Оңтүстік Қазақстанда XIX ғ. аяғында жүргізілген археологиялық және этнографиялық зерттеулер

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1. ТҮРКІСТАН АРХЕОЛОГИЯ ӘУЕСҚОЙЛАРЫ ҮЙІРМЕСІ ҚҰРЫЛҒАНҒА ДЕЙІНГІ ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА ЖҮРГІЗІЛГЕН ЗЕРТТЕУЛЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9

1.1 Археологиялық және этнографиялық ғылыми.зерттеулерді ұйымдастырудың алғы шарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
1.2 ХІХ ғ. 80.90 жылдардың басындағы зерттеу жұмыстары ... ... ... ... .18

2 ТҮРКІСТАН АРХЕОЛОГИЯ ӘУЕСҚОЙЛАРЫ ҮЙІРМЕСІ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІНІҢ ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСТАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22
2.1.Түркістан археология әуесқойлары үйірмесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22
2.2.Түркістан археология әуесқойлары үйірмесі жұмыстарының негізгі бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .46

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48

ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51
Тақырыптың өзектілігі. Тарихымыздың терең қойнауын ақтарып, көне дүниені танып – білуде археология мен этнография ғылымының маңызды рөл ойнайтыны белгілі. Олардың екеуі де жас ғылым салалары болып, XIX ғасырдың екінші жартысында, ал Қазақстан археологиясы мен этнографиясы одан да кешірек қалыптасқан. Қазақ этносын ғылыми тұрғыдан жүйелі түрде этнографиялық зерттеу ХХ ғасырдың бірінші ширегінен жүзеге аса бастады. Сол жылдары Қазақстан аумағында С.И.Руденко бастаған кешенді этнографиялық экспедиция жұмыс істеді. Соның нәтижесінде «Қазақтар» деген атпен бірнеше жинақтар жарық көрді. Алайда қазақ халқы туралы этнографиялық деректер ерте кездерден мәлім. ХІХ ғасырдың екінші жартысында Ш.Уәлиханов пен Ы.Алтынсарин, орыс ғалымдары А.А.Диваев, А.Левшин, Г.Н.Потанин т.б. өз дәуіріндегі қазақтардың тұрмысы мен мәдениеті жайында құнды еңбектер жазып қалдырды.
Қазақстанның көне тарихының археологиялық ескерткіштерінің ғылыми тұрғыдан зерттеле бастауы тіпті XVIII ғасырдың басына сәйкес келеді. Дегенмен, дәл осы ХІХ ғасырдың аяғынан бастап Қазақстанның археологиялық-этнографиялық зерттелуінде маңызды кезең басталады. Өйткені осы кезеңдегі жүргізілген зерттеу жұмыстары кеңес дәуіріндегі аса ауқымды және жүйелі зерттеулер үшін негіз болды. Сондықтан осындай тарихи кезеңдегі Оңтүстік Қазақстанда жүргізілген археологиялық және этнографиялық зерттеулер тарихын Отанымыз тарихының өзекті мәселелері қатарына жатқызуға болады.
Диплом жұмысының мақсаты. Осы дипломдық жұмыстың мақсаты – ХІХ ғасырдың аяғындағы Оңтүстік Қазақстанда жүргізілген археологиялық және этнографиялық зерттеулер, олардың негізгі бағыттары мен ғылыми маңызын көрсету болып табылады. Жұмыста алғашқы зерттеу жұмыстарының сипаттамасы, зерттеу жұмыстарын жүргізген ғалымдардың қызметі, ол жұмыстардың нәтижелері мен маңызы сияқты мәселелер қаралды.
Зерттеу міндеттері:
 Қазақстандағы алғашқы археологиялық және этнографиялық зерттеу жұмыстарына сипаттама беру арқылы Оңтүстік Қазақстанда ғылыми зерттеулердің басталуының алғы шарттарын көрсету;
 Түркістан археология әуесқойлары үйірмесі құрылғанға дейінгі археологиялық және этнографиялық зерттеулерге сипаттама беру;
 Түркістан археология әуесқойлары үйірмесі жұмыстарының негізгі бағыттарына сипаттама беру;
 Түркістан археология әуесқойлары үйірмесі жұмыстарын сараптама жасау;
 ХІХ ғасырдың аяғында Оңтүстік Қазақстанда жүргізілген археологиялық және этнографиялық зерттеулердің маңызын ашып көрсету.
1. Байпақов К.М., Таймағамбетов Ж.К.. Қазахстан археологиясы. Алматы, 2005.
2. История исследований культуры Казахстана. Алматы, 1997. –С. 19-46.
3. Рычков П.И. Топография Оренбургской губернии / Соч. П.И. Рычкова. - Оренбург, 1887. – С.15.
4. Отчет археологической комиссии за 1862 год. – С.21
5. Гейнс А.К. Путешествие в Туркестан. Дневник 1866 г. // Собрание литературных трудов А.К. Гейнса. - СПб., 1898. -Т.2. - С. 266.
6. Лерх П.И. Археологическая поездка в Туркестанский край в 1867 г. - СПб., 1870.
7. Байпақов К.М., Таймағамбетов Ж.К.. Ук. соч.
8. Лунин Б.В. Из истории русского востоковедения и археологии в Туркестане. /Туркестанский кружок любителей археологии (1895-1917
г.г.)/. - Ташкент:. Издательство АН Узбекской ССР, 1958. – С.320
9. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. 2 басылым.–Алматы: Жазушы, 1980.–560 б.
10. Уәлиханов Ш. Қазақтар мен қырғыздар: ²Ресей империясының геогра-фиялық-статистикалық сөздiгiне² енген мақала /Ауд. С.Ақтаев // Ақи-қат.- 1995.– №4.–50-57 бет.
11. Байпақов К.М., Таймағамбетов Ж.К.. Ук. соч.
12. Ибрагимов И.И. Материалы для этнографии Средней Азии. Киргизские пословицы // Туркестанские ведомости. Ташкент, 1870. № 1, № 6.
13. Ибрагимов И.И. Очерки быта киргизов. Поминки // Древняя и Новая Россия. СПб., 1876. Год 2. Т. 3. 168с.
14. Ибрагимов И.И. Материалы для этнографии Средней Азии. Киргизские пословицы// Туркестанские ведомости. Ташкент, 1871. № 1.
15. Бекчурин М. Туркестанская область. Заметки статического советника Бекчурина. - Казань, 1872. - С.52, 55-56;
16. Туркестанские ведомости, 1879, № 43
17. Лыкошин Н.С. Очерк археологических изысканий в Туркестанском крае до учреждения Туркестанского Кружка любителей археологии // ПТКЛА, I. - Ташкент, 1896. 37-38 бет.
18. Байтанаев Б.А. А.А.Диваев– очерк жизни и деятельности. Шымкент-Алматы,2004.
19. Гродеков Н.И.Киргизы и каракиргизы Сырдарьинской области. Ташкент, 1889. – Т.1 Юридический быт.
20. Байтанаев Б.А. А.А.Диваев– очерк жизни и деятельности. Шымкент-Алматы,2004.
21. Лунин Б.В. Ук. соч.
22. Бартольд В.В. Отчет о поездке в Среднюю Азию с научной целью 1893-1894гг. Сочинения. - Москва: Наука, 1966.-Т. IV. 21 бет.
23. Лунин Б.В. Ук. соч.
24. Лыкошин Н. Археологическое изучение Туркестана до образования Туркестанского кружка любителей археологии //Среднеазиатский вестник,1896
25. Кастанье И. Древности Киргизской степи и Оренбургского края // Труды Оренбургской ученой архивной комиссии. Оренбург.1910.,вып. 22, – С.28-66.
26. Лунин Б.В. Ук. соч.
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА ХІХ Ғ. АЯҒЫНДА ЖҮРГІЗІЛГЕН
АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ... ... | ... ... | |
| | ... ... ... ... ... ... ... | |
|ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА ЖҮРГІЗІЛГЕН ЗЕРТТЕУЛЕР | ... |
| | ... ... және ... ... ... | |
|алғы | ... ... | ... ХІХ ғ. 80-90 ... ... ... | ... | |
| | |
|2 ... ... ... ... ... Оңтүстік | |
|Қазақстандағы зерттеу | ... ... | ... ... ... | ... | ... археология әуесқойлары үйірмесі жұмыстарының негізгі | |
|бағыттары...............................................................| |
|..............................30 | |
| | ... ... | |
| | ... ... | ... | |
| | ... |
|................................51 | |
| | ... ... ... ... ... ... ... танып – білуде археология мен этнография ғылымының маңызды рөл
ойнайтыны белгілі. ... ... де жас ... ... ... XIX ... ... ал Қазақстан археологиясы мен этнографиясы одан ... ... ... ... ... тұрғыдан жүйелі түрде
этнографиялық зерттеу ХХ ... ... ... ... аса ... ... Қазақстан аумағында С.И.Руденко бастаған кешенді этнографиялық
экспедиция жұмыс істеді. Соның нәтижесінде ... ... ... ... ... көрді. Алайда қазақ халқы ... ... ... ... мәлім. ХІХ ғасырдың екінші ... ... ... орыс ... ... ... Г.Н.Потанин т.б. өз
дәуіріндегі қазақтардың тұрмысы мен мәдениеті жайында құнды еңбектер ... көне ... ... ... ... ... бастауы тіпті XVIII ғасырдың басына сәйкес келеді.
Дегенмен, дәл осы ХІХ ғасырдың аяғынан бастап ... ... ... ... ... басталады. Өйткені осы кезеңдегі
жүргізілген зерттеу жұмыстары кеңес дәуіріндегі аса ауқымды және ... үшін ... ... ... ... ... ... Оңтүстік
Қазақстанда жүргізілген археологиялық және этнографиялық зерттеулер тарихын
Отанымыз тарихының өзекті мәселелері қатарына жатқызуға болады.
Диплом жұмысының мақсаты. Осы ... ... ...... аяғындағы Оңтүстік Қазақстанда жүргізілген археологиялық және
этнографиялық зерттеулер, олардың негізгі бағыттары мен ... ... ... ... ... алғашқы зерттеу жұмыстарының сипаттамасы,
зерттеу жұмыстарын жүргізген ғалымдардың қызметі, ол ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы алғашқы археологиялық және этнографиялық зерттеу
жұмыстарына ... беру ... ... ... ғылыми
зерттеулердің басталуының алғы шарттарын көрсету;
▪ Түркістан археология әуесқойлары үйірмесі ... ... және ... ... ... ... ... археология әуесқойлары үйірмесі жұмыстарының негізгі
бағыттарына сипаттама беру;
... ... ... ... жұмыстарын сараптама
жасау;
▪ ХІХ ғасырдың аяғында Оңтүстік Қазақстанда жүргізілген ... ... ... ... ашып ... ... ... міндеті мен мақсатына сәйкес ғылыми
талдау, ... ... ... ... ... ... бойынша мәліметтерді жинақтау, талдау және қорыту
жүзеге асырылды.
Зерттеудің деректері. Ғалым мамандардың осы ... ... ... ... ... ... ... Диплом жұмысының негізгі нәтижелері мектеп
оқушыларына және ... оқу ... ... ... ретінде
пайдалануға болады.
Диплом жұмысының құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытынды,
қолданылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспеде тақырыптың ... ... ... мақсаты мен
міндеттері анықталған және жұмыстың ... ... мен ... ... ... ... ... бастап ХІХ ғасырдың 90-шы
жылдарының ортасына дейінгі Оңтүстік Қазақстанда ... ... ... зерттеулер бойынша мәліметтер жинақталып, жан-жақты
талданды.
XIX ... ... ... ... ... отарлық саясатының
белсендiлiгiнiң артуы Шығыс елдерi тарихы бойынша ғылыми зерттеулердiң
жеделдей түсуiне себепкер болды. Ресейде 1804 жылы жаңа ... ... оқу ... бағдарламаларына шығыс тiлдерiн оқытуды ... ... ... Петербургте Ғылым академиясы Азия музейiнің
және Петербург ... ... ... Шығыс
бөлiмiнiң ашылуы, әрi Қазан, Петербург және Мәскеу университеттерiнде Шығыс
бөлiмдерiнiң құрылуы орыс шығыстануы үшiн ғылыми ... ... ... ... ж. ... ... Орыс Географиялық қоғамы (1845-
1926 ж.ж.) ... Орыс ... ... ... ... ... ... археологиялық т.б. iздестiру, зерттеу және
жариялауға арнады. Деректеме материалдарының жинақталу процесiмен ... ... ... ... де қатар жүрдi.
XIX ғасырдың ортасына негізінен Орталық, Солтүстік және ... ... ... географиясы және этнографиясы бойынша бойынша
біраз материалдар жиналды. Қоқан хандығының ... ... ... ... ескерткіштері Ресейдің орталық ғылыми мекемелері ... ... тыс ... ғ. ... жартысынан бастап Оңтүстік Қазақстанның көне дүниесі
Археологиялық комиссияны, Тарихи музейді, Мәскеу археологиялық қоғамын ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
өлкесін археологиялық жақтан бірінші болып зерттегендердің бірі белгілі
шығыстанушы-ғалым П.И.Лерх ... П.И. ... ... ... ... бойындағы қалалар жайындағы жазба деректер мәліметі ... Қожа ... ... ... ... жайлы баяндалады.
Жалпы айтқанда, Лерхтың бірнеше ондаған ... ... ... ... ... ... ... зерттеу үшін үлгі болды.
Өлкетанушы зерттеушілердің арасында И.И. Пашиноның, ... ... атап ... ... ... «Түркістан альбомының»
құрастырушысы ретінде ерекше құрметпен тілге алуға болады.
ХIХ ғ. екінші жартысында қазақ халқының ... ... ... Орыс ... Қоғамының (ИОГҚ) Орынбор бөлімімен бір
қатарда ОГҚ-ның ...... ... Сырдария, Түркістан бөлімдері мен
бөлімшелері, сонымен қатар ... ... ... ... Орынбордағы Ғылыми архивтік комиссия, Ресей шығыстану қоғамының
Орталық Азиядағы бөлімі белсенді жұмыс атқара бастайды.
Осы жылдары ... ... ... ... еңбектері үлкен маңызға ие. Ол қазақ, қырғыз халықтарының
қалыптасу процесiн зерттеуге үлкен еңбек сiңiрдi. ... сол ... бен ... ... арасындағы айырмашылықты көрмеген Шығыс
зерттеушiлерiнен (А.Гумбольдт, К.Риттер т.б.) ... сол, ... бұл екi ... ... ... ... тiлi, шығу тегi, ... жағынан екi бөлек халық екенiн
дәлелдеп көрсеттi. Ш.Уәлиханов, ... ... ... қала ... ... сипаттап, Жетісудің археологиялық ескерткіштері және тарихы
туралы да маңызды мәліметтер қалдырды.
ХІХ ғ. 70-ші жылдарындағы ғалымдардан Ш.Уәлихановтың ... ... ... антропология және этнография әуесқойлары қоғамының
Түркістан бөлімінің академигі И.И. Ибрагимов, ... ... ... М.С. Бекчурин қазақтардың этнографиясын зерттеуге салмақты үлес
қосты.
Шығыс тілдерінің білгірі И.И. Ибрагимов Түркістан генерал-губернатор
кеңсесінде ... ... ... ... жж. «Түркістан
облыстық газетінің» редакторы болды және 1878 жылдан бастап ... ... ... дипломатиялық бөлімде үлкен ... ... И.И. ... ... Азия ... соның ішінде –
қазақтардың ... ... ... авторы ретінде белгілі.
Біріншісі «Туркестанские ... ... ... ... Онда Ибрагимовтың Сібірдегі қазақ далаларынан жазып алынған 103
қазақ мақалдары болды. 1872 ж. ... ... ... ... ... мақаласын жариялайды. Мақалада ол қазақ халқының тұрмысы,
әдеттері мен ... ... г. Мир ... ... қазақтар туралы қызықты ... ... толы ... ... деп ... ... Орта Азия мен ... табиғи байлықтарын зерттеуге
ұмтылуы сан алуан ... ... осы ... ... ... және ... деген қызығушылықты оятты.
Олардың көпшілігі қазақ халқының тұрмысы, салт-дәстүрі, ... ... ... ... үшін ... ... кетуі мүмкін болған
құнды этнографиялық және археологиялық материал ретінде ретінде қарады.
Нәтижеде ... ... ... және ... ... ... ғылыми мәліметтер жинала бастады. Әсіресе бұл жұмыстар
ХІХ ғасырдың соңғы ширегінен бастап белсенді ... жүре ... Оған ... ... ... ... ... Орынбор (М.С. Бекчурин)
және Түркістан (И.И. Ибрагимов) бөлімдері, ... ... ... ... ... 1879 ж. Түркістан өлкесінің алғашқы
археологиялық картасы ... ... 80-90 ... ... ... ... ... экспедициясы аса маңызды болып табылады. Оның
Оңтүстік ... ... ... ... ... мен шығыстанудың
дамуында үлкен рөл ойнаған оқиға болды. Өзінің ... ... ... бару ... ... 1893- 1894 жж.» атты ... ... Қазақстан археологиясының көптеген бағыттарының негізін
қалады. 1889 ж. ... ... ... ... ... атты кітабы жарияланады. «Сырдария ... үшін ... ... «Этнографиялық» очерк», «Түркістан
жинағы» сияқты кітаптарда, «Этнографиялық ... ... ... М.С Бекчуриннің, И.И. Ибрагимовтың, ... ... ... ... да дәл осы жылдары жариялана
бастайды. Олардың ... ... ... мен ... тойда айтылатын
әндер, дастандар айрықша маңызға ие.
Орыс географиялық қоғамы, Археологиялық комиссия ... ... ... жиналуына зор үлес қосты. Барлық
ескерткіштер мен жүргізілген қазба ... ... ... 1896 ... ... изучение Туркестана до образования
Туркестанского кружка любителей археологии» атты мақаласы мен ... ... ... и ... ... атты еңбегінде
жарияланған.
2-тарауда Түркістан археология әуесқойлары үйірмесінің ХІХ ғасырдың 90-
шы жылдарында Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... жинақталып, жан-жақты
талданған. Түркістан археология әуесқойлары үйірмесінің ... ... және ... ... саласындағы үйірме
мүшелерінің атқарған жұмыстары қарастырылады. Өйткені бұл кезеңдегң
зерттеулер осы ... ... ... ... Үйірменің Оңтүстік
Қазақстан бойынша этнографиялық және археологиялық мәліметтерді жинау және
ғылыми айналымға салудағы маңызы ашып ... жылы ... ... археология әуесқойлары үйірмесі өлкенің
тарихы, археологиясы, сәулет және өнер ескерткіштерімен қызығушы жергілікті
зиялылар, әскери ... ... ... ... ұйым
болды. Үйірме мүшелерінің көпшілігі өзіне мансап жасауға талпынған ғылымның
алдамшы қызығушылары немесе фактологиялық материал ... ... ... үйірмеде ғылымға жан-тәнімен берілген, шығыс және
жергілікті тілдерді ... ... ... ... ... ... В.В.Бартольд, В.А.Каллаур, А.А.Диваев, Н.П.Остроумов
және Н.Н. Пантусовтың қызметтері айрықша маңызға ие. Үйірме ... ... ... ... ... ғылыми
басылымдарында, «Түркістан ведомостарында» жүйелі түрде жарияланып ... ... мен ... ... 21-і ... ... коллекциясы, бірінші кезекте оның ... ... қоры ... ... өсті.
ТАӘҮ-ң зерттеу жұмыстарының негізгі бағытын археологиялық ... ХІХ ғ. ... ... ... ... ... ... ескерткіштер тізімге алынды, олардың ең ірілерінде алғашқы
топографиялық зерттеулер, ... ... ... және олар ... ... ... ... жұмыстарының тағы бір негізгі бағыттары
этнографиялық зерттеулер, тасқа салынған бейнелер, эпиграфикалық және жазба
деректерді зерттеу мен тас ... ... ... ... ... ... негізгі бағыттарынан басқа шығыс қолжазбаларын
жинау, оларды аудару, тарихи ономастикалық, тарихи-лингвистикалық салалар
бойынша зерттеулер жүргізілді.
ХІХ ... ... ... бай ... ... ... ... дәрежеде бір жүйеге салынды. Көне дүниелерді қорғау бойынша да
шаралар жасалды. Сол дәуірдегі ... ... ... ... кеткен, бұзылған, тек ғана бірінші зерттеушілердің арқасында олар
туралы ғылыми мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... жинау және зерттеудің негізгі
ұстанымдары мен әдістері қалыптасты. Этнографиялық зерттеулер арасында
фольклорлық материалдар ... ... ... ... ... ... ... және т.б.), рулық өзін-өзі басқару
және құқықтық жүйе ... ... ... ... ... ... қатар құжаттар, қожазбалар мен эпиграфикалық материалдарды жинау
және оларды аудару жұмыстары жүзеге ... ... ... зерттеушілердің
өздерінің мәліметшілері болды. Ғалымдар нақты құбылыстарды толық жазып
алып, оларды кейінгі ұрпаққа ... үшін ... ... қызметтік
мүмкіндіктерінен пайдаланды. Нәтижеде тарихи-этнографиялық, ... және т.б. ... ... ... ... ХІХ
ғасырдың соңындағы зерттеушілердің негізгі ұстанымдары тарихилық ... бара ... ... ... ... және
зерттеу болды.
Қорытындыда зерттеу нәтижесі бойынша негізгі тұжырымдамалар жасалған
және тиісті ұсыныстар берілген.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімінде ... ... ... мен ... ... ... археология әуесқойлары үйірмесі құрылғанға дейінгі ОҢТҮСТІК
ҚАЗАҚСТАНДА
ЖҮРГІЗІЛГЕН ЗЕРТТЕУЛЕР
1. Археологиялық және этнографиялық ғылыми-зерттеулерді
ұйымдастырудың алғы ... ... және ... ... даму ... шартты
түрде – революцияға дейінгі, кеңестік және тәуелсіздік жылдары деп ... ... ... ... Олардың әрқайсысы археология ... ... ... ... ... және осы ғылым
салаларының қалыптасуына және дамуына ... ... үлес ... ... ... ғасырдың бірінші жартысы Ресей үшін Түркістан өлкесін жүйелі ... және ... ... кезеңі болды. Осы уақытта Қазақстан Ресейдің
маңызды сауда-экономикалық аймағына айналды. ... ... осы ... ... үшін ... ... ... Бұл Ресей тарапынан
Түркістан өлкесінің жер аумағын, халық саны мен елді ... ... ... ... қажет етті. Осы кезеңде, қазақ жерінің физикалық-
географиялық, тарихи-этнографиялық жағынан зерттелуінің үдей түсуі ... емес еді. ... ... қарағанда қазақ жерінің шаруашылығы, қоғамдық-
саяси өмірі мен жүздерге бөлінуі, ... ... ... жер ... ... ... мен ... мұралары көбірек зерттелді.
Түркістан өлкесін зерттеудің ... ... ... бұл ... ... археологиялық және этнографиялық мәліметтердің
жиналуы орыс ... даму ... XIX ... оны ... ... уақытына сап келдi. Сол кездегi көптеген ғалым ... ... XIX ... «Тарихи ғасыр» деген атауға ие болған. Көрнекті орыс
сыншысы В.Г.Белинский ... ... ... ... ... тарихи,
барлық ойлар, сұрақтар тарихи тұрғыдан, жауаптары да тарихи негiздi болып
келедi» – деген.
Капитализмнiң ... ... ... мен ... да Еуропалық
мемлекеттердiң XIX ғасырдың бiрiншi ... ... ... ... ... елдерi тарихы бойынша ғылыми зерттеулердiң
жеделдей түсуiне себепкер болды. ... 1804 жылы жаңа ... ... оқу орындары бағдарламаларына шығыс тiлдерiн оқытуды ендiрді.
Мәскеуде Лазарев ... ... ... ... Азия музейiнің
және Петербург университетiнің ... ... ... ... әрi ... ... және ... университеттерiнде Шығыс
бөлiмдерiнiң құрылуы орыс шығыстануы үшiн ғылыми зерттеулер ұйымдастыруға
үлкен мүмкiндiк бердi.
1845 ж. Санкт-Петербургте Орыс ... ... ... ... Оны ... ... ... Ф.П.Литке, Ф.П.Врангель,
К.И.Арсеньев, академик К.М.Берг, В.И.Даль, В.Ю.Струве, барлығы ... ... ... ... мен ... ... Оның 4
бөлiмi болды: жалпы география, Ресей географиясы, Ресей статистикасы және
Ресей этнографиясы. География қоғамының құрамында негiзгi ... ... ... мен комиссиялар болды. ... 1851 ... ... ( ... Сiбiр, Тифлисте ( Кавказ дық, ал 1897 жылы Орта Азиялық т.б.
филиалдары ашыла бастаған.
Орыс ... ... ... ... ... ... археологиялық т.б. iздестiру, зерттеу және жариялауға
арнады. Деректеме ... ... ... ... оны ... ұғыну мәселесi де қатар жүрдi.
Қазақстандағы археологиялық ескерткіштер көне ... ... орта ... ... ... ... және саяхатшылар
өздерінің көрген ғажайып заттары, ... және елді ... ... ... ... еске ... Ортағасырлық атақты
ғалым Абу-Райхан Әл-Бируни қимақтардың мемелекетінде таза ауыз судың және
адамның, жануарлардың қалдықтары болғандығы ... ... көне ... ... ... ... басталуы XVIII
ғасырдың басына сәйкес келеді. 1701 ж. шыққан С.Ремезовтың «Сібірдің сызба
кітабы» («Чертежные ... ... атты ... Қазақстанның
археологиялық ескерткіштері туралы алғашқы ... ... ... ... ... мен ... ... көрсетілген [1, 12-б.].
Келесі қызықты мәліметтер 1733 ж. ... ... және ... ... ... академиялық экспедицияның есебінде сақталып
қалған. Экспедиция ... ... ... ... ... ... А.Иванов, М.Ушаков жұмыс істеді.
Қазақстанда археологиялық зерттеуді 1768-1774 жж. екінші ... ... Ол ... ... ... ... және Қазақстанның
халықтарының тарихын, географиясын және этнографиясын зерттеу мақсатында
ұйымдастырылған. Экспедицияда сол кездердің көрнекті ғалымдары ... ... ... ... Х. ... қатысты. Бұл ғалымдардың
есептері және еңбектерінде қазақ ... ... ... ... көп ... ... [2, ... өткен тарихына алғашқылардың бірі болып ден ... ... ... П.И. ... ... П.И.Рычковтың «Орынбор
топографиясы» атты еңбегі және күнделігінде ол кездестірген ... ... ... сипатталған. Ол өзінің еңбегінде аудармашы Оразалының
Түркістан қаласы туралы айтқан аңызын келтіреді: «Бұл ... ... ... Жамшид-шах салдырған…, ол өз ... ұлы ... ... ... ... ... үшін үш қаланы салуды
бұйырды. Оның біріншісі ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы Ясының орнында екендігін дәлелдеуге
тырысты [3, ... бұл ... ... ... ... ғылыми
зерттеу деп санауға болмайды. Көбіне ... ... ... ... туралы айтуға болады. Қазба жұмыстары ... ... ... ... ғалымдар обаларды қазуға тырысып көрді. Бірақ қазба
әдістерін меңгермей тұрып , олар өз ... ... ... ... ... заттарды жинаумен шұғылданды. Алайда ескерткіштерді есепке алып,
оларды картаға ... ... ... асырылғаны сөзсіз, және олардың
құндылығы да осында. Бұл салада орындалған ... ... ... да өз
маңызын жоғалтқан жоқ.
Сонымен, XIX ғасырдың ... ... ... ... ... ... мәдени мұрасы, географиясы және ... ... ... ... ... Қоқан хандығының құрамында болуына
байланысты ... ... ... ... ... ғылыми
мекемелері мен қоғамдарының назарынан тыс қалды.
ХІХ ғасырдың ортасында Орта Азия мен Қазақстанда саяхатшылардың ... ... ... ... жиіленді. Олар көне
ескерткіштерден алған өздерінің әсерлері мен бақылаулары туралы ... ... ғ. ... жартысынан бастап қазақ даласының көне дүниесі
Археологиялық комиссияны, Тарихи музейді, Мәскеу археологиялық қоғамын ... ... ... ... ... ... 1862 ж. Қазақстанда
В.В.Радлов археологиялық жұмыстар бастады. ... ... ... ... ... ... ... бірінші қазбалар осы
ғалымның атымен байланысты. 1862 ж. Қапалдың маңында 22 ... ... ... жұмыстары жүргізді [4]. Оның ... ... ... ... ... ... В.В.Радлов Солтүстік-Шығыс Қазақстан мен
Сібірдің ескерткіштерінің классификациясы мен кезеңдеуін ... ... ... ... ... ... үлкен қадам болды.
XIX ғасырдың 60-шы жылдарындағы Ұзынағаш шайқасындағы ... ... ... ... мен Орта ... ... ... жол ашқан
болатын. Бұл туралы ... ... ... Фон ... ... ... біздің бүкіл Орта Азияны жаулап ... ... ... - деген еді. Қоқанға қарсы шабуыл екі бағытта
бірдей жүргізілді: Сырдария ... ... ... ... отряды Түркістанға, Сібір линиясының Верный бекінісінен
полковник М.Г. Черняевтің ... ... ... қозғалды. М.Г.
Черняевтің отряды 4 маусымда Әулие-Атаны ... ... да, ... жылжиды. Веревкиннің отряды 1600 адаммен және 10 зеңбірекпен, ... ... ... ... ... ... қарай жүрді.
1864 ж.12 маусымда Түркістан қаласы басып алынды. Түркістан қаласын
басып алғаны үшін ... ... шені ... 1864 ... генерал М.Г. Черняев бастаған орыс әскерлері ... ... 1864 ... ... Шымкентті алды да, Сырдария мен Сібір
линиялары қосылды. Ұлы жүздің де ... ... ... ... ... ... Жаңа-Қоқан линиясы таратылып орнына ... ... ... ... құрылды, 1867 жылғы сәуірде Түркістан
облысы жеке ... ... ... ... ... үшке - орталық, оң және
сол қанатқа бөлініп басқарылды. 1868 жылдың 11 маусымында Түркістан ... ... ... ... ... ... орталығы Ташкент қаласы деп белгіленді. Сырдария облысы Құрамлы,
Ходжент, Шымкент, Әулие-Ата, ... ... ... ... құралды, ал
1872 жылы Жизақ уезі таратылып, ... ... ... ... болып
бекітілген осы аттас уезд құрылды.
Құрамына Сырдария және Жетісу ... ... ... ... құрылуына байланысты жаңа өлкеге, соның ішінде оның өткен
тарихына қызығушылық ... ... ... ... ... жаулап алуымен тығыз
байланысты зерттеулердің қатарына Қ.А.Ясауи кесенесінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... 1858 ж. ... қолында
Түркiстанда тұтқында болған биолог-ғалым Н.А. Северцовтан көремiз. 1868 ж.
Түркiстан қаласы Сырдария ... ... ... ... ... ... ауданында қоныс аударушылар легi ағыла бастады. Әрине,
қоныс аударушылардың арасында саяхатшылар, ориенталистер, әскери адамдар,
зиялы қауым ... де аз ... жоқ. ... ... ... оңаша көрнектi жерге орналасқан Ахмет Ясауи кесенесi алғаш рет
еуропалықтарға ... ... ... әсер ... ... әсер еттi.
Ескерткiшке жұртшылықтың назары екi ... ... ... бiрден
көзге шалынып, мен мұндалап шақыратын ғимараттың сұлу мүсiнi де, екiншiден
Ахмет жайында жергiлiктi халық ... көп ... ... ... ... ... салт-дәстүрмен танысу жергiлiктi баспасөзде өлкетану
жайында қыруар ... ... ... ... Бұл ... не ... кесене туралы қандай ... ... ... өзi ... ... ғ. 60-жылдарының ортасынан бастап Түркістан ескеркіштерін
зерттеуге ... ынта үдей ... Оның ... ... Қожа ... ... болды. 1865–1866 жж. Түркістанға келген Уфалық сот қызметкері М.
Бекчуриннің «Әзірет сұлтан ... ... ... ... аса ... ... Бұл ... ол алғашқылардың бірі болып Қожа Ахмет Ясауи
кешенінде жерленгендердің жатқан орнын көрсетеді.
Ал, 1866 жылы ... Ясы ... ... Сайрам (Испиджаб)
қалаларының үйінді орнын географ А.К. Гейнс қарап шыққан болатын [5].
Түркістан өлкесін археологиялық ... ... ... ... ... шығыстанушы-ғалым П.И.Лерх болды. 1860 жылдан бастап П.И.Лерх
Орыс Археологиялық комиссиясының мүшесі болды, ал 1873 жылы осы ... ... ... 1867 ж. ол Орта ... командировкаға жіберілді.
Археологиялық комиссияның тапсырмасы бойынша П.И.Лерх Түркістан өлкесін
зерттеді. ... ... ... ... ... табылмаларымен
салыстырып, ол қала жұрттарын ... ... ... анық ... ... ... Атап айтсақ, ол Түркістан қаласының қазіргі
орнында ... Ясы ... ... ... ... арқылы
дәлелдеді. Осы жылы Жанкент және басқа да қираған орындарға, ... ... ... 1870 жылы бұл ... ... жарияланды [6
]. П.И. Лерхтің еңбегінде ХІV–ХVІ ғғ. Сырдария бойындағы қалалар жайындағы
жазба деректер мәліметі де ... Қожа ... ... ... ... баяндалады. Жалпы айтқанда, Лерхтың бірнеше ондаған
парақтан тұратын ғылыми есебі өз ... ... ... зерттеу үшін
үлгі болды [7, 13-б.].
1867 жылғы жол сапарындағы П.И.Лерхтің ... ... ... ... ... ... жазулары сөзсіз бірінші орында тұрған
болатын»,- деп ... ... Ол ... және ... ... ... ... Бекчуриннiң қатесiн түзете отырып, қайтадан
аударып жариялайды. П.И.Лерх тұңғыш рет ... ... ... ... ... ... Орыс ... қоғамының мүшесi,
жазушы ориенталист-ғалым И.И. Пашино Орта ... ... ... 1861 ... болған едi. И.И.Пашино мавзолей архитектурасын Аббас шах заманындағы
Кавзине, ... және ... ... ... деп ... ... ... автор мавзолейдi Ахмет Ясауи өзi тiрi ... ... ... ... ... те ... ... жансақ пiкiрлер
айтқан болатын
1867-1868ж.ж. Жетiсуда және Сырдария облыстарында командировкада болған
белгiлi суретшi В.И.Верещагин Түркiстан қаласы және ... ... ... әдеби сипаттама қалдырды. Атақты ... ... ... ... ... ... ... жылдардағы зерттеулер арасында Е.Ф.Кальдың, әсіресе А.Л.Кунның
еңбектері маңызды орын ... ... Орта Азия ... ... ... ... қоғамдарына арналған ... ... ... 1868 жылы ... ... ... 80-ші жылға
дейін осы жерде қалып, ол өзінің миссиясын табысты жүзеге асырды. Оның көне
ескерткіштер туралы көп санды хабарлары оның ... ... ... ... 1868 ... бастап Түркістанда жұмыс істеген. «Туркестанские
ведомости» («Түркістандық ... ... ... бірінші нөмірінде
ол бірінші «Османдық» құранға түсініктеме береді. Бұл ... ... ... схоластикалық білімі туралы және жергілікті өмір туралы ... ... бар [8]. 1882 жылы ол ... байланысты Вильнаға келген
болатын және 1888 жылы осы жерде қайтыс болады.
А.Л.Кунды «Түркістан альбомының» ... ... ... ... ... ... 1872 ж. ... Туркiстан альбомында
Ясауи кесененiң үш фотосуретi, көптеген ежелгі өлкелердің, ескерткіштердің
суреттері жарияланды.. Көптеген ... ... ... ... ... ал ... ... ескерткіштерді бүгінгі күнге дейін сақтау мүмкін
болмаған. Осы ... ... ... ... көзі ... ие ... ғ. екінші жартысында қазақ халқының этнографиясын зерттеу бойынша
Ресей Географиялық Қоғамының (РГҚ) Орынбор бөлімімен бір ... ...... ... ... ... бөлімдері мен бөлімшелері,
сонымен қатар облыстық статистикалық комитеттер сияқты ұйымдар, Орынбордағы
Ғылыми ... ... (өз ... 34 ... шығарды), Ресей
шығыстану қоғамының Орталық Азиядағы бөлімі белсенді жұмыс атқара бастайды.
Осы жылдары жүргізілген ... ... ... ... ... ... ие [9]. Ол ... и Рашидиге» көңiл
аударған шығыстанушылардың алғашқысы болды. Одан алынған ... ... ... мен ... хандары, олардың тұрмысы суреттеледi.
Аудармалармен ... ол ... ... береді.
Ш.Уәлиханов шығарманы қарай отырып түрiк аудармасын тұпнұсқамен
салыстырып, аудармашы мен көшiрмешi жiберген ... мен ... Ол өз ... ... мен ... ... ... мен соларға байланысты тарихи оқиғаларды атап отырып, бiрақ бұл
мәлiметтердi қайдан алғанын ... ... ... ... ... ... айтқанда 929/1522-
24 ж.ж. Ш.Уәлиханов Шығыс Моғолстанды сол кездегi билеушi Мансұрханды ... ... ... және ... да ... ... ... Ш.Уәлиханов бұл «материалдарды» жинау үшiн
талмай еңбек еттi. Замандастарының естелiктерiнде ондай материалды жинау
үшiн ... ... ... ... ... ... ... халқының поэмаларын мұқият жазып отырды. Орта Азия сөз мәнерiн зерттеп,
көне бұйымдарды өте қымбатқа ... алып ... өз ... қауiп төнгенiне
қарамастан будда храмдарына кiрiп, ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның территориясын
Россияға қосуды мақсат еткен М.Г. Черняевтiң экспедициясында қатысты. Оның
1864 жылдың ... ... ... ... қалған «Қоқан хандығы
туралы жазба» деген еңбегiнде осы жайлы айтылады. Экспедиция Уәлихановтың
қатысуымен ... ... ... салған бiрнеше бекiнiс орындарын,
Әулие атаны алды. ... бас ... ... ... болып қызмет атқарып, орыс өкiметi мен ... ... ... ... ... ... мен қырғыздар арасындағы
жайылымға байланысты тартыс-таластың әдiл шешiлуiне ықпал еттi.
Ш.Уәлиханов қазақ, қырғыз ... ... ... зерттеуге
үлкен еңбек сiңiрдi. Шоқанның сол кездегi қырғыз бен қазақ халықтарының
арасындағы айырмашылықты көрмеген ... ... ... т.б.) ... сол, ол еңбектерiнде бұл екi халықтың этникалық
құрамы, әлеуметтiк-экономикалық құрылысы, тiлi, шығу тегi, ... екi ... ... ... ... ... ... халық ретiнде
қалыптасуына ұзақ та шиеленiскен процесс әсер еткенiн сөз еттi. ... ... ... ... ... жайлардан ол iшкi өзара қырқысу
кезеңiн атайды. Қазақ қоғамын құруға тайпалар ... ... ... күш
салды. Қазақ ұлтының этникалық құрамына кiрген ... әр ... ... ... ортақ белгi қасиеттер болды. Бәрi ... ... мал ... айналысып, кейбiр өзгешелiктерi
болмаса, бiр тiлде ... ... ... бiрдей әлеуметтiк
жағдайда өмiр сүрдi деп көрсеттi ол.
Ш. Уәлиханов қазақ халқының Ұлы, Орта және Кiшi жүзге бiрiгуiн осы «ұлт
болып ... ... ... ... Әр ... ... кiретiн
тайпаларды жүйелеп көрсетiп бердi. Оның қазақ ұлтының қалыптасу кезеңi мен
тайпалардың этникалық құрамы ... ... ... ... ... ... С.К.Ибрагимовтың т.б.
зерттеулерi ... ... ... ... ... ... және ... И.Н.Березиннiң «Хан жарлығы» кiтабын оқу ... ... деп ... бұдан басқа да еңбектерi қазақ халқының
тарихына ... ... және ... ... жүргiзгенiн көрсетедi
Шоқанды нағыз тарихшы ретiнде танытатын басты қасиет - ол ... ... ... процестердi жасаушы деп ... Ол ... ... өз ... нақты мысалдармен көрсетуге тырысты. Оның (Сот
реформасы туралы жазба(, (Қоқан хандығы туралы жазба( және басқа да ... ... ... ... ... ... ... көрсетуiне қарсылық бiлдiрген ол үкiметтен халық бұқарасының жағдайын
жақсартуды тiлектерiне көңiл бөлудi ... еттi. (... ... ... ... ... деп ... ол [10].
Халық бұқарасының мүддесiн көздеген ол Орта Азия халықтарының прогрестi
жолмен дамуындағы бiрден-бiр дұрыс жол олардың Россияға қосылуы деп ... ... ... мен билеушiлерiнiң езгiсiнде қалып, Орта Азиялық
феодализм жағдайында өмiр сүруiнен гөрi, Россияға қосылып, азат ... ... ... ... деп ... (Азияттылық( үстемдiк еткен Орта
Азия да, Қытай да емес, қазақтардың ... мен ... ... тек ... ғана ... жағдай туғыза алатынына ол сендi.
Уәлихановтың зерттеулерiнiң құндылығы сонда, ол Орта ... ... ... мен ... жәй жаза ... бұл мемлекеттердiң
экономикалық жағынан артта қалу ... ... ... ... қатар, Талғар қала жұрты, Жыңғылды қирандыларын
сипаттап, Жетісудің ... ... және ... ... ... ... ... [11]. Тянь-Шянь және Жетiсу географиясы, сол
аудандарды мекендейтiн халықтар тарихы бойынша жұмыстар ... ... ... даңқ ... 1857 жылы 27 ... ... ... Орыс географиялық қоғамына тұрақты мүше етiп сайлады. Бұл оның
ерекше ... орыс ... ... ... ... жақын достарының бірі Жаратылыстану, антропология ... ... ... Түркістан бөлімінің академигі И.И.
Ибрагимов (1841-1891) болды. Шығыс ... ... И.И. ... ... ... аудармашылық қызметін атқарды. 1870-
1878 жж. «Түркістан ... ... ... ... газетаси»)
редакторы болды және 1878 жылдан бастап генерал - губернатор жанындағы
дипломатиялық бөлімінде үлкен шенеуніктік ... ... И.И. ... Азия ... ... ... – қазақтардың этнографиясы бойынша
мақалалардың авторы ретінде белгілі. Біріншісі «Туркестанские ведомости»
газетінің беттерінде жарияланған ... Онда ... ... ... жазып алынған 103 қазақ мақалдары болды. 1871 ж ... ұлы жүз ... ... ... алынған 10 жұмбақ және
шешулерді жариялайды [12].
1872 ж. зерттеуші «Қырғыз халқының этнографиялық ... ... ... ... ол ... ... ... әдеттері мен
салттарын баяндайды. «Қырғыздар өте қонақжай, кез-келген қонақты ... ... ... ... ... деп ... Осының негізінде бай
болсын, кедей болсын әрбір ... ... ... және ... ... ... жазда тек сүтпен тамақтанады, тек қонақ үшін қой сояды. »
– деп ... И.И. ... Ең ... өмір ... ... ... және
қарапайым азықты қолдана отырып, уақыттарының үлкен бөлімін таза ауада
өткізе отырып, ... ... ... ... және ... жақсы. Олар
аштыққа, ыстыққа және аязға өте төзімді. ... ... ... ... жолға шыққанда ерге құртпен толтырылған қап байлайды. Жолда ол
құртты суда ... және ... ... ... және ... қандырады.
Қырғыздардың ірімшігі тәтті және қой немесе ешкінің ... ... ... кәдімгі тамағы бешбармақ деп аталады ( қазақша – ет)» ... ... және ас беру ... ... отырып, ол: «қырғыздар
өз өлген адамдарын әрбір ... ... ... ... ... күнәлерден
тазартатын намаз оқуы үшін ... ... және ... жерлеуге ұмтылған» деп жазады [14].
1873 г. Императорлық ... ... және ... Орынбор бөлімінің
академигі Мир Салих Бекчурин қазақтар туралы ... ... толы ... область» деп аталатын мақаласын жариялады
[15]. Ол: «Чимқорган төңіректерінде шамамен саны 10 мың күймелі арбаларда
әр ... ... ... ... ... Олар мал ... және кейбірі бидай егеді. Жалпы барлық осындағы халық отырықшы
және көшпелі болып ... ... ... ... ... халқының
дерлік жартысын құрайды … бұрынғы уақытта олар Бұхара әмірінің ... ... ... ... сарпай үшін (бастан аяқ сый), ... ... ... ... ... – деп жазды Бекчурин.
Сонымен қатар Бекчурин өз ... ... ... салу
ерекшеліктерінде тоқтайды. «Зекет мал ... ... ... ... шұғылданған әрбір жергілікті адам 100 қойдан бір қой және 10
түйеден бір қой ... ... және ірі ... ... ... төленбеді.
Чимкорғанға жақын, Жызақ округіндегі көшпелі қырғыздар зекет және хараждан
басқа, Чимкорғанның әкімінің пайдасына тағы бір ... (20 ... ал ... ... ... бағу үшін ... шаңырақтан бір қой
төледі» – делінген мақалада.
М.С. Бекчуриннің «Әзірет сұлтан мешіті» жайында қалдырған мәліметтері
де аса ... ... ... Бұл ... ол ... бірі ... Қожа
Ахмет Ясауи кешенінде жерленгендердің жатқан орнын көрсетеді. М.С. Бекчурин
бiрiншi рет мавзолейдiң қабырғалары мен ... ... ... ... мен ... аты жазылған ... ... ... ... ... бiрге ол ХV1ғ. Бұхар ханы
Абдолла ... ... ... уақытта мавзолейге жүргiзiлген жөндеу
жұмыстарын дәл тауып айтады.
Ресейдің Орта Азия мен ... ... ... ... сан ... ... ... осы аймақтардың тарихы,
материалдық мәдениеті және ... ... ... ... ... ... ... тұрмысы, салт-дәстүрі, фольклорына және
мәдени ескерткіштеріне ғылым үшін бүткілдей жойылып кетуі мүмкін ... ... және ... материал ретінде ретінде қарады.
Нәтижеде өлкеміздің этнографиясы, археологиялық және ... ... ... ғылыми мәліметтер жинала бастады. Ал Қазақстанның Ресейге
толық қосып алынуымен қазақ ... ... ... ... және сәулет ескерткіштерін зерттеуге ... ... ... ... ресурстарын зерттеумен бір қатарда
өлкенің ... ... ... ... ... ... Әсіресе бұл
жұмыстар ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап белсенді түрде жүре бастады.
Оған Орыс ... ... ... ... ... (Н.А.Абрамов,
М.Ф. Флоринский) мен Археологиялық ... ... ... ... 1879 ж. ... ... ... археологиялық картасы
жасалды [16]. Осы жылдардағы ғалымдардан ИОГҚ-ң мүшесі Ш. ... ... және ... ... ... ... академигі И.И. Ибрагимов, ИОГҚ-ң Орынбор бөлімінің академигі
М.С. Бекчурин қазақтардың этнографиясын ... ... үлес ... ХІХ ғ. 80-ші және 90 ... ... ... ғасырдың 80-90 жылдарында Оңтүстік Қазақстанда ... ... ... ... ... ... айналған бір қатар ірі ғылыми қайраткерлер – ... ... ... ... ... А.А.Диваев,
В.А.Каллаур, Н.Н. Пантусов, П.Н. Ахмеров, Н.С. Лыкошин, С.Г. Маллицкий және
т.б. аттарымен байланысты. Бұл ... ... сол ... ... ... ... ... археология және этнология ғылымдарының жалпы
дамуымен қатар жүрді.
Бұл жылдары Ташкентте шенеуніктер, мұғалімдер, докторлардың арасында
Түркістан өлкесін ... ... ... ... көп ... ... Ташкент Ерлер гимназиясының директоры Н.П.Остроумов болды.
Бұл ұйым арнайы археологиялық мекемелермен – Петербургтегі ... ... ... ... ... орнатты.
Түркістан өлкесіндегі археологиялық зерттеуге байланысты жазылған
очерк ... Н.С. ... ... 1886 ... ... Түркістан өлкесінде
дербес қазулар және жүйелі археологиялық зерттеулер жүзеге асырылған жоқ.
Бұл ... ... ... ... ... ... тұрақты және
сонымен қатар ресми қатынас жасай алмады. 1886 жылы ... ... ... осы ... өз ... алу керек
болды [17, 37-38 б.] .
Археологиялық комиссияның рұқсатымен 1884 ж. ... ... 1889 ж. ... және ...... ... ... Қазақстанда қазбалар жүргізген болатын. ... Н.Н. ... ... және ... (Талас алқабында)
қазбалар жүргізді.
Кейбір ғалымдар ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы Түркістан өлкесіндегі
тарих ғылымының ... ... ... екі ... – реакциялық және
прогрессивтік бағытты бөліп көрсетеді. Ғалымдардың саяси көзқарастарының
қалай болғанына қарамастан ... ... ... ... ... ... ... оның пікірінше, бұл зерттеулер
өлкені отарлауға көмектесті [18, 8-б.].
Осы ... ... ... ... ... сипатқа ие еді. Негізгі өлкетанушылар – Диваев, Ибрагимов,
Бекимов, Кун, Пантусов, Гейер, Остроумов, Лыкошин, ... ... ... ... ... ... ... Олардың басты міндеті патша
өкіметінің отарлау саясатының мақсаттарына сәйкес өлке ... ... еді. ... ... ... ... «Сырдария облысының
қырғыздары мен қарақырғыздары» атты кітабының алғы сөзінде былай ... ... мен ... қазіргі таңдағы юридикалық тұрмысын
зерттеу көшпелі халықтар арасында басқару және сот ісін жолға қою үшін ... ... аса ... ... ... [ 19, 5-б.]. ... ... ... ... орыс ... ... өлкесіндегі
халықтардың тұрмысы, дәстүрлі мәдениеті тез ... ... ... кету ... ... ... ... байланысты
олар өздерінің барлық қызметтік мүмкіндіктерінен пайдалана отырып, тарихи-
этнографиялық, археологиялық, эпиграфикалық мәліметтерді жинаумен ... ... ... ... ... ... 80-ші ... өзінің
шығармашылық қызметін бастаған этнограф-өлкетанушы, жергілікті тілдердің
білгірі Ә.А.Диваевты айрықша атап ... ... Оның ... ... ... ... ... табылады.
1883 жылдан бастап Сырдария облысының әскери губернаторы Н.И. Гродеков
болды. Ол сол ... ... ауыз ... ... жинауға кіріседі.
Әкери губернатор жанында Ә.А.Диваев тілмаш болып тағайындалады. Осы жұмысқа
губернатор Ә.А.Диваевты ... Н.И. ... ... ... мен ... деп ... ... қосымша бөлімінде
Ә.А.Диваевтың алғашқы этнографиялық материалдары жарияланады. Олардың
ішінде қазақ ... мен ... ... ... ... бар [20, ... ХІХ ғ. соңғы ширегіндегі Түркістан генерал-губернаторлығындағы ғылыми-
өлкетанушылық атмосфера ... ... ... ... ... анық. Түркістан өлкесінің жергілікті халықтарының тілдерін жетік
білуі Диваевтың шығармашылық қызметінің белсенділігін арттырғаны ... ... 80-90 ... ... ... арасында
Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісу тарихы үшін В.В.Бартольдтың экспедициясы
аса маңызды болып табылады. Экспедиция бағдарламасында негізінен Шу ... Іле ... ... ... керектігі айтылған. «...сол үшін ... ... ... аймағынан, көшпелілердің иеліктерінен
бастайды »
В.В. Бартольд ... ... ... ... және ... Талас өзені (солтүстікке Оккум мекеніне, оңтүстікке Дмитриевский
селосына) арқылы аттанып, ежелгі мекендер және ... ... ... ... алады. Бірақ, жазатайым аттан құлап, аяғы сынған жағдайына
байланысты, ол Әулие-Атада қалып, одан кейін Ташкентте ... ... ... ... ж.ж. ... Ташкентте қалуға мәжбүр болады.
1893 жылы 11 желтоқсанда Антропологтар мен этнография ... ... ... мәжілісінде Н.П.Остроумов және В.В.Бартольдтың сөзге
шығуы болды. Бартольд 1893 жылғы археологиялық ... ... ... «жергілікті қайраткерлердің жұмысының маңызы» және «жылқы ... ерте ... ... ... жергілікті жұмысшылардың
көмегімен жүзеге асыру керектігін көрсетті. «Өлкенің тарихын ... ... ... саяхатшылар тарихи фактілерді өздері ойдан шығарады, не болмаса
ғылымды ... ... жоқ, жаңа ... және ... Мен ... ... ... келіседі, өйткені, өлкені
зерттеуде басты рөл бұл ... ... ... ... ... ... ескі қалалардың қайда орналасқаны, сауда, суреттеу ... ... оңай ... ... 1893 жылы 11 ... ... ... «осы
екі хабарландыру пікір-таласпен алмасып, кейін ... ... ... ... ... [21, ... ж.ж. ... Орта Азияға сапары өзінің уақытысында
отандық археологияны ежелгі ескерткіштердің ... ... ... байытып жемісін берді. Бартольд өзінің ... ... ... ... ... ... түсімдерін бақылаған. Бартольд еш уақытта ... пен ... ... ... ... Бартольдтың талабы бойынша қазба
жұмыстары жүргізіледі[22].
Осыған байланысты Н.В. Веселовский мен В.В. ... ... ... пайда болып, Петербургқа қайтқанда, Н.В.Веселовский
экспедицияның қорытындысына қанағаттанбайды. Н.В.Веселовскийдің ... ... ... ... ... ... керек еді». Ал
Бартольдтің ... ... ... ... ... ... ешқандай
құқығы, қаржысы, білімі, тәжірибесі болмағандықтан, 1-2 жыл ... ... ... ... бойынша, Бартольдтың «Қырғызстан мен
Қазақстанның оңтүстігін зерттеудегі сапары археологиялық есеп беру ... ... қала ... [23 ... ... ... Қазақстанға келіп кетуі өлкеде
археология мен шығыстанудың дамуында үлкен рөл ойнаған оқиға болды. Ол ... және ... ... ... ... ... ... Оның «Орта Азияға ғылыми мақсатпен бару туралы есебі» қазірге ... ... ... ... табылады. Көп санды жазба деректерге сүйене
отырып, В.В.Бартольд зерттеліп жатқан аймақтың ... ... ... ... ... жақтан қызықты ескерткіштерді
анықтады және оларды ... ... ... Атап ... Әулие-Атанның аймағына орналастырды.
ХІХ ғ. аяғында жазылған «Орта Азияға ғылыми мақсатпен бару ... 1893- 1894 жж.» атты ... ... ... ... ... бағыттарының негізін қалады. Көрнекті
шығыстанушының ... ... ... ... ... ... ... колонизациясы» сияқты мәселелерді Қазақстан
археологтары қазірге дейін ... ... ... дәстүрлері революциядан кейінгі ... Орта ... ... М.Е. Массон, атақты шығыстанушы-археолог
А.Х.Марғұлан, ... А.Н. ... ... ... ... ... тұруы мен дамуына үлкен ықпал жасады.
Сонымен, ХІХ ғасырдың 80-90 жылдарына келіп бай деректі ... олар ... ... бір ... ... Көне ... қорғау
бойынша да шаралар көрілді. Сол дәуірдегі ескерткіштердің ... ... ... ... ... тек ғана ... зерттеушілердің арқасында
ғылым олар туралы мәліметтерге ... ... ... ... комиссия археологиялық
ескерткіштер туралы мәліметтердің жиналуына зор үлес ... ... мен ... ... ... жөніндегі мәліметтер 1896 ж
Н.Лыкошиннің «Археологическое изучение ... до ... ... любителей археологии» атты мақаласы [24] ... ... ... ... и ... ... атты
еңбегінде жарияланған [25 ].
Жоғарыда келтірілген мәліметтер Орта Азия мен ... ... және ... мәдениетін зерттеудегі негізгі басты ... Бұл ... ... ... ... ... Бұл кезең ХІХ
ғасырдың 90 жылдарының ортасына дейін ... ... ... ... ұйым құрудың алғы
шарттары дайындалды. Түркістан археология әуесқойларының айтуы бойынша,
екінші археологиялық кезең ашылды, яғни олар ... ... ... түрде зерттеуге өтті. В.В.Бартольдтың басшылығымен және
басқа да ғылыми қоғамдардың Қазақстандағы, соның ішінде ... ... ... көне ... ... одан әрі жалғасты. Этнографиялық
зерттеулер бір жүйеге салынып, оның негізгі зерттеу ... ... ... ... әуесқойлары үйірмесінің оңтүстік қазақстандағы
зерттеу жұмыстары
2.1. Түркістан археология ... ... жылы ... құрылған және Түркістан өлкесінің ... ... және өнер ... ... ... ... ... мемлекеттік қызметкерлерді біріктіруші Түркістан археология
әуесқойлары үйірмесінің ұйымдастырылуы В.В.Бартольдтың атымен байланысты.
Үйірме мүшелері өздерінің ғылыми-ізденушілік қызметтерін ... ... ... ХІХ ғ. ... ... бастаған. Мұны ... ... ... ... болады. Олардың арасында В.В.
Бартольд, А.И. Добросмыслов П.Н. Ахмеров, А.А. Диваев, Н.С. ... ... және ... бар.
Бұл үйірме Қазақстан мен Орта Азияда жаңадан, бұрынғысынан жемістірек
тарихи-археологиялық зерттеулер жүргізуге жол ашты және ... ... ... ... ... ... шығармашылық қызметтері осы үйірменің жарғысының талаптарына
жауап берді.
Түркістан археология әуесқойларының өздерінің ... ... ... ... екінші кезең ашылды, яғни олар жергілікті археологиялық
тарихты зерттеді. В.В.Бартольдтың басшылығымен ТАӘҮ және ... да ... ... Орта ... және Қазақстандағы көне ескерткіштері
одан әрі ... ... ... 1893 жылы 11 ... Орыс императорлық
жаратылыстану, антропология және этнография қоғамының Түркістан ... ... Сол ... ... ... ... ... Н.П.
Остроумов және т.б. отырыста сөз сөйледі.
«Біздің өлкемізде,- деді Н.П. Остроумов мәжілісте, - ұшы-қиыры жоқ
археологиялық ... ... ... және ... ... ... Остроумов бұл өлкеде дәл осы уақытта археологиялық
қазбалар көп ... ... ... нәтижелері
жарияланбағанын, сонымен қатар ескі заман ескерткіштерін ... ... ... ... ... ойын айтты.
В.В.Бартольд жиналыс қатысушыларына өз тарапынан «археологиялық ізденіс
саласында жергілікті қайраткерлердің маңызды орны бар» ... ... өтті [26, ... ... отырыста айтылған көптеген хабарлаулар, пікірлер көп
ұзамастан басқаша ... ... Тез ... осыдан кейін жаңа жоба құрылды және
жоба содан соң ... ... жылы ... ... ... ... бекітілді. Жарғыға
Ташкенттегі археологиялық үйірменің қызметі мыналардан тұрды:
а) Түркістан ... ... ескі ... ... ... сипаттау және өлкенің археологиялық картасына енгізу;
в) Археологиялық ескерткіштерді сақтау;
г) Археологиялық қазбаларды жүргізу;
д) ... ... ... ... ... ... ... қарастырылғандай үйірме құрметті және нақты
мүшелерден тұрады, ал ... ... ... мен ... ... ... адамдардан сұрақ-дауысқа салынумен
қабылданатындығы» ... 7 ... ... негізгі мүшелер өз
ортасынан төрағаны сайлайды, ал төраға ... ... ... ... және ... 9 ... ... қандай археологиялық
ескерткіштер толық зерттеулерді қажет етеді, ... ... және ... ... кіретіндерді сайлау жолымен шешеді.
Археологиялық рефераттарды тыңдау және ағымдағы іс ... ... ... ... жаңа ... ... және т.б. ... жиналыста
қарастырылады (параграф 10).
Үйірменің ашылу тарихы бойынша ТАӘҮ-нің архивінде 1896 ... ... бері ... белгілі шығыс зерттеушісі Н.Ф.Кашгардың хаты
қызығушылық тудырады: «Үйірменің ашылуында Петровский былай деді: «Үйірме
өз ... ... ... ... ... қатар, өз уақыттарын
археологияға арнаушылардың жиналысы. Басқа шығыс археологиясы бөлімдері...,
ешқандай басшылық-әкімшілік ... ... ... ... олар ... кіре
алмайды...; нақты әуесқойлар,- деп жазды Петровский, – оларды ... ... егер ... ... ... ... ... олар өздері келеді».
Сонымен қатар, Петровский жарғының 5-параграфына байланысты өзінің ойын
білдіреді. Параграф бойынша үйірме құрамына ... ... ... ... ... ... әскери борыштылар төменгі
дәрежедегі адамдардың қатарында болуымен қатар археология әуесқойлары,
сонымен қатар осы ... өз ... ... да ... мүмкін» деп жазды.
Түркістан археология әуесқойлары үйірмесінің ашылуы 1895 жылы 11
желтоқсанда болды. Осы күні ... ... мен ... ... ... ... ашылуына байланысты жергілікті баспасөзде мынадай
тақырыпта ... ... «1895 ... 11 желтоқсандағы үйірменің
ашылу тарихы», «Үйірме жарғысы». Осы ... ... ... ... орыс және ескі ... тілдерінде жарық көрді [27]. ТАӘҮ-нің
төрағасы етіп ... ал ... ... ... ... ... мәжілісінің хатшысы болған.
ТАӘҮ-нің 1896 жылдың 22 қаңтарындағы отырысында 47 ... ... ... құрамына кіруге тілек білдіргендер үйірменің ... тиіс ... Осы ... арасынан біз А.А.Диваев пен
В.А.Каллаурды ... Олар ... ... ... ... және ... мүшелері қатарында қоғамда белгілі болған.
ТАӘҮ мәжілісін ғылыми ... ... ... жасаған және
талқылаушы Е.Т.Смирнов ашты. Е.Т.Смирнов астын сызып қойған «археолог ... ... ал ... ... ... ежелгі адамдардың өміріне
байланысты сыпайы факті мен мәлімдемелерді жинаушы, ойын басқара алатын, не
былай ... ... ... ... ... Мен ... да ... қорытынды
жасаудан аулақпын, өзімде жиналған мәліметке байланысты мен мұны ... ... ... ... ... Азия мен
Қазақстанның археологиялық ... ... айта ... ... ... мүмкіндік алады. «Әзірге Орталық Азияға ешқандай назар
аударылмай келеді. Олар ... ... ... ... ... ... күш ... Смирнов көрсеткендей, ежелгі заманды зерттеушілер ғылыми
жұмысты бастау үшін, яғни өзінің жұмыстарын мақтан тұтып, сақтау үшін грек
тарихшылары мен ... ... ... тілінде, арабша, түрікше
және қытай тіліндегі жазба деректерді жинақтау керек, сонымен қатар ... ... ... ... жергілікті атауларды,
археологиялық ескерткіштерді тіркеу жұмыстарын т.с.с. жүзеге асыруы ... ... ... Орыс ... қоғамының Шығыс
бөлімінің төрағасы, белгілі шығыстанушы ... ... ... мәтіні (қаңтар 1896 жыл) мынадай: ... ... ... ... ... ... Ташкент үйірме әуесқойларына өзінің
сәлемін, жылы тілектерін, ... және ... ... жолдауға қаулы
шығарды. Розен.»
ТАӘҮ-ң келесі отырыстары генерал-губернаторлардың резиденциясында (Ақ
үйде), Түркістан мұғалімдер ... ... ... ... ... ... ... Үйірме меценаттардан және оның ... ... ... ... және ... ... ... есептелді».
Үйірме өз отырыстарына жергілікті ұлт ...... және т.б. ... ... оларға маңызды баяндамалар
жасады, шақырылғандар үйірме мүшелерімен өздерінің қызықты мәліметтерімен
бөлісті.
Үйірменің ... ... ... отырыстарда бағалы хабарлар
оқылды. В.А.Каллаур Әулие-Ата уездік ескерткіштері туралы ... ... ... ... күндерде әділдікпен айтылғандай, Түркістандық үйірменің алғашқы
жылдары жетістікке жетуіне С.М.Граменицкийдің мүшелерге қатысты ... ... ... рөл ойнады. Бұлар ТАӘҮ-нің ізденуі мен ғылыми
жұмыстарының басталуына қызықты сипат береді.
Отырыста көрсетілгеніндей, жергілікті зиялы шеңбер тар ... ... ... ... ... ... есептей алды. Үйірменің
1896 жылы 3 маусымда болған ... ... ... ... ... жасалғанын бекітеді. Үйірменің мүшесі
Е.Т.Смирнов 150 оттиск ... ... ... олар ең ... ... басты образы болады.
Үйірменің алғашқы екі жылдың өзіндегі жемісті қызметіне орыс ғалымдары
жоғары баға ... ... ... 1897 жылы 6 қазанда үйірменің атына
жазған хаты осыны дәлелдейді: «Біз бұл жерде Түркістан үйірмесінің ... ... ... ... және ... ... зерттеуіне және келешегіне таң қаламыз».
1897 жылы ... ... ... ... хатында былай
делінген: «Протоколдың әрбір шығуы мені қатты қызықтырады... Сөзсіз, біздің
тарихымызды үйрену үшін жергілікті ... рөлі ... жол, ... ... ... ... көмегі үшін құрметке ие ... [ 28, ... ... археология әуесқойларының отырыстары мен
хабарлауларының протоколдарының» барлығы болып ... бірі ... ... 1895-1896 ж.ж. (1 жыл) және 1917 жылдың ... (ХХ ... ... ... байланысты материалдар ... ... ... кейінге қалдырылды, яғни, протоколдарды басып
шығару соңғы үш жылда (1909-1912 ж.ж.) іске аспады. «Әзірге дейін белгісіз,
- деп ... ... - ТАӘҮ ... протоколдары мен
хабарлауларының жарыққа шықпауы, 1909 жылдан 1912 жылға дейін өз уақытында
айтылғандай, әскери инженер ... ... ... ... ... ету жоспарланды».
Үйірме протоколының үшінші жылындағы баспасында өзінің рецензиясын
ұсынған белгілі орыс ... ... ... деп ... ... ... рет өздерінің қызықты протоколдарын біріктірді,
осы үшін оны құрметтемеуге болмайды... Түркістан үйірмесі алдарына ... ... ... және сол үшін ... ... ... ... былай білдірді: «Үйірме өзінің ежелгі, жергілікті, ... ... ... ... керек» [29, 81-б.].
Үйірменің төртінші жылғы қорытынды есебінде (1899 жыл) ... ... ... ... келешекте өлкелерді зерттеу ... ... ... ... ... ... ... байланысты бәрі ... ... ... ... ... олардың шығыс және жергілікті тілдерді
білуінде еді» ... ... ... ... және ... ... бірінші кезекте оның ... ... қоры ... ... дамыды. Ол басында үйірменің музейі
болып құрылған болатын. Музейлік коллекцияның өсуіне ... ... жылы 3 ... ... ... ... ... кітапхана
құрамындағы музей мен ... ... ... орын ... сұраған болатын, әрине оларға қарсылық білдірді.
Орыс армиясының 50 жылдығына байланысты Ташкенттегі ... ... ... ... жарты ғасырлық шолумен мақала жіберді (30
желтоқсан 1914 жыл). Ол шолуында «жергілікті ... ... ... ... ... және ... ... өлкесін зерттеуге жұмсалуы керек» – деп жазады.
Үйірменің ... ... ... ... және ... ... Профессор А.В.Крачковский осыған байланысты былай деп ... ... ... ... ... ... көптеген қызығушылығына
қарамастан, олардың негізгі және шын жүректен шыққан армандары өз ... ... ... ... ... көпшілік мүшелері фактологиялық материал жинаудың әуесқойлары
болатын. Протоколдардың бетінде басылғандай, кейбір авторлардың мақалалары
фантастикалық тұжырымдармен және ақыл ... ... ... ... пайдалануы және жергілікті әдебиетті білмеуіне
байланысты жергілікті ескерткіштерге жақын маңнан емес, ал ең бірінші ... ... ... ... ... ... жиі кездеседі.
Үйірме құрылған жылдың соңында оның құрамында 100-ден астам мүшесі
болған. ТАӘҮ-де, ... ... ... ... ... – жоғарғы
әскери шенеуніктер және т.б. көп ... ... ТАӘҮ ... ... ... ... председателінің өлкенің генерал-губернаторы
болуына ... «Ақ ... жиі ... өзін ... ... ... еді, ал ... аса қызығушылық болмады. Е.М.Массонның ... ... ... ... ... ... қызығушылары болған
(өлі жандар үйірмесі), өзіне мансап жасауға ... ... ... ... бірақ саны жағынан алғанда, аз ... ... ... ... ... мен хабарлауларының «Протоколдарының» барлығы болып
жиырма бірі шығарылды. Олар жарыққа 1895-1896 ... (1 жыл) және ... ... ... Жиырма жыл ішінде үйірме қызметкерлерінің жұмысы бір
орынында тоқтап қалмады, сонымен ... ... ... ... ... ... ... ТАӘҮ-нің кейбір жеке мүшелерінің жұмысы өз
уақытында толық ғылыми сипатқа ие болды. ... ... ... оның ... ... де ... және олар ... кейін
белгілі із қалдырып, Түркістан өлкесін, ... ... ... Қазақстан
аймағының тарихын ... көп үлес ... ... ... ... ... ... сияқты белсенді және
көрнекті қайраткерлерді атап өтуге болады.
В.В.Бартольд. Түркістан өлкесінің өткен тарихы, ... және ... ... жергілікті зиялылар, әскери ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылуы ХІХ ғасырдың аяғы-ХХ ғасырдың басындағы ... ... ... ж.ж.) ... байланысты.
В.В.Бартольд 1887 жылы гимназия мектебін алтын медальмен бітіріп,
Санкт-Петербург университетінің шығыс ... ... ... ... ... ... және т.б. ғалымдардан білім
алған. Сол уақытта жас ... ... ... тарихына қызығады.
Кейінірек Бартольд өзінің «Автобиографиясында» сол ... ... ... ... деп ... «Маған, Батыс Еуропа мен басқа шығыс
елдеріне қарағанда Ресейге ... орыс ... ... ... ... ... қамтамасыз етілген орыс ... ... ... және ... ... жылы Ғылым академиясының және ... ... ... ... ... ... қол астында В.В.Бартольдтың
және онымен бірге суретші-этнограф ... ... ж.ж.) ... бірінші сапары жасалады. Бартольдтың алдына қойған негізгі мақсаты
елдің өткен тарихына қосымша жазбаша ... ... ... ... ... ... ... қысқаша суреттеу болды.
Мүмкіншілігі барынша әртүрлі қолжазбалар және т.б. жинаумен айналысқан
Бартольдтың Орта Азия ... ... ... ... ерекше орын
алған. Экспедицияның бағдарламасына сәйкес ол негізінен Шу алқабы мен Іле
алқабына ... ... ... еді. ... ол ... ... көшпелілердің
иеліктерінен ескерткіштерді іздестірді.
1900 жылы 19 қарашада ... ... ... тілдері
факультетінің мәжілісінде Бартольд «Түркістан моңғол шапқыншылығы
кезеңінде» деп ... ... ... ... ... ... ... сөзсіз қабылдады. Бұл оның ғылыми ... ... ... қызығушылығын дәлелдеп берді. Бартольд еңбегінің І бөлімі
(«Тексты») 1899 жылы басып шығарылды, ІІ бөлім («Исследование») 1900 ... І ... сол ... ... ... зор араб және ... бір ... «қолжазба таңбалары» болды. ІІ ... ... ... алуы және ... даму ... туралы
жазылған. Түркістан археологиялық үйірмесінің ... ... ... ж.ж. есеп ... ... ... Бартольдтың
«Түркістан моңғол шапқыншылығы кезеңінде» еңбегінен керекті жауаптарын
тауып отырған.
Н.П.Остроумов. В.В.Бартольдтан ... ... ... ... ... бірі Н.П.Остроумов (1846-1930 ж.ж.) еді. Ташкент
Ерлер гимназиясының директоры ... ... ... ... Ол ... ... ... мекемелермен –
Петербургтегі археологиялық комиссиямен, Мәскеу археологиялық қоғамымен
байланыстар орнатты. Ол ТАӘҮ-ң ... ... ... ... мен ... ... ... өмірі мен тұрмыс жағдайына ... Орта Азия мен ... ... тұрғын халықтары мен
тарихын зерттеуге әуестік танытқан. ... ... мен ... Түркістан өлкесіне қатынасы ... ... ... жеке ... ... ... ... былай
деп жазылған: «Ташкентке келуіммен мен төмендегілерді ескеремін:
1) Генерал-губернаторлық кеңсе мен ... ... ... ... қазіргі уақытқа мағынасы жоғалмаған ... ... ... ... ... облысында сақталған ескерткіштерді зерттеп, суреттеуді қайта
қарап, қателерін түзеу.
3) ... ... ... мен ... ... ... үйірмесінде жергілікті археологиялық сұрақтарды қарастыруды
жалғастырып, Орта Азиядағы хандық иеліктерінің кезеңіндегі тірі ... ... ... протоколдары мен хандық басқаруға қатысты
құжаттар жинау.
6) Қаржының бар болуы жағдайында археология ... ... ... ... протоколдары алдын ала сатуға түспеу керек.
7) Түркістан археология үйірмесін тек археологиялық өлкемен шектеп қоймай,
үйірме ... ... және ... ... ... ... ... бар сұрақ енгізу.
8) Түркістанға қатынасы бар газет, журнал, статьяларды үйірмеде ... ... ... Орта Азия мен ... ... ... ұйымдастыруда, үйірменің ғылыми белсенділігін арттыруда
үлкен үлес қосты.
В.А.Каллаур.Үйірменің ... ... бірі ... ... ... ... болды. 1893 жылы В.В.Бартольд В.А.Каллаурмен
танысады. Кейін ... ... ... бастығы туралы, оның Әулие-Ата
уезіндегі ... ... өте ... білетіндігі туралы
айтады. Басқа зерттелген облыстарға ... ... ... ... ... ... нәтижелерге қол жеткізген.
Полковник В.А.Каллур патша ... ... ... болған. Ол 1876 жылдан Әулие-Ата уезінің бастығы, 90-шы жылдардың
аяғында – Перовскі уезінің ... ... Ол ... ... ... эпиграфикалық материалдарды, ежелгі жазбаларды, тиындарды зерттеген
зерттеуші ретінде ... ... ... ... білетін Каллаур араб жазушылары-
географтарының карталарындағы Испиджабтан Таразға дейінгі ... ... ... үлес ... ... мен Жаңадария даласындағы ежелгі қалалар
мен қоныстар туралы өте құнды мәліметтер қалдырған. Ежелгі қалаларды және
елді ... ... ... ибн Хордадбек пен Кудам ибн
Джафардың мәліметтеріне сүйенеді. Олардың екеуі де керуен жолының Испиджаб-
Тараз ... ... ... ... ... ... ... сияқты
қалалар арқылы өтетінін айтқан. 1897 ж. ол осы ... ... ... ... жылы ... жұмыс бабымен сапарында Скобелев селосында Каллаур
Сунақ-Ата қалашығын көріп шығады. Ертеректе бұл ... ... ... ... ... екі ... тұрады: қамал
және цитадель. Қамалды зерттеу ... ... ... ... шырақ
табады. 125 шақырым жерде орналасқан Сунақ-Ата қалашығы мен екі ... ... ... Оны ... және ... Сунақ-Ата
қалашығынан басқа Каллаур Биш-там қамалының қалдықтарын зерттеген.
А.А.Диваев. ... ... ... үйірмесінің белсенді
мүшесі А.А.Диваев болды. А.А.Диваев 1855 жылы Орынборда ... ... ... ... білім алады. 1876 жылдан бастап Ташкентте қызметін
бастайды, халықтық әскерді басқарады. 1877 жылдан бастап ... ... ... ... ... ... Сырдарияның әскери
губернаторының шенеунігі болады. 1906 жылы халықтық ... ... ... 1896 жылы 26 ... ... Диваев өзінің бірінші
тарихи топографиялық хабарламасын жасайды. Ол Ташкент уезінің ежелгі ... ... ... ... Бұл жұмыста Диваев Шарбұлақ, Қарабастау
жерлерінде орналасқан археологиялық ескерткіштерге мінездеме ... ... өзі ... ... ... Бұл ... Диваев
архитектуралық құрылыстар – Исмаил-ата, Раиб-атаны еске алады ... ... ... ... ... ... ... атауларын талқылаудың бағалылығын көрсетеді. Болашақ
ТАӘҮ секретарі, ал 1900 жылы ... ... ... ... ... ... Үшқала, Жартөбе, Рабат, Кавган-ата, Разды бойынша
ескерткіштердің археологиялық ... ... пен ... ... әйгілі зерттеушілердің жолы тек
ғылыми жолда ғана емес, қызметте де қиылысты. 1899 жылы ... ... ... ... 1890 ... ... дейін Әулие-Ата уезінің участке
бастығы болды. 1900 жылы 7 ... ... ТАӘҮ ... ... ... ... Көк ... архитектуралық ескерткішінің табылғаны ... Ол Көк ... ... ... ... салынғанын, күмбездің
ішінде араб жазуларының болғанын ... Өз ... ... бұл
ғимарат ұлы адамдардың мавзолейі болған деп келтірді. Осы ... ... ол осы ... ... ... ... ... пен Каллаурдың айтуы бойынша, Ақ кесене мен Көк кесене
қалмақтар дәуірінде болған. 4 ... ... ... Ақ ... мен Көк ... ... туралы осы тақырып бойынша Көк кесененің не үшін
аталғаны ... ... ... ... 1949 жылы ... Жамбыл
Тектұрмас мұражайы берген тапсырмаға сәйкес осы мәселеге зерттеу жүргізді.
Ол Каллаур мен Диваевтың ... ... ... ... ... ... растады. Екі ғалымның Қазақстан үшін тарихи топография мен
тарихи топонимика саласы ... мол үлес ... ... ... ол өзінің өлшеген фактілі ... ... ... ... ... өлкесінің этнографиясына, шығыс қолтаңбаларына,
мәдениет тілдеріне қарап, ... ... ... ... оның фольклорлық материалдар (дастандар, аңыздар, мақал-мәтелдер,
жұмбақтар, әндер, ертегілер, афоризмдер, мысалдар және т.б.), рулық өзін-
өзі ... және ... жүйе ... мәліметтері маңызды орын иелейді.
Сонымен қатар құжаттар, қожазбалар мен ... ... ... ... ... ... жүзеге асырды.
Сонымен, Түркістан археология әуесқойлары үйірмесі ... ... ... 1895 жылы ... ... ... ... өлкенің тарихы, археологиясы, сәулет және ... ... ... ... ... ... ... біріктіруші ұйым болды. Үйірме ... ... ... ... талпынған ғылымның алдамшы қызығушылары
немесе фактологиялық материал жинаудың әуесқойлары ... ... ... ... ... шығыс және жергілікті тілдерді жетік
білетін нағыз энтузиаст-өлкетанушы ғалымдар болды. Үйірме мүшелерінің
зерттеу ... ... ... ... ... «Түркістан ведомостарында» жүйелі түрде жарияланып барды.
ТАӘҮ-ң отырыстары мен ... ... 21-і ... ... ... ... ... оның археологиялық және
нумизматикалық қоры жоғары дәрежеде өсті.
2.2.Түркістан археология әуесқойлары үйірмесі ... ... ... ... ... ... ... бағытарының
бірін археологиялық зерттеулер құрады. Халқымыздың ежелгі заманғы тарихын
тек археологиялық қазба жұмыстары арқылы табылған заттардан ғана ... ... ... ... бұл жерді ежелден
мекендеген халқымыздың тарихы бойынша сақталып қалған аса маңызды деректер
екенін ТАӘҮ жақсы ... ... бұл ... ... аса қызықтырды.
Археологиялық зерттеулердің өзі бірнеше бағытта жүргізілді. Зерттеулер
ежелгі және ... ... ... ... ... ... ... араб деректерімен салыстыру, топографиялық суреттерін
алу, қазба жұмыстарын жүргізу және т.б. өз ... ... ... 22 қаңтарындағы басқосуда мынандай мәселе көтерілді: «Үлкен
үйінді қорғандар қайдан пайда болды? Ол қорғандарды ... ол ... жер ... өзі ... ... ... болмаған.
Басқа жақтан әкелінген деуге негіз жоқ. Дегенмен де, ... ... ... ... ... сондықтан, сол жердің қойнауынан алынған
ба деген болжам да болып отыр»
Ол қорғандардың айырмашылығы ... ... ... келеді. Үйірме
мүшелерінің мәлімдемесінде солай делінген. Олар: төбелер, қорғандар, дөң
тәрізді қорғандар, дөң ... ... ... ... ... және
т.б. көптеген жағдайларда төбелер, негізі еш күмәнсіз мәдени ... ... ... қала ... ... ... ... болады.
Үйірме мүшелерінің орасан зор еңбектері, сол ... ... ... ... Орта Азия мен ... не болғанын,
адамдардың қалай өмір сүргенін және мәдениетін білуге жол ашып ... ... ... зерттеулер жүргізу бойынша өте пайдалы
жұмыстары мен табылып отырған ... ... ... ала ... әлі де ... ... жүргізуді талап етеді.
1893 жылдың маусымында Н.П.Остроумов ... ... ... ... ... ... ... өйткені, осы жылдың ... ... ... қыш ... толы ... ... ... Онда 1850 жылғы
күмістер, 4000-нан астам мыс тиындар, бірнеше маржан, 2 ... ... ... ... ... ... ... «қолдан жасаған үлкен домалақ,
күйген қыш үстел» табылды. Қарауыл төбені ... ... ... 2 жасанды дөң мен 3 жазық жырақ аралығындағы үлкен ... ... ... ... төрт ... пирамидаға ұқсас, алуан түрлі
болып келетінін байқаған.
Бадам жағалауындағы жасанды төбешік ... де ... ... ... заттар табылған. Мысалы, қыш құмыралар,
олардың сынықтары және т.б. бұйымдар. Остроумов Мамаевка жанындағы Қараспан
туралы да ... ... ... ... ... ... ... жанына жасалған зерттеулерінде
48 қорған (төбешіктерді) есепке алған.
ТАӘҮ мүшелерін қызықтырған ежелгі қалалардың жазу ... ... орта ... отырықшылық заманға тиісті ме ... ... ТАӘҮ ... ... құлап-қираған жерлерін де зерттеді. 1899
жылы Н.С.Лыкошин қираған Отырар қаласының орнына археологиялық ... ... ... ... шақырып, ол бойынша мақалалар жазды.
Лыкошиннің ойынша, Отырар қаласы ... ... ... ... ... ол жердегі тұрғындар Бұқарадан келгендер болуы мүмкін.
В.В.Бартольд бұл тұжырымға келсіпейтінін, оған деректердің жеткіліксіз
екенін атап, ... ... ... Түркістан» атты еңбегінде Отырар
туралы мәліметтерді келтірді [30].
Одан кейінірек ТАӘҮ ... ... және ... өздерінің тез
арада зерттеулерін жалғастырып, Отырар қаласының қирандыларының қай ... ... ... білу ... ... ... бойында)
топографиялық суреттемелер жасады. Н.Руднев өзінің Туркестанские ведомости»
газетінде (1900 ж., ... ... ... ... атты ... ... қаласының қалдығы Қаракөл көлінен 2 км қашықтықта» – ... ... өз ... Сырдария өзенінің жағалауындағы ежелгі
қалалардың құрылысына мән берген. Ол қалалар ... және ... ... салынғанын зерттеген.
Үйірме мүшелері В.В.Бартольдың еңбектерін қолдай отырып, орта
ғасырлардағы ... 3 ... ... ... ... тұрған
деген. Кейінірек кеңестік археологтар қаланың мұндай бөліктерге бөлінуін
қажетсіз деп санайды.
1898 жылы В.А.Каллаур Талас ... ... ... ежелгі көне
ескерткіштерді көре отырып, Тас-төбе қорғанын, (Әулие-Ата қаласынан 25 км),
Жеті-төбе ... ... 125 км ... ... ... ... ... қорғанын, Көктал өзенінің бойындағы қорғандарды, солтүстік жағындағы
Сасық-бұлақты археологиялық ескерткіштер тізіміне тіркеді.
1899 жылғы өзінің зерттеулері ... ... ... ... Скобелевка ауылынан 18 км қашықтықтағы және де ... ... ... ... ... ... ... Сунақ-Ата (Сунақ
қорған) қала қалдықтарын ашты. В.А.Каллаур Сунақ қорғанында қорғаннан бөлек
қоршалған қабырғаларды, керуен-сарайларды, саз ... ... ... ... ... сол күйінде сақталуын байқайды
және, олар туралы жазып алады. Ол барлау ... ... ... ... ... және қаланың шығыс жағындағы қақпасының
алдындағы 100 метр жердегі мешіттің ... ... ... [31]. ... сүйеніп ол бұл қалада «мәдениеттің даму ... ... ... ... ол жер ... ... жазыққа айналған.
Каллаурға Сунақтың шығу тегі, олардың өткені, оның ... ... ... ... ... ... ба деген ой да келген.
В.А. Каллаур Бес-Там қорғанын ... ... 20 ... ... ... көре отырып, сол Бес-там жағалауындағы
аршылған арықтар арқылы ... ... су Жаңа ... ... де ... ... ... осы үйірме мүшесі А.А.Диваевтың «Бақсылар,
егіншілер және дуалылар» ... ... ... ... ... ... кейін В.А. Каллаур Ашана үйінділеріне археологиялық қазбалар
жүргізу ... осы ... ... ... ... Эшнастан (Сырдарияның
сол жағалауынан, Ақ-арықтың төменгі жағынан, Сырдариядан 25 км, ал ст.
Берказаннан 30 км ... ... ... дала – ... қалған деп
санайды. Каллаур бұл жерден 5 дарбазалы қамалдар мен ... ... ... және қоршаулардың қалдықтары табылғанын да ... ... ... табылған үйінділерді ежелгі Үзкент ... ... білу ... ... ... ... ... Ішкі-Үзкент, солтүстік және оңтүстігіндегі 20 км
қашықтықта Қырғы-Үзкент, Үзкент ... ... сол ... Жаңа ... 20 км ... ... сонымен қатар Сырдария өзенінің сол ... ... ... Қыш-қала қирандыларының барын анықтады. Бірақ, Каллаур
«Осы жерден Дженд қаласын іздеп көрсек болмас па?» екен ... ойға ... ... ... ... ... айтқан.
1899 жылы қазанда В.А.Каллаур жұмыс бабымен Күткенші Жаңа-дарияда болып
қайтқан сапарында Қыш-қаланы қайта көріп ... ... ... ... мен ... қыштан салынған құрылыстардың қирандыларын тапты,
олардың жобаларын жасап, біраз тұжырымдарға келді. Ол жердегі археологиялық
қазбалардан ... ... яғни ... ... ... ... ... Сонымен қатар, бұл қалашықта өлшеу жұмыстарын жүргізіп,
оның қаншама аумақты алып жатқанын да анықтады.
Археологиялық және топографиялық ... ... ... ... ... ... аударды. Ол «Бұл қалашық, яғни Қыш-қала
ежелгі Дженд қаласымен қатарлас келуі мүмкін. Ол өте ... ... ... ал ... ... ... Хиуа және Бұқара жолында жатқаны ... ... өте ... ... орын ... білдіреді», – деген
шешім жасайды.
В.В.Бартольд өзінің ... ... ... ашқан Қыш-
қаласының сол ежелгі Дженд қаласының орны болуы мүмкін деген ойын ... ... ... бойынша Томар өткелінің сол жағалауында, Перовскіден 25-30
км қашықтықта, Хиуа қонысынан 4 км, яғни Хиуа мен Бұқараның керуен ... ... ... ... ... ... ... уақытта басқаша ... ... ... ... бұрынғы Жент қаласы «Жан-қала» қалашығы. ... ... ... Қызылордадан батысқа қарай 115 ... ... ... ... ... өмір сүрген және Хорезмге бара
жолдағы Арал төңірегіндегі ірі орталық болған [32, 269-б.]. Ал, ... ... ... ... ... ... ... де, В.В.Бартольд пен В.А.Каллурдың көзқарастары, әсіресе,
ортағасырлық қалалардың географиялық орындары жайында ... екі ... атап өту ... ... ... ... ... Абарджадж
қаласын Кремневск қалашығы десе, В.А.Каллаур Құлан өткелінде болып қайтып,
1897 жылдың ... ... ... ... ... қәтелеседі, Абарджадж Құлан-аузы-төрткөл қалашығымен ... ... ... ... (1940 ж.) ... ... ... пен В.А.Каллаурдың деректері бойынша керуен жолы бойындағы
ескерткіштерде зерттеулер жүргізді. Осы экспедицияның жетекшісі Г.И.Пацевич
В.А.Каллаурдың ... ... ... ... қарсы екенін
білдіріп, ондай тұжырымға келу ертерек деді. Алайда ... ... ... ... ... ... мен ... негізінде
В.А. Каллаурдың тұжырымдарын қайталайды [33, 279-б.].
Бірнеше жылдан соң, 1904 жылы ... ... ... местности Аулиеатинского уезда на древнем караванном пути на запад
от Аулиеата к границе Чимкентского ... атты ... ... ... жазушылары-географтарының карталарындағы Испиджабтан Таразға дейінгі
маршрут зерттелген [34, 48-55 б.]. Сырдария мен ... ... ... мен ... ... өте ... мәліметтер қалдырған. Ежелгі
қалаларды және елді мекендерді локализациялауда Каллаур ибн Хордадбек пен
Кудам ибн Джафардың мәліметтеріне ... ... ... де ... ... ... Шараб, Будухкет, Тамтадж, Абарджадж Шавгар,
Джувикат сияқты қалалар арқылы өтетінін ... ... ... ... ... ... әрине, аталған қалалдың орындарын іздеп-табуға
тырысты. 1897 ж. ол осы ... ... ... ... ... ... ... басқыншылығы дәуірінде» атты
кітабында Жаңакент атауымен екі қаланың болғанын ... 1914 жылы ... ... ... ... ... жариялаған мақаласында осы
қорғандар мен қалашықтарға жалпылама шолу жасап өткен. Бұл ... ... ... де ... Азия мен ... ашылып отырған көптеген жаңалықтар ол
жердің жалпы табиғатын, тарихы мен ... ... ... ... жылы ... ... тағы бір жұмыс сапарын Скобенева қасындағы
Сунақ-Ата қалашығы мен Биік-тамда болып, ол жерде аумақты зерттеу жүргізіп,
ескерткіштерге шолу жасады.
Сығанақ қаласы, ... ... Арыс ... ... ... ... ... Осы жерде Төмен-арық каналы болған, қазір Қазар-арық деп
аталады, сол ... ... 10000 ... ... ... ... және оның аумағы бір каналдан тазаланып алынған, ол
Сығанақтан келді деген тұжырым бар.
Каллаурдың тапсырмасымен, А.Ниязов ... ... ... ере отырып
мынадай тоқтам жасады. Ол канал Сырдарияның оң жағалауынан келіп, ... ... ... және Көк ... бағытталады, яғни Бес-тамнан
Сығанаққа дейін 3 км қашықтықтағы ... ... ... ... ... Көк ... ... құм басып әрең байқалады. Бұл Нән-сай деп
аталған. В.А.Каллаур бұл жерлерді жақсылап ... ... ... ... бұл жер ... ошақ ... - ... шешімге келеді. Бұл
жердегі қалалар мен қоныстар моңғол шапқыншылығы кезінде қираған. ... бұл ... ... мен ... ... тұрғындарды сусыз
қалдырған» - деп жазады зерттеуші.
1899 жылдың ... ... ... ... жағына іс-
сапармен аттанды. Оны осы аумақтағы ежелгі ... мен ... және ... ... ол ... ... жағдайы да қызықтырды.
В.А. Каллаурдың Күткеншідегі әріптесі Даулет Бошаев оған ... ... ... ... ... деп ... ол
Сырдариямен жинасып Джуленге қарама-қарсы Қаракөл арқылы ағып ... ... ... ... және ... ... ағып
барған». Ол жерден ескі, құрғап қалған орындары байқалған. «Перов уезін
жаулап алған қоқандықтар, ол ... ... ... ... ... бір ... көзқараспен де болуы мүмкін». В.А. Каллаурдың Бошаевтан
басқа жеткізушілері Жаңа-дария суын ... ... Хиуа ... ... үшін ... деп ... ескі ... басқа жаққа бұру әдісін жергілікті ... ... ... ... ... олар мұз қатқанда қыстың күні
істеген. Бұл жерлерге шырпы, қамыс, ... ... ... ... сонда
көктем шыққында өзен ағысын басқа жаққа өзгерткен. В.А.Каллаурдың және бір
атап өткені Қызылқұм даласындағы Баршыл-дарияның орны, алда ... ... қала ... төменгі жағында. Сол себептен Үзкент пен
Сырлытам қалып қойған.
Орыс әскерлері Перов уезін басып ... ... ... ... ... ... ... Хан-Өзек Далакөлге, бұлар арқылы Күткеншек
каналымен ... ... ... Бұл ... азық ... 1882жылы
Жаңадарияға су баратын 2 канал салынды. Бірі–Черняевскі, ... ...... ... ... көлі арқылы Жаңадарияға
шығады.
Түркістан қаласы аумағын зерттеуде В.В.Бартольдтың еңбегі ерекше
болды. Ондағы ... ... ... ... да ... ... ... болып отырса да, оның кітабы қазірге дейін өте құнды болып табылады.
Үйірме мүшелерінің ... ... ... өз ... да атап
өткен. Өзінің туған, тұрған жерінің тарихын және ... ... ... ... ... бұл ... қызықтыруға тиіс, ол жерден көп нәрсені
білуге болады.
1916 жылы В.В.Бартольд ТАӘҮ тарапынан істелген жұмыстар орасан зор ... ... ... Орта Азия мен ... ... қазба жұмыстарын жүргізетін мамандарды жоқ еді. Сондықтан бұл
істің бәрін олар өте үлкен сақтықпен, тәжірибе жинаумен, ... ... ... ... алдындағы жауапкершілігін сезіне отырып атқарды. ... ... осы ... ... ... оқу орны ... тіпті жәй
археологиялық жұмыстар жүргізуге рұқсатта берілмеген.
Археологиялық ... ... ... өту ... ол ... ... мәдениетті, ежелгі дүние тарихынан хабары бар болуы ... ... ... ... ... ... ... жоқтығынан
немесе ол жердегі ескерткіштер ... ... ... ... да мәжбүр болған кездері болды. Түркістандағы төбе,
қорған, дөңдер, қамалдар ... ... ... рет ... ... А.А.Черкасов пен К.А Кларе Отырар қалашығында алғаш
рет ... ... сол кез үшін ... ... жүргізді. Олар кіші-гірім
қазбалар жасап, табылған бұйымдарға сипаттама берген. ... ... ... ... олар ... ... ... Кларе мен Черкасов
1904 жылғы өз еңбектерінде ежелгі Отырыр жайында аз тоқталған, ... ... ... ... ... табылғанмен, тоқ етер
деректер жинай алмаған [35]. Сондықтан, ... ... ... ... ... айта алмады.
Олар, әрине, ол жердегі қазба жұмыстарынан кереметтей заттар, қымбат
бұйымдар ... ... ... ... ... деген ойда еді. Ойлары іске
аспаған соң, жұмысты тоқтатты. Ол жерден кішкене және орташа құмыралар ... ... саз ... ... ... ... да ... еш қараусыз
қалатын дүниелер емес еді. Археологиялық ... ... ... ... күміс теңгелер және т.б. үй бұйымдары тұрғындардың
мәдениетті өмір ... және оның ... ... мен ... едендері (әсіресе, крест тәрізді кірпіш жолдары) қаланың өте
жоғарғы деңгейде салынғанын байқатады. Бұл ... ... ... ... әлі де ... ... жүргізу керек екені айтылып өткен.
Жалпы, үйірме мүшелерінің бастапқы ... ... ... ... ... ... үлкен ықпал жасағаны анық.
Оңтүстік Қазақстан аймағындағы ежелгі көне ... ... ... ... ... зор. ХІХ ғ. ... археологтар араб
жазушылары-географтарының карталарында аттары аталған ежелгі қалаларды және
елді мекендерді локализациялау, ... ... ... олардың
топографиялық суретін жасау және ... ... ... ... ... іске ... Үйірме мүшелерінің жинаған құнды
мәліметтері, олардың орасан зор еңбектері Оңтүстік Қазақстанның тас ... орта ... ... тарихы туралы белгілі бір мәліметтерді
жинауға, тіркеуге және білуге мүмкіндіктер берді.
Тасқа салынған бейнелер, ... және ... ... зерттеу.
ТАӘҮ-ң зерттеу жұмыстарының тағы бір негізгі бағыты ... ... ... және ... ... ... ... табылады.
Түйелер, жылқылар және дала қырғыздарының тегі белгіленген тастар 1897
жылы ... ... ... ... кейінгі Әулиеата уездінде)
В.А.Каллаурдің ізденісі нәтижесінде табылған еді [ 36, 9-14 ... ... ... ... әр ... Н.Н. ... ... 1897 жылы ол Қапал уезді Балғалы болысына ... ... ... (Іле өзенінің төменгі ағысы, Іле қашауынан 25 шақырым) келіп, ... ... ... берді. Іле өзенінің бойындағы шатқалдардан
табылған тастарды ... ... Н.Н. ... 28 ... әр ... ... ... жазулары мен тибет жазуларын тіркеді. «Тамгалы-
Тас» деп аталған Н.Н. Пантусов ... ... ... ... ... ... ... общества) басылып
шықты. Кейінірек 1899 жылы А.М. ... осы ... ... мен ... ... берді. А.М. Позднеевті негізінен
буддалық, тибет пен қалмақ жазбалары (Пантусовтың 34 суретімен, 17 тасы)
қызықтырды [37] ... ... 1897 жылы және де ... шатқалына, Тайшақ сайына
(Шолақ тауында) да барып барлау және зерттеу ... ... ... ... ... мен ... бейнесін жеткілікті мөлшерде таппады,
ал Шолақ сайының тереңінде, жоғарғы ... ... ... ... мен
басқа жануарлардың суреттері сынық тастарда кездеседі. Жергілікті қырғыздар
моңғолдар ескерткіштерін тіркеуге ... ... ... ... 1897 жылы ... ... Қараспан шатқалында кездестірді. 1897 жылы Пантусов Верный
уезіндегі ... ... ... оң жақ ... ... ... тастарда маралдар бейнелері мен жазбаларды
кездестірді.
Н.Н.Пантусов үлкен ... ... ... ... ... ... ... «маралдардың, таутекенің,
бұғының, адамның, түйенің бейнелері белгіленген». Мүйіздері бар ... ... ... ... ... ... шатқалы мен Қалы-
Бұлақ шатқалында бейнеленген.
1899 Н.Н.Пантусов Лепсі уезінің Басқан өзенінің сол жақ жағасында үлкен
тастарды анықтап белгіледі. Тастарды ... ... ... ... [38].
1900 жылы Н.Н.Пантусов Арасан тауларында зерттеулер жүргізеді және
Арасан ауданында жылтыр жартастардағы бейнелерді, тибеттік және ... ... ... Тастардағы бейнелерден басқа белгілер қырылып
жазылған. Олар Комаровқа орхон жазбаларын немесе ... ... ... ... қызметі тоқтаған соң 1922 жылы үйірме архивтерінен
Шымкент уезі Ұзын-Бұлақ станциясына жақын мен Қабұлсай ... ... ... ... табылды [39, 103-104 б.]. Автордың ... ... ... Балықшы ауылында құлаған тастар, Арыс
ауданынан табылған үлкен тастардың бөліктері туралы айтылған.
1896 жылы В.А.Каллаур информаторлардың ... ... ... шатқалына аттанды. Онда ол ... ... ... ... бар ... тапты. В.А.Каллаурдың тапқан ... ... және шет ... ғылыми ортасында үлкен маңызға ие болды. Ежелгі
түрік жазбасының ... ... орын ... ... бағаланды.
В.А.Крачковскийдің сөзі бойынша, «В.А.Каллаур тек қана бақылаған жоқ, ол
жазбаларды материал ретінде ... ... ... түрік жазбаларының дешифровкасы – үлкен жетістіктердің
бірі.
1896 жылы көктемде Әулие-Ата ... ... ... ... ... ... 8 км жерде тастарда жазылған ... ... Сол жылы ... ол шатқалды мекен етті. Айналада 400 ... тік ... алаң 100 ... 1400 ... ... ... 13/4 арш ұзындықты, ені 11/4 арш, жоғарғысы 10 верш екенін анықтады.
Үш ұзақ және бір ... ... ... ... және ... ... мойындады. Соңғы ортақ жиналыстан соң 11 желтоқсандағы деректерді
тыңдап, ескерткіштің ашылуына үлкен көңіл бөлді. Содан бері ол бұрынғы ... ... ... тұр. ... ... ... ... кейіннен
«Дихан үйімен» айналысты. Жазбаның көшірмесі ... және де ... ... ... ... 1897 жылғы 25 ... ... 17 ... ... ... ... осы жиналысынан кейін В.А.Каллаур барлық тастардың орналасуы жайлы
мәлімттерді зерттеді. Жетістіктерден кейін барлық ... ... ... ... ... ... ... мынадай хаттарды иеленді,
В.А.Каллаур 1897 жылы 4 маусымда ұстазы ... ... ... жотасының
оңтүстігі, Дмитриевск ауылынан, Терексай шатқалына жартастан қарады. 38 тік
баған «ұйғыр» жазбасын ... ... ... сол ... 8 немесе 9 әріптен
тұратын екі қысқа көлденең баған орхон жазбаларын суретке түсірді. ... ... ... көптеген зардап шекті. Бұл екі көлденең бағанды
В.А.Каллаур ... ... ... жылдың қыркүйегінде В.А.Каллаурдың тапсырысы бойынша татар Бекчуров
пен ... ... ... ... ... ... бұны «38
бағаннан тұратын ұйғыр жазбасының алдындағы ... деп ... ... ... ... ... 1898 жылы ... В.А.Каллаурға Айыртам, бірінші 1896 жылы ашылған руникалық жазбасы
бар тас жатқан ... алыс ... жоқ деп ... ... ... бар
деген болжам пайда болды. Ал, көктемде ... ... ... ... ... ... ... рұқсат берді. Оны философия
магистрі Г.И.Гейкель басқарып, оның құрамына К.Мунк пен профессор О.Доннер
кірді. ... 5 ... күні ... ... келіп, екі ежелгі
түркі хаттарын тапты. Олардың бірінің салмағы 20 пұт болып, онда 5 ... ... ал ... өшіп ... ... ... Екіншісінің салмағы
35 пұт. Бұл екеуінен басқа тағы 5 тас болды. Бірақ, олар жазбасыз және оның
жетеуі бір ... ... ... ... тізбектеліп қойылған.
Басқа күні келген угро-финдық қоғамға экспедиция мүшелері жаңа ... ... ... Мерке ауылынан табылған жаңа ескерткіштер ... мен ... ... асықты. Жаңа мәлімет «Түркістан
ведомості» ... ... ... ... ал жазбалардың көшірмесі
Петербургтегі П.М.Мелиоранскийдің қолына түсіп, сол жылы аударылды. ... ... ... ... үш руникалық жазбадағы тас табылды делінді.
Угро-финдік қоғам ... ... ... ... Бұл ... ... жергілікті ортаазиялық жұмыстан өткен
жоқ, сонымен қатар орыс археологиясынан да өтті.
Профессор О.Доннер бұрынғы угро-финдік қоғам президентінің жұмысының
аяқталуымен ... ... ... ... ... ... ... өз кезегінде ТАӘҮ-ң қатынасуымен 1899 жылы 23
қаңтарда №144 хаттамасына сай ескерткіштерді Ташкентте сақтауды ... 5 ... ... ... ескеткіштерді тасуға
үйірмеде мүмкіндік жоқ ... ... ... ... ... ... ... мәселесі сұралды. Бірақ, бұл
орындалмады, ал ... ... ... 1899 ... ... ... Онда ... біреуі Финляндия астанасына әкетілсін
делінді.
Ежелгі түрік жазбаларына қазір де үлкен мән беріп қаралады. Олар ... ... мен ... ... ... ... ... жоғары мәдени деңгейде дамығанын көрсетеді. Үйірме эпиграфикалық
ескерткіштердің кезеңі мен уақытын анықтауда көп ... ... ... ... ... 1896 жылы 1 ... бірінші
мәжілісінде жиналыс мүшесі М.А.Кружоктың арызы қаралды. Бір ... ... «өзі ... төрт ... тілді хрестоматия» экземплярын
сыйлады.
ТАӘҮ мүшесі А.А.Диваев 1895 жылы Қазан қаласына ескі жазбаны жеткізді.
Онымен Қазан ... ... ... ... Терей (Павел
Николаевич) Ахмеров (1858-1900 ж.ж.) қызықты. Жазбаның ... ... ... ... Қожа ... ... ... еске салды.
В.А.Каллаур 1896 жылы табылған жақсы тас бұйымды сипаттады. Онда ... ... ... ... ... ... ... көшірмелері, «Айша-бибі жанындағы
мазар» жазбасының көшірмесі және Киік әулие көк ... ... ... ... ... жылы қарашада В.А.Каллаур Құлансайда Шым-там деген жерде болған.
Кружокқа белгілі бірінші жазба мәлімет оның хатында 1896 жылы 28 ... ... ... ... ... жазбалар араб хаттары болып,
бұрынғы бүлінгені мен сол жаққа құлаған ... ... ... тоқтады,.
Осының нәтижесінде Шым-тамды екінші рет мекен ... ... ... ... шықты. Осы кезде Каллаур тағы да екі нақты жазбаны ... еді. ... ... ... ... өз ойын ... ... 10 қарашадағы мәжілісте телеграмма оқылды. Онда «Әулие-Ата
уезінде В.А.Каллаур тапқан жазбалар, ұйғырша. ... 1897 ... ... Оның ... ... ... пен сұраныс туғызады.
1885 жылы Түркістанда, Семиречинск облысында, Бішкек пен ... ... ... ... ... бар тастар табылды.
1885 жылы қарашада Ф.В.Поярков (Бішкек әскери госпиталінің дәрігері)
оңтүстіктегі Үлкен Тоқмақ ауылынан, Александровск тау ... көне ... ... бар ... ... 1885 жылы ... пен Бішкекке жақын
молалардың бұл ашылымдарын жасаған археологиялық комиссияның қызметкері ... ... ... еді. ... ... тілінің жазбаларын атап
көрсеткен ең алғаш адам болды.
1900-1903 жылдары христиан-сириялық жазулардың жаңа жерде табылуы ТАӘҮ
қызметімен ... Оған ... олар ... ... ... ... Қытай шекарасына жақын орналасқан мазар маңында табылды..
1902 жылы 16 ... ... ... ... ... мен бейнелері
сирия тілінде екенін дәлелдеп, оны ежелгі Алмалықтан тапқанын айтады.
Бұдан басқа жазбаша деректердің және ... көне ... ... ауданынан табылды. Ол жерден ... ... ... ... аттас қалада Қарахан әулетінің тыныштық тапқан
мазары болған деп суреттеді. Ол тағы Головачевскінің оң жақ ... ... ... ... ... 1898 жылы Ақ ... ... былай суреттейді. Мұнара төрт
бұрышты болып күйдірілген ... ... ... ... ішкі әртүрлі сатылары болды. Каллаур ... ... ... ... 12 ... ... Ақ ... типтес қираған
мұнара орындарын жазып алды.
В.А.Каллаур 1899 жылдың сәуір айында Көк кесене мавзолейін қарап шықты.
Көк кесене ... ... ... ... ... 5
шақырымда, ал Сунақ-ата қалашығынан оңтүстікке қарай 8 шақырымда орналасқан
болатын.
В.А.Каллаурдың суреттеуімен Көк-кесене мавзолейі биік ғимарат болған,
қабырғасы күйдірілген ... ... ... ою-өрнегі көк түспен
боялған. Ғимарат айналасында иленген қыштар мен ... ... өсіп ... болған. В.А.Каллаурдың жолсерігі А.Ниязов Көк-кесене ғимаратының
қалануы Түркістан қаласындағы хазірет ... ... ... деп ... ... ... ... жөнінде басқаша қорытынды жасай алмай,
жолсерігінің пікірімен келісті.
К.М.Байпақовтың пікірі ... тап осы ... ХVІ ... ... құлатқан Шейбанның немересі Әбілхайырдың қорымы болып табылады.
Хабарлау А.А.Диваевты қызықтырып әкетті және ол көп кешікпей ескерткіш
туралы материалдарды ... ... ... ... Ақ-кесене және
Көк-кесене мавзолейлері мен қалмақ шабуылы болған уақыт аударды. ... ... ... ... ... толық мағлұматты
тапсырады. Оның жорамалымен қалмақтың ... ... ... ... ... ... ... күзетшілердің баспанасы қызметін
орындаған. ... ... ... ол ... ... шүбә ... ... былай қорытындылады: «Егер
мынау нақты кесене ... онда ... ... ... қалай келді және
онда кім көмілген» – деп жазды. Онан әрі автор Ақ-кесене және ... ... төрт ... соң тап осы ... ... ... атты мақала жазады [40].
А.А.Диваевтың жариялаулары, ... ... ... ... жөнінде Көк-кесене ертедегі объектілердің бұларды одан әрі
В.А.Каллурды жаңадан мобилизациялаған. ... ... ... ... ... ... ... талдап
берді. Түркістан аумағында екі ескерткіш бар. ... және ... ... ... басқа мұнарада сырт көзге қарауыл орналасқан.
А.А.Диваевтың аңызына сүйене отырып, В.А.Каллаур қысқаша ... ... және ... қатысты қарулы күш “Ошақты ру тобы”
Сырдария алқабында болмаған, олар Әулие-ата уезінде Талас өзені ... ... ... ... болыс басқарушысы Басығарин 1899
жылы Сырлытам қамалдарында қираған ... ... ... ... ... болыс Куткенченскойдың Перовскі уезінде оба қалдықтары
орналасқан. Сырлытамға жақын маңда күмбез тәрізді ... ... ... ... ... Бұл ... жазуы бар обалық
ескерткіштер ... Кеш ... жазу ... ... ... басы мен соңы ... ... өшіп кеткен.
Каллаур мен Басыгаринның қолдарына түскен мәлімет біреу ғана ... ... бұл ... туралы тұрғылықты тұрғын Бошаевтың өзі көргеніндей бұл
ескерткіш Қызылқұммахтының ... ... ... ... ертедегі Үзгент қаласының қираған орнында орналасқан. В.А.Каллаур
алынған мәліметтерді тексеру үшін сол ... ... ... ... ... ... ... тапсырманы орындаған
Т.Жылқыбаев 1900 жылы Каллаурға ... ... мен ... жоспарын және
жазу суретін тапсырады. Т.Жылқыбаев ... деп ... «Бұл ... 70 ... ... ... ... қарай 25 шақырым». Түркістан
аумағы картасынан көрсетілгендей, ... ... ... ... ... ... ... Асанас (Ашнаса) кесенесі туралы ... 1901 жылы ТАӘҮ ... ... болатын [41] . .
Н.П.Остроумов ескерткіштің ... ... ... болды. М.Е.Массон
1949 жылы көпшілікке жариялаған порталдық жазудың сақталған ... ... ХІІІ ... ... ... ... ... әйелді эпикалық мәтіннің мазмұнынан түсінуге болады.
В.А.Каллаур назарын Әулие-ата қаласынан 40 шақырым жердегі Ақыр-тас
ескерткішіне аударды. Ол ... ... ... ... ... ... керуен жолы бастайды. Ақыр-тас ескерткішінің өзінің жеке
жолына келетін болсақ, П.М.Лерхтың, Д.А.Ивановтың, ... ... ... оның ... ... ... Жол жүру ... жаңа пайда әкелмеді. Бірақ, Каллаур Құймакенттің қираған қамалдары
жайында қысқаша мәлімдеулер берді. Соның ішінде тастардың ... ... тік ... ... мәлімдейді.
Каллаур барлық ескерткіштерді бірден байқайды. Ол Әулие-ата уезіндегі
ескерткіштерді ... төбе деп ... ал ... ... ... оба деп ... Ол ... да, бұл жақта да қоныстанушылар
қырғыздар болғандықтан, ... ... ... ... ... аңыздары да бар.
Н.Н.Пантусов 1898 жылы Ленинскі уезіндегі, Семиречинск ... ... ... және саз ... ... ... соның ішінде
«Деңгек» ескерткіші жайында қысқаша мәлімдеме жасады. Бұл оба ... ... ... ... ... уақытта атақты Қытайдың ... ... ... ... жақын конструкциялармен және плиткалық
материалдармен, ескерткіштермен қоса ... ... бір ... ... ... ... ... Мысалы, «Қозы-Көрпеш – Баян-
Сұлу» халық пен ұлы ... ... ... ... деп осы ... ... айналысқан [42].
«Қозы-Көрпеш – Баян-Сұлу» ескерткішінің биіктігі 17-18 аршын, үлкен
емес ... ... ... ... ... ... жолдың екі аралығында орналасқан Қызылқұм станциялары мен Аягөз
станциясы арасындағы ескерткішке жақын ... ... ... мен ... ... Қозы – ... және оның сүйіктісі Баян Сұлудың жоғары
махаббаты және ... ... ... Қозы – ... баян Сұлу атты ұлттық
фольклорлық шығарма кең тараған.
Н.Н. Пантусов ТАӘҮ-де ... және Баян Сұлу ... ... аңыз
шығармалар барын хабарлады және ТАӘҮ басшылығы Пантусовтың ... ... кім не қоса ... сұрады. ТАӘҮ Пантусовтың мақаласын
Е.Барановтың алдыңғы жазған ... ... ... ... жазуды
мақсатқа лайықты деп санады. Е.Барановтың бұл мақаласы 1899 жыл ... ... ... ... ... ... уақытының озық мақаласы деп Түркiстан археология әуесқойлары
үйiрмесiнiң мүшесi, Ташкент қалалық думасының ... ... ... ... ... ... саналды. ТАӘҮ протколында жарық көрген
мақала Түркістан қаласындағы Хазірет Қожа–Ахмет Ясауи мешітінің ... ... ... [43]. ... ... тарихи-
архитектуралық тұрғыдан зерттей отырып, кесененiң прототиптiн Таяу Шығыстан
iздестiредi. Көп ғасырлық тарихы мен дәстүрлi өзiндiк даму ... ... Азия ... есепке алмай кесененiң генезисiн алғашқы қарапайым
араб мешiттерiнен бастап, Ираннан жоспарлы түрде ... ... ... ... ... деп ... ... құблаға қаратылмағанын байқап, кесененiң ... ... ... ... деп ... ... ... әлсіз жағы болып сәулетшілік
заттарының жеткіліксіздігі және ескерткіштің Орта Азия аумағында ... ... ... ... басқалармен салыстырғанда
ерекшелiгi, ол зор теориялық мәнi бар ... ... ... 1884 жылы ... ... А.В.Печкиннің түсірген
мешіт жобасы алынған еді. ... ... ... ... Хазірет
Қожа–Ахмет Яссауи мешітінің жобасын табу, сонымен қатар ... ... мен ... ... ... ... айқындау
мәселелері қойылды.
Тас мүсіндерін зерттеу. ... әр ... ... мүсіндерді
варициялық тұрғыдан зерттеп, осы балбал тас ескерткіштерін ... ... ... ... ... ... мүшелерінің негізгі қызметі болып
орындарда осы ескерткіштерді жинақтау және есептеу белгіленген ... ... ... Әулие – Ата уезі маңында табылған балбал тас
ескерткіштерді ғылыми зерттеу міндеті жүктелді. 1885 жылы ... ... ... ... дәл осы мүсіндердің біреуін анықтады. 1889 жылы
таулардан табылған тағы да бір балбал тас ... ... 1893 жылы ... ... Каллаур Көк –Тал маңындағы Қаратауда бірқатар балбал ... ... ... ... батысқа алысырақ болған сайын балбал
тас мүсіндерін жанама мағынасын жасауда айқын ... ... ... ... тау ... тастардан ойып түсірілген, негізінен балбал
тас мүсіндерін табумен қатар мүсіндер ... ... ... ... шың
басындағы тастан қашалған. Каллаур жергілікті тас ... атын ... «Сым - ... ... ... Балбал тас мүісіндері судың маңында
деген болжау айтылған болатын. Кейбір обаларда бірнеше ... тас ... 1896 жылы ... тағы да бір ... Нарғозин тапқан әйел
мүсіні жеткізілді. Мүсін Умарал өзенінің сол жақ жағасынан Дмитрев ауылының
маңынан ... Ақ ... ата ... 60 ... маңында тас еркек
мүсіні табылған. Қыш–Көпір жерінде қазылған обалардың бірінен балбал ... ... ... ... ... ... Бадам өзенінің
жоғары жағында тағы да екі тас балбал тас ... 1896 ... ... Мерке ауданы Александровск тау бөктерлеріне жол жүруді ... ... ... тас ... ... ... шөл ... жерінде
үш әйел мүсіні жатқан тастардың үйінділері қаралды. Үш тас ... ... ... ... ... ... тағы да бір балбал
тас тастар арасынан ... және төрт ... тас ... ... ... ... ... жалаңаш алқабы тастар
арасынан тағы да иығына дейін көмілген екі тас әйел мүсіні ... ... дәл осы ... тас әйел ... сынықтарын зерттеп, тапты.
Жергілікті халықтың әңгімесінен Арал төбе, Шай сандық, Шымбұлақ,
Александровск жотасы мен ... ... ... ... ... ... тас
мүсіндері болған.
Барлық тас үйінділер жанынан жерге қазылып көмілген әйел ... ... ... ... әйел және еркек мүсіндерінің ... ... ыдыс ... қалғанды еске түсіреді. ... ... ... ... тас мүсіндері татар, қырғыз зираттарына
құлпытас ретінде орнатылған. Мысалы, Қарақұм, Көк ... ... ... ... ... ... жылы ... жотасынан Аничков бірнеше қызыл тастан
жасалған балбал тас мүсіндерінің мол бөлігі Семей мен Верный ... ... ... ... ... мекендерден және кейбір мақсаттарда
үйлерге бағана ретінде қолданылған жерінен ... ... ... ... ... балбал тас мүсіндері қазіргі кезде Ташкент мұражайында
орналасқан. Балбал тас мүсіндерінің сынықтары мен кесектерін ... ... уезі ... даңғыл жол маңында Н.Н. Пантусов ... ... ... ... ... ... сол ... маңында Н.Н.Пантусов 1897 жыл үш зиратты анықтады. Өзен ... ... ... және қазылмаған болатын, ал ортаңғы зират қырғыздар
жағынан қазылған ... оның ... ... және үш ... ... ... ... Қапал уезі Алтын –Емел шегінде балбал тас мүсіндерінің
бар екенін белгілеп қойды. Үйірме мүшесі ... ... ... ... және ... ... бөлігінен Асу-Тас маңынан балбал
тастың суретін алды. В.А. ... ... да дәл осы ... тас ... ... В.А. Каллаурдың ашылымдары және балбал ... ... ТАӘҮ ... өз ... озық ... В.А. ... сөз
сөйледі [45, 17- 42 б]. ... ... және ... ... ... тас ... тарихи және әдеби шолу жасады. Ресейдің кейбір
аудандарынан, әсіресе батыс Сібір және Оңтүстік Ресей ... ... ... ... мүсіндердің зерттеу жағынан өрескелдігі көрсетілген. Кейбір тас
әйел мүсіндеріне үйірме ... Н. ... ... жалпы түсініктеме
берілді. Н.Жетпісбаев балбал тас мүсіндері «буркандардың», буддистер,
истукандардың және ... тас әйел ... ... ... ... И.В. Аничков Оренбург мұражайында да балбал тас ... ... ... ... ... және ... – ата уезі, Шымкент уезінде де,
сол сияқты ескерткіштер Перовск уезі Орынбор даласы арқылы Оңтүстік ... ... ... ... ... және ... Сібір және Монғолия
маңында табылған. Айтылған және істелген жұмыстардың барлығы да ... ... тас ... ... оқып ... ... ... және
зерттеу қорын байытты. Жалпы алғанда, балбал тас мүсіндерін VІ – ІХ ... ... ... ... мүсіндер тобына қосу ТАӘҮ ... ... ... Орта Азия мен ... ... ... ... сан алуан мамандықтардың өкілдерінде осы ... ... ... және этнографиясына деген ... ... ... ... қызметтегі шенеуніктер болуына
қарамастан, қазақ халқының тұрмысы, салт-дәстүрі, фольклорына және ... ... үшін ... ... ... ... болған құнды
этнографиялық және археологиялық материал ретінде ретінде қарады. Нәтижеде
өлкеміздің этнографиясы, археологиялық және ... ... ... ғылыми мәліметтер жинала бастады. ... бұл ... ... ... ... ... ... түрде жүре бастады. Оған ... ... ... Сібірлік бөлімшесі, Орынбор және Түркістан
бөлімдері, Археологиялық комиссияның ... ... ... 1879 ... ... алғашқы археологиялық картасы жасалды.
ХІХ ғасырдың 80-90 жылдарының басындағы археологиялық ... ... ... аса ... ... табылады. Оның
Оңтүстік Қазақстанға келіп кетуі ... ... мен ... үлкен рөл ойнаған оқиға болды. Өзінің «Орта Азияға ғылыми
мақсатпен бару ... ... 1893- 1894 жж.» атты ... ... ... ... ... бағыттарының негізін
қалады.
1889 ж. Н.И.Гродековтың ... ... ... ... атты ... жарияланады. «Сырдария облысының статистикасы
үшін материалдар жинағы», ... ... ... жинағы» сияқты
кітаптарда, «Этнографиялық шолу», «Түркістан ведомості» журналдарында М.С
Бекчуриннің, И.И. ... ... Х. ... ... да дәл осы жылдары жариялана бастайды. Олардың
ішінде қазақ мақалдары мен мәтелдері, тойда ... ... ... ... ... маңызға ие.
Орыс географиялық қоғамы, Археологиялық комиссия ... ... ... ... зор үлес ... ... мен ... қазба жұмыстары жөніндегі мәліметтер 1896 ж
Н.Лыкошиннің «Түркістан ... ... ... ... ... археологиялық зерттелуі» («Археологическое ... до ... ... ... ... ... атты
мақаласы мен И.Кастаньенің «Древности Киргизской степи и Оренбургского
края» атты еңбегінде ... ... 90-шы ... Оңтүстік Қазақстанда жүргізілген
археологиялық және этнографиялық ... ... ... ... ... ... байланысты.
1895 жылы құрылған Түркістан археология әуесқойлары үйірмесі өлкенің
тарихы, археологиясы, сәулет және өнер ескерткіштерімен ... ... ... ... ... ... біріктіруші ұйым
болды. Үйірме мүшелерінің көпшілігі өзіне мансап жасауға талпынған ... ... ... ... материал жинаудың әуесқойлары
болғанына қарамастан үйірмеде ғылымға жан-тәнімен ... ... ... ... жетік білетін нағыз энтузиаст-өлкетанушы ғалымдар
болды.Олардың арасында В.В.Бартольд, В.А.Каллаур, А.А.Диваев, ... Н.Н. ... ... ... ... ие. ... ... нәтижелері ... ... ... ғылыми
басылымдарында, «Түркістан ведомостарында» жүйелі түрде жарияланып барды.
ТАӘҮ-ң отырыстары мен ... ... 21-і ... ... ... ... ... оның археологиялық ... қоры ... ... ... зерттеу жұмыстарының негізгі бағытын археологиялық зерттеулер
құрады. ХІХ ғ. ... ... ... ... ... Қазақстандағы
жүздеген ескерткіштер тізімге алынды, олардың ең ірілерінде алғашқы
топографиялық ... ... ... ... және олар ... ... Сәулет ескерткіштерінің суреттері және өлшемдері
алынды. ТАӘҮ-ң зерттеу жұмыстарының тағы бір ... ... ... ... ... және жазба деректерді ... мен ... ... болып табылды.
Нәтижеде ХІХ ғасырдың аяғына келіп бай деректі материалдар ... ... ... бір ... ... Көне ... ... бойынша да
шаралар жасалды. Сол ... ... ... ... ... кеткен, бұзылған, тек ғана осы кезеңдегі бірінші зерттеушілердің
арқасында олар ... ... ... ... ... ... келген.
Археологиялық қазба жұмыстары бойынша тәжірибе жинақталып, зерттеу әдістері
қалыптаса бастады.
Осы кезеңде этнографиялық материалдарды жинау және ... ... мен ... ... ... ... арасында
фольклорлық материалдар (дастандар, аңыздар, ... ... ... ... ... және т.б.), ... ... басқару
және құқықтық жүйе бойынша мәліметтер жинау ... ... ... ... ... ... мен ... материалдарды жинау
және оларды аудару жұмыстары жүзеге асырылды. Әрбір уезде зерттеушілердің
өздерінің мәліметшілері болды. ... ... ... ... ... ... кейінгі ұрпаққа қалдыру үшін өздерінің кез-келген қызметтік
мүмкіндіктерінен пайдаланды. Соның нәтижесінде ... ... және т.б. ... ... ... ... негізгі ұстанымдары ... және ... бара ... материалдарды жинау және зерттеу болды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Байпақов К.М., Таймағамбетов Ж.К.. Қазахстан археологиясы. Алматы,
2005.
2. История ... ... ... Алматы, 1997. –С. 19-46.
3. Рычков П.И. Топография Оренбургской губернии / Соч. П.И. Рычкова. -
Оренбург, 1887. – С.15.
4. Отчет ... ... за 1862 год. – ... ... А.К. ... в ... ... 1866 г. // Собрание
литературных трудов А.К. ... - СПб., 1898. -Т.2. - С. ... Лерх П.И. ... ... в ... край в 1867 г. ... ... Байпақов К.М., Таймағамбетов Ж.К.. Ук. соч.
8. Лунин Б.В. Из ... ... ... и ... ... ... кружок любителей археологии (1895-1917
г.г.)/. - Ташкент:. Издательство АН Узбекской ССР, 1958. – С.320
9. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. 2 басылым.–Алматы: ... ... ... ... Ш. ... мен ... (Ресей империясының геогра-фиялық-
статистикалық сөздiгiне( енген мақала /Ауд. ... // ... ... ... ... К.М., ... Ж.К.. Ук. ... Ибрагимов И.И. Материалы для этнографии Средней Азии. Киргизские
пословицы // Туркестанские ведомости. ... 1870. № 1, № ... ... И.И. ... быта ... ... // Древняя и Новая
Россия. СПб., 1876. Год 2. Т. 3. 168с.
14. ... И.И. ... для ... ... ... ... ... ведомости. Ташкент, 1871. № 1.
15. Бекчурин М. Туркестанская область. Заметки статического советника
Бекчурина. - Казань, 1872. - С.52, 55-56;
16. Туркестанские ... 1879, № ... ... Н.С. ... ... ... в Туркестанском крае до
учреждения Туркестанского Кружка любителей археологии // ПТКЛА, I. -
Ташкент, 1896. 37-38 ... ... Б.А. ... ... жизни и деятельности. Шымкент-
Алматы,2004.
19. Гродеков Н.И.Киргизы и ... ... ... ... – Т.1 ... ... ... Б.А. А.А.Диваев– очерк жизни и деятельности. Шымкент-
Алматы,2004.
21. Лунин Б.В. Ук. соч.
22. ... В.В. ... о ... в ... Азию с ... ... ... Сочинения. - Москва: Наука, 1966.-Т. IV. 21 бет.
23. ... Б.В. Ук. ... ... Н. ... ... ... до ... кружка любителей ... ... ... И. ... ... ... и ... края // Труды
Оренбургской ученой архивной комиссии. Оренбург.1910.,вып. 22, – С.28-
66.
26. Лунин Б.В. Ук. ... ... ... ... ... ... 11 ... 1895 г.
- Ташкент, 1895. 4 -5 бет.
28. Лунин Б.В. Ук. соч. 50-б.
29. Сол ... ... ... В.В. ... в ... ... нашествия / Соч. -М.,
1963. -Т.1. - С.234;
31. Турадилов М.Историческая топография Аулие-Атинского ... в ... // ... НАН РК, 2005,№. –С.267-280
32. Байпаков К.М. Қазақстанның ежелгі қалалары. Алматы, 2005
33. Агеева Е.И., Пацевич Г.И. Из истории оседлых ... и ... ... // ... ... ... археологии и этнографии.
- Алма-Ата, 1958. - T.V.3-215 бет.
34. Каллаур В.А. Древности Аулиеатинского уезда // ... I. - ... ... ... А.А. Поездка на развалины Отрара. // ПТКЛА, IV. - ... 70-74 ... ... В.А. Каменные бабы в Аулиеатинском уезде//ПТКЛА, III. ... 9-14 ... ... A.M. ... ... и изображений Тамгалы-Таса //
ЗВОРАО. - Т. XI. - 1899 276-282 ... ... Н.Н. ... и ... ... ... ... // ПТКЛА, IV. - Ташкент, 1899. 64 бет.
39. Городецкий В.Д. Камни с надписями в Чимкентском ... // ... ... ... ... Диваев А.А. О значении названия «Коккесене: Историко-археологическая
заметка». // ПТКЛ. – ... 1909, -№13. ... ... Н. Слово «муг», курганы и каменная баба // ПТКЛА, V. -
Ташкент, 1900. 31 бет.
42. Пантусов Н.Н. Памятник Козу-Корпеч и ... ... ... ... IV. - ... 1899. 20-21 ... ... С.Г. Историко-архитектурное значение мечети ... в г. ... // ... 1907 ... 12, ... 1 от 27.ІІ. 1907 г. - ... Массон М.Е. К истории открытия древнетюркских рунических надписей в
Средней Азии // Материалы Узкомстариса. - ... - М.-Л, 1936. ... ... Н.Н. ... бабы в ... ... Лепсинского уезда
// ПТКЛА, IV. - Ташкент, 1899. 18-19 бет.
46. . Мустафин В.А. Каменные бабы // ПТКЛА, III. - ... ... ... ...

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Педагогика ғылымы10 бет
XVI ғ. Мухаммед Шайбани ханның Қазақ хандығына қарсы жорықтары56 бет
«GNPF» акционерлік қоғамның қаржылық – экономикалық жағдайдын талдау11 бет
Негізгі қор және кәсіпорынның онымен қамтамасыз етілуі25 бет
Негізгі құралдардың амортизациясы бойынша есебі17 бет
Сақтандыру нарығы туралы4 бет
Тілдік қатынас формалары21 бет
Халық банк31 бет
Шығыс және табыс есебі32 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь