Орта ғасырлық Түркістан қаласының тарихы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3


1. ТҮРКІСТАН ҚАЛАСЫНЫҢ ЖӘНЕ ОНЫҢ
АЙМАҒЫНЫҢ ХІІ .ХІХ ғ.ғ. ТАРИХЫ ЖӨНІНДЕГІ ДЕРЕКТЕР ... 12
1.1 Шауғар . ҮІ.ХІ ғ. Түркістан өлкенің бас қаласы
1.2 Иасы . Түркістан уәлаятының астанасы
1.3 Иасы.Түркістан


2. ТҮРКІСТАН ҚАЛАСЫНЫҢ РУХАНИ ОРТАЛЫҚ РЕТІНДЕГІ ОРНЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
2.1 Түркістан қаласының қасиетті рухани орталыққа айналуы
2.2 Т‰ркістан . Ќазаќ хандыѓыныњ астанасы


3. КЕҢЕСТЕНДІРУ ДӘУІРІНДЕГІ ТҮРКІСТАН ... ... ... ... ... ..40

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..52

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... 55
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан тәуелсіз ел болғанынан бері ғана оның өткен тарихына сын көзбен қарау мүмкіндігіне ие болдық. Бұл еліміздің тарих ғылымының жаңа тыныс алуына жол ашты.
Қазақстан тарихының өзіне ерекше назар аудартатын іргелі тақырыптарының бірі - қалалар тарихы.
Тарихи тағдырдың жазмышымен ортағасырлық Қазақстан қалаларының көпшілігі біздің заманға жеткен жоқ. Баз бірін басқыншылар талқандап, монгол, жоңғар шапқыншылықтарының от-жалынына шарпылса, енді біреулері сауда жолдарының алшақтығынан, немесе ауа райының қуаңдануынан қаңырап, бос қалып отырды.
Көптеген қалалардың тіршілігі таусылып, аттары өшіп кетті. Жазба деректерде аттары сақталғандарын, ежелгі жұрт орындарымен сарыла салыстырған, тарихшы мамандар ғана олардың қай жерде болғанын анықтай алады.
Алайда дәм-тұзы ешқашан таусылмай, өткен-кеткен замандар мен бүгінгі уақытты жалғастырып, ғасырлар тұңғиығынан аттарын аман алып шыққан қалалар бар. Ал, олардың арасында ең алдымен Түркістанның ұлан-ғайыр Тұран аймағы деп аңыз болып кеткен, "тарихи түркілер елі" — Түркістан атымен аталған қаланың қазақтардың, Қазақ хандығының астанасы болған Түркістанның аталары айқын.
Кең байтақ даламыздың тарихы, бізге өз халқының атақ-даңқын аспандатқан ұлы тұлғаларымен, олардың кіндік қаны тамып, білім нәрін алған, өркениеттің ежелгі ескерткіштерін жинақтаған қалалармен тығыз байланысты. Ғасырлар бойында ғұмыр кешкен арғы ата-бабалар, тұтас бір халықтар, кейінгі ұрпақтарына бүкіл адамзат игілігіне айналар төлтума мәдениетін мұра етіп қалдырды. Далалық өлкені Батыспен жалғастырған,
1. Арабские и персидские источники по истории Кыпчаков -ХІҮ вв. Научно-аналитический обзор. Отв. ред. д.и.н. Т.Б. Балакаев, автор обзора Б.Е. Кумеков. Издательство "Наука" КазССР, Алма-Ата, 1987. 40 с.
2. Фазлаллах Ибн Рузбихан исфихани. Михман-Намети Бухара (Записи Бухарского гостя). Перевод, предисловия и примечания Р.П.Джалиловой. Под ред. А.К. Арендса. М., 1976.
3. Путешествия в восточные страны Плано Карпини и Гильома де Рубрука. Серия: Путешествия. Открытия. Приключения. - Алматы: Ғылым, 1993. - 248 с.
4. Қашқари Махмуд. Түбі бір түркі тілі ("Диуани луғат ит-турк")-- Алматы "Ана тілі", 1993. -192 б.; Халид Құрбанғали. Тауарих Хам-са: (Бес тарих) Ауд. Б.Төтенаев, А.Жолдасов. - Алматы: Қазақстан, 1992. - 304 б.; Бабыр Захир ад-дин Мұхаммед. Бабырнама. Қазақша сөйлеткен Байұзақ Қожабекұлы. Алматы: Ататек, 1993. - 448 б.
5. Сборник материалов относящихся к истории Золотой Орды. Извлечение из персидских соченений, собранных В.Г. Тизенгаузеном и обработанных Н.А. Ромаскевичем и С.Л. Волиным. Т.2. М.,-Л., 1941; Ромаскевич Н.А. Персидские источники по истории туркмен и Туркмении// Материалы по истории туркмен и Туркмении. М., 1939. Т.1. с.42-62; Беляев В.В. Арабские источники по истории туркмен и Туркмении ІХ-ХVIII вв. // Материалы по истории туркмен и Туркмении. М., 1939. Т.1. с. 12-40.
14. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия //Соч. Т.І.М., 1963, С.234.
15. Добромыслов А.И. Города Сыр-Дарьинской области: Казалинск, Перовск, Туркестан, Аулие-Ата и Чимкент. Ташкент, 1912.
16. Семенов А.А. Мечеть Ходжи Ахмеда Ясевийского в Туркестане. Результаты осмотра в ноябре 1922 г. // Изв. Средазкомстариса. Вып.1. 1926. С.130; Савельева Т.В. Охрана и изучение древностей Казахстана
        
        Орта ғасырлық Түркістан қаласының тарихы
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ………………………………………………………………. 3
1. ТҮРКІСТАН ҚАЛАСЫНЫҢ ЖӘНЕ ... ХІІ ... ғ.ғ. ... ... ... Шауғар – ҮІ-ХІ ғ. Түркістан өлкенің бас ... Иасы – ... ... ... Иасы-Түркістан
2. ТҮРКІСТАН ҚАЛАСЫНЫҢ ... ... ... ... ... ... қасиетті рухани орталыққа айналуы
2.2 Т‰ркістан – Ќазаќ хандыѓыныњ ... ... ... ... ... ... ... ……………………….55
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан тәуелсіз ел болғанынан бері ғана оның
өткен тарихына сын көзбен қарау мүмкіндігіне ие ... Бұл ... ... жаңа ... ... жол ... ... өзіне ерекше назар ... ... бірі - ... ... ... жазмышымен ортағасырлық Қазақстан қалаларының
көпшілігі біздің заманға жеткен жоқ. Баз ... ... ... ... ... ... ... енді біреулері
сауда жолдарының алшақтығынан, немесе ауа райының қуаңдануынан қаңырап, бос
қалып отырды.
Көптеген қалалардың тіршілігі таусылып, ... өшіп ... ... ... ... ежелгі жұрт орындарымен сарыла
салыстырған, тарихшы ... ғана ... қай ... ... ... дәм-тұзы ешқашан таусылмай, өткен-кеткен замандар мен ... ... ... ... ... аман алып ... ... Ал, олардың арасында ең алдымен Түркістанның ұлан-ғайыр Тұран ... аңыз ... ... ... ... елі" — ... ... аталған
қаланың қазақтардың, Қазақ хандығының астанасы болған Түркістанның аталары
айқын.
Кең ... ... ... бізге өз халқының атақ-даңқын
аспандатқан ұлы тұлғаларымен, олардың кіндік қаны ... ... ... ... ... ескерткіштерін жинақтаған қалалармен тығыз байланысты.
Ғасырлар бойында ғұмыр кешкен арғы ... ... бір ... ... ... ... ... айналар төлтума мәдениетін мұра етіп
қалдырды. Далалық өлкені Батыспен жалғастырған, Ұлы ... ... ... ... мазар-кесенелер мен тұтас бір қалалар кешені бой
түзеді. ... бірі ... ... ... ... ... де алып ... - Қожа Ахмет Иассауидің
кесенесі де осы Түркістанда. Қазақтың бір топ ... және ... ... алып ... денесі осы Түркістан топырағында байыз тапқан.
Сондықтан да, мәселені тақырыптық жағынан ... ... ... ... тарихына тереңдеп үңілу қажет. Бұл — Тәукеден бастап қазақтың
талай-талай хандарының ту тіккен бас ... ... ... жеке ... бойынша зерттеулердің
молдығына қарамастан Түркістан қаласының кешенді тарихы жайында еңбектер
жоқтың қасы десек те ... ... да ... өзектілігі, Түркістан қаласының тарихын
тереңінен кешенді түрде зерттеу болып табылады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Түркістан қаласының ерте ортағасырдан
басталатын тарихын тың ... ... ... араб-парсы және европалық
саяхатшы-тарихшы, географтардың ... ... ... жаңа
көзқарастар тұрғысынан қарастыра отырып, ... ... алар ... жұмыстың басты мақсаты болып ... ... орай ... ... мынадай нақтылы міндеттер қойылады:
Ерте ортағасырдағы Шауғар-Иассы қалаларының қалыптасу, ... ... және ... қазба жұмыстары мәліметтері негізінде
тарихи талдау жасау;
Ортағасырлық Түркістан қаласының рухани орталық пен Қазақ хандығының
астанасы ретіндегі өмір ... ... ... ... ... саясаты кезіндегі Түркістан қаласы ... ... ... тың ... мәліметтері арқылы
анықтау;
Түркістан қаласының атын әлемге әйгілеген тарихи ... ... ... жетістігі болып табылатын мазар-кесенелерінің тарихына шолу
жасау;
Түркістан қаласының рухани орталыққа айналуына зор рөл ... ... ... ... ... мен оның кесенесінің маңызын айқындау;
Деректік көздерінің бірі ретіңдегі қорымдар мен ... ... ... ... ... ... жасау;
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Зерттеу жұмысының дерек көзі ретінде
мұрағаттық құжаттар, әртүрлі ... ... мен ... материалдарының
жарияланған нұсқалары, аудармалары және ... ... ... ... ... тартылды. Осындай дерек көздеріне ... ... ... ... араб ... ... шығармалары жатады. Мысалы, Ал-Истахридің "Китаб-массолик ал-
мамолик" (Книга путей государств), Ал-Макдисидің "Асхан ат-такасим фи-
марифат ... ... ... для ... ... Ибн
Хордадбектің "Китаб ал-масалик ва-л-мамалик" (Книга ... и ... ... "Китаб ал-буддан" (Книга стран) мәліметтері ерте ... ... орны ... ... көзі болады [1]. Фазаллах ибн ... ... де, аса ... мәліметтер береді [2]. Келесі бір дерек
ретіңде монғол шапқыншылығынан кейінгі қалалар ... ... ... мен
Гильом де Рубруктің "Шығыс елдеріне саяхатында" баяндалған [3].
Қазақ тілінде жарық көрген Захир ад-дин ... ... ... Құрбанғали Халидтің шығармаларынан біршама мәліметтер алынды
[4].
Жеке еңбектермен қатар, жинақтық ... ... ... ... Олар ... және шет ... ... В.Г.
Тизенгаузен, А.Ромаскевич, С.Волин, В.В.Беляев, Х.А. Гибб және ... ... ... ... ... Түркістан қаласының Ресей отары кезіндегі тарихына қатысты
мәліметтер Түркістан археология әуесқойлары үйірмесінің ... ... ... ... қалалар тарихына арналған алғашқы ... ... ... ғана ... көрді. Алдымен қала тарихтарының
зерттелуінің бастаулары, 1917 жылға дейінгі отарлық ... ... ... ... болды. Бекіністер салу, ішкі рыноктық
сұраныс, шикізат ... ... мен ... әкелетін тауарларды өткізу,
әкімшілік басқару жүйесіне қажетті негіздер және халықаралық ... ... ... мен ... болашақта салық жинау
үшін тығыздығын анықтау, қоныстандыру шараларына тиісті жерлерді қарастыру
сияқты мәліметтерге аса зәрулік ... ... ... тарихына алғашқылардың бірі ... ден ... ... ... П.И. ... ... Ол ... еңбегінде аудармашы
Оразалының айтқан аңызын келтіреді: "Бұл қаланы ... ... ... ... ол өз ... ұлы ... ... негізінде, әскерді орналастыру үшін үш қаланы ... ... ... ... келесілері Утрар, үшіншісі Сауран..." П.И. Рычков
Түркістанның ... ... ... екендігін айтады [7].
XIX ғ. 60-жылдарының ортасынан бастап Түркістан қорымдарын зерттеуге
деген қызығушылық оянды, оның басты ... Қожа ... ... ... ... жер) ... ж. ... келген Уфалық сот қызметкері М.Бекчуриннің
"Әзірет сұлтан мешіті" жайында қалдырған мәліметтері аса құнды ... Бұл ... ... бірі ... Қожа Ахмет Иассауи кешенінде
жерленгендердің жатқан орнын көрсетеді [8].
Ал, 1866 жылы Сауран, Ясы ... ... ... (Испиджаб)
қалаларының үйінді орнын географ А.К. Гейнс қарап шыққан болатын ... бір ... ... ... ... П.И. Лерхтің еңбегін атап
өтуіміз керек. Ол өз еңбегіңде, Түркістан қаласының қазіргі орнында ... ... ... ... материалдар арқылы негіздеді. Сонымен
қатар Лерхтің есебінде ХIV-ХVI ғ. ... ... ... жайындағы
жазба деректер мәліметі де ... Қожа ... ... ... суреттеледі.
XIX ғ. 90-шы жылдарынан бастап Түркістанның өткен тарихына зерттеуді,
Түркістан археология әуесқойларының үйірмесі мүшелері П.Н. ... ... ... [11], Н.С. ... [12], С.Г. ... [13] және басқалар
жүргізе бастады.
Революцияға дейінгі зерттеулер ... ... ... ... Добромысловтың еңбектерін атаған жөн. В.В.Бартольд Ясы-Түркістан-
Шавгар қалаларының бір ... ... [14]. Ал, А.И. ... ... дейінгі кездегі, Түркістан қаласының тарихы жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... жылдары Түркістан қаласының тарихы негізінен
Қожа Ахмет Иассауи ... ... ... мен ... ... Ол ... А.А. Семенов, Т.В.Савельева ... ... ... зерттеулер 1928 жылдың жазында М.Е. Массонның
бастауымен цитаделде жүргізілді. Нәтижесінде М.Е. Массон ... ... ... ... ... дәуіріне дейін-ақ ХІІ-ХІІІ ғғ. үлкен қала
болғандығын айқындады [17]. Ұлы Отан ... ... ... ... ... жылдары Н.А. Бернштам басқарған Оңтүстік Қазақстан
археологиялық экспедициясы жұмысымен қайта жанданды [18]. Ол ... ... ... орналасқан (Шойтөбе қалашығының ... ... ... ... экспедицияның материалдар жинақтап, монографиялық еңбекті
жариялағандар Е.И.Агеева мен ... еді. ... ... отырып, олар қазіргі Түркістан қаласы ауданына Оңтүстік Қазақстанның
ежелгі егіншілік-отырықшылық ... ... ... ... ... Қожа ... Иассауи кесенесінің айналасындағы жерлерде
Н.Б. ... ... ... ... Оның зерттеуі нәтижесінде қазақ
хандарының мазарларының орны табылды [20].
Қазақ ССР Министрлер Кеңесінің 1972 ... ... ... ... ... ... мен қалпына келтіру жұмыстарын
жақсарту мәселесі көтерілді. Бұл үшін кешенді ... ... ... қаланың сәулеттік тарихын, салыну ... және ... да ... бойынша зерттеу жүргізу жоспарланды.
1972-74 жылдары Түркістан қаласында ... ... ... ... ... институты мен ҚазССР Мәдениет министрлігімен ... ... ... ... кең ... археологиялық зерттеу
жұмыстары басталды. Алынған мәліметтерді жинақтаған және оны ... ... Т.Н. ... ... ... ... ... [21]. Түркістан
қаласында табылған монеталар - қаланың ақша ... мен әр ... әр ... ... ... ... зерттеулерде Р.З.
Бурнашеваның еңбегі зор [22].
Л.Б. Ерзакович, Б.Нурмуханбетов, А.Ордабаев, А.Н.Марьяшев, Ю.А. ... ... ... археологиялық жағынан зерттелген еді [23].
Кесенеден 300 метр оңтүстік-шығысқа ... ... ... Е.А. ... жүргізген қазба жұмысы нәтижесінде бұл
төбешіктің - б.д. 1 мың ... ... ... ... мен ... көне орыны екендігі анықталған [24].
Кейінгі қазба жұмыстарын Б.Х. Адильгереев, А.О. ... ... ... ... мен Қожа ... ... кесенесі жайындағы
мәліметтердің баюына өз үлестерін қосты. [25].
1985-1986 жылғы Түркістан отрядының бастығы Б.Х.Адильгереев ... ... ... оны А.О. ... ... ... Иассыдан да тарихы
әрі кететін Шауғар қаласының тарихын зерттеу барысында, ... ... ... ... орналасқан Шойтөбе қалашығына археологиялық қазба жұмыстары
ұйымдастырылған болатын.
1992 жылдары Шойтөбе қалашығында ... ... ... ... Ә.Қ. ... басқарған болатын [26]. ... ... оның көне ... ... орны ... ... ... Байпақовтың ортағасырлық қалалар жайындағы көптеген еңбектерінде
Түркістан, Иассы, Шауғар қалаларының тарихы археологиялық мәліметтер арқылы
жан-жақты қарастырылған [27].
Біз үшін құңды еңбектердің ... ... ... ... ... [28]. Бұл еңбекте ... ... ... мен Түркістан
қалалары тарихына қатысты мәліметтер берілген.
Ортағасырлық Түркістан тарихын тыңғылықты зерттеуге алған Е.Смағұлов
[29] пен М.Тұяқбаевтың [30] аттарын ... ... ... Түркістан тарихы
тереңінен басталғандығын деректер негізінде сараптай ... ... ... ... ... ... оқып ... тың көзін ашқан. Бұл
саладағы ірі еңбектердің бірі ... ... көп ... ... ... ... [31]. Эпиграфикалық мәліметтердің құндылығын аша отырып,
оларды Түркістан қаласы қорымдарында ... ... ... ... қала ... рөлін сараптауға қажет мәлімет көзі
ретінде қарауды арабтанушы-ғалым Әбсаттар ... ... ... [32].
Осы мәселеге қатысты Түркістанда жерленген қазақ ... ... И.В. ... ... ... [33].
Түркістан қаласы мен ондағы тарихи-мемориалдық Қожа ... ... ... қатысты, жекелеген зерттеулер жеткілікті. Әлмашұлы Жолтай,
Қожа Мұхтар, ... ... ... ... Сабира Сайфулмаликова
еңбектері мәселенің әр қырынан тарихи түрде кең қарастырған.
Жеке жинақтық еңбектермен ... ... ... ... да ... қажетті мол мағлұматтарға толы болатын. Біз
негізінен аса қажетті деген ... ғана ... ... ... ... ... ... кезеңнен бастау алып,
қалалық деңгейге көтерілгендігін анықтау үшін, араб-парсы саяхатшы-
географтарының еңбектеріне жан-жақты ... ... ... ... ... сахнасына шығу кезеңдері жүйеленіп,
алғаш рет кешенді зерттеу объектісі ретінде қарастырылды.
Жазба деректер археологиялық қазба ... ... ... ... ... мәселенің тарихи шындығына қол жеткізу
жұмысы жүргізілді.
Қазақ хандығының қалыптасуы ... ... ... ... және
рухани астанаға айналу үрдісі, үздіксіз даму динамикасы негізінде ... ... ... ... ... жөне ... ... негізінде Түркістан қаласының кейінгі жағдайымен тығыз
байланысты ... ... ... Түркістанның саяси және рухани
орталық ретіндегі орнын өшіру бағыты үстем болғандығы ... мен ... ... ... және олар ... тұлғалар
өміріне қатысты деректер ретінде пайдаланылды.
Тақырыптың хронологиялық шеңбері XII ғасырдың басы мен XIX ... ... ... ... ... 1-ші мың ... бастау
алатын қала тарихына дейінгі кезең. Зерттеу ... ... оны ... ... ғ. — XII ғ. ... ... кезеңі.
XII ғ. — XVI ғ. соңы — Иассы қаласы кезеңі.
XVI ғ. соңы — XIX ғ. бірінші ... ... ... гүлденген
кезеңі.
XIX ғ. Бірінші жартысы — XIX ғ. екінші ... ... ... ... ... ... Бітіру жұмысы кіріспеден және ... мен ... ... деректер тізімінен тұрады.
1. ТҮРКІСТАН ҚАЛАСЫНЫҢ ЖӘНЕ ОНЫҢ
АЙМАҒЫНЫҢ ХІІ –ХІХ ғ.ғ. ТАРИХЫ ЖӨНІНДЕГІ ДЕРЕКТЕР
1.1 Шауғар – ҮІ-ХІ ғ. ... ... бас ... ... ... территориясында ежелгі дәуірден бері ірі тарихи-
мәдени аудандар болып, ... ... ... Бұл ... ... ... хабар береді. Осындай қалалы аймақтың бірі
Оңтүстік Қазақстан жері. Табиғи орнына тоқталар болсақ, ... ... ... ... ... — "Сырдария жағалауының географиялық
провинциясы", солтүстігінде — Орталық Қазақстанның далалық ... ...... ... ...... тау
жоталарымен, ал батысында — Қазылқұм шөлдерімен жапсарлас.
Осы Сыр бойындағы қалалардың қалыптасу ... ... ... ... ... ... ... бойынша VI -IX ғ. алты қала —
"Ақ өзен бойындағы" Испиджаб, Шараб, Будухкет, Усбаникет, ... ... ... Ал, ... ... ... ... олардың саны — 30-33-
ке таяу деп айқындалады.
Археологиялық қазба жұмыстары нәтижелері мен ... ... ... болсақ, қазіргі Түркістан қаласының ... келе ... ... және ... орталықтарының бірі болғандығын
көреміз. Түркістан қаласының бастапқы тарихына жүгінгенде оның ... ... ... ... байланыстылығын айта аламыз. Шауғар қаласының
тарихы ҮІ-ХІІ ғасырлар аралығын қамтып, өзіне ... ... ұсақ ... тұрақ мекендерді, соның ішінде болашақта аймақтың орталығына айналған
Иассыны бағындырған [27].
Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... ... кезењдерде басќа елді – мекендер сияќты µшіп кетпей, ќазіргі
уаќытќа дейін µмір ... келе ... ... ... ... бірі ... ... ќаласыныњ байырѓы тарихын зерттеу тарих ѓылымыныњ
µзекті мєселелерініњ бірі болып табылады. Єуелі ... ... ... ... ... ... жатыр. Ертедегі Иасыныњ орны – К‰лтµбе,
ќазіргі Т‰ркістан ... ... да кне жєне ... ... ... ата, Шойтµбе, Ќарашыќ Ι, ΙΙ, ... ΙΙ ... ... т±рѓыдан зерттелу ‰стінде. Осымен ќатар Иасы –
Т‰ркістанныњ XV – XVIII ... ... ... µте – мµте ... б±л ... ќала айтулы µзгерістерге тап ... ... ... Иасы бір ... ... ... Т‰ркістан атты тарихи аймаќтыњ
астанасына, ал кейін Ќазаќ хандыѓыныњ бас ќаласына айналды. Ќаланыњ ... ... ... ... ... тµл ... ...
тіршілігініњ ќыр – сырларын тануѓа болады.
М±нда ел таѓдырын ... ... ... хан ... ... ... Жєњгір, Тєуке, Абылай, ... ... ... ... Ахмет Иасауи кесенесінде жєне оныњ ... ... ... ќаласыныњ Ќазаќ хандыѓыныњ негізгі саяси, діни,
сауда орталыѓы болды. Яѓни Т‰ркістанныњ XV - XVIII ... ...... ... ... ... тарихын білеміз деп айтуѓа
болмайды.
Археологиялыќ зерттеулер Т‰ркістан ќаласыныњ ... ... ... отыр. Т‰ркістан ќаласыныњ ... ... тас ... ...... I, II, ... I, II б±л
µњірді єуелгі адам 500 мыњ жыл ... ... ... ... ... тµњірегінде ќола дєуірініњ ќонысы, ќ±рал – ... да ... Яѓни б. з. б. 2 мыњ ... ... б±л аймаќта Ќазаќстанныњ басќа
да жерлеріндегідей андронов мдениеті кењ тараѓан.
Темір дєуірінде Т‰ркістан ќаласы ... ... орта ... кµне ... ... ... аталѓан, ал «Авестада» - «тура» деп
аталѓан тайпалар мекен еткен. ... ... ... ... ... µлке
Т±ран деп аталѓан. Т‰ркістан ќаласыныњ єуелгі ... осы саќ ... ... деугу негіз бар. Себебі, XVII ѓасырдыњ ... ... ибн ... «Бахр ал – асраф фи ... ал - ... ... ... бар: ... ... – б±л ... ќаласы, ќара
халыќ оны Иасы деп атайды » Ќаланыњ ежелгі Сакси атауыныњ , саќ ... ... ... В. И. ... ... «сака» атауын «тура»
терминініњ баламасы деп ќарастыруымыз ќажет., тіпті, б±л ... ... ... ... біріккен атаумен де аталѓан. Ќаланыњ ежелгі ... б±л ... ... терењдігін кµрсетеді.
Ертедегі Сакси – Иасыныњ орны ќазір ... деп ... ... ... ќоса ... ќаласы тµњірегінде біздіњ
заманымыздыњ басында негізі ќаланѓан Сидаќ ата, ... ... атты кµне ...... орындары бар. Т‰кістан аумаѓында
орналасќан осы ... бас ... ... атќарѓан.
Тарихи деректерге ќараѓанда VIII – XII ѓасырларда б±л µњірдіњ бас
ќаласы Шауѓар болды. «Шауѓардыњ» ќазіргі ќазаќ тіліне ... ......... ... бір – ... ... Сондыќтан б±л
ќала ќазіргі Т‰ркістан ќаласы ... аѓып ... ... ... ... ... бойында болуы тиіс. Шауѓар ќазіргі Шойтµбе деген
пікір дєлелсіз.
Шауғар ... ... орны ... ... ... ... ал-мамолик" деген шығармасында: "до Кедера, главного города
(округа) Бараба ... два ... ... От ... до ... ... от Шавгара до Саурана легкий (дневной переход)" деп жазды [26,
110]. Бұл ... ... ал ... ... ... ... ... шығармасында "И от Бараба до Шавгара два ... ... ... ... ... [26, 110].
VIII ғасырға дейін Шауғар ауданы Түркі және ... ... ... жж.) ... VIII ғ. ... ... Шауғар сол кездегі Орталық
Азиядағы саяси ... ... ... ғғ. ... ... ... дамуының жоғары деңгейіне жетеді.
Оның егіншілік пен ... ... ... аймағында орналасуы тез
өркендеп, ірі сауда мен қолөнер орталығына айналуына әсер етті. X ғ. ... XI ғ. ... ... ... ... ... бірінің құрамында
болады. XII ғ. аяғы мен XIII ғ. ... ... мен ... ... ... ... үшін ... шығады [14. 362]. 1206 ж. Жетісу
жеріне Күшлік ... ... ... ... ... ... шекаралас қалаларды қорғауға мүмкіндігі болмағандықтан,
наймандарға қалдырғысы келмей барлығын қиратады. ... XII ғ. ... ... ... бетінен Шауғар аты жоғала
бастайды да, ... және ... ... ... Иассы қаласының
өркендеуінің әсері қатты болады.
Шауѓар мен Фараб µњірлері ... деп ... бір ... ... еді. ... Махмуд Ќашќари «Дивани л±ѓат ат - Т‰рік»
атты ... ...... ... аты» деп жазады. Б±л иелік т‰ркі
ќаѓанаттарына ќарады.
IX ѓасырда Шауѓар ќарл±ќ, оѓыздар ќол ... ... ... Єл – Мамун (809 – 818 жж.) кезінде Фараб – Шауѓар иелігіне жорыќ
±йымдастырылып, ... ... ... ... ... мен ±лдары т±тќынѓа алынды. X ѓасырдыњ аяѓында саманилік Насыр ... (864 – 892 жж.) ... ... ... ... ... ... осы жорыќ кезінде Шауѓар µњірінде мындаѓан т‰ркілер ќаза тапты.
Араб географы єл – ... ... X ... ... ... елді ... бар, ќорѓанмен ќоршалѓан ‰лкен ќала.
Мешіті базар ... Араб ... б±л ... ... ... т‰ркі
деректері Ќарашыќ деген. «Оѓыз ќаѓан» дастанында Салар ЌАЗАНДЫ «Ќарашыќтыњ
ќабланы» деп жырласа, ќазаќ жыр – ... ањыз – ... ... Ќарашыќ» деп атайды. Б±л т‰ркі халыќтарыныњ ... ... ... ќаншалыќты мањызды екендігін крсетеді.
X ѓ. аяѓы – XI ѓ. басында Шауѓар – Ќарашыќ ... ... ... ... ... жазба деректерде Шауѓар атауы кездеспейді
де, тек Ќарашыќ атауы ќалады.
1.2 Иасы – Түркістан ... ... ... ... ... ... шайќы Ќожа Ахметтіњ Ќарашыќќа
жаќын жерде орналасќан Иасы елді мекеніне орныѓуы, осы ќалашыќтыњ ... оныњ ...... осы ... ... ... саяси орталыѓына
айналуына септігін тигізді.
Иассы — жер атауының шығу тегі ертеректе ХІ-ХХ ғғ. ... ... Қожа ... ... "Иассауи", яғни "Иассыдан шыққан" ... ...... ... ... ішіндегі бастапқы екендігін
Фазаллах ибн-Рузбихан Исфаханидің "Записки бухарского ... ... ... Ол: "Әулие қажы жерленген қабірі бар Иассы ... және ... ... ... ... астанасы Тоғыз жолдың
тоғысқан ортасы", деп көрсетеді ... XII ғ. ... ... ... ... экономикалық орталықтың
ауысуымен қатар, кейіннен қаланың өмірінде ерекше рөл атқарған, ... ... ... зор ... ... ... ... аймақтың орталық
астанасына айнала бастады. Дәл осы кезден бастап - XVI ғасырда ... ... ... деректерде жиі атала бастады.
XIII ғ. басына дейін Иассы тура Шауғардың басынан ... ... ... ... ... ... қағанаттары (VI-VIII ғғ.)
құрамына енуі, арабтар жорығы (VIII ғ.), саманилерге, қарлұқ, оғыздарға (ІХ-
Х ғғ.) ... ... ... ... (Х-ХІІ гт. басы) құрамында,
сальжұқтар мен қарақытайларға (XII ғ. ... ... ... ... құрамына енуі (XII ғ. соңы - XIII ғ. басы).
ХІҮ-ХҮ ғғ. ... ... ... ... қарамастан, Оңтүстік
Қазақстанның қалалары үшін пайдалы болады. Егер ... ... ... монғол шапқыншылығынан сау қалғанымен, бұл
кезендерде қаңырап бос қала ... ... орта және ... ... ... ... бастан кешіп жатады.
Иассы қаласы, монғолдар қиратпаған соң және Шауғарды халық ... ... ... осы ... ... ... сауда және қолөнер
орталығына айналды. Қала тұрғындары мен айналадағы елді ... ... ... ... олар ... арпа тұқымдастарымен катар
бау-бақша өнімдерін де өндіріп отырған. Темірдің Қожа ... ... XIV ғ. ... ... XV ғ. басында берген тарту ... ... ... ... ... ағып өтетін арықтар,
бұлақтар мен өзендер жайында да айтылады. Мір-Қарасу, Сығанақ, ... ... ... ... Мыш, ... Қия-шоқ, Бақ арық,
Шат, Дарбаза, Ташанақ, Шаға, ... ... ... Бұл ... әлі күнге елді мекендердің атымен сақталған.
Темір мен оның ... ... ... қаласының маңызы бұрынғыдан
да арта түсті. Қожа Ахмет ... ... ... ... ... діни-рухани орталығына айналдыруына ықпал етті. Темір ... ... ... ... ... маңызы зор болды.
Иасыда Ќожа Ахмет ќылуеті, мешіті бой ... Ќожа ... ... соњ XII ѓ. оныњ ... ... ... ... т±рѓызылады.
Кесененіњ сыртќы беті оюлы ќыштармен єрленген. Кµп уаќыт µтпей – аќ Ќожа
Ахмет ... ... ... ... адамдарды жерлеу дєст‰рі
ќалыптасып, басќа да діни ќұрылыстар бой кµтерді Б±ѓан ... ... ... ... тєн ... жєне ... терракторлар кує бола алады.
Олардыњ кейбіреулерініњ теріс жаѓында сирек ... ... ... ... ... ... 90 – шы жылдардыњ басында Ќожа Ахмет
Иасауи кесенесініњ тµбесін жµндеу ж±мыстары кезінде ... А. ... ... ... – аќ ... ... тењге соѓылды. 1255 жылы
армян патшасы Гетумныњ моњѓол хандары Бату мен ... ... ... ... ... ... мен Отырар арасында Харчух, Асон,
Саври атты ‰ш елді мекен аталады. Б±л жердегі Харчух – ... ... ... Иасы , ...... елді ... ... Ќожа Ахмет Иасауиге ќатысты ... ... ... «Шараф – наме – и шахи» кітабында Абдаллах ... ... ... ... С‰йірі туралы айтып кетеді.
Єскердіњ Халадж – Ќарасманнан (ќазіргі Арыс бойындаѓы ... ... ... ... ... ... б±л ... Т‰ркістанныњ оњт‰стігінде
болѓан болу керек. Т‰ркістан ... XX ... ... жасалѓан картасында
ќаланыњ оњт‰стік шетінде С‰йірі каналы кµрсетілген. Сондыќтан біз С‰йіріні
ќазіргі Сор – тµбемен ... ... жоќ деп ... Ќожа ... ... бір ... оныњ баласын С‰йірі т±рѓындары егістік суына талас
кезінде µлтірілгені ... ... Иасы мен ... ... ... ортаќ болѓан деуге
болады.
Иасы ќаласы Ємір Темір мен ... хан ... ... ... Екі ... Сырдыњ орта аѓысындаѓы ќалаларды µзіне ќарату
‰шін ±заќ соѓыс ж‰ргізеді. 1388 жылы ... ... ... ... ... соњ, ... тонаѓаны жµнінде хабар бар.
1397 жылы Темір Иасыдаѓы Ахмет Иасауи ќабіріне зиярат етуге ... осы ... ... ... ад – дин Иезди Иасыны шаѓын елді мекен
деп атайды. Осыѓан ќараѓанда Иасыныњ єлі ...... ... ... ... ... XV – XVI ... Иасы – Т‰ркістан тарихын танып
білу ‰шін ќала атыныњ µзгеру себебтерін ќарастыру ќажет деп ... ... ... ... ... ибн Уєлидіњ «Бахр ал – асраф фи манахиб
ал - ... атты ... ... аса ... мєлімет жазылѓанды: «Ќазіргі
Т‰ркістан – б±л Саќси ќаласы, ќара ... оны Иасы деп ... ... ... ... ... ... жорамал айтќан академик
В.В.Бартольд ... ... ... ... » ... атты ... ... елініњ пірі Ќожа Ахмет Иасауидіњ ... ... ... ... ќаланыњ жања аты осыдан туындаѓан
болса керек деген ... ... ... ќала мєдениетін зерттеген
археологтар Е. И. Агеева мен Г. И. Пацевич жазба деректерді талдай ... Иасы ... ... деп атау XVI ... ... ... бастап
кездесетінін аныќтаѓан. Зерттеушілердіњ пікірінше, ќала атыныњ µзгеруі, б±л
аймаќтыњ ќазаќтарѓа ... ... ... Ал Е. А. ... ... хан ... Оњт‰стік Ќазаќстан мен Орта ... ... ... ... ... ... ... т±лѓасы мен
Иасыдаѓы оныњ кесенесін єдеттен тыс ... ету ... ... ... жања ... ... ... арналѓан кітапта XVI ѓасырдыњ аяѓында
Т‰ркістан ќаласыныњ ќазаќ билеушілеріне т‰бегейлі µтуін єњгіме еткен Е. ... пен Ф. П. ... «осы ... Иасы ... аты мен ... Ол ... деп ... бастады» деп кµрсетеді.
Алайда, жоѓарыда келтірілген т±жырымдардыњ ... ... ... орынды деп айта алмаймыз. Мысалы, Иасы ќаласыныњ атыныњ
µзгеруі Ќожа ... ... ... ... деу негізсіз. Єулие
ныспысы «Иасауи» болуы ... ескі ... ... ... ... Ќожа
Ахметпен бірге аталады, оныњ толыќ есімініњ ажырамас бµлігі. Тарихи, діни
шыѓармаларда шайќыныњ есімі осы ‰лгіде жазылѓан.
Ќала ... ... Е. А. ... ... ... ... т‰ркі экспансиясыныњ кезекті толќынымен байланысты
болды» деуге біздіњ пікірімізше ... жоќ. ... орта ... шайбанилер келмей – аќ немесе б±л аймаќтыњ Ќазаќ хандыѓы ќ±рамына
т‰бегейлі µтпей т±рѓан ... де, ... деп ... ... ... Иасы ќаласыныњ жања аты – Т‰ркістан XVI
ѓасырдыњ 70 – 80 – ші ... ... ... ... ... хан ... ... келе, Хафиз Таныш «Шараф – наме – и шахи»
атты ењбегінде ... ... ... ќамалы», бірде «Т‰ркістан ќамалы» ... ... жања ... ... ... ... ... болу керек.
Сондыќтан ќала атыныњ µзгеруін Иасыныњ ќазаќтарѓа, болмаса шейбанилерге
µткеніне ... ... ... ... ... ... пікірімізше, ењ алдымен ќала
дєрежесініњ µзгеруімен байланысты. Сондыќтан біз Иасы ... ... ... ... ... билеушілерініњ астанасына айналѓанын
ќарастыруымыз ... ѓ. ... ... ... орта ... Аќ ... еді. ... - намеде» Орыс хан «±лы хан болды, Т‰ркістанныњ
уєлаяттарын басќарды»,- деп ... ... ... Аќ Орда билеушілері єдетте
Сыѓанаќта, кейде Сауранда орналасќан болатын. Ал Иасы XIV ... ... ... ... XIV ѓасырдыњ соњѓы ширегінде Темір Сырдария бойындаѓы
бір топ жерлерді µзіне ќаратты. Оныњ єкімдері Отырарда отырѓан.
Отырар ќаласыныњ орталыѓындаѓы ... ... жєне ... ... мен жергілікті ањыздармен сєйкестндіру нєтижелері єкім
сарайы ... ... ... ... ... XV ѓ. ... єкімініњ аты – жµні де белгілі болып отыр. Уєйіс ханныњ Т‰ркістан
уєлаятына баруын єњгімелей отырып Мырза М±хаммед Хайдар ... «Б±л ... ењ ... ... ќатарында болѓан ємір Шайх Н±раддин
Т‰ркістан билеушісі еді» - деп ... ... оны ... ... ... ... ... ќыпшаќ бегі» деп атайды.
Ємір Шайх Н±раддинніњ темірліктерге ќарсы шыќќаны да белгілі. 1411
жылы ... ... ємір Шайх ... ... ... ±йымдастырѓаны
баршамызѓа мєлім. Археологтар дєл осы уаќытќа сєйкес келетін Отырарда
б‰кілќалалыќ µрт ... ... Осы ... Отырардыњ орталыѓы жєне
билеушілер т±ратын ќамалы талќандалды деуге негіз бар. Жазба ... 1455 жылы ... ... ... жања ... болѓан. Оны
Єбу Саидтыњ µзі басты. Ќазба ... осы ... ... ... µрт ... осы ... байланысты деп есептейміз. ... ... ... ... ... ... Ењ ... Отырарда соѓылѓан
тењге 1415 – 1416 жылдарѓа жатады. М±ныњ барлыѓы Отырар енді ... ... ... ... дегенді білдіреді.
Дєл осы уаќытта, XV ѓасырда Иасыда арк – ќамал т±рѓызылды. Иасыда
тењге соѓу басталады. ... аты ... XV ѓ. аяѓы - XVI ѓ. ... мыс ... Б. Д. ... жария етті. Шєдидіњ «Фатх - намесі» мен
Бинаидіњ «Шейбани - намесіндегі» мєліметтерге ... ... ... ... ордасы Иасыда болды. XVI ѓ. басында Фазлаллах ибн
Рузбихан ... ... ... ... ... Иасы ... кењ жєне ќ±нарлы жер, Т‰ркістан уєлаятыныњ астанасы. Осыѓан байланысты,
Иасы астаналыќ ... XV ... ... ... ие болды деуге негіз
бар. Иасыныњ жања астаналыќ дєрежесі оныњ осы ... ... ... айналуына себепкер болды. Фазлаллах ибн Рузбихан Исфаханидіњ
айтуынша: «Иасы ќаласына тауарлар мен асыл б±йымдар ... Жєне ... ... Ол ... ж‰ктерін т‰сіретін жєне т‰рлі елдерге
саяхатшылар аттанатын орын».
Сырдарияныњ орта аѓысындаѓы ќалалардыњ XV ѓ. ... ... ... ... ... ... аймаѓыныњ саяси, єкімшілік жєне
шаруашылыќ орталыѓы ретінде дєрежесі µсті. Енді ... ... ... ... ... ... атауы астана атауымен пара – пар ... ... ... ... ... аты ... болып, бірде Иасы, бірде
Т‰ркістан деген атаулар ќатар ж‰рді, кейіннен Иасы орнына Т‰ркістан ... еніп ... ... ... уєлаятыныњ астанасы болуына, осыныњ
арќасында Т‰ркістан аталуына ењ ... осы ... ... ... 1411 мен 1455 ... ... єскерініњ талќандауы себеп
болды. Отырардаѓы Т‰ркістан єкімдерініњ резиденциясы – Бердібек ... ... ... ...... шеберханалар барлыѓы
ќањырап, бос, иесіз ... ... ... ... ... ... соњ,
Т‰ркістан µњірініњ халќы, оныњ ішінде отырарлыќтар да жања астанаѓа кµшіп,
ќоныстана бастады.
XVI ғасырдың 70-80-ші ... Сыр бойы ... ... ... хандары
мен ташкенттік, бұқаралық билеушілер арасында ... ... ... ... (Бұқаралық) мен Ташкенттік Шайбанид Барақ ханның (Наурыз-Ахмет) ұлы
Баба-Сұлтан арасындағы күрес тарихын сипаттаған жазба ... ... ... ... ... Қазақханы Ақназар (1538-1580) бұл ... ... ... ... білген. 1579 жылы Баба-Сұлтаннан
"Иассы және Сауран уәлаяттарын" сыйға алуға дейін қол жеткізеді.
1596 жылы Абдолла хан Ташкешті ... ... ... өзі де ... соң ... ... Осы жағдайды пайдаланған Тәуекел жорыққа шығып,
жүз мыңдық қазақ әскерімен Мауреннахрға басып кірш ... ... ... ... ... алды. Ташкент қаласы аймағымен бірге екі жүз жыл
бойы ... жж.) ... ... ... ... ... ... Тәуекел Иассы-Түркістанды жаулап алған еді, сонымен ... ... ... қол ... ... ... уақыттардан бастап Иассы қаласының аты да өзгеріп, маңызы арта
бастайды, ол ... ... жаңа ... ие болады [15.280].
ҮІІІ-ХҮІІ ғасырлар аралығында жазылған шығыс жазба ... ... ... ... мәнде қолданылады. Атап айтсақ, осы
ғасырлар аралығында орасан зор тарихи-географиялық өңірдің, ... ... бір ... және ... ... ... ... тиек етіледі.
"Түркістан" атауы жазба дерек мәліметтерінде, ҮІІІ-ІХ ғасырлардан ... ... да, ... ... "Түркілер елі" деген мағынаны береді
[31].
Түркістан ХҮІ-ХҮІІ ғ.ғ. Қазақ ... аты ... ... ... ... соңыңда Орыс мемлекеті мен Қазақ хандығы арасында саяси
қарым-қатынас орнаңды [34]. Қазақ хандығы Ресеймен экономикалық және саяси-
экономикалық тығыз ... ... ... себебі, Орта ... ... оған ... ... ... ... Бір жағынан жоңғар
шапқыншылығы қаупі де күннен-күнге күшейіп келе ... Орыс ... ... ... ... Орта Азия және басқа да Шығыс
елдерімен ... ... ... ... ... өтетін
тұстарының қауіпсіздігін барынша нығайту үшін де қажет болды.
XVII ғасырда Қазақ хандығы мен Ресей арасында елшілік қатынасы ... Орыс ... ... ... ... ... ... сонымен бірге Орта Азияға беттеген дипломатиялық немесе сауда
миссиялары да Түркістанға тоқтап өтетін ... ... ... да ... де
өздерінің маңызды тапсырмалары мен елшілерін осы жерден аттандыратын.
ХҮІ-ХҮІІІ ғасырлар Түркістанның нағыз гүлденген кезеңі ... ... ... аса ірі ... ... онда ... ... басты-басты саяси, экономикалық және мәдени өмір жетістіктері
мен күштері жинақталған еді. Ол баяғысынша ... ... жер ... ... ауыл ... ... өндіретін өлкенің орталығы болып
қана қой-май, басқа да сауда орталықтарына азық-түлікпен қамтамасыз етті.
Жазба деректерде Иассы (Түркістан) ... "кең де ... ... деп ... [19.95]. Оның айналасыңда көптеген елді мекендер -
Иқан, Қарнақ, Қарашық, Сүрі және т.б. ... ... ... келе ... ... ... ... Түркістан жері тау ... ... ... ... каналдармен суарылды, каналдар өрмекшінің
торындай арықтарға бөлініп кететін.
XVII ... ... ... ... ... айналған соң, жер
өндеу аймағының орталығы ретіндегі маңызы бұрынғыдан да арта ... ... ... ... ... ... болғанын көне қала
аумағындағы бір атау ... ... Қожа ... ... ... шығыста, 350 м. қашықтықта биіктігі 9 м., жалы ... 2 ... ... Ол ... деп ... Осыған орай Абайдың "әз Тәуке
ханның Күлтөбенің басындағы күнде кеңес болғанда ... ... ... ... ... болады. Тәуке хан билердің басын қосып, мәслихат
өткізген және "Жеті жарғының" дүниеге ... орны осы ... деп ... ... Түркістан қаласының сыртқы қорғанының (мазардың жанындағы)
ішінде түр. "Күнде кеңес" өтетін ... ... ... астанасы
Түркістанда болуы заңды да.
XVIII ғасырда хан ... ... ... ... өткізілгенін
деректер айғақтап отыр. Әбілмәмбетті Орта жүздің ханы етіп сайлау ... ... ... ж. ... Орыс ... Әбілмәмбетке қатысты
мынадай мәліметтер бар: "сын бывшего Пулат-хана и будучи-де он в прошлом
году в Туркестане от ... ... ... яко Аргинского,
Актайского и Увакирейского и от других удостоен в ханы" [35, 47].
1771 ж. Түркістанда Абылайды қазақты бас ханы етіп ... ... ... Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз ... сұлтандары, билері, батырлары,
"ташкендіктер мен түркістандықтардың таңдаулы өкілдері" қатысады және ... ... Қожа ... кесенесінде болды. Онда құран оқылып,
жиналған халық Абылайды ... келе ... ... сай ақ ... ... ... үш ... ханы етіп жариялайды.
Яғни 1771 жылғы хан көтеру рәсімінде Оңтүстік ... мен ... қала ... ... ... ... деуге негіз бар. Оларды
ең жоғары дәрежедегі жиынға қатыстыру арқылы, ... ... ... ... ... ... ... көзделген. Ойымызды қорыта келе,
Түркістан қаласындағы 1771 жылғы Абылайды хан ... ... ... бағынған қуатты Қазақ мемлекетін құрудағы айтулы оқиғалардың ... ... ... ... болса керек, қазақ жеріндегі барлық
дерлік саяси ... ... ... Ресей империясының билеушілері,
Әзірет Сұлтан ... ... ... ... мойындамай, Абылайды тек
Орта жүз ханы деп таныды. Осылайша қазақ билеушілері арасында ... ... ... ... орыс ... ... сыйлықтарды алудан бас
тартады.
Сонымен, Түркістан қаласы қазақ хандығының астанасы ... ... ... ... ... Бұл оның ... және экономикалық даму
деңгейіне әсер етіп, ... ... ... ... күшейгенін
көрсетті.
XVIII ғасырдағы жалпы ... ... ... жағдайлар -жоңғар
шапқышпылығы, қазақ хандарының өзара қарама-қайшылықтары, Түркістанды
бұқаралық, ташкенттік билеушілердің ... алуы және т.б. ... ... ... кері әсерін тигізді. Боданға айналған аймақтың
стратегиялық, экономикалық және діни ... ... ... де, қала ... ғ.ғ. ... аса ... жағдайы мен дәрежесінен біртіндел айрылды.
XIX ғ. басында ... ... ... ... Қала үшін ... ... билеушілер арасында күрес басталды [36, 10]. Бұл ... ... әлі ... ... ... ... мұны
пайдаланған Бұхара, Хиуа және Қоқан билеушілері бұл ... ... ... алу үшін ... ... ... Қоқан хандығы
Қазақстанның оңтүстігіне ие болу үшін ештеңеден аянған жоқ.
XIX ғ. екінші жартысындағы әдебиеттерде, ... ... ... кезеңі жайлы мәліметтер көп сақталған. Орыс ... ... және ... ... ... ... XIX ... мен екінші жартысының алғашқы кезеңіндегі жағдайынан мол мәліметтер
береді.
Қоқан мемлекеті басып алған жерлерінің, ... ... ... салды.
Жергілікті тұрғындар көптеген салықтар төлеп, ақысыз жұмыстар атқаруға тиіс
болды [37, 18].
Олардың саны мен көлемі анық белгіленбеді және көбіне ... өз ... ... ... жеке ... қарай анықталып отырды. Хан
әкімшілігін дін басқару органдары да қолдап, өздері де ... ... ... ... ... нағыз тонаушылық пен езуге ұшырады. ... ... ... ... үшін өз ... ... ... де болды [38].
Ұлттық езгі мен күштеу саясаты және мүлдем әлеуметтік ... ... мен ... күшейтті. 1821 жылы ... ... ... ... ... бұрқ ете түсті [39].
1821-1858 ж.ж. көтерілістер ұлт-азаттық мәнге ие болды. XIX ... ... ... ... ... ... ... әлсіреуіне күшті ықпал етті. XIX ғ. 60-шы ... ... ... ... шабуылға шыға бастады.
Түркістан да Қазақстанның басқа қалалары сияқты, патшалық Ресейдің шет
аймақтағы отарына айналды. ... ... ... әскери-отарлық
басқару жүйесі қалыптасты.
Ресей құрамына енген соң, қала территориясы да, ... да тез ... ... жаңа аудандары қорған сыртынан шығысқа қарай ... ... ... жаңа ... пайда болды, олардың салыну жобасы
"ескі" қаладағылардан өзгеше еді [15, 127]. Түркістан тарихында қаланың ... ... ... ... ... жаңа тарихи кезең басталады. Бірақ, бұл
тақырып ... ... ... тыс ... оған ... ... ... бейнесін қалпына келтіруде, жоғарыда
пайдаланылған жазба деректер ... ... ... ... ... жоғарғы қабаттарында жүргізілген ... ... де ... ... ... да оларды салыстыра
отырып, Түркістан қаласының өткен тарихымен байланыс ... ... ... ... ... ... ... Түркістан қаласының қасиетті рухани орталыққа айналуы
Түркістан қаласының рухани орталыққа айналуында зор рөл ... ... ... ... мен оның ... ... ... Деректік
көздерінің бірі ретіндегі қорымдар мен кесенедегі ... ... ... ... ... ... қайта өрлеу дәуіріндегі Қазақстан тарихын қарастырғанда
оның әлемдік өркениет төрінен орын ... әсер ... ұлы ... ... айта ... ... орта ғасырлық рухани орталықтың
бірі - Түркістан қаласының өзінде Қожа Ахмет Иассауи, Жамал ... ... Шейх ... Түркістани, Мұхаммед Бақи Қарнақи, Хазиз Бақи
Түркістани, Даут ... Бақи ... ... Молла шаһ Хаким
Түркістани және басқа қала атын ... ... ... ... тұлғалар
дүниеге келген еді.
Әбу Нәсір әл-Фарабиден басталған әдебиет пен мәдениеттің ұлы көші мен
керуені үзілмеген. Қазақ даласынан шыққан ... ... Таяу және ... елдерінің рухани орталықтарында да білім отын жарқыратып жаға алған,
өнегелі, ғибратта деген шығармаларды ... ... да ат ... ... қасиетті топырағынан шыққан тарландардың әлемдік өркениет
төріңдегі қазақ атының ауыз толтырына ... ... ... ... ... ... баяндағанда ортағасырлық сәулет өнерінің
үлгілеріне тоқталмай кете алмаймыз. Олар ең ... Қожа ... ... мен оның ... ... орны бар Арыстанбаб кесенесі.
Орта ғасырлық сәулет өнерінің алып ... - ... ... ... ... ... аптап далада арып -талып келе жатқан ортағасырлық
жолаушының алдынан мың құбылған сағымдай болып көрінер еді. XIV ... ... бұл ... ... ... ... ... үшін талай
ғасырлар бойы тәуап етер рухани орталық болды.
Қазақ мемлекетінің ... ... ... ... ... ... міндет-мақсатын анағұрлым кеңейтті. Қазақ хандығының тарихи
тағдырыңдағы аса бір ... ... ... ... ... дәл ... ... Үлкен жөне Кіші ақсарайлары хан сарайы қызметін
атқарды. Иассауи кешені ірге ... ... ... ... елге елеулі,
халыққа қалаулы хан-сұлтандар, би-батырлар жерленіп, қазақ ... ... ... ... ... Иассауи кешені исі мұсылман елдері үшін
айрықша киелі. Осы ... қоса ... Ұлы ... ... ... ... ... арасын мекен еткен түркі ... ... ... өздерінің киелі кіндік жұрты санаса, соның ішінде Ахмет
Иассауи кешенін әулиелі мінәжат ... деп ... ... ... келер болсақ, XIX ғасырдың соңынан бастап
бұл ғимаратты ресейлік алдыңғы қатарлы зерттеуші ғалымдар В.В.Радлов (1837-
1918), А.Диваев ... ... ... ... (1873-
1958), Н.Г.Маллицкий (1873-1947), М.Бекчурин, Г.Н.Ахмеров, ... ... ... ... ... ... ... (1844-?) біраз зерттеген.
Мәселен, Г.Мозер 1889 жылы Лейпцигте ... бір ... бұл ... қырық-елу шақырымнан "мен мұндалап" көрінетінін таң қала ... ... ... кесенесі талай ғасырдан бері мұсылманшылықтың алтын
бесігі болып келеді. Оны ... ... ... ... ... ... қасиет
тұтады.
Қожа Ахмет Иассауи кесенесі — түркі әлемінің рухани ... ... ... саяхатшысы Г.Мозер Түркістанға келіп мавзолейді көргенін
жазады. Негізінде 1890 ... ... ... ... әуесқойлары
үйірмесінің құрылуына орай, жалпы өлкетану оның ішінде ескерткіш жөніндегі
әдебиеттер бұрынғыдан да көбейе түседі. Атап айтсақ, П.Н. ... ... ... ... [40, 132]. Н.С. ... Қожа ... ... атты софизм оқуының қағидаларына ... ... ... ... Қожа ... туралы мақалалары, В.А.
Вяткиннің еңбектері жарыққа ... ... ... ... жылдарда "Әзірет Сұлтан" атындағы
мемлекеттік ... ... оған ... ескерткіштерді бұрышы
қалпына келтіруге күш жұмсауда. ... ... Қожа ... Иассауи кесенесіне
жөндеу жұмыстарын жүргізуге Түркия мемлекеті де ат салысуда.
Сонымен, өзінің "Даналық кітабымен" әлемге танылған ... ... ... Иассауидің есімін Түркістаннан немесе керісінше, Түркістанды Иассауи
есімінен ажыратып қарау мүмкін ... ... ... идеясын қалыптастыру,
уағыздауды осы Түркістанда отырып жүзеге асырды. Иассауи идеясын кең байтақ
қазақ ... ... ... ... ... ... орын алуы ... қалыптасуының, қазақ хандығының құрылуының алғы шартының рөлін
атқарды.
Тарих- ғасырдың тілі. Өткен ... сан ... ... ұрпақтан-ұрпаққа мұра ететін ғылым.
Қазақстанның ортағасырлық тарихында онын ... ... ... ... және ... ... ерекше орын алатын тарихи-
географиялық аймаққа - Түркістан өңірі жатады.
Қазақ жеріндегі шаһарлардың ірге көтеру тарихы ... ... ... ... ... ... бірі. Ал, осы Түркістанның көне
тағдыры жайындағы тарихи мағлұматтар не дейді?
Екі мың бес жүз ... көп ... Ү- ... ... ... ... ... жолымен саяхатка шыққан әртүрлі елдердің
ғалымдарының, сауда ... ... ... ... бастаған Түркістан - тарихы тереңде жатқан жәдігер кала. ... ... ... ... ... қасиеті-қала, тәбәрлік шаһар. Бір
тамырдан өсіп-өніп, дараққа ... бір ... енші ... тағдырлас
түркі халықтарын былай койғанда, бұл жәдігер қаланы мұсылман дүниесі де
қадір тұтады.
Тарихи ұлы ... ... ... ... Түркістан - қазақ
мемлекетінің тұңғыш астанасы Оңтүстік өңірде ол - өзге де ... ... жасы одан да ұзак ... бола тұра ... ... ... Испиджаб
т.б.) өзіндік ерекшелігі мол кала.
Түркістан өлкесінің атауы ғасырлар бойы түрік ... ... ... өмір ... ғана ... ... саяси жағдайларға
байланысты да - ... ... ... ІХ-Х ғ.ғ. ... ... ... мен ... орналасқан жерде Шауғар атты орталық қаласы бар
аймақ болғандығы белгілі. Шауғар ҮІ-ХІ ғ.ғ. аралығында бұл өлкенің ... ... ... [43, ... ... ... ... Иассының маңызы күрт көтеріледі. Иассы
жер өңдеу аймағындағы неғүрлым ең ірі елді ... ... ... та ... ... ... Иассы Шауғар өлкесінің ... [44, ... ... басынан Иассы да Шауғар басынан өткерген ... ... ... Шауғардан Иассыға экономикалык орталық, қана көшіп
койған жоқ, қасиетті орынға айналуы да катар ... ... ... ... өсе түсті және бірте-бірте аймақтың ... ... Осы ... Иассының аты жазба деректерде жиі кездесе бастайды, тек VI ғасырдан
бастап қала ... ... ... ие ... ... ... нағыз гүлденген кезеңі болды. Қала Оңтүстік Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... көшпелі түрғындары
мекендеген далалары мен Орта ... ... ... ... ... орталығына айналған. Көшпенділер бұл жерден бидай, ұн, мақта-маталар,
кала қолөнершілерінің ... мен ... ... сатып алса, орнына
мал, ет өнімдері, жүн, тері ... ... ... ... текемет
кілем, өткізетін болған.
Түркістанның ХҮІ-ХҮІІ ғ.ғ. Дешті қыпшактың маңызды сауда нүктесіне
айналуына Ресейдік Казақстанмен және қазақ ... ... Орта ... ... ... да өз ... тигізді.
Рузбехан былай дейді: "Со стороны узбекских областей которые ... ... до ... ... ... в ... товары и драгоценные
изделия. Там происходит ... ... ... ... ... ... және Қытайдан келетін сауда жолдары бір-бірімен
тоғысатын еді.
ХҮІ ғасырдың 70-80-ші жылдары Сыр бойы қалалары үшін ... ... ... ... ... ... ... жүрді.
Тарихшы Әбілғазы ханның хабарлауынша Есімхан ( 1598-1628 ж.ж.)
Түркістан ... ... ... астанасы етіп бекітеді. Түркістан
қаласы XIX ғасырға дейін ... ... ... ... бірі
және ресми әкімшілік орыны ретінде Ұлы хандығына да қызмет етті.
Түркістан қаласынан қазақ хандары ... мен ... ... ... ... үшін ... жүргізеді. Ташкент қаласын
Есімхан түсында ... ... ... ... ... баласы Тұрсын
Мұхаммед сұлтан басқарған еді. Тұрсын хан Түркістан ... ... қан ... ... ... ... ... Сыр бойы
қалаларын біріктірді [46, 119-120].
Түркістан ХҮІ-ХҮІІ ғ.ғ. қазақ ... аты ... ... ... ... ... Орыс мемлекеті мен қазақ хандығы арасында саяси карым-
қатынас орнайды [47, ... ... ... ... мен ... арасында елшілік катынасы күшейе
түсті. Орыс елшіліктері қазақ хандығының астанасы Түркістанға ... ... ... ... ... ... ХҮІІ-ХҮІІІ
ғасырлардағы орыс деректерінде қаланың неғұрлым толық сипатын береді.
Сондай-ак Түркістанда ... ... ... ... ... келетін сауда жолдары бір-бірімен тоғысатын еді.
Түркістанның ХҮІІ-ХҮІІІ ғ.ғ. ... ... ... ... ... ақша қоймалары мен жекелеген теңгелер де
көрсетеді [48, 73-74].
ХҮШ ғасырдағы ... ... ... ... ... ... казақ хандарының өзара соғысы, ... ... ... басып алуы және т.б. оқиғалар Түркістан қаласының
дамуына кері әсерін тигізді. Боданға айналған ... ... және діни ... болып қалғанымен де, қала ХҮІ-ХҮІІ ғ. ие
болған аса маңызды жағдайы мен дәрежесін біртіндеп айрылды. ... ... ... ж.ж.) ... ... владение" деген еңбегінде
"... Сей город... ... на реке ... ... ... в нем ... ... ... так, что поперек инде меньше одной сажени. Домов в нем по
томошнему обыкновению ... ... ... хуже Ташкентских тысячу
крепостного строения регулярного нет, круг всего жилья стена ... ... нее ... ров с ... Во всем городе никаких базаров нет, ... со ... ... отьезжают в Ташкент".
Ал суретші В. Верещагин (1866ж) былайша ... "... ... к ... ... ему предшествует множество ... ... ... ... и ... сарты всех возрастов... Улицы
Туркестана узкие и темные: с ... края на ... ... полотно,
отражающие солнечные лучи, и это распространяет очаровательную прохладу..."
[49].
Н.А. ... ... ... ... ... центром киргизской
жизни. Дома выведены из нежженого кирпича одноэтажные, но ... из ... и ... ... ... [50].
Осы келтірілген үзінділерден-ақ Түркістан қаласының біршама көрінісін
көз алдымызға келтіруге болады. XIX ғасырдын ... ... ... үй ... Қала ... да түзу ... ... тар, лас
көшелер мен кварталдар арасымен жан-жаққа тарайтын және ... ... бас ... ... қала ... жасыл желек аз
ғана еді. Қала бес бөлікке бөлінді. Олардың төртеуі қала ... ... ... ... ... ... және ... бұл бөліктерде қала тұрғындары орналасты. Ал, бесінші ... ... ... ... діни ... ... ғасырмен салыстырғанда ортасына жақын қала ... саны ... ... ... ... ... алған жерлерінің халқын қатаң езгіге
салды. Жергілікті тұрғындар көптеген салықтар ... ... ... тиіс ... [51].
Экономикалық қыспақтан басқа қазақ еңбекшілері саяси құқықтығы жоқтық
пен ұлттық езгіге ұшырады. 1821 ж көтерілістер бой көтерді.
1821-1858 ж.ж. ... ... ... ие болды.
XIX ғ.ғ. 60-шы жылдарьшда Қоқан хандығына қарсы Ресей шабуылға шыға
бастады. Түркістанда Қазақстаннын басқа қалалары сияқты ... ... ... ... ... ... ... әрі карай дамуына өзінше ықпал еткен жаңа
тарихи кезең басталды.
Мың жарым жылдық тарихы бар Қожа ... ... ... мемориалдық
кешені материалдық және рухани - ... ... ... ... табылады. Түркістан қаласындағы тарихи деректердің тағы бір көзі ... ... ... ... ... ... алынған мәлімет көздерін төрт кезеңге бөледі:
1-кезең - Ү-ІХ ғғ. исламға дейінгі.
2-кезең - ІХ-ХІІ ғғ. ерте исламдық.
3-кезең - ХІІ-ХІҮ ғғ. мавзолейдің ... ... - ... ғғ. орта ... соңғы кезі [36, 2].
Енді олардың әр қайсысына сипаттаманы қысқаша берейік. Бірінші кезеңге
қатысты мәліметтерге ... ол ... Осы ... дейін алғашқы
кезең - Ү-ҮІІІ ғасырлар аралығы тек кездейсоқ ... ... ... ... ... ... ... кезінде аршылған мүрделерді
зерттеумен ғана анықталып келеді.
Екінші - ІХ-ХІІ ғасырлар аралығындағы кезеңге "Кітапхана" мен ... ... ... ... Баба ... ... хан
(Саад Әулие) қабірін, солтүстік-батыс беттегі әшекейлі Мұхаммед-Ханафия
порталының ішкі ... ... ... хан, ... хан ... ... мен ... бөлмелері арасындағы дәлізге орналасқан Шорнағат
хан қабірін, "Мешіт" пен ... ... ... ... ... әулие қабірі мен шығыс беттегі үлкен куысқа орналасқан
Ілияс хан қабірлерін жатқызуға болады.
Үшінші — ХІІ-ХІҮ ... ... ... Әмір ... ... қазіргі Ахмет Иассауи кесене-кешенін салу ... ... ... ... ... деген оймен қазылын алынын, "Шілдехана"
жерасты құрылысына қайта жерленген мүрделерді жатқызуға болады.
Төртінші кезеңге ХІҮ-ХҮІ ... ... ... ... бұл ... әлсіреп, Әмір Темір мемлекетінің қанат жайған және Шайбанидтер
әулетінің өкілі Әбілхайыр ... ... ... ... ... сахнасына қадам басқан тұсы. Қым-қиғаш соғыстар, аласапыран оқиғалар,
ұлы тарихи тұлғалар ... ... Адам ... ... ... ... ұлы
ескерткіштері де осы заманда дүниеге келді. Міне, сондықтанда ... қол ... үшін ең ... бұл ... ... ... ... тоқтала кетуді жөн көрдік. Кесене мен қорымдардағы эпиграфиялық
жазуларды оқып ... ... ... жол ... ... мен оның тарихи ескерткіштерін зерттеу өткен ғасырдың
екінші жартысында басталған болатын. Көптеген орыс шығыстанушы ... тек ... ... ... ... ғана қарастыруға
мүмкіндігіміз бар.
Сонымен, жоғарыдағы кесене мен қорымдардағы құлпытастардың мәліметіне
сүйене ... ... ... тұлғалар мен беделді адамдардың ... ... ... ... қасиетті рухани орталыққа айналуын кездейсоқтық
емес, ... ... ... деп айта ... ...... ... астанасы
Т‰ркістанныњ XV – XVIII ѓасырлардаѓы тарихы к‰рделі. Б±л
кезењде ол бірден ... ... бас ... айналѓан жоќ.
ртаѓасырлыќ дєуірде кез – келген ... ... ... бар ќаланыњ ќамалы мыќты ... ... ... орталыѓы ретінде XV ѓ. Иасы ... ењ ... ... ішкі ...... салынды.
Б±л т±рѓызылѓан ќамалдыњ осы аймаќтаѓы мыќты
бекіністердіњ бірі ... ... жоќ. ... - ... авторы, Отырар бекіністерімен салыстырѓанда Иасы
ќорѓаны мыќтыраќ ... ... ... ханы ... аузына
салады. 1579 жылы Иасы ќаласы Хаќ – ... ... ... ... XV – XVI ... ... ... т±рѓындарына пана болѓаны белгілі.
Бізге, Б±ќара ханы Абдаллах ханныњ ¦лытау жорыѓы
кезінде оныњ ... ... ... ... ... ала – алмай, кµп єбігерге т‰скені жµнінде
жазба ... ... ... ... ... – наме – и
шахи» атты тарихи шыѓармасында Абдаллах ... ... ... аса ... ќолдан келген амалдарын жасап, басып алу
жµнінде пєрмен бергені, Ќараспан ќаласына ... ... осы ... ... ... 1582 жылы 29 мамыр к‰ні
Т‰ркістан баѓытында жорыќќа шыќќаны мєлім.
XVIѓ. ... ... онда ... Ќожа Ахмет Иасауи
кесенесі, д‰ниеден µткенбилік иелерініњ пантеонына ... ...... ... ... ... мен ханымдары
жерленгенін академик В. В. Бартольд жазып кеткен. Дешті – ... ... ... ... С±лтан Бегім ‰шін Єзірет С±лтан
кесенесініњ алдына арнайы аса сымбатты ... ... ... ... ... ... ... ќате. Оныњ ќабірі µзі астана еткен Сыѓанаќтаѓы ... ... ... ... ... ... кесенесініњ
м‰рдеханасында, єйгілі ханша ќабірі ... ... ... ... ... ... Олардыњ аса
шеберлікпен жасалѓан ќ±лпытастары кесене ішінде саќтаулы.
Ќазаќ хандары Т‰ркістан аймаѓын – яѓни Сыр ... XVI ... ... ... ... ... ... Б±л
µњір о баста ќазаќ хандарыныњ бабасы Жошы ±лысыныњ ќ±рамында
болѓан.
Т‰ркістанныњ ќазаќ елініњ астанасы ретінде тарихта ... Есім ... бата алса ... ... Орта Азияныњ айтулы
тарихшысы, Хиуаныњ болашаќ ханы Єбілќазыныњ Т‰ркістандаѓы Есім
хан ордасын паналауы кує. ... ... Иасы ... ж‰рген
ќаланыњ Т‰ркістан деп µзгеруін де Есім ханмен байланыстырады.
А. И. Добромыслов 1912 жылы жарыќ ... ... ... ... ... ... ... Жєњгір,
Батыр, белгілі зањ шыѓарушы Тєуке, ... ... ... ... Т‰ркістанѓа билік ж‰ргізген ќазаќ хандары
м±нымен ... Есім ... ... ... ... билікті
тартып алѓан Т±рсын – М±хаммедке ... да ... ... шыѓыстанушы П. Лерх Т‰ркістан аумаѓына барѓан іс – сапар
есебінде Т‰ркістандыќ шайќы Насрулла ќолында Ќожа ... ... ... ... ... ... ханы Т±рсынныњ нышаны
бар екенніњ атап µтеді. Б±л Ќожа Ахмет Иасауи кесенесіндегі дін
µкілдеріне ќазаќ ... да ... ... ... бір айѓаѓы болып табылады.
Т‰ркістан ќаласыныњ XV – XVIII ... ... ... бар санаулы деректердіњ µзі, б±л ќаланыњ Ќазаќ
хандыѓында ... орны ... шын ... астаналыќ дєрежеде
болѓанын кµрсетіп т±р. М±ны сол кезде де, ... ... ... 1734 жылы 11 ... ... экспедициясыныњ
бастыѓы И. Кириллов сыртќы істер коллегиясына жазѓан ... ... ... где была их ... ... ... ... тарихын танып білмей Ќазаќстанныњ
XV – XVIII ѓасырлардаѓы тарихын тану м‰мкін ... ... ... ... ғасырдың бас кезінде Түркістан өлкесі Ресей империясының ... ... ... ... ... езгі ... күн ... кемсітушілік пен құқықсыздықтың сұмдық бұғауында әбден титықтаған
кез еді. "Азаттык.", "теңдік", "бостандық" ... ... ... ... уақыты болатын.
Қазакстан мен Орта Азияны (Түркістанды) толық жаулап алғаннан кейін,
патша әкімшілігі отарлау ... ... ... ... ... Жергілікті
халықтардың өкілдері саяси үкімет пен мемлекет ... ... ... ... ... үшін және Ресейдің ішкі
аймактарындағы саяси-әлеуметтік шиеленісті бәсеңдету максатында ... орыс ... мен ... ... ... ... ... бастады. Коныс аударушыларды жергілікті ... ... ... ... ... ал ... байырғы түрғындары ата-
қоныстарынан қуылып, ауа-райы қолайсыз, таулы-қыратты, ... ... ... ... тек ... ... аралығында ғана
Жетісу мен Сырдария облыстарындағы қазақтардан 2, 462, 265 десятина ... ... оны ... аударып келген орыстарға бөліп берді ... бұл ... ... ... орыс ... айналдыру үшін жанталаса
әрекеттенді. 1917 жылы уақытша үкіметтің басшысы болған А.Ф. Керенский 1915
жылдың ... ... ... ... ... мен француздар
өз отарларына қарай қараған болса, солай қарауы тиіс"- деп ұран ... ... ... ... ... ... ашықтан-ашық жүргізді. Ол
Түркістанның жергілікті халықтарының табиғи өмір ... ... ... ... тек ... ... ... ғана қарап,
оларды шокындыруға, тілінен және ұлттық санасынан ... ... ... салды. Қоныс аударып келген орыстарды жергілікті халықтардан
жоғары қойып, ... ... ... ... отын ... ... халыққа "надан", "тағы", өлсе құны жок деп карады. Отаршылар
өлкеге аса қатерлі дерт - маскүнемдікті де қоса ала ... ... ... ... басқару жүйесін
енгізді: генерал-губернатор облыстық ... ... ... тек ... тағайындалды. Ал жергілікті халықтардың өкілдерін
биліктің ең төменгі сатыларына: болыстыққа, ауыл старшиналығына, қазылыққа
"сайлады". Әкімшілік ... ... ... ... өз ... ... әлеуметтік дерт жайлады. Қара ... ... ... есеп ... Дөрекілік, өркөкіректік, ... ... ... келемеждеу - орыстандыру, саясатының айрылмас
серігі болды - деп ашына жазды Ә. Бөкейханов.
Сөйтіп, XX ғасырдың бас кезі ... ... ... ... патша
режимінің де іштей іріп-шіріп, оның саясатының дағдарысқа ұшырап, тығырыққа
тірелгенін көрсетті. ... ... келе ... Патша өкіметі орыс
жұмысшыларына ... ... ... ... ... ... күш деп санады.
Түркістан өлкесінен кара жұмысқа алынуы тиісті 222. 000 ... ... Н.Л. ... өз әмірімен облыстар бойынша былайша бөлді.
Сырдария облысынан 60. 000, Самарканд 32. 407, Ферғана -51. 233, ... ... 000 және ... - 13. 830. ... ... ... ... мақсатында артынан Самарқанд пен Сырдария облыстарынан ... ... 40. 000-ға ... бұл ... ... ... ... халық мекендейтін жерлерден косымша алынуы тиіс деп белгіленді
[54].
Патша өкіметінің кара халықты зорлықпен ... қара ... ... қатты ашынған халық арасында ... ... ел ... ... ... қаруланған көтеріліске ұласты.
1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс, ашы болмыстың бар кыр-сырын ашып
берді. ... ... ... ... 1917 ... ... буржуазиялық
революциясынан кейін кұрылған уакытша ... ... ... ... ісін сол жылы 6 ... ... ... комитетіне
тапсырды. Комитеттің алғашкы ... Н.Н. ... ... ... В.С. ... А.Л. ... ... О.А.
Шкопский және Ә. Дәулетшин кірді.Түркістан ... ... ... ... өзгеріс жасай алмай,тек мардымсыз шаралармен ғана
шектелді.
Қазақ ... ... үшін ... ... түскен Т.Рысқұлов 1917
жылы кәктемде "Қазақ жастарының революциялық одағын" құрды. «1916 ... ... ... ... ... кулак террорының байлардың
сатқындығы тоқталмай тұрған уақытта қазақ ... ... ... алып жүру үшін біз осы одақты құрдық" - деп жазды Т. Рыскулов.
Бұл Одақ - ... мен ... бар, ... жолы ашық ... ұйым
ретінде құрылған болатын. Сол уақытга, жергілікті жерлерде әлі де ... ... ... ... бола ... ... ... нақты бағдарламалық негізінде ... ... ... ... ... ... мен жарғыдан одақ мүшелерінің
Ақпан революциясының ... мен ... орыс ... мен ... тап ... ... ... әрекеттерін сынады.
1917 жылы 1 қарашада болған қарулы көтерілістен соң, ... ... ... өкіметтің өз қолдарына өткенін жариялады: "Түркістанда.-
дейді В.В. Куйбышев, - революциялық процес жалпылама ... ... ... ... ... ... ... түрде қабылданып, барлығы
да тек сырттай ... ... ... ... ... ... ... түріне бейімделу ғана болды.
1917-1918 жылдардың кысы аса ауыр жағдайда өтті. ... ... ... ... халқы ұшырады. Түрліше жұқпалы ... ... ... ... оба, тері ... тез ... жатты.
Наукастарды емдеу, ауруханалар ашу өте киынға түсті. 1918 ж 23-сәуірде
санитарлық ... ... ... ... ... онда 20.000 ... ... ашыққан қазақтар тамақтандырылды
[55].
Аштықтың салдарынан уездегі жергілікті халыктың қатты қырылып. санының
азайып кеткендігі соншалық, ендігі ... ... ... ... ... өзгертуге тура келді. Мемлекет тамақ іздеп, жан сауғалап
босып кеткен ... ... ала ... ... ... күшеюіне байланысты ашаршылықтан әбден
есекгіріген көшпелі қазақтар орыс шаруаларының астығына түсіп, ... ... ... ... ... ... Қарулы орыс шаруалары мұндай
іспен айналысқан қазақтарды ешбір сотсыз, тергеусіз-ақ ұстап алып, соққыға
жығатын, не табан ... атып ... ... ... өз ... ... уезде кең етек ала бастады.
XX ғасырдың бас кезінде патшалы Ресейдің мақта ... ... ... ... өлкесінің халқына өз астығы жетіспейтін. Астық
өніміне деген тапшылық империяның ... ... ... ... ... Сібірден және көршілес Персия мен Бұқарадан әкелінетін
астық есебінен өтеліп отырды. Егіннің түсімі ... ... ... ... ... ... 12 млн. пұт астық сырттан жеткізілді. Керісінше,
Түркістан өлкесінен империяның басқа аймақтарына ... ... мал ... т.б. ауыл ... ... ... жөнелтіліп отырды.
Патшалы Ресейдің отарлау саясаты, бірінші дүниежүзілік империалистік
соғыс, 1916 ... ... ... азамат соғысы және ... ... ... ... орасан зор бүліншілік
әкелді. 1917 жылы өлкедегі астық тапшылығы 46.5 млн. пұт ... ал ... ... бұл көрсеткіш - 60 млн. пұтқа жетті [56]. Өлке ауыл
шаруашылығы ... ... ... ... ... ... екі ... қайталанған куаңшылыққа байланысты егіннін күйіп кетуі, бұл қасіретті
одан әрі асқындыра түсті. Егістің көлемі күрт ... ... ... ... ... ... алатын аймағына айнала бастаған
уақыттан бері өлкедегі дәстүрлі егіншілікті ығыстыра ... ... да ... ... ... ... Мақта егістігінің көлемі ... 608 мың ... 1918 жылы 80 мың ... ... ... ... ... соғыс басталғаннан кейінгі уакытта
халыққа керекті күнделікті тұтыну заттары мен баска да ... ... ... ... ... 1914 - ші ... салыстырғанда 1919 жылы үн
20 есе, қант 125 есе, бір қорап сіріңке 350 есе, мата - 100 есе ... жылы ... ... ауылшаруашылығы санағының
деректері өлкеде мал шаруашылығының аса қатты ... ... ... осы санақта Жетісу облысындағы ауыл-село тұрғындарында
6.828.713 мал болған [58]. Осы мал ... ... ... халықтар
арасындағы таралымы: орыс - казактарда - 186.856 мал басы; қоныстанғанына
ұзак, уақыт болған орыстарда - 237.825; дұңғандарда - 30.034, ... ... - ... мал басы болған [59]. Қағаз жүзінде болса да, мал
басы жағынан артықшылықтарға ие болып ... ... ... ... ... қысы мен ... ... күйзелтіп кетті. 1916 жылғы
ұлт-азаттық көтерілісі мен оны басып жаншу кезінде ... көп ... ... ... аса ... ... ... қалпына
келтіруге шамасы келмей, 1917 жылы ... ... ... бірі ... ... ... аштық жайлады. Күн ... ... ... ... ... түсе ... ... арасында өлім ересек
тұрғындардың 30 процентін қамтыса, ал ... ... ... ... ... "... Әулиеатада шіри бастаған өліктерді жинап алуға мұрша
жоқ, аштан өлгендердің мәйіттері жиналмастан, жол бойына шашылып жатыр", -
делінген ... ... ... жеделхаттардың бірінде .
Негізгі құрбандығы мұсылман халықтары, оның ішінде көшпелі халықтар
болған сұрапыл ... ... ... ... ... ... ... жана үкімет селкостықпен қарады. Большевиктік партияның
өлкелік ұйымының жетекшілерінің әсіресе революциялық ұрандарды уағыздаудан
колы босамады.
Түркістан өлкесінің байырғы халықтарының ... ... ... ... ... ... ... өкіметінің отаршылық саясаты мен
революцядан кейін орнаған басты себепкер болды.
В.А. ... ... ... саны 1 ... ... адамға
азайған" деген қорытынды жасайды. Ал, М. Шокай: "Түркістанда 1.114.000 адам
аштан қырылған", - деп жазды.
Республика үкіметі мен орыс ... ... ... көшпелі
тұрғындарын қамтыған сұрапыл аштықты "кездейсоқ тұтқиылдан тап ... ... ... ... ... ... ... өлкені
мекендейтін жергілікті халық Ресей империясының басып ... ... ... ... кешпегендігі оларды ойландырмады да, сәуегей
Г.Агаревский өз ... ... ... ... ... ... ... мүмкін емес, сондықтан ол отырықшы жұртпен ешқашан теңесе
алмайды, әркашан да экономикалық тәуелділікті, осы ... ... ... - деп ... зиялы қауымы арасынан мұндай сорақылыққа ең алдымен ашына
жауап берген Т.Рысқұлов болды. "Егер патша заңы ... ... ... ие ... ... ... ұстатқанда, олар әлдекашан отырықшы
болып кетер еді", - деп ... ... ... - ... орыс ... мен ... үлт өкілдерінен іріктелініп, үкімет құрамында ... ... ... кең ... көзқарас болатын.
1918 жылғы сұрапыл қыс пен жазғы қуаңшылықтан қатты ... ... бар ... ... ... дерлік айырылған Черняв уезі Баймұған
болысының №6 ауылынын кедей қазақ малшылары, жазға қарай мал ... ... қор ... мақсатыңда басқа мүліктерін сатуарқылы 338 мың сом ақша
жинастырып, 2450 қой, 21 жылқы және ... ... ... Бірақ жергілікті
үкімет бұл малдың бәрін тартылалып,Ташкент қалалық азық-түлік комитетінің
корына ... ... ... ... ... ... Перовск
және Түркістан уездерінен 317.534 мал басы алынған. Жергілікті халықтын
аштықтан,тонаумен қырғынға ұшыраудан кейін саны тым ... ... ... ... тек 5-10% ғана аман ... Ал, бұл уакытта, керісінше,уездің
келімсек орыс шаруаларының саны ... ал малы 125 %-ке ... жылы ... айында Түркістан Республикасының ішкі саяси
жағдайы қатты ... ... ... ... ... ... жатқан
коммунизм принциптері Түркістан өміріне сай ... оны ... ... ... ... ... орасан зорқұрбандықтар
әкелгені жаңа өкіметтің ұлт саясаты патша заманындағы отарлау саясатының
коммунистік ұрандармен бүркемеленген жаңа ... ... ... қандай да бір демократиялық қайта құрулар туралы ұрандар ... ... ... ... ғана өмір ... ... Республикасың жергілікті халықтардың ұлттық ... ... ... ... ... ән ... ... дерлік өз қолына жинақтап алумен коймай,Орталықжергілікті
жерлері бар билікті өзінін эмиссарлык органы – ... ... ... Мусбюро жетекшілері саяси ахуалды жан-жақты талдай, келе,
түбірлі өзгерістер ... ... ... Республикасы - жергілікті
халықтардың ұлттық мемлекетіне айналуы тиіс. Әсіресе, ... ... ... ... ... ... ісі қолға алыну
керектігіне баса ... ... 1919 жылы 30 ... ... ... ... ... мен Мусбюроның ресми газеті ... ... ... ... халықтар тілінде үкіметтің барлық
қараулылары мен шешімдерін жариялап ... ... ... ... ... ... тілінде тағы да екі газет, түркі тілінде - ... және ... ... "Ниджать" шыға бастады.
жылы желтоқсанда Түркістан Республикасы кеңестерінің ХІ съезі республикада
мәдени кұрылыстың басталуына зор ықпал жасады. ... ... ... ісіне
мемлекеттік бюджеттің 30 %-ке дейінгі, ал жергілікті бюджеттердің 24 %-іне
дейінгі бөлігін босату туралы шешім ... ... ... ... мектептер мен мектеп жасына дейінгі мекемелерді, кәсіптік-
техникалык оқу ... мен ... оку ... ... ... Негізгі күш-жігер республикада ... жою ... ... ... ... ... ... 1923 жылы республикада 1032 түрліше мектептер жұмыс істеді.Оларда
85 912 оқушы оқыды. Түркістанның қала ... 32, 5%-і ... ал бұл ... 1920 жылы 27,5 % ... ... жылы республикада 6 оқу-ағарту институттары жұмыс істеді.
Оларда 1,5 мың адам білім алды. Ал, 1924 жылы ... ... 11 ауыл ... училищелері болды. Оларда 1523 ... ... ... ... - ... жергілікті халықтың
пайдасына қарай өзгеріліп ... ... 7 ... ... 1523 ... ... ... мынадай
болды:494 өзбек, 334 қазақ, 252 европалық, 106 түркімен, 62 тәжік және ... Азия ... 1923 жылы 214 ... ... 1923-24 оқу
жылында республиканың жергілікті халқы үшін 150 адамның коопереативтік, 100
адамдық су ... ... ... Халық шаруашылығының Орталық
кеңесі жанынан - 100 адамдық, Орталық ... ... ... - ... ... ... ... жанынан - 100 адамдык арнайы курстар
ашылды. Республикада қорғансыз, жетім балалар үшін ... ... ... республикада баспасөз және бұқаралык ақпарат
құралдарының дамуына ерекше көңіл бөлді. 1922-23 ... ... ... ... "Түркістан", қазақ тілінде "Ақ жол", орыс ... ... және т.б. ... ... ... мен өзбек
тілінде "Инкилоб"', түркімен- тілінде "Шолпан" және т.б. айына екі ... ... ... тұрды. 1924 жылдың басында республикада 46
газет және 22 журнал шығып тұрды. Сол ... ... ... 123
кітапхана (кітап коры - 616 мың дана), 117 клуб, 13 театр, 18 ... ... және т.б. ... ... ... ... ... жылдың желтоқсанында Ташкент қаласында қазақ мәдениетін
өркендету, көркейту ... ... ... ... ... ... Х.Досмұхамедов, А.Э.Шмидт, И.Тоқтыбаева. М.Есболов,М.Тынышпаев,
М.Әуезов, Қ.Тыныстанов белсене ... Бұл ... ... ... кеңесінің төрағасы Т. Рысқұлов көп көмек беріп отырды. "Талап"
қоғамының ресми жарғысында қазақ әдеби тілін, ғылым атауларын тексеру, ... ... ... ... ... ... ... оқыту мәселесін зерттеп, жөнге салу, қазақ және қырғыз ... ... ... ... ... ... дәріс
баяндамалар жасап, мағлұматтар мен деректер жинау белгіленді. Тарихи ... мен жазу ... ... ... міндеттелінген. Бірақ,
кейін "Талап" коғамы «ұлтшылдық» деген айыппен жабылып калды.
1916 ... ... ... және ... күшпен басып-жаншу, 1917
жылғы екі бірдей әлеуметтік революциялар, "тап күресі" саясаты мен адамзат
соғысы және шетел интервенциясы, ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, республиканың ... ... ... ауыл ... толық күйреу дәрежесіне
ұшырады. Егер 1915 жылы Түркістан өлкесінде 2 млн. 850 мың ... жер ... ... ал 1922 жылы ... не бәрі I млн. 605 мың ... млн 223 мың ірі ... 11 мың 604 мың кой, 2 млн, 538 мың ешкі ... 1922 жылы бәрі кеміген.
Түркістан Республикасының халық шаруашылығында маңызы төмен ... бұл ... ... ... ... ... ... шаруашылығының негізгі саласы -ауыл
шаруашылығы ... ... ... соң ... іске асырыла
бастаған негізгі шаралардың бірі - аграрлы реформа.
Түркістан Республикасында 1921-1922 жылдары жүргізілген ... яғни ... ... саяси, әлеуметтік және зкономикалық
маңызымен қатар, ең алдымен ... ... ... айқын.
1923 жылы республикада қала мен ауыл арасында еркін сауда өрістеді.
Еркін сауда мемлекеттік өнеркәсіп пен ұсақ ... ... ... ... ... ... ... 1923 жылы Түркістан
Республикасында салықтың негізгі үш түрі қолданылды, яғни тікелей, ... ... ... ... максаты - Халықтың түрліше әлеуметтік
топтарының табысын салық салу аркылы реттеу ... ... ... ... ... - оның халық
шаруашылығының негізін құрайтын ауыл шаруашылығынан ... ... ... ауыл ... салығын дер кезінде жинап алу ... өмір ... ... еді. Ауыл ... өндірісті
қалпына келтіру, суландыру жұмыстарын жүргізу, халықтың калың бұкарасының
сауатын ашып, білім ... ... мен ... темір жол мен байланыс
құралдарын дамыту, ... ... ... жұмысын жолға қою -
республикада біртұтас ауыл шаруашылығы ... дер ... және ... ... ... - Түркістан Республикасының халық шаруашылығында қосалқы
маңыз атқарған сала болатын. 1922 жылы Түркістан Республикасында ... ... ... 59 млн. сом ... 1923 жылы бұл көрсеткіш 133 млн.
сомға үлғайды. Ташкентте металл өңдеу ... мен ... ... жібек фабрикасы, Ашхабадта шыны зауыты салынды. Егер 1920 ... ... орны ... 1923 жылы ... саны ... ... 1924
жылдың басына қарай Орта Азияда 520 шақырым темір жол салынды.
1922-23 жылдары Түркістан Республикасының көмір және ... ... зор күш - ... ... ... ... ... ырғакпен
жұмыс істей бастады.
1923 жылы маусымда әзірленген типтік келісім үлгісі бойынша Түркістан
Республикасындағы базарларды ... ... ... белгіленді. 1922
жылдың соңынан бастап меншік капиталға негізделген серіктестіктер, атап
айтканда, "Интифан", "Туркестан", "Экспорт-импорт", ... ... ... "Караван" және т.б. құрылып, жұмыс істей бастады.
Экономиканы өркендетудің бір жолы - республикадағы қолөнер және ... ... ... ... Жеке, үйлестірілмеген қолөнер
өнеркәсібін кооперативтік ұйымдарға, ... ... ... ... жылы 1331 ұсақ ... артельдер ұйымдастырылып, олардың ... ... ... істеді .
Міне, ғасырлар бойына қалыптасқан халықтардың материалдық және рухани
мәдениетін ... ... ... алуы Түркістан аймағында Ресей ... ... езгі мен ... деспотизмнің шырмауьнда болған,
кеңестік кезенде түрлі ұлт өкілдері басқарған Түркістан тағдыры ... ... ... Ұлы ... ... ... ... - қазақ хандығының тұңғыш
астанасы, бүгінгі таңда түркі тектес халықтардың ... ... ... ол өзге де ... зор, ... жасы одан да ұзақ ... ... Испиджаб сияқты қалаларға қарағанда өзіндік ерекшелігі мол қала.
Түркі қағанаты және Түркістан. Бірі - әлем мойындаған ұлы империя да,
екіншісі — сол ... атын алып ... ... оңтүстік өңіріңде бір кезде Отырар өркениеті өмір сүргені,
олардың заттық белгілері, ... ... ... өзге ... ... жүзі
ғалымдарын таң қалдыруы - сол мәдениеттің рухани мұрагерлері - біздерді
ерекше ... хақ, ... ... осы ... де бір
кешенді заттық көрінісі. Бір-біріне жалғас қосындар немесе ... ... ... ... ... ... ұстазды-шәкірт – Арыстанбаб,
Қожа Ахмет сынды әулиелер тіршілік кешкен. Бұл күнге Отырар төбенің ... ... ... ... ... ... түркі тағзым етіп, иісі ... бір ... ... Оның ... - ... бір ... өсіп-өніп, кейіннен Сыр
Ана сағасында енші ... қара ... ... ... ... ... ... Түркістанға кие тұта зор сүйінішпен қарайды.
Түркістан - Алтайдан өрбіген он сан түркі тайпаларының кең ... ... ... тұтас ұлыс боп ұйып, ... ділі мен ... ... мекені. Түркі жұртының өзіндік өркениеті құралып,
кең қанат жая дамыған шежірелі аймақ.
Түркістан - тоғыз жолдың торабына айналып, түркілер ... ... ... ... ... түркілер туралы мағлұматты да сол төрт ... ... ұлы ... әлемдік өркениетпен байланысын қамтамасыз
еткен сырлы өлке.
Түркістан өлкесі сауда орталығы, суармалы ... ... ... бірге
қолөнершілердің де еңбегі қайнаған өңір. Ғасырларға созылған қазақ-жоңғар
соғысы тұсында қазақтың ... ... ... ... ойысты. Отан қорғауға
ұран тастап, бірігу үрдісіне басшылық жасауға да Түркістандай қала ... емес ... ... ... ... Сайрам, Тараз, Самарканд, Бұхара,
Мерв, Герат сияқты тағдыр отын ... ұлы ... ... ... ... халықтарына алтын бесік бола алды, оның бағы аспандағы ең жарық
жұлдыздардың біріндей жарқырай жанды.
Жалпы, Түркістан - ... ... ... ... ... алтын бесік әрі оны кемелдендірген өнегелі мектеп. Сол себепті де,
Түркістан мен оның ұлы ... ... ... ... ... тығыз бірлікте қарастырады. Ұлттық ... бен ... ақ ... асыл көзі деп ... ... ... тағдырының бүгінгі адамзат қауымдастығына да, ... ... ... де, өзара тектес түркі әлемі жұрт
басына тәу ... ... ... ... ... пір ... ... пен
ақиқаттың атасы атанып кеткен Қожа Ахмет кесенесі тұрған ... ... ... ... қастерлейтін қазақ жұрты үшін Түркістанның
жолы мен жөнінің өзгеше болуының келесі сыры - бұл ... ... ... ... ... ... ел ... атақты хандарымыздың,
батагөй билеріміздің, халқына қорған болған батырларымыздың, аты ел ... ... ... бен зердесі биік зиялынарымыздың жандары ... ... ... ғасырларда Түркістан қаласы қазақ халқының жоңғар
шапқыншыларына қарсы жүргізген ұзақ та ауыр ... ... ... ... ... жауға соққы беруде тиісті рөл ... ... ... ... жиын" деген сөз халық жадында сақталып, қазақ
халқының басына түскен ауыр күндерде, әсіресе ... ... ... ... ... қабылдарда қазақтың игі жақсылары Түркістанда
жиналып, шешім қабылдап отырған. Үш жүздің ... ылғи бас ... ... отырған. Жер дауы, жесір дауы да осы ... ... өзек ... ... ... ... нәтижесінде қазақ хандарының тұңғыш
жазба заңдар жинағы "Жеті жарғы" да, Түркістанда дүниеге келеді.
Қазақстанның халық ... ... ... ... ... Ыбыраевпен
бірлесіп жазған "Киелі Түркістан" деген мақаласында: "...Әр ... егер ... ... өз ... өз ... өз намысын бағалай білетін ел болса,
сол елдің пір тұтқан, асыл кие ... бір ... ... ... ... - Самарқанд, Бұхара, орыстарда - Суздаль, Владимир, Иранда -
Машхат, Моңғолда - Карақұрым, біз ... ... ... ... ... алып -
Түркістан...", - деп ерекше атап өтеді [41, 3].
2000 жылы ... ... ... ... ... ... ... тарихи, рухани, мәдени әлеміндегі орынын жете бағалаған Республика
Президенті ... ... ... ... ... ... 1500 ... тойының аталып өтілуіне мұрындық болды. Бұл тек қазақ
елінің ғана емес, бір кездерде көне ... ... ... өзге ... да ... ... ... Елбасының сол кездегі Түркістан
қаласының 1500 жылдық салтанатына қатысушыларды құттықтап тұрып: "Түркістан
- ұлттық бостандығымыз бен елдігіміздің ақ ... ... ... ... ... - деген үлкен ой толғанысын білдірген еді [42].
Он бес ғасырлық тарихы бар Түркістан қаласын, ендігі жерде, ... аса ... ... ... ғылыми және сауда-экономикалық
орталыққа айналдыру болашақ ... ... деп ... ... ... ... Арабские и персидские источники по истории Кыпчаков -ХІҮ вв. Научно-
аналитический обзор. Отв. ред. ... Т.Б. ... ... ... Б.Е.
Кумеков. Издательство "Наука" КазССР, Алма-Ата, 1987. 40 с.
2. Фазлаллах Ибн Рузбихан ... ... ... (Записи
Бухарского гостя). Перевод, предисловия и примечания ... ... А.К. ... М., ... ... в ... ... Плано Карпини и Гильома де Рубрука.
Серия: Путешествия. Открытия. ... - ... ... 1993. - 248 ... ... ... Түбі бір түркі тілі ("Диуани луғат ит-турк")--
Алматы "Ана тілі", 1993. -192 б.; ... ... ... ... ... Ауд. ... ... - Алматы: Қазақстан, 1992. - 304 ... ... ... ... ... ... сөйлеткен Байұзақ
Қожабекұлы. Алматы: Ататек, 1993. - 448 ... ... ... ... к ... Золотой Орды. Извлечение
из персидских соченений, собранных В.Г. Тизенгаузеном и ... ... и С.Л. ... Т.2. ... 1941; Ромаскевич Н.А. Персидские
источники по истории туркмен и Туркмении// Материалы по истории туркмен ... М., 1939. Т.1. ... ... В.В. ... ... ... туркмен и Туркмении ІХ-ХVIII вв. // Материалы по истории туркмен и
Туркмении. М., 1939. Т.1. с. ... ... В.В. ... в ... ... ... //Соч.
Т.І.М., 1963, С.234.
15. Добромыслов А.И. ... ... ... ... ... ... и Чимкент. Ташкент, 1912.
16. Семенов А.А. Мечеть Ходжи ... ... в ... ... в ... 1922 г. // Изв. ... ... 1926.
С.130; Савельева Т.В. ... и ... ... Казахстана
Туркомстарисом //Прошлое Казахстана по историческим источникам. ... ... ... М.Е. О ... мавзолея Ходжа Ахмета. Ташкент, ... ... А.Н. ... ... истории и этногенеза Южного
Казахстана // ИАН ... ... ... 1950. ... ... ... Е.И., ... Г.И. Из истории оседлых поселений и городов
Южного Казахстана // Труды ИИАЭ АН КазССР, Т.5, Алма-Ата, 1958, с.3-215.
20. ... Н.Б. ... ... у комплекса Ходжа Ахмеди
Ясави (1958 г.) ИАН КазССР, Серия ... ... и ... 1961, ... ... Т.Н. ... городища Туркестан из верхного
строительного горизонта (ХVІІ-ХVIIІ вв.) ... ... ... 1978. ... ... Р.З. ... ... монет из г.Туркестана //Культура
древних скотоводов и земледельцев Казахстана. ... 1969, ... ... Л.Б., ... Б., Ордабаев А. Подземное
погребальное сооружение в Туркестане ... ... ... ... 1977. С.59-72.; Марьешев А.Н., Мотов Ю.А. Крепостные
стены позднесредневекового Туркестана // ИАН ... ... ... ... ... Е. А. ... археологические данные к исторической
топографии городища Туркестан //Исторические ... ... М.П. ... ... ... 1987, С. ... Адильгиреев Б.Х. Исследовательские работы по ... ... ... ... Инв. N 96. С.13; Итенов
А.О. Археологические исследования в охранной зоне ... ... в ... ... застройки некрополя. Отчет. Алма-Ата,
1993. Рукопись. Архив НИПИ памятников материальной ... Инв. № ... - ... ... ... ... материальной
культуры).
26. Шашаев А.К. Исследования городища Чуйтобе. Маргулановские чтения.
Тезисы. Петропавловск, 1992. С. ... ... К.М. ... ... ... Южного казахстана
и Семиречья (VI начало XII в.). Алма-Ата: Наука, 1986. 256 ... ... С. ... және орта ... ... ... XVI ғасырға дейін). Алматы: Ана тілі, 1995. 176 б.
29. Смағұлов Е., ... М. ... ... ... Мұра, 1998. 52-6.; Смағұлов Е., Григорьев Ф., Итенов О. Очерки
по ... и ... ... ... ... Ғылым, 1998.
С.232.
30 Тұяқбаев М. Түркістанда жерленген тарихи тұлғалар. Алматы, 2000. ... ... Б.Т. ... ... ... комплекса
Ахмеда Ясави. Алма-Ата: Өнер, 1989. 176 с.
32. ... Ә. ... ... ... ... ... Рауан, 1995. 233 б.
33. Ерофеева И.В. Краткие исторические ... о ... ... и ... в ... ... вв.). ... музея "Азрет
Султан", Инв. № 10.
34. Қожа Мұқтар. Иассы-Түркістан тарихы. Ерте заманнан XVIII ғасырдың
аяғына дейін. Алматы: ... 2000. 44 ... ... М. ... ... тарихи тұлғалар. Алматы, 2000. -
96 б.
36. Бекназаров Р. Южный Казахстан в составе Кокандского ханства и его
присоединение к России. ... кан. ... ... ... Джамгерчинов Б. Присоединение Киргизии к России. М, 1959.
38. Шерхан ... ... ... ... ... // ... 1994, 15 ... 3 бет.
39. Назарбаев Н.Ә. Түркістан - ұлттық бостандығымыз бен елдігіміздің
ақ ... // Заң, 2000, 25 ... 4 ... ... С.П. ... ... источников ІХ-ХҮП в.в. о долине
р.Талас и смежных районах. Труды И.И. АЭАИ Каз ССР. Т.8, 1960, 78-81 ... ... В.В. К ... ... ... Соч. Т. 3. М., ... ... В.В. Двенадцать лекции по истории ... ... ... Соч. Т. У. М., 1968, 119-бет.
43. Тынышпаев М. Киргиз-казахи в ХҮІІ-ХҮІІІ вв. М., 1984. 119-120 ... ... В. ... русских путешествий и экспедиций в Среднюю Азию.
Ч -I ... ... 1955, (35-51 ... ... Р.З ... ... с городища Отрар. 1978 г. 73-74
46. Пишулина К.А. Присырдарьинские города их значение в ... ... в ... в.в. В кн. ... в ХҮ-ХҮІІІ в.в.
Алматы, 1969, 75-80 бет.
47.Кастельская З.Р. Из ... ... края ... 1980, с. ... Т. ... туземцов в 1916 году. Сб.ст. Москва, 1926
с. 50
49. Набиев Ф. Из ... ... ... в ... ... ... г) // Обшественные науки в Узбекстана: 1985, №
10, с. 23
50. Зевелев А. Из ... ... ... в Узбекстане. С. І8-19
51. Рыскулов Т. Революция и коренное население Туркестана. М.,
52. Общественные науки в Узбекистане. 1973, №3, с. 35.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қожа Ахмед Яссауи 9 бет
Қазақстанның орта ғасырлардағы қалалары мен қоныстары38 бет
Алакөлдің көпжылдық су деңгейі режимі43 бет
Орта ғасыр мәдениеті5 бет
Психологияның дамуы5 бет
Рим империясы тұсында Христиан дінінің кеңінен таралуы6 бет
Фома Аквинский жайлы3 бет
Шығыс елдері ойшылдары тарихы жайында орта ғасырлық мағұлматтар8 бет
Қазақ даласының орта ғасырдағы ғұламаларының педагогикалық идеялары туралы4 бет
Қайта өрлеу дәуіріндегі итальян әдебиеті6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь