... деген жерде жүзеге асқан. Дұшпан
қауымның ұйтқысы — старшин Оразбай Аққұлов пен ... ... ... дала ... бір ... ... бұл ... кей қырларына айырықша назар аударған. Атап
айтқанда, жау тобының ішінен біреу ақын ... үшін ... ... ... өз ... жауып, қорғап қалуға тырысқан: «Абайды
сабағанда үстіне жығылған. Оны талқан қып ... Бір ай ... жеп ... ... ... естеліктеріндегі мұндай бұлтартпас маңызды
штрихтарды ақын бастан кешкен жағдаяттарға дәлдік пен ... ... үшін еш ... сол ... ... ... ... куәлігі Абайға қол көтерткізген жайт - оның қарсыластар
аужайына қарамастан ... ... ... ... айтады. Ал қаламгер ... сол күйі ... және ... ... ... ... ғана
шектелмей, құбылыс мәнін психологиялық тұрғыдан тереңдетеді, толықтырады.
Ол әлгі мәліметті қайта ... ... ... ... ... қаузап,
ақынның өз табымен тартысындағы әлеуметтік астарды жоталандыра көрсету үшін
творчестволық ... қол ... [12; ... ... ... ... ... көңіл көншіту
адамдар әрекеті мен түрлі-түсті ... ... ... ... яғни ... ... ... автор қиялынсыз мейлінше жұтаңдық
жасайтынын жете аңғартады. Жазушы қиялы қашан да оқиғалардың ... ... ... ... даму ... ... бермек.
М. О. Әуезов өзінің творчестволық тәжірибесінде мұндай ... ... ... ... әсте місе түтқан жоқ. Тіпті бұл мәліметтер
неғұрлым ... ... ... де ... осы ... ... әсірелеп,
шынайылық бояуын қанықтырмай, тек ... ... ... ... өйткені ол образдар арқылы ойлау, оқиғалардың ... ... ... ... үлы мүмкіндіктерге өріс ашпай отыра
алмас еді.
Мұхтар Әуезов үшін ел ... ... ... ... ... — оларда Абай тіршілік — тынысының тек сыртқы ... ... ... ... мен дүниеге көзқарасы қатарынан көш ілгері жатқан
ақынның күрделі жан әлемін ұғыну көп ... ... да қиын ... ... тұлғасын сомдау үстінде автор ақынның дүниетаным
көзқарасы мен психикасы, мінез-құлқы, ... өмір ... ... ... ... Бұл ... ол қаламгерлік қияли ой өрісін ақын болмысын
барынша табиғи әрі жан-жақты ашуға қолайлы ... ... амал ... О. ... осы ... өткен дәуір уақиғаларын әр түрлі пиғыл,
мақсатпен, әр түрлі түсінікпен пайымдайтын кәрі ... көне көз ... ... пен тарихи прогрестің шын қозғаушы күштерін дәл ... ... ... ... ... әділ толғанған.
Мұхтар Әуезов социалистік реализм өкілі ретінде көркем қиял өрісі үшін
ерекше маңызды шарт деп кейіпкерлер ... мен ... ... ... ... ... Замандастар естелігін ақтара
қарау кезінде жазушы ... ... ... ... ... немесе
таптық, жеке бастық, пендешілік көзқарастарын сарыла зерттеуіне тура келді.
Автордың оларға қаншалықты сыншыл ... ... мына ... қиын ... ... деген кісінің сөзіне салса, жас Абай өз ортасынан
Бөкенші руының ақсақалы ... ... ... ... ... ... Осы жайға құлақ асқан қаламгер Абайдың Асылбекке достық көңілін
көрсетеді, ақын Балқыбек съезінде Асылбекті бас би ... ... ... мен әділдігіне сенген [6; 57-б].
Алайда Асылбек болыс сайланған соң ... өзге ... ... үшін Абай ... ... ... қара халық Асылбек тұсында да
әрқилы шабармандардан бүрынғыдан бетер озбырлық пен қысастық көреді.
Эпопеяның субъективтік қауесеттен әңгімешілер асыра ... ... ... міне ... — іс-әрекет, дүниетанымы әлеуметтік ортаның
шындығынан өсіп-өнген қаһармандарының таптық сырын ашуды көздейтін қаламгер
тарапынан салқын сабыр елегінен ... ... шын ... ... ... ... қалыптастырып, рухани аяда кемелденген,
толысуына ... ... ... көп ... ... Бұл ... сарыны
романда, ең алдымен орыс достары Михайлов, Павлов образдарынан көрініс
тапты. Нақты тарихи прототиптер ... ... ... М. ... Абайдың революциялық-демократтық қозғалыс өкілдерімен кеңірек
байланысын ... ... ... ... жалпылық сипаттар
дарытады.
Романда халық қасіретіне дауа ... ... һәм ... ... бола білген озық ойлы орыс қауымындағы ... ... ... ... ... ... мен ... айқьшдаушы қуат
беріп, құдірет-күш силағаны нанымды суреттелген.
Абай дәуірінің әлеуметтік шындығын дәл де терең түсінуден ... ... ... ... шынайылықты мөлдіретіп нақышты бейнелеуде
аса мәнді қайнар бастаулардың көзі ... ... өз ... ... атап өту ... [10; ... ... жоғарыда келтірілген жекелеген мысалдар біздің
түсінуімізше, заман келбетін кескіндеуде мейлінше ... ... ... жету ... ... ... ... тұсау салмайтынын, қайта
керісінше, дұрыс пайымдалған тарихи шындықпен ... бір ... ... жете ... ... жолы» эпопеясындағы тарихи
дәйектілік советтік тарихи романның аса мәнді ... ...... ... күн ... ... да терең түсінік алуға ... ... ... ... биігінен қарайтын суреткер кешегі
уақыт жоталарына қазіргі дәуірдің көзімен баға береді. Романда бұл міндетті
творчестволық тұрғыдан шешуде өз ... озық ... ту ... ... ... ... ... Абай образы басты роль атқарады.
Шығармада Абайдың шырғалаң өмірі мен қайраткерлік әрекетін, кертартпа
реакциялық ... ... ... ... орыстың революциялық-демократтық
мәдениетімен, еңбекші бұқарасымен жақындастыруға жұмсаған жігер қайратын
көркем кестелей отырып, жазушы сол арқылы тарихи ... ... да ... ... ... ... заманалық рух дарытқан. Абайдың көркем
бейнесі енді міне ... ... ... мән-маңызы барынша айқындалған,
тарихи шынайы, кесек, тұлғалық бар болмысымен көзімізге от-тай ... ... бақи ... [62; ... жылы ... ... кітабы аяқталуына байланысты радиодан
сөйлеген сөзінде Мұхтар Әуезов былай деп еді: «Абай, Белинский ... өз ... ... ... ... ... ел ... мұрат тілегі
жағынан болашақпедн тілдесер ұлы ақындардың бірі болды.
Ол болашақ Абай үшін ... ... ... пен ... өрлеу әкелген
біздің замад. Абайды біздід ... ... ... ... ... де жақын, демек өзінің өлмес жырларындағыдай етіп көрсету — менің
ақын тұлғасына творчестволық аяда ... ... ең ... ең ... ... бұрынғы күндер жайлы романның бүгінгі заманалық тынысы
бүкіл советтік ... ... ... ... ... тарихи өрім
табиғатымен тікелей бауырласып, астасып жатыр.
Мұның өзі — өткенді ... да, оны ... де ... ... ... ... ... көрсетуде авторды ешқашан бейтарап объективист
күйінде қалдырмайтын қа-зіргі уақыттың идеялық концепцияларымен суарылған,
сонан ... біте ... бір ... ... ... ... шежіресіне үңілген жазушыға қашан да алыс та
жақын заманалар ... ... ... көрші ғасыр қойнауынан қазір ғана
әкелгендей көне ... ... ...... бір шарт,
шешуші бір парыз болуға тиіс.
«Абай жолы» ... Абай ... оның қара ... ... ... ... айрықша автор ықыласына бөленген.
«Абай жолындағы», жалпы совет тарихи романындағы негізгі бір ... ... ... ... ... ... прогрессившіл тенденциялар
бастауын таба білуде. Олардың ішінде ең бағалысы — бабалар мұрасындағы
біздің ... ... ... етер ізгілік-игіліктер.
Өткен заманның мәдени жәдігерінде — зор ... ... ... ... оқу-білімге деген ғаламат құштарлыққа толы, туған жерге
ыстық сүйіспеншілігі ... ... ... ... тарихи
тағдырын терең поэтикалық сезіммен тебірене жырлайтын Абай ... да бар [53; ... ... ... ... ... кешегі белестері осынысымен ... ... ... . ... ... Өйткені бұл елінің рухани құдірет-
қуаты болған ақын Абайдың алып тұлғасы арқылы ... ... ... ... дәл ... терең толғаған ғұмырлы шығарма.
Эпопеядағы Абайдың тарихи, көркемдік бейнесі творчестволық бірегей
болмыс-бітімімен өнер шындығына, ... ... ... ... ... бір ... ... әйгілеп жатыр.
М. Әуезовтің тарихи өрім ерекшелігі ақын мұрасын романда ... ... ... ... де жете ... Абай ... тақырыптар мен образдар және олардың халық өмірінде-гі мән-маңызын
жан-жақты, терең ашу, ақын ... мен ... ... ... - ... ... болмысын пайымдауда, өз заманының бел ... рухы ... ... ... ... ... жасауда
осынша кең өрісте тұңғыш рет қол жеткен ... озық ... ... ... ... М. О. ... ... — үлгі-өнеге, даналық-даралығымен,
дәстүр-сабағымен кейінгі ұрпақ қаламгерлерін дәйім өнер ... ... ... іспеттес.
Қорытынды
Мұхтар Омарханұлы Әуезов заманымыздың заңғар жазушысының бірі. Қазақ
Ғылым академиясының ... ... ... ... ... ... ... Ол – қазақ әдебиетінің ірі өкілі.
Жұртының қиынына көніп, ... ... ... ... ... ... білген, ертелеу егделенген жолды – Мұхтар жолы дейміз. Мұхтардың
да өз жолы бар, өз дегені, діті мен діні бар. Сол ... ... ... деген
құдіреттің ішкі сезім пернесін басып, ... ... ... ... ... ... ... Мұхтар жолы – таза жүрудің,
қуатты қиялға ... ақ, адал ... ... ... ... ... ... атасы Әуез зиялы кісі болған. Ол ... әріп ... ... ашады. Мұхтар көпті көрген шежіре қарттың
әңгімелерін тыңдап өседі. Атасының үйретуімен ұлы ақын Абайдың өлеңдерін
жаттап, ... құя ... Он ... ... ... ағасы Қасымбек
Семейдегі орыс мектебіне орналастырады. Оны бітірген соң қалалық училищеге
түседі. Одан ... ... ... ... мұғалімдер семинариясында
білімін әрі қарай жалғастырады.
Ташкентте орта Азия ... ... ... ол ... өнерімен қатар Батыс өнерімен де кеңінен танысады.
Мұхтар Әуезов патшалық Ресейдің жыртқыштық іс-әрекетін, ұлтымыздың
өркендеуіне тигізіп ... ... да өз ... көрді.
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыстың мән-мағынасын «Қилы –заман», «Түнгі
сарын» атты шығармаларында шынайы әрі ... ... ... Ол ... ... мол 30-жылдардың басында, сталиндік әміршіл - ... ... ... «Хан Кене» атты пьесасын жазып, сахнаға шығарады.
Пьесаның атын «Хан Кене» деп атауы, оны ұлт-азаттық қозғалыс ... ... ... ... Оған ұлтшыл-буржуазияшыл «Алқа» ұйымын
құрды, қазақтың өткен тұрмысын мадақтайтын шығармалар жазды деген ... ... сол ... жаңа өмір ... ... ... «Социалды
Қазақстан» мен «Казахстанская правда» газет арқылы ашық хат жазбаса, жер
айдалып, абақтының дәмін ... еді. ... ... ұлы ... ... ма едік. «Абай жолы» романы дүниеге келмес пе ... ... ... Әуезов Абай туралы материалдар жинауға кіріседі.
Бала кезінен Абай өлеңдерін жаттап, Абай ауылын, Абай мектебін терең танып
өскен ол енді тың ... де ... ... ... ... ... көзін көрген кісілермен сұхбаттасады. Абайсыз бір сәт
тұра алмайтын суреткерлік рухымен Ұлы ақын ... ... ... ... ... ... ... Абай пьесасын жазды. Осы пьесадағы Абай
бейнесі «Абай жолы» романындағы дана ақынның асқақ тұлғасын ... ... ... эпопеясының бірінші кітабы (1942-1947 ж) 1949 жылы КСРО
мемлекеттік сыйлығына ие болды.
Екінші кітабы (1952-1956 ж) 1959 жылы ... ... ... ... арқауы – ұлы ақын, ағартушы Абай Құнанбаевтың өмір ... Ол ... ... жолы ... қазақ қоғамының қиын да, күрделі
тіршілігін көз ... ... ... ... көшпенділерді басқа бір қырынан көрсетті. Көкірек керіп,
менсінбей қарайтын өркениетті әлемге өзіндік ерекше мәдениеті бар қоғамның
бір ... ... ... Олар ... ғажайып өмірін осы Абай эпопеясынан
оқып, таңдай қағып, таңқалды.
Мұхтар ... ... ... романында жаңа заманға бет алғандар мен ескі
қоғамның етегінен жармасып ... ... ... ... суреттеді. Құнанбай мен Абай образдарын қоғамдық астарлы тұлғаға
айналдырды.
Мұхтар Әуезов – қазақ қауымының ... ... ... ... ... ... ғалым. Дала тарихындағы қилы кезеңдер оның әр жылдарда жазған
әңгіме, повестері мен драмаларында ғана ... ... ... ... ... ... жылдардың басында қазақтың ... ... ... ... ... М.Әуезовтің басына 1929 жылғыдай тағы да
қауіп төнді. Оны Абайдың ақындық мектебін алға тартып, ... ... ... ... ... Кенесары Қасымовтың ұлт-азаттық
көтерілісін қоштады. «Хан ... ... хан, ... ... көтеріп,
зар заман ақын-жырауларын ақтауға тырысады.
«Абай жолында» «феодализмді мадақтады» - деп, бес-алты жыл ... ... ... – мінеумен болды. Ақыры академиялық қызметінен
қуылып, университеттегі профессорлық міндетінен босатылды.
1953 жылы ... де оны ... ... ... берілгенде
Мәскеуге кетіп қалады. Онда ... ... ... ... ... орыс ... достық көмегімен ресми болмаса да ... ... ... ең ірі оқу ... Ломоносов атындағы университетте
профессор болып қызмет атқарады.
Мұхтар Әуезовтің соңғы жылдары ғана жайма-шуақ болып өтті...
Жер бетінде ... ... ... ... ел бар екенін айдай әлемге танытқан
Әуезовтің ғасырлық торқалы тойы 1997 жылы ... ... ... аталып өтті. Оның шығармашылық мұрасы бүкіл адамзатқа ортақ.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... тарихы: Кеңес дәуірі (1941-1956) – 130-б.
2. Қазақ ұлттық энциклопедияcы 1 т. 5-б.
3. Әуезов М. Жиырма томдық ... ... ... ... 1979 ж.
60-б.
4. Рымғали Н. Әуезов және Алаш. Алматы, 1997 ж. 180-б.
5. Нұрқатов А. Мұхтар Әуезов. Алматы, 1957 ж. ... ... М. ... және ... ... ... 1982 ... Артықбаев Ж.О. Қазақстан тарихы. Астана, 2000 ж., 18-б.
8. Біздің Мұхтар (М.О.Әуезов ... ... ... 1965 ж. ... ... Т. ... ... Астана, 2002 ж. 182-183 б.
10. Мырзахметұлы М. Әуезов және Абай. Алматы, 1997 ж. 257 -б.
11. Нұрқатов А. М.Әуезов ... ... 1965 ж. ... ... ... ... ... 1987 ж. 187-б.
13. Байқадамова Д. Мен білетін Әуезов. Алматы, 2006 ж. 23-б.
14. Ыбыраев Ш., ... ... ... ... 1997 ж. ... ... Р. ... үкіметі кезіндегі Мұхтар. // Абай № 2, 2001 ж. 55-
б.
16. Тұрсын Ж. Алаш ақиықтары. Алматы, 2006 ж. 9-б.
17. Бекмаханов Е. ... ХІХ ... 20-40 ... ... ... 15-б.
18. Досжанов Д. Абақты. Алматы, 1992 ж. 42-б.
19. Әуезовтің өмірі мен ... ... ... 1997 ж. ... ... Д., ... Қ., Қожакеев Т. Әлемнің Әуезові. Алматы, 1997 ж.
23-б.
21. Жұртбаев Т. Талқы. Алматы 1997 ж. 5-б.
22. Бекмырзақызы С. «Хан ... // ... тілі мен ... 2001 ж. №5. ... ... Л. ... Әуезовтің «Хан Кене» трагедиясының тарихылығы.
АР.Астана 2007 ж. 7-б.
24. Нұрғали Р. Драма өнері. Алматы, 2001 ж. ... ... Д. ... ... талқысында // Егемен Қазақстан 1998 ж.
23 қазан, 5-б.
26. ... Т. Өмір үшін ... бас ... // Абай, 1995 ж. № 2, 186-б.
27. Мүсірепұлы Ғ. «Хан Кенені» ... ... ... // ... ... ж, 24-26 май. ... ... С. «Хан Кене туралы» // ... ... 1934 ... ... 4-б.
29. Жансүгіров І. Қате қайда? // Социалды Қазақстан 1934 ж, 12 июнь. ... ... Б. Зар ... ... ... 2000 ж. 145- ... Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. 14-том. Алматы. 1983 ж. ... ... А. ... ... исторический очерк. Алма-Ата. 1993 г.
49-с.
33. Середа Н. Бунт киргизского султана ... ... ... ... Көкбай А. Абылай. Алматы, 1993 ж. 139-б.
35. Әбуев Қ. Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» беттерінен. Алматы, 1994 ж. 56-
б.
36. Елеукенов Ш. Мағжан мен ... ... неге ... // ... ж. № 4 53-б.
37. Бердібай Р. Ел боламыз ... ... 2000 ж. ... Нұрғалиев Р. Телағыс. Алматы, 1986 ж. 282-б.
39. Жұртбаев Т. Бейуақ. Алматы, 1990 ж. 23-б.
40. Қазақстан тарихы (көне ... ... ... 5 ... ... 12-б.
41. Нұрғалиев Р. «Қилы заман» қандай туынды? // Қазақ әдебиеті. 1967 ж, ... ... ... М. ... ... ... ... 2-том. 400 – б.
43. Тоқбергенов Т. Ай мүйіз. Алматы, 1990 ж. ... ... А. ... ... ... 1957 ж. ... ... М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. Алматы, 1985 ж. 16-том ... ... Л. ... ... ... ... // ... тарихы,
2002 ж, № 2, 18-б.
47. Қазақ әдебиетінің тарихы. Алматы, 1965 ж. 2 – том. 228-б.
48. Шөреков Ы. Исатай-Махамбет. ... 1976 ж. ... ... М. ... ... ... жинағы. Алматы, 1985 ж. 138-141-б.
50. Әуезов М. Әр жылдар ... ... 1959 ж. ... ... Л.М. ... ... Қазақстан тарихының
проблемалары. Алматы, 1977ж , 21-б.
52. Әуезов А. Бала Мұхтар Алматы, 1977 ж, 19-б.
53. Досжанов Д. ... ... ... 1988 ж, ... ... З. Әуезов. Алматы, 1997 ж, 67-б.
55. Османова З. Путь Абай.Алама-Ата, 1952 г, 220-с.
56. Әуезов М. Абай Құнанбаев. Алматы, 1967 ж, ... ... Қ. ... қилы ... Алматы, 1992 ж. 90-б.
58. Мырзахмет М. Абайтану тарихы. ... 1994 ж, ... ... А. ... ... 1997 ж, ... ... Ш. Замандас парасаты. Алматы, 1997ж, 210-б.
61. Байтанаев Ә. Шын шеберлік. Алматы, 1969 ж, ... ... Ш. ... және ұлт ... Алматы, 1997 ж,49-б.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қ.А.ЯСАУИ АТЫНДАҒЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАЗАҚ-ТҮРІК УНИВЕРСИТЕТІ
ШЫМКЕНТ ИНСТИТУТЫ
ТАРИХ ЖӘНЕ ЗАҢ ... ... ... ... ... ... тарихи көзқарастары»
Орындаған:
441-15 тобының
студенті Динашева Д.
Ғылыми жетекшісі: т.ғ.к.,
доцент Исабек Б.Қ.
Шымкент 2009

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М.Әуезов әңгімелеріндегі тарихи және көркем шындық3 бет
Мұхтар ӘуезовтIң өмIрбаяны мен ғылыми - творчестволық көзқарасының қалыптасуы42 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет
Абай Құнанбаев - "Қазақтың бас ақыны"11 бет
Айтыс өнері31 бет
Ахмет Жұбанов жайлы25 бет
Ежелгі Үнді және Қытай философиясы туралы6 бет
Жаңа дәуірдегі философияның негізін қалаушылар6 бет
Заманынан озып туған азамат еді Сағат Әшімбаев туралы28 бет
Мағжан Жұмабаевтің шығармаларындағы тақырыптық идеялық негізі8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь