Ортағасырлық Ақтөбе қаласының бекіністері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
І тарау. Ақтөбе қаласында жүргізілген қазба жұмыстары ... ... ... ... . 5.22
§1. Төрткүл Төбе . 1 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 5
§2. Төрткүл Төбе . 2 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 22
§3. Цитадельдегі қазба ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26
ІІ тарау. Керамика ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 32
§ 1 ҮІІІ . Х ғасырлар керамикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35
§ 2 Х . ХІІ ғасырлар керамикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 50
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 52
Қысқартылған сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 54
Шу өңіріңдегі ұзын қорғанды 21 қаланың маңында көптеген үйлер, сарайлар, қоғамдық, көпшілік орындары және қала қорғанының төңірегінде орналасқан шағын бекіністер мен қамалдар бар. Осы құрылыс қалдықтардың зерттеудің маңызы зор. Себебі олардан алынған мәліметтер ортағасырлық қалалардың тарихи топографиялық құрылымын түсінуге, бекініс жүйесінің қандай болғандығын білуге және сәулет өнері мен құрылыс өнерінің даму жолдарын, кезеңдерін анықтауға мүмкіндік береді.
Диплом жұмысы күрделі қала организмінің бір құрамдас бөлігі болып табылатын ұзын қорғандар ішінде орналасқан шағын бекіністерді, қамалдарды зерттеуге арналған. Шу өңіріндегі ұзын қорғандар қалалардың ішіндегі шағын бекіністер қамалдар зерттеу жұмыстарын 1939-1941ж. А.Н.Бернштам бастаған Жетісу археолгиялық экспедициясы жүргізді. Соның нәтижесінде Красная речка қаласының төңірегіндегі ҮІ-ҮІІ ғғ. кезінде өмір сүрген шағын бекініс зерттелді . 1963-64ж. П.Н.Кожемяко осы қаланың маңында орналасқан жеке үй орындарында қазба жұмыстар жүргізілді. Соның нәтижесінде олардың құрылысы, жобасы, өзіндік ерекшеліктері және материалдық мәдениетінің қандай болғанын көрсетіп берді . 1964ж. К.М.Байпақов ортағасырлық Құлан қаласындағы /қазіргі Луговое селосы/ Луговой А деп аталатын ҮІІІ-Хғғ. Кезінде өмір сүрген қамал қалдығын толық ашты. Соның нәтижесінде осы тәрізді қамалдарға тән негізгі жоба- “коридор” тәрізді құрылыс екендігін
1. Энгельс Ф. Семьяның жекеменшіктің және мемлекеттің шығуы. //Маркс К., Энгельс Ф. Шығармаларының толық жинағы 3-том, 263 бет.
2. Агеев Е.И. Керамика городице Шаушукуль-тобе и ее датировка //Древности Чардары. Алма-Ата, 1968.
3. Агеев Е.И., Пацевич Г.И. Из истории оседлых поселений и городов Южного Казахстана. Алма-Ата, 1958.
4. Акишев К.А., Байпаков., Ерзакович Л.Б. Древний Отырар. Алма-Ата, 1972.
5. Алдабергенов Н.О. Жилища горожан на рабаде городище Актобе. //Истрия материальной культуры Казахстана Алма-Ата, 1986.
6. Альбаум Л.И. Раскопки замки Зартепо //ИМКУ. Вып 4/ Ташкент, 1963,
7. Байпаков К.М. Раскопки раннесредневекового замка в Сомиречье //ВАН, №8, 1966, 64-бет.
8. Байпаков К.М. Керамика средневекового Кулана. Алма-Ата, 1972.
9. Бернштам А.Н. Чуйская долина. М., 1950.
10. Бентович И.В. Керамика верхнего слоя Пенджикента.
11. Бубнова М.А. Средневековые мастерские рабада. Фрунзе, 1963.
12. бубнова М.А. Средневековые поселения Ақ –Төбе І у.с. Орловки. Фрунзе, 1963.
13. Воронина В.Л. Из истории среднеазиатской фортификации //Советская археология – 1959. №1, 84-104 б.
14. Елеуов М.Е. Раскопки средневековой мастерской на городище Актобе //История мариальной культуры Казахстана/ Алма-Ала, 1980.
        
        КАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
«Ортағасырлық Ақтөбе қаласының бекіністері»
Мазмұны
|Кіріспе............................................................|3 ... | ... ... Ақтөбе қаласында жүргізілген қазба |5-22 ... | ... ... Төбе – |5 ... |
|.................... | ... ... Төбе – 2 |22 ... ... | ... ... |26 ... ... | ... ... ... ……………………………………………………….. |32 ... 1 ҮІІІ – Х ... |35 ... ... | ... 2 Х – ХІІ ... |37 ... |
|....... | ... |50 ... ... | ... ... |52 ... ... | ... |54 ... ... | ... ... ұзын ... 21 ... маңында көптеген үйлер,
сарайлар, қоғамдық, ... ... және қала ... ... ... бекіністер мен қамалдар бар. Осы құрылыс қалдықтардың
зерттеудің маңызы зор. Себебі ... ... ... ... ... ... ... түсінуге, бекініс жүйесінің
қандай болғандығын білуге және сәулет өнері мен ... ... ... ... ... ... ... жұмысы күрделі қала организмінің бір құрамдас бөлігі болып
табылатын ұзын қорғандар ішінде орналасқан шағын ... ... ... Шу өңіріндегі ұзын қорғандар қалалардың ішіндегі шағын
бекіністер ... ... ... 1939-1941ж. А.Н.Бернштам бастаған
Жетісу археолгиялық экспедициясы жүргізді. Соның нәтижесінде Красная речка
қаласының төңірегіндегі ҮІ-ҮІІ ғғ. ... өмір ... ... ... 1963-64ж. П.Н.Кожемяко осы қаланың маңында орналасқан жеке
үй орындарында қазба жұмыстар ... ... ... ... ... ... ... және материалдық мәдениетінің
қандай болғанын көрсетіп берді[2]. 1964ж. К.М.Байпақов ортағасырлық ... ... ... ... ... А деп ... ҮІІІ-Хғғ.
Кезінде өмір сүрген қамал қалдығын толық ... ... ... осы
тәрізді қамалдарға тән негізгі жоба- “коридор” ... ... ... ... 1979-84 жж. ... ... Ақтөбе
қаласының І ұзын қорғанның ішінде орналасқан үй орындарын, қамалдарды
зерттеумен ... ... ... Мемлекеттік Университетінің
археология және ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде Төрткүл төбе 1, Төрткүл төбе ... және ... ... ... ... ... ... жұмысын жазу барысында Шу ... ... ... ... ... ... ... археология институтының
архив материалдары және 1985-88 жж. қазба жұмыстарының ... ... жеке ... және ... ... ... ... пайда болуы, олардың өміріндегі бекіністер мен
қамалдардың алатын орны жан-жақты көрсетілген[5].
Диплом жұмысы кіріспеден 2 ... ... ... тізімінен
және қосымшадан тұрады. Бірінші тараудың аты «Ақтөбе қаласында жүргізілген
қазба жұмыстары» деп аталады. Мұнда Төрткүл төбе 1, ... төбе 2 ... ... ... тоқталынады. Екінші тарауда қазба кезіндегі
Керамикалық материалдарға жалпы ... ... ... ... ерекшеліктері сөз болады.
І. ТАРАУ
§1. ТӨРТКҮЛ ТӨБЕ - 1
1979 жылы ... ... ... қалыңдығын, неден
тұрғызылғандығы және фортификациялық ерекшелктерін ... ... ... ... қарай 10 м жерден кесек салынды[6].
Оның ұзындығы 7 м, ені 2 м, ... 3 ... ... ... нәтижесінде қалыңдығы 30 см келетін
платформаның үстіне қамал қабырғасы ... ... ... ені 3,5 м, ... биіктіні1,3 м. Ол пахсадан
тұрғызылған. Қазба кезінде табылған материялдар квадраттарға бөліне отырып,
ярус бойынша ... ... ... оңтүстік – батыс бұрышының мәдени қабатын зерттеу
мақсатымен көлемі 9х18м көлемін қазба жүргізілді. Соның нәтижесінде ... пеш ... ... және бір ... ... екі ... қабырғалары күйдірілмеген кірпіш пен пахсадан
тұрғызылған. Ыдыс күйдіретін ... ... ... оттықтың
диаметрі - 1,2м. Отжағатын камераның да көлемі сол шамада, ... пеш ... ... тек ... ... ... ... солтүстік жағы бұзылымқыраған. Күйдіру камерасы
мен оттықтың шеті бөлінген.
Оттықтың төрт сопақша саңылауы бар, ... ... ... ара
қашықтары 0,9м-ден.
Оттығы мен күл шығатын саңылауы көзге түспеген. Оттықтың аузынан
0,3м жерде ұзындығы 1,5м көлденең каналдар тазартылды. Осы ... ... ... ... ауа өтіп ... ... .
Пештің оттығындағы және күйдіру ... ... ... ... табылды.
Шұңқыр 1. (жоғарыда шығырдың бұзылуы жөнінде сөз ... ... ... ... – 3,8м, ... ... – 0,4м. Шұңқырдың іші
күлмен толтырылған
Шұңқыр 2 диаметрі – 2,3м. ...... 3 ... – 0,9м ...... 4 диаметрі – 1,5м ...... ... көп ... ... табылған.
Сонымен қатар, барлық қабырғалары тегіс, түбі ... ... ... атап өту ... ... ... 1 метр ... бір бөлме
қабырғалаының ... ... ... ұзын жағы ... қарай бағытталған. Оның ... 1,5м. Оның ... ... 42 –44 х 22 х 12см ... кірпіштерден тұрғызылған. Қабырғаларының қалыңдығы 0,9м
сақталған биіктігі 0,3 – 0,8м. Бөлменің ... өте ... ... ... ... ... ... кездескен және батыс
бөлігінің ... ... 25 х 25 х 4 – 5см ... ... ... кіре ... ... екені анықталған, яғни
кіре осы кірпіштерден ... ... ... ... 25х25 х 4-5см ... қаланған, көлемі 3,6-1,5 м ... ... бар. ... ... ... оның астынан диаметрі 1 м, ... 4 ... жол (паз) ... Ол қала ... ... ... ... кететін бір жағдай осы жасырын, жолдың кіре ... жағы ... 0,2 – 0,3 ... балшықпен бекітілген, ал бөлме ішіндегі шыға
беріс жоғарыда айтылғандай күйдірілген кірпіштен қаланған. ... ... бос ... (құм ... ... жол өз кезінде пайдаланбаған, оның ... - ... ... ... ... ... соң келесі ... ... ... 1984 ... қазба жұмыстары
1984 жылы экспедиция Төрткүл төбенің ... ... ... ... ... Оның көлемі 35 х 13 м.
Төбенің дәл сол солтүстік бөлігін обьект ретінде алуға себеп ... осы ... ... қабаттың жақсы сақталғандығы. Обьектіде екі
бұрыштық мұнара бар. Біреуі – ...... ... ... ... – батыс бұрышта орналасқан. Екінші мұнара 1979 жылғы қазба
кезінде ішінара зерттелінген болатын.
Қазба ... ... ... ... ... ... үстіңгі
бетінен 0,3 м қалыңдықта қамал қабырға ашылды. Ол солтүстіктен оңтүстікке
қарай орналасқан. Онан ары ... ... ... қамал қабырғаның ішкі бетінде
жүргізілді. Беткі шымды қабаттың астында ... ... ... және ... кірпіштердің сынықтары мен борпылдақ шөгінді
қабат жатыр. Күйдірілген кірпіштердің көлемі ... ... см. ... бояусыз керамикалар табылған. Онан тереңдікте 0,7 м жерде,
тығыздалған, тапталынған қабат ашылды. Бұл ... - ... ... Еден
тегіс емес, беті жұқалап құм араластарылған сылақпен сыланған.
Еденнің деңгейінен екі тандық, ташнау, он диірмен табылған.
Тандыр І. диаметрі 0,5 м ... ... 5 см. ... шығыс жағында диаметрі 18 см келетін саңылауы бар. Ол күл түсіруге
арналған. ... ішкі беті ... және ... қиылысатын,
тереңдігі 0,4-0,5 келетін кесектермен жабылған.
Тік кесіктер ... 3-4 см. ... ал ... ... 2-
3 см. ... ... іші сұр түсті күл қабатымен толтырылған.
Тандыр 2. диаметрі 0,5 м, қабырғасынығ қалыңдығы 5 см ішкі беті ... ... ... ... ... 0,5-0,6 см. ... ара ... 5-6 см, көлденең кесіктер 3-4 см ара ... ... ... 1,5 м ... ... ...... айналдыра көлемі 42х21х7 – 8 см келетін ... ... ... тір түрі. Ыдыстың биіктігі екі кірпіштің
биіктігіндей. ... ішкі ... түрі – ... органикалық заттардың
қалдықтарының жұқа қабатымен жабылған.
Тандырлар шығыстан батысқа қарай ... 2 ... ... ара ... ... ... ... 3,5 м, ал
диірмендердің арасы 3,2-3,7 м. Тек 13 диірмен ғана ... ... 0,7 м ... ... диіремен диаметрі 0,9 м, қалыңдығы 55 см. диірменнің ортасында диаметрі
8 см ... ... ... ... ... 0,8 м, қалаңдығы 5,3 см ... ... 8 ... – 8 см ... ... ... өрілген бір қатар бар.
Есіктің шығысында 0,5 м жердің еденінде, өрілген ... ... ... ... ... бір ... труба қазып алынған. Трубаның
ұзындығы 52 см, кең жерінің диаметрі 20 см, ал қысыңқы бөлігінің диаметрі
15 см ... беті ... және күл ... жұқалап жабылған, 9 бен 10 –
диірменнің арасында шіріген қамыстың ... ... Осы ... ... ... жіне үш ... ұшы табылған.
Осы тәрізді сабақтың ұштары Төрткіл[8] төбеден және Ақ – ... ... 9 ... ... шұңқырдың диаметрі 1,5 м, тереңдігі 1,3 м. Шұңқырдың ... ... ... оның бетінде борпылдақ топырақ қабатымен толтырылған.
Пахса қабатынан кәзенің қалдығы табылған.
2 - шұңқырдың диаметрі 0,8 м, тереңдігі 1,70 м. Шұңқырдың түбінде ... онан ... бос ... ... ... - ... диамерті 0,85 м, тереңдігі 0,174 м, іші күлмен толтырылған.
4 - шұңқырдың диаметрі 1 м, ... 0,9 м, ... мен түді ... сабынмен сыланған.
5 - шұңқырдың диаметрі 1,1 м, тереңдігі 0,9 м, қабырғасы мен түбі 4- ... ... ... ... жұқа күл ... ... ... - шұңқырдың диаметрі 1,3 м, тереңдігі 0,65 м, іші құрылыс материалдарының
қалдықтарымен толтырылған. Бос топырақ қабатынан диірменнің ... ... ... ... - шұңқырдың диаметрі 1,8 м, тереңдігі 0,9 м, қабырғасы мен түбі ... жұқа күл ... ... - ... ... 1,45 м, ... 0,5 м, түбінде құрылыс
материалдарының қалдықтары жатыр. Шұңқырдың бет жағында бос ... ... ... бар. Осы қабаттан диірмен табылған. Оның диаметрі 0,62
см, қалыңдығы 6 см.
9 - шұңқырдың диаметрі 1 м, ... 0,9 м, ... мен түбі ... ... да ... керамика табылған.
Жоғарғы еденнен 0,2 м тереңдікте төменгі еден ашылған. Ол тығыз, бірақ
тегіс емес. Еденнің беті органикалық заттардың ... ... ... бос топырақ қабаты жатыр. Осы қабаттан бір қараханидтің теңге
табалған.
Экспедицияның қазба жұмыстары ... ... ... ... ... ... қарап, бұлар Төрткүлдің өмір сүру кезеңінің соңғы
кезеңне ... деп ... Және өмір сүру ... ХІ-ХІІ ғасырлармен
даталады[10].
1986-1988 жылдардағы қазба жұмыстары.
3 - қазба. Оның ұзындығы 66 м, ені 15 м. Бұл ... ... ... ... ең биік ... қазылған.
Қазба жұмыстан ең алдымен 1984 жылы М.Е. ... ... ... пен Н.О. ... ары ... зерттеген. Тек 1988 жылы М.Е.
Елеуов қазба ... ... ... ... 15 ... ... ... Қазба кезінде ашылған 1,9
бөлмелердің, сонымен қатар 11 және 15 – ... ... ... болып,
шығыс жақтағы қамал есептелінді. Оның ішкі жағы тік ... ... ал ... ... ... тән ... ... бекініс үшін ерекше маңызы бар
бөлігі әр қабырғанының төменгі жағы сыртқа қарай шығыңқы болып келген[11].
Орта Азия мен ... ... ... ұзақ ... ... ... В. А. Воронинаның айтуынша, осы бөлігінің болуы көптеген
қалаларға және бекіністерге тән екендігі ... ... осы ... қала қамалының (бекініс ... ... ... ... орын ... .
Сөз болып отырған солтүстік қабырғаның ұзындығы 66 м, ал оның ені
3,6 см. Бұл ... ... 60 х40, ... ... ... блоктарынан
тұрғызылған.
Қабырғаның сақталған биіктігі 2-4 м келеді. Шығыс қабырға солтүстік
қабырғадан 4 м ... ... ... Біз осы ... ... жоқ
екендігін ескере келіп, шығыс қабырғаның солтүстік қабырғадан сыртқа қарай
шығып тұрған бөлігі мұнара қызметін ... шек ... ... ... бұрышындағы бір қабырғаның сыртқа шығыңқы орналасуы; Орта
Азия мен Қазақстан қалаларының тарихында жаңалық емес.
Атап айтқанда,өзіміз зерттеп отырған Ақтөбе ... ... ... да ... ... сыртқа қарай шығып тұрған
батыс қабырғалардың атқарғандығын 1987 жылғы ... ... ... ... ... қызметін атқарған осындай қабырғалардың ... ... ... атты ... ... де ... кезінде солтүстік қабырға сыртқы жағынан солтүстік толық ашылды.
Оның ... 25 м. Бұл ... ... 3-10 см келетін пахса блоктарынан
тұрғызылған.
Оның солтүстік – батыс бұрышында диаметрі 5,6 м болып келген дөгелек
мұнарасы орналасқан. Мұнара ... және ... ... ... ... ... ... Бұл бөлме солтүстік қабырғаның сыртқы жағында орналасқан.Оның
шығыс ... ... ... ... ... шығыңқы орналасқан бөлігі
есептеледі.
Бөлменің көлемі 3,6х3м. Оның ... ... 3-10см ... ... ... ... ... нәтижесінде бөлмеден екі еден ашылды.
Олар осы бөлменің екі кезеңіне сай келеді.
Төменгі еден бөлменің ... ... өмір ... Бұл ... ... қабырғасын бойлай ені 1,5м ... сәкі ... ... ... ... ... 38-40х 20х9-10см келетін
көсектен (күйдірілмеген кірпіш) қаланған. Сәкі және ... ... ... құм ... ... сыланған. Еденнің бетінде 1-2см.
қалыңдықта күл қабаты жатыр. Бөлменің екінші кезеңнің еденінде 25-30см. ... ... бар, оның ... құм ... сылақпен сыланған.
Сәкінің солтүстік сыртқы бетіне қосыла ені 1 м, биіктігі 1,2 метірлік
салынған. Бұл саты қалындығы 3-10 см ... ... ... ... сақталынған, тек ені 0,3 м келетін бірінші ... ... Осы ... ... ... ені 1 метрлік тағы бір ... Бұл саты ... ... ...... басталады.
Екінші саты да жақсы сақталынбаған, мұның ені 0,3м ... ... ... ғана ... ... қортындылар жасауға болады: бірінші ... ... ... ... ... ... ... оның
баспалдақтарының саны-9. Ал ... ... ... 2,7м. ... 3,9м деп ... ... сатылардың саны Төрткүл төбенің сақталуында маңызды орын
алған. Еденнің және ... ... ... 2-3см ... күл ... ... ... қабырғалардың үйіндісі жатыр.
2-бөлме. Бұл бөлменің ұзындығы 9м, ені ... ... 3-10см ... ... ... ... Бөлменің шығыс,
сотүстік және оңтүстік қабырғаларында сақталған құрылыс қалдықтарына қарай
отырып, бөлменің төбесі яғни үсті ... ... ... керек деп
жобалауға болады.
Екінші есік – бөлменің батыс қабырғасында орналасқан, бұл есік арқылы
аулаға шығуға болады.
Екінші бөлмеден де ... ... ... екі ... ... ... ... еденге көлемі 5х10 см келетін бірдей тестар төселген, арасында
25х30 сантиметрлік ірі тастар да ... ... Бұл ... ... ... ... және бөлменің солтүстік – ... ... ... ... тастар шығыстан батысқа қарай бағыттала қаланған.
Кейінірек солтүстік қабырғаны бойлай ені 0,5 м. ... 0,3 м. ... ... ... беті де ... беті де құм ... ... сыланған.
Бірінші құрылыс кезеңі мен екінші кезеңінің арасында әбден нығыздалған
қалыңдығы 25-30 см ... ... ... бар. Осы ... үстінен екінші
құрылыс жүргізілген. Екінші кезең бөлменің өртенуімен аяқталады. Бұған
себеп: ... ... ... 2-3 см ... ... ... жатыр.
Есіктің жанынан да 1 м. биіктікте күйменің ізі байқалған. Күйе ... ... ... құланды қабаты онан жоғары таза ... ... ... ... ... екі есік ... 40х20х10 см. келетін кесектен
өрілген. Бөлменің іші әдейі пахса ... ... ... ... толтырылған.
3-бөлме. Бөлме 2- бөлменің оңтүстік жағында орналасқан. Көлемі 9х2,2
м. Бөлменің қабырғалары 3-10 см келетін пахса 4 – ... де ... ... ... бөлмеге өтетін ені 1 метрлік есік орналасқан.
3-бөлмеден екі еден ашылды. Олар осы бөлменің екі кезеңіне сай келеді.
Төменгі еденнің беті ... құм ... ... ... ... да екі
құрылыс кезеңінің арасын қалыңдығы 25 см ... бос ... ... ... ... беті ... және күл қабатымен жабылған. Оның бетінде
бұзылған қабырғалардың құрамды қабаты, онан жоғары таза ... құм ... ... ... ... бос ... ... көлемі 22х21х5 см
келетін күйдірілген кірпіштер табырған.
4-бөлме. Көлемі 9х2,2 м. 3-бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жабылса керек. Оның
қалдықтары солтүстік, оңтүстік және шығыс қабырғаларынан байқалады.
4-бөлмеден де екі есік ашылған. ... есік – ... ... ... есік – ... батыс қабырғасында. Бөлмеден екі еден
ашылған. Олар осы ... екі ... сай ... және ... ... ... еден беті құм араласқан сылақпен сыланған. Бірінші кезең мен
жоғарғы еденнің арасында тығыз қалыңдығы 25-30 см ... ... ... еден ... 22х21-22х5 сантиметрлік күйдірілген кірпіштерден
қаланған және қабырғаның ірге тасы да ... ... ... ... ... ... бетінде бұзылған қабырғалардың үйіндісі жатыр. /3-
бөлмені еске ... онан ... ... құм ... және бос топырақ
қабаты жатыр.Осы топырақ қабатынан қараханидтық бір тиын мен диірменнің
үстіңгі тасы ... ... ... 70см, ... 5см ... ... 4 бөлмеден оңтүстікке қарай орналасқан.Көлемі
9*2,4м. Бөлменің солтүстік және оңтүстік ... ... ... пахса қабаттарынан,ал батыс қабырға пахса ... ені 1м ... екі есік ... ... есік – ... қабырғасында аулаға шығатын есік.
Екіншісі – 6 –бөлменің оңтустік ... ... ... екі
кезенге сәйкес келетін екі еден ... ... ... ... ... ... ... 25-30см келетін бос
топырақ қабаты бар. Еденнің бетінде құланды қабат, шөгінді құм қабаты және
бос топрақ ... ... ... ... 9х 2,4м. /9х 4,6м./ ... ... ... екі еден ашылған.Олар осы бөлменің екі кезеңіне сәйкес
келеді. Едендер 2,3,4,5- бөлмелердің ... ... ... өмір сүру ... ... кезеңінде көлемі 9х 4,6м
болған. Оның солтүстік қабырғасы қалыңдығы 3 ... ... ... ол ... және ... қабырғалары пахса блоктарынан
тұрғызылған.
Бөлмеде 3 есік болған.
Бірінші есік – 5-бөлменің солтүстік қабырғасында, екінші есік – ... ... ... есік – бөлменің оңтүстік қабырғасында.
Еденнің беті құм араласқан ... ... ... ... 25 –30см келетін бос топрақ қабаты бөліп тұр .
Екінші кезенде оңтүстік қабырғаның ішкі ... ... ... ... ... ... ... келетін кесектен өріліп
жөнделінген.Осы жөндеу жұмыстары нәтижесінде бөлменің іші тарылған.
Еденнің бетінде сылвақ ... онан ... күл, ... қиранды қабаты және шөгінді құм қабаттары жатыр.Онан ... ... ... бар. Осы бос ... ... ... 22х21,22,5-5см
келетін күйдірілген кірпіштер табылған.
7- бөлме. Бұл бөлме 6 ... ... ... ... 9х 3,4м – 9х ... 2–6 – бөлмелердің едендерімен дөңгелес, екі ... ... екі еден ... ... ... ... 9х4,6м болған. Оның қабырғалары пахса
блоктарынан тұрғызылған. Солтүстік қабырғада6- бөлмеге өтетін ені ... есік бар. ... еден ... беті құм ... ... ... беті күл қабатымен жабылған. Осы ... ... ... және ... керамика табылған. Бірінші кезең мен
екінші кезеңнің арасында ... бос ... ... ... ... ... қабырғаның ішкі жағына пахса қабаттарынан
қалыңдығы 1.2 м келетін қосымша қабат қосылды. Осының нәтижесінде ... 1 ... есік ... ... ... ... да ... тегіс, беті құм араласқан сылақпен сыланған.
Бөлме өртенген. ... ... ... ... Онан ... ... ... оның бетінде күйдірілмеген кірпіш пен пахса
қабаттарынан құралған ... ... ... Осы қабаттан ... ... ... көзе ... құмыралардың екі түрі, қазандар,
қолдан жасалынған шырақ ұршықтар табылды.
7-бөлмеден табылған көзе, құмыра, қазан ... ... Шу ... ... ғасырлардағы керамикалық материалдарынан белгілі[14].
8-бөлме. Бұл ұзындығы 16 м, ені 3.4-5.6 м келетін ұзынша келген қақпа
болып табылады. (2- ... Оның ... ... қабырғаларын бойлай ұзындығы
4 м, ені 0.4-0.5 м биіктігі 0.4 м келетін сәкі орналасқан.
Сәкінің беті және үсті құм ... ... ... ... ... батыс жағында қақпаның есігі орналасқан. Оның ... ... ... ... ... ... 22.5 х 22.5х3.5см).
Қақпа басқа бөлмелер симяқты екі кезеңде өмір ... осы екі ... ... екі еден ... ... көлемі 9х2м. Бөлменің батыс қабырғасынан басқа ... ... ... ... ... көлемі 40х20-21-7—8см. келетін
күйдірілмеген кірпіштен ... Ол 3.5м ... ... ... ... ені 1 ... ... шығатын есік бар. Бөлмеден
екі еден ашылған. Олар осы ... екі ... ... ... ... материктің үстіндегі деңгейінде орналасқан. Жоғарғы еден қалыңдығы 0.3
м келетін нығыз бос топырақ қабатының ... ... ... ... 40х20-21-7-8 см. келетін күйдірілмеген кірпіштен ... ... 2-ге ... ... жағы ... болып есептелінді. Оның көлемі
2.5х2м. Ал батыс бөлме 10-бөлме көлемі 4.8х1.5-2м.
9-бөлмеде есік жоқ, оған тек саты ... ... ... Бұл бөлменің
не үшін қолданылғаны белгісіз, тез бұзылатын азық-түлікті сақтайтын ... ... ... іші бос ... ... ... ... қабырғаның жоғарғы жағынан 2м дейінгі жерден ашылған.
Бөлменің батыс қабырғасында ені 1.5 м келетін аулаға дейін ... ... ... ішін ... 10 ... және бояусыз керамика табылған.
Шығырда дайындалған ... ... ... оңтустік-шығыс бұрышынан 5 бөлме ашылған. Ол бөлмелерді
11,12,13,14,15-бөлмелер деп алайық.
11 және12-бөлмелердің солтүстік ... ... ... ... ... табылады. Ал 11 және 15 бөлмелердің ... ... ... Ал 11 және 15 ... ... ... қабиырға.
11-бөлме. Бұл бөлменің көлемі 7х3.6м. Оның солтүстік және шығыс
қабырғалары біршама жақсы 2.5-3м ... ... 1м және ... қабырғалар көлемі 42х 21 – 22 –7 –8 см ... ... 1 ... ғана ... ... ... қабырғасында ені 1м келетін 12-
бөлмеге өтетін есік ашылған. Солтүстік қабырғадан екі қуыс ниша ... ... ... ... ... 1,2 ені 0,7 м, тереңдігі 0,7м. Батыс
қуыстың биіктігі 0,9м ені 0,6м, ... 0,25м. ... ... мен ... барлық қабырғалары балшық пен сабын араласқан
сылақпен көп қабатпен сыланған. Бөлмеден екі еден ... Олар ... ... ... келеді. Төменгі еденің беті әртүрлі шірінділер мен күл
қабатымен 0,2м ... ... еден ... тегіс, беті 1-2 см күл ... ... ... ... күл қабатымен 5 сантиметрге дейін жетеді. Осы
күл қабатының бетіне тығыз күйдірілмеген кірпіш пен ... ... ... ... 4,6 х 4м. Бөлме 11- бөлменің батыс ... және ... ... өткен екі бөлменің арасында ені м есік бар.
11- бөлменің батыс қабырғасында. Бөлменің солтүстік ... ... ... ... 42 х 21 –22 х 7 – 8 см ... күйдірілмеген кірпіштен
тұрғызылып, 0,5 – 1 м биіктікте сақталынған.
Бөлмеден бір ғана еден ... Оның беті ... ... ... ... құланды қабаты мен күл қабаттарымен жабылған. Онан жоғары
күл араласқан топырақ қабаты бар. Осы ... ... ... ... қалдықтары көптеп табылған. Осы типтес көзелер ... ... 8 – ... де ... 10 –12 ғасырға жатады деп даталанған.
13 – бөлменің ұзындығы 4 м, ені 2,4 м. ... 12 – ... ... 42 х 21 х 7 –8 см ... ... ... ... батыс және оңтүстік қабырғалары ... ... ... , ... ... ені 1 м келетін екі есік бар. Біріншісі – ... ... ... ... екіншісі – шығыс қабырғада. Бөлмедегі күл ... ... ... ... ... құмыралар, құтылардың бірнеше ... ... ... т.б. ... қазылып алынған.
14 – бөлме. Бұл бөлменің барлық қабырғалары көлемі 42 х 21 х 7 ... ... ... кірпіштен қаланған. Көлемі 4 х 1,2 м. ... ... ... ... екі 1 метрлік екі есік тұр. Бірінші есік- 13 –бөлменің
батыс қабырғасында, ... есік – 15 ... ... ... ... солтүстік жағында жақсы байқалынады. Бөлменің іші ... ... ... толтырылған.
15- бөлменің көлемі 3,3 х 3,4 м. Ол 14- бөлменің шығыс жағында
орнадасқан, ... / ... ... өтті / ені 1 м. ... есік арқылы
байланысқан.
Бөлменің шығыс қабырғасынан басқа үш қабырғасы көлемі 42 х 21 х ... ... ... ... ... Оның ... ... сақталынған. Бөлменің іші күл араласқан топырақ қабатымен
толтырылған.
Осы қабаттан бояусыз керамикалар ... ... ... ... 1
- 9 ... екі ... ... келетін екі еден ашылған.
Бөлмелердің өмір сүру уақыиында бірінші кезеңі ... ... Бұл ... еден ... ... болғандықтан, керамикалық материалдар
табылған. Тағы атап өтетін жағдай. Осы кезде ... ... ... болмаған яғни 15-бөлмелер тұрғызылмаған.
Бірінші кезең болмелердің өртенуімен аяқталған.
Екі кезеңнің арасында ... 25-35 см. ... бос ... ... Осы ... беті ... еден болып табылады.
Екінші кезеңде 9 - бөлме екіге бөлініп, 9 – 10 – ... ... ... ... 11 – 15 – ... ... кезең де өртпен аяқталған.
Бірнеше уақыттар өткеннен кейін 1 – 7 , 9 – 10 – ... ... ... ... ... ... кейіннен үстіне Төрткүлдің жаңа-
құрылысы салынған. Осы топырақ қабатынан табылған керамикалық ... ... ... өмір сүру ... X – XI ... бас көзі ... ТӨРТКҮЛ ТӨБЕ - 2
Ақсу су қоймасының бөгеттерін салу барысында 1983 ... ... Ақсу ... оң жақ ... ... ... бөлігі сырылып
тасталынды. Бұл жер - 1979 жылы зерттелінген екінші қазбаның орны еді[15].
Бұл жайында Қазақ ССР Мәдени министірлігінің ... ССР Ш. ... ИИАЭ ... ... дер ... ... ... біріккен күшінің нәтижесінде, ПМК – 48 ... ... ... болатын.
Осы жылдың июнь айында АЭУ археологиялық отряды бұл ... ... ... ... ... ... қазбаны шығысында 5 – 6, 5х25 м,
батыс жағында 4х10 м-ге дейін кеңейтті.
Сонымен қазба жұмысының көлемі 29х25 м-ге ... ... ... ... Ақсу өзенінің жоғарғы
террасының құламасының ... ... ... 24х25,5 м келетін
тікбұрышты үшбұрыш формасындағы қорғанға ұқсас қамал анықталды.
Қамалдар Төрткүлдің ... 80 м ... ... ... үш өмір сүру ... ... алдымен ұзындығы 19 м ені 3,8 м келетін, монометті ... ... – 0,5 м ... келген, коридор тәріздесғимараттар
салынған.
Ең алдымен ... 19 м, ені 3,8 м ... ... ... ... – 0,5 м ... келген, коридор тәріздес ғимараттар
салынған.
Олардың қобырғалары қабырғаларының ені 0,5-0,55м ... ... ... ... ... ... сақталған биіктігі 1,2-
1,5м, шығыс қабырғаның биіктігі 1,5-2,2 м болады.
Шығыс жағында бірінші құрылыс кезеңіне ... ені ... ... пахсадан тұрғызылған қабырға жалғастырып салынған.
Қабырға алғашында коридорға параллель анықталған ұзындығы 13 м,
салынған, сонан соң, бұрыш жасай отырып, шығысқа қарай ... ... ... ... 1м. Осы қабырғаның шығыс
жағынан, беті нығыздалған, тегіс емес еден ... ... жеке ... ... 10 см келетін шұңқыршалар ойықтар кездескен. Олардың
ішінде тастар жатыр.
Кабырганың оңтүстік жақ ... ... 5-10 см ... ... ... ... бірінші және екінші ... ... ... келесі кезеңнің едені мен қабырғаларының қызметі ары
қарай жалғастыра берді. Қамал көлемі 24х25,5 м, Шығыс ... ... ... ... ... 24м, ені 2,5 ... ... 8,5 м, ені 2,5 м, Батыс бөлігінде ұзындығы 10,5 м, ені 2,5 ... ал ... ... Ақсу өзенгі шайып кеткен. Осы ... ... ... ішкі жағынан қарағанда Шығыс жағындағы ені 1 ... –1,7 м, ... ... ... ... есік ... бізоның орналасқан жерін, ортасына таман солтүстік қабырғада ... ... ... ... ... ... 6 м келетін
басқыш алаңы бар. Ол жоғарғы қабырғаға шығу үшін пайдаланылған болса керек.
Екінші ... ... ... ...... ... /қойма/ көлемі 3хІІ 2м. Бөлменің оңтүстік қабырғаның бір
бөлігі есептелінеді.
Батыс қабырғасы –бірінші кезеңге тән ,ал ... ... 3-ші ... ... ... қалыңдығы 0,25 м. Ол көлемі 44 х ... ... ... ... ... ... Есік ... Бірінші бөлмеден солтүстікке қарай орналысқан , екі бөлменің
бір ... ... яғни ... ... ... ... 3,2х3м. Еденнен10 см деңгейде батыс қабырғадабір керамикалық труба
табылған.
Есіктің ені ІІ,7 м , ол ... ... ... , ... алғашқы 1 мен 2-бөлмелер 1 ғана бөлме болған, кейінен 0625м келетін
қалқа арқылы екіге бөлінген.
3-бөлме ... 4,8х3м . ... ... ... ... ... ... және шығыс қабырғалары каридормен ортақ.
Шығыс қабырғада айналма каридордың шығыс бөлігіне шығатын, ені 1м есік
бар.
4-бөлме ... жақ ... ... ... ... жағында,
солтустік кесігіне жалғастыра салынған.
Бөлменің көлемі 6х2м. ... ... ... ... ... ені –1м.
Оңтүстік және Шығыс қабырғалары айналма каридор мен 5-бөлменің
қабырғаларымен ортақ. Олар ... ... ... ... ... ... ... орналасқан, көлемі6х2м . Есік Шығыс
қабырғаның ортасында ені 1м.
Солтүстік қабырға 4-бөлмемен оңтүстігінде орналасқан , Шығысы- айналма
каридорменг , ... ... ... ... бәрі ... ... келетін күйдірілмеген кірпіштен
өрілген.
6-бөлме көлемі 6х5,2м,5-бөһлменің оңтүстігінде ... ... ... қабырғасына жанасады.
Есік мұнджа да шығыс қабырғаның ортасында орналасқан. Осы атап өткен
3,4,5,7-бөлмелердіңң бәрінің есігі ... ... ... ... қазба кезінің өзінде-ақ каридордың солтүстік шығыс бөлігінің оның
күмбез деніп жабылған төбесі анықталған болатын. Кумбез ... ... ... ... ... тұрғызылған.
Осы жерде еденнен садақтың темірден жасалынған ұшы ... ... ... Ақсу ... жуып ... ... ... кезінде 4,5- бөлмелердің солтүстік, иоридордың
солтустік-батыс бөліктерінде бұзындылардың қалдықтары бар. Ал ... ... ... ... күл қабаты табылған.
Қазба барысында айналмалы коридордан, 5-бөлменің есігінің алдынан еден
деңгейінен, Х1-Х11 ғасырға жататын тиын ... ... ... ... ... қамал әскери қақтығыстар
нәтижесінде бұзылған деп жобалауға болады.
Осылайша 1970, 1983-жылдардағы жұмыстарды қорытындылай отырып, ... ... ... шығуға мүмкіндік туды.
Қазба кезінде табылған керамика материалдарына, садақтың ұштарына,
тиынға байланысты, ... ... өмір ... ал өмір ... ... аяғы, Х11 ғасырдың басында тоқтатқан деп жобалауға болады.
§3. ЦИТАДЕЛЬДЕГІ ҚАЗБА.
1981-82 жылдары Цитадельдің солт.-шығыс бөлігінде ... ... ... ... ... ... шағын қамал толық
ашылды[17]. Ол 5 бөлмеден ... ... 4-і ... ... ... қарай бағытталған.
Қамалдың сыртқы қабырғаларының ені м, олар аралас ... ... ... Демек, иленген балшық (пахса) кесек
қалақтары аралас болып келген. Қамалдың солт-батыстан және ... ... 4,80 м ... ... ... ... ... оңт-шығыс бұрышында көлемі м келетін 4 ... ... ... ... ... ... ... Оның ұзындығы,10м,
ені 2,4 м
Бөлме жарты шар тәрізді етіп қаланған кесекпен жабылған. (Коробаевой
свод)
Оның иығы еден ... 2,2 ... ... Қазу ... бөлмеде екі
еденнің болғаны анықталады. Бірінші еденде өрттен қалған күл қабаты жатыр,
оның ... 4-10 см. ... осы ... ... ... қалыңдығы 5-
10см келетін топырақ төселінген. Соның үстіне көлемі 32-33х16-17х3-4см
келетін күйдірілген кірпіштен еден ... Осы ... ... ... ... ... жақсы сақталған.
Арада біраз уақыт өткеннен кейін бөлменің қабырғалары ішкі жағынан бір
қатар етіп күйдірілген кірпіштен ... ... ... ... ... 1,5 м ені 85 см келетін ... жағы ... 5 ... ... есік ... ... 7,4 х 1,95 м. Ол 1-бөлменің шығысында орналасқан.
Бөлменің төбесі ... шар ... ... ... жабылған.
Оның қабырғалары көлемі 41-42 х 21-22 х 8-9 см ... ... ... ... 2,7 м ... ... бөлменің екі қабырғасынан екінші еденнің деңгейінен 2м жерден
табылған және қабырғадан 0,1 м шығыңқы.
Бөлменің ішкі бетінен төбесін жапқан кірпіш ... бес ... ... ... 0,04м ... ... сылақпен алты қабат етіп
салынған[18].
Бірінші еден күмбездің иығынан 2,2м төмен орналасқан. ... ... ... ... 4-10 см ... ... қалған күл
қабаты жатыр.
2 - бөлменің еденіндегі күл қабаты 5 -бөлменің еденіндегі күл қабатына
жалғасып жатқандығын атап өтуіміз керек.
1- бөлме ... бұл ... ... соң ... ... ... ... үстіне көлемі 35-35,5х18-19 х 33,5смкелетін күйдірілген
кірпіштен еден қаланған.
Сонымен бір мезгілде ... ішкі беті ... ... ... күйдірілген кірпішпен қаланған. Кірпіштің қаланған
биіктігі 0,18-0,19м. Бөлменің батыс және ... ... ... ... 1м, ені ,26м ... қаланған.
Жөндеу нәтижесінен кейін оның сыртынан қалыңдығы ,03м келетін ... ... ... қабырғада, бөлменің солтүстік – батыс бұрышында биіктігі
1,5м ені ,85м өтпелі жол ... Осы жол 2 және 5 – ... ... ішкі ... құлаған асздар балшық, бос ... ... ... 41 х 42 х 21-22 х 8-9 ... 3 ... 8,3 х 1,8м. ... ... кірпішпен өріліп жабылған. Қабырғалары
нашар сақталынған, олар ... 41-42 х 21-22 х 8-10м ... ... ... еден ... ... 2,2м төменде орналасқан. Еденнің
бетінде 5-бөлменің еденіндегі күл қабатына жалғасқан қалыңдығы 0,05,08см
келетін өрттен ... күл ... ... Күл ... үстіне қалыңдығы ,1-
,15см топырақ қабаты төселінген.
Екінші еден ... ...... ... Осы ... көлемі 22 х 22 х 4,5см келетін ... ... ... ... ... тұрғызылған.
Кірпіш қоршаудың биіктігі 0,7м. Мұның сыртынан оңтүстік қабырғаны
көлемі 41-42 х 20 х 9-10см келетін ... ... ... ... ... 0,2м ... ... бөлменің оңтүстік бөлімін қойма деп түсіндіруге болады,оның ... ... ... ... ... 2,5м ... көлемі1,35х0,65 м
келетін /22х22х5см/ күйдірілген ... ... ... ... ... ... 1,5,ені 0,85 м келетін өтпелі жол /есік/
бар . Ол 3 мен 5 бөлмелерді жалғастырып тұрды. 4-бөлменің көлемі ... ... ... ОЛ ... ... қарай орналасқан.
Бөлменің батыс қабырғасы көлемі 41-44х22х7х-8 см келетін кесекпен өрілген.
Сақталған ... 2,5 м. ... иығы 1,2 және 3 ... ... деңгейлес. /екінші еденнен 2 м белгіде/ тек ол
бөлмелерден айырмашылығы оның төбесі ... екі ... етіп ... ... ... ... қабырғадан бірден айрықшалады. ... ... 3,1 м ... ... 3,5 м, ... ... бұл қабырға I-бөлменің батыс қабырғасын еске түсіреді.
Бірінші еден күмбездің иығынан 2 м ... ... оның беті ... 1-2 см ... ... ... жеке бөліктерінде шіріген қамыс пен өрттен қаланған куйік
қабаты/0,04-0,06 м/ кездеседі. Өрттен соң күл ... ... ... м келетін топырақ төселіп, беті қалыңдығы 2 см ... ... ... ... ... ... шығыс бұрышында 1кв.м
жерде алып жатқан қалыңдығы 0,05-0,3 м күл қабаты ... ... ... ... ені 0,85 м ... ... жол/ бар. Ол 4 ... жалғастырады.
5-бөлме – бұл тар, ұзындығы 6,3 м ені 1,6 келетін, төбесі күмбезделіп
жабылған коридор. Ол үйдің ... ... ... ... ... осы коридор арқылы өтетін болды. Коридорда бес есік бар: ... ... ... ... есіктер. Басқа бөлмелер сияқты
коридорда да екі өмір сүру ... ... ... екі ... бар.
Біріншісі-күмбездің иығынан 2,2 м төменде. Еденнің бетінде қалыңдығы 0,0-
0,1 м ... жер ... ... ... күл қабаты барлық бөлмелердегі күл ... ... ... атап өту ... ... күл қабатынан аулаға шыға
беріс жерден теңгенің бөлігі табылған, оның ортасында төтрбұрышты ... Осы ... ... ... ... ... ... табылған. Ол күл қабатының ХV қабатының ... ... ... соңы VIIІ ... басымен даталанған.
5 өрттен соң, басқа бөлмелер тәрізді, үстінен қалыңдығы 10 см келетін
топырақ төселген.
Екінші еден күмбездің иығынан 2 м ... ... ... ... ... ... ... орналасқан, оның ені 3 м.
Үйдің 1,6-бөлмелерінің қабырғаларының ірге тасын зерттеуғ мақсатында,
оңтүстік – батыс мұнараның ірге тасынан шурф ... шурф ... ... 2,5м жерден батыс қабырғаның табанынан
материк –ке дейін қазылды, көлемі 1,2х0,8м.
Нәтижесінде, үш ... ... ... ...... ... деңгейінде орналасқан. Бірінші қабат – ашық сурет түсті
топырақ қабаты мен ... ... мен күл ... ... ... қабаттан тұрады. Қазбанын оңтүстік-шығыс бөлігінен 1,5м тереңдікте
қалыңдығы 1-2см келетін күл қабаты табылды. Ал ... ...... қабатымен шекаралас жатқан еден табылды.
Төменгі екі құрылыс қабатынан табылған керамика материалдары ХІ-ХІІ
ғасырлармен, ал жоғарғы құрылыс қабатының ... ... ... ... және шурф қазу ... екі өмір ... ... келетін екі еден табылғандығы жөнінде айтып өттік. Осы екі
кезеңге жеке тоқталып өтейік.
Бірінші кезеңдегі барлық бөлмелердің ... ... шар ... ... ... жабылды. Еденнің беті барлық бөлмелерде де қалыңдығы
1-2см келетін сылақпен сыланған[19].
Бірінші кезең өрттену нәтижесінде өмір сүру ... ... ... – екінші еденге сәйкес келеді. Еденнің деңгейі күл
қабатының, топырақтың және ... ... ... 0,2 ... 1,2,3,- ... ... іргетасы күйдірілген
кірпіштермен қапталынған[20].
Бірінші едендегі күл қабатынан керамикалық материалдар табылып, олар
ҮІІ-ҮІІІ ... ... Бұл ... ... қолмен жазылған.
Сонымен қатар табылған теңге де осы ғасырларға сәйкес келеді.
Екініші едендегі құландылардан да ... ... тән ... табылды. Бұл кездегі ыдыстар негізінен Шығырда жасалынған. Осы
екінші кезеңнен ... ... ... ... ... ... кеңінен таралған.
Қорыта келгенде Ақтөбе қаласының ... ... ... ... ... ... ... жағынан Орта Азия мен Қазақстан
ғалымдары арасында «коридор» тәрізді құрылыс ... ... ... ... ... ... қалдықтары Орта Азия мен Қазақстанда кеңінен таралған.
ІІ ТАРАУ. К Е Р А М И К ... ... ... төбе 1, ... төбе 2 ... және Цитадельден
көптеген керамикалық материалдар ... ... ... ХІІІ ... ... ... 2-ші ... Төрткүл төбе 1 мен Төрткүл
төбе 2 ... ... ... ... ... ҮІІІ-Х ғасырлар керамикасы.
Қазба кезінде қазандардаң, құмыралардың бірнеше түрі, шынаяқ, май шам,
қақпақ, тұтқалы таба, келі тәріздес ыдыстар табылды.
Қазандар негізінен қолмен жасалынған, ... өте ... ... ... Қазандар ернеуінің жасалуына қарай екі түрге бөлінеді.
Бірінші түрі – ернеуі сыртқа қарай шығыңқы қазандар, ... ... ... ойық ... ... бар. ... ... түрі – қойлық
мүйізін еске түсіретін құлақшалары бар ... ... ... ай тәріздес
көлденең құлақшалы каналдар да кездеседі.
Қазандар қиыршық тас пен құм тас араласқан ... ... ... диаметрі 18-20 см болып келеді[21]. Қазандар өте
көп пайдаланылатын ыдыс болғандықтан әр жерде өздерінің ... ... ... ... ... қазандар мен Шу өңірінің қазандары
бірдей болып келеді. Сол сияқты ... ... ... ... ... ... ... қазандарында ұйсастықтар кездеседі[22].
Құмыра ұсақталған шамот қосылған қоспадан әбден иі қандырылып шығырда
жасалынған. Олардың жалпы формасы: мойны ... ... ... ... Тұтқасының бір ұшы ернеуіне, екінші ұшы ... ... ... ... ... ... ... ангобпен көмкерілген.
Сыртында геометриялық өрнектермен әшекейленген. Құмыралардың ернеуінің
төменгі жағында және иығында қатты ... ... ... ... ... ... ыдыстардың жалпы формасы дөңгеленіп түбіне қарай және
ернеуі қысыңқылау келеді. Олар сапалы қоспадан ұқыптап ... ... ... ... ... Ыдыстың сырты сұр ... Осы ... ... ... жоғарғы қабатынан
табылған[23].
Тостаған әк пен ұсақ құм ... ... ... ... ... ... ... жасалынады. Тостағанның диаметрі
17 см, түбінің диаметрі 11 см, ... ... ... ... қалыңдығы 0,3-0,9 см., түбіне қарай сәл қалыңдатылған.
Келесі бір түрі шұғырда ... ... ... ... см, ... 6 см-ге дейін. Кейбіреулерінің сырты ақшыл-сұр
түсті ангобпен көмкерілген. Осы тәріздес тостағандар ... ... ... ... формасы жағынан Пенджикенттік дөңес ... шыны ... да ... ... ... аудару керек.
Шын аяқ - шығырда, жақсы сапалы қоспадан жасалынған. ... ... ... ... ... ... ғана ... болып
кездеседі. Тұтқасы ілгек тәріздес, бір ұшынан ернеуіне, екіншіұшынан
ыдыстың бүйіріне бекітілген. Осы ... шыны ... ... ... ... ғасыр қабатынан табылды. Кулдо-Тепе, Сағда-Кадыр-кале, Тали-Барзу,
Афрасиабе, Пайкенд қалалары қазбасы кезінде де ... ... шыны ... ... ғасырлармен даталанады.
Әсіресе формасы мен тұтқалары әйгілі Пенджикент, Зартепе қалаларының
шыны аяқтарының өте ұқсастығын көрсетеді.
Май шам - ... ... ... өте қолайлы ыдыстар. Олардың биік
аяқтарының ұзындығы 6 см. Резервуардың диаметрі 15 см, тереңдігі 3 см.
Май шамдардың келесі ... ... ... ... /3,5 см/
резервуардың диаметрі 12 см, тереңдігі 2,5 см.
Қақпақ - пішіні тегіс, дөңгелек. Қиыршық тас қосылған қоспадан ... Оның ... 15 ... ... ... 1-3 см., қақпақтарының
бетінде ортасына қарай кішкене ғана шығыңқы тұтқасы болады. Қақпақтарда
қолмен ... және ... ... ... шар ... ... де
кездеседі. Осындай шеңберлермен өрнектелген құмыралар Лугавой қаласының
қазбасынан да ... Осы ... ... Шу ... ... ... сонымен қатар Талас өңірінде де кездеседі.
§1. ҮІІІ-Х ҒАСЫРЛАРДЫҢ ...... тас ... ... ... ... Жақсы
күйдірілген. Құтылардың жалпы формасы сопақша, мойны қысқа, ... ... ... ... тәрізді трұтқасы ыдыстың иығына
бекітілген.
Құтылардың екінші ... ... ... ... ... ... сызықтық өрнектері бар. Бірінші құтыларға ... ... ... жанындағы Ақтөбе қаласының ІХ-Х ғасырлар ... ... ... ... құтылар Шу өңірі қаласының ҮІІІ-Х ғасырлардағы
керамикасынан табылған.
Шұңғыл тостаған – дөңгеленген шеттері тік ... ... ... 25 см, ... ... 12 см, биіктігі 8 см, ыдыстың
сырты қызғылт –сұр ... ал ішкі беті ... ... ... Осы ... ... Отырардың ҮІІ-ҮІІІ ғасырлардағы
қабатынан және ... ... ... ... ... қабаттарынан
табылған.
Тұтқалы таба – ернеуі қалың, сыртқа қарай иіліп қайырылған, биіктігі 3
см, ... ... 1 см, ... тас ... ... ... ... сыртында күйіктің ізі байқалады.
Келі тәріздес ыдыс – конус формалы, түбі сыртқа қарай ... ... ... 12 см, ... ... 16 см, ... диамктрі 11 см.
Қиыршық тас қосылған қоспадан қолмен жасалынып, сырты сұр ... ... ... ... Шу өңірі қалаларының керамикасынан белгілі.
Май шам – екі түрі кездескен. Бірінші түрі – кішкене тостағаншалы ... Оның ... 2 см., ... тас қосылған қоспадан жасалынған.
Екіншісынде – ... бар ... май ... Ыдыс ... Ернеуінің диаметрі 18 см., түбінің диаметрі 10 ... ... 1-2 ... – тас ... сұр ... ... ... жасалған. Біртегіс
күйдірілмеген. Қақпақтың қалыңдығы 1 см, оның беті кесінді тәрізді ... ... ... ... ... ... құмыралардың алты түрі, қазандардың төрт ... де ... ... ... ... ... құтылар, ваза
тәріздес ыдыстар, сынап көзе, май ... ... тас ... ... ... 6 түрі кездескен.
Бірінші түрі – қолмен жасалынған, мойны конус тәріздес құмыралар.
Құмыраларының ... 13-15 мм. ... ... сұр түсті ангобпен
көмкерілген. Құмыраның сырты бір-біріне тізбектелген ... ... Ыдыс ... ... ... ... Ақтөбе қаласының керамикасынан кездескен[24].
Олар ... ... ... ... ... ... түрі – шығырда жасалған. Ернеуінің диаметрі 70мм.
Мойнының биіктігі 66 мм цилиндр тәрізді. Ыдыстың денесінің диаметрі 180 мм.
Қабырғасының қалыңдығы 7 мм. ... имек ... ... ... 100мм, ... мм. Бұл ... жәй ... жасалынып, сырты қызыл түсті ангобпен
көмкерілген. Ыдыс біртегіс ... ... ... ... ... Шу, ... өңірі қалаларының
керамикасынан кездесіп, Х-ХІІ ғасырлармен даталанды. Құмыралардың келесі
түрі – ашық-қоңыр түсті шамот ... ... ... ... ... ... мойны цилиндр тәрізді, ьиіктігі 65 мм. ... ... 150 ... ... болып кездеседі. Қабырғаларының қалыңдығы – 6
мм. Тұтқасы тік, ... 115 м, ені 28 ... ... ... екі қатар етіп жүргізілген көлденең өрнек
бар. Құмыраның сырты қызыл ангобпен көмкерілген. Осы ... ... ... ... өмір сүру ... ... ғасырларына тән. ыдыстың
тұтқасы доға тәрізді, биіктігі 105 мм.
Құмыралардың төртінші түрі – ұсақ құм ... ... ... ... ... ... 105 мм, ені 55 мм. ... сыртқы бетінде
наушасы бар. Құмыраның қабырғасының қалыңдығы 9 мм. ... ... ... жоқ. ... ... ... түсті ангобпен көмкерілген.
Құмыраның келесі түрі – шамот қосылған қоспадан шығарда ... ... ... ... 70 м. ... ... диаметрі 55 мм. Тұтқасы
бір ұшынан ернеуі не ... ... ... ... ... ... 2 көлденең наушасы бар. Құмыраның сырты сарғыш-сұр
түсті ангобпен көмкерілген.
Келесі құмыра – шамет пен құмның ... ... ... Ернеуі
сыртқа қарай иіліңкі, диаметрі 90 мм. Мойны ... ... ... ... ... ... 80 м, ... 45 м.
Құмыраның қабырғаларының қалаңдығы 7-11 мм. Құмыраның сырты сарғыш-
сұрғылт түсті ангобпен көмкерілген.
Қазандардың 4 түрі кездескен.
Бірінші түрі – ірі ... құм мен ... ... ... ... ... 210 мм. Қазанның тұтқасы төрт тісті.
Қабырғаларының қалыңдығы 9-5 мм. ... ... ... ... қоңыр
түсті ангобпен көмкерілген.
Келесі қазан – қолмен жасалынған, құрамы ... ... 125 мм. ... жарты ай тәрізді тапсырма құлақшасы бар. Ыдыстың
сыртқы қоңыр түсті ангобпен көмкерілген.
Үшінші түрі – ірі ... құм ... ... қолмен
жасалынған. Ернеуі сыртқа қарай сәл иіңкі. ... ... ай ... сырты қоңыр түсті ангобпен көмкерілген.
Қазандардың төртінші түрі - ... ... ... диаметрі
230 мм.
Көзелердің қалдығы көпшілігінде ... ... ... Олар
көпшілігінде шығырда, иі қанған ет пен құм араласқан саз ... түсі – ... ... ... ... болып келеді. Кезелер
ернеуінің жасалу формасына қарай 3 түрге бөлінеді:
Кезелердің бірінші түрі – ернеуі сыртқа ... ... ... бар ... ... кезелердің біреуінің сырт жағында бірқатар
болып орналасқан саусақпен батырып салынған өрнек ... ... түрі – ... ... ... ... дөңгелек,
үстіңгі беті аздап қалыңдатылған.
Үшінші түрі – олардың ернеуі сыртқа қарай қайырылған, кесіндісінде
үшбұрышты немесе төрт ... ... ... ... түрге жататын көзелер Талас өңірінің Х-ХІІ ғ.
Мәдіни қабаттарынан кездескен.
Ал екінші түрдегі /ұқсас/ көзелер сұр ... ... ... типтегі көзелер қара-қоңыр түсті ангобпен көмкерілген.
Құмыралар шығырда құм араласқан саздан ... ... ... – қызғылт.
Ыдыстардың барлығының сыртында ақшыл және ақшыл қоңыр түсті ангобы
бар.
Қазба кезінде ... ... ... ... ... болып
келген, биіктігі – 6-8 см. Олардың ернеуі үшбұрышты не болмаса басқа ... ... ... ... ... ... ыдыстың ернеуіне, ал төменгі
жағында – иығына бекітілген.
Айта кететін бір жағдай, тұтқаларының ... ... иығы ... ... ... ... бұл тәрізді тұтқаларды «коленчатые» деп атайды.
Құмыралардың келесі бір түрінің ... ... ... аласы болып
келеді. Осы үлгідегі кейбір құмыралардың ернеуінің төменгі жағында және
иығында қатты ... ... ... ... бар.
Қазба кезінде мойны биік сыртқы көрінісі цилиндр тәріздес ... ... Х-ХІ ... ... және Шу ... қалаларының Х-
ХІІ ғасырлардағы қабаттарынан кездескен.
Құтылар – құм мен майда қиыршық тастардың қоспасынан ... иі ... ... ... ... ... түсі ... немесе қара-қоңыр
түсті болып келеді. Құтылардың жалпы формасы – ... Олар ... ... ... ... ... ... сүйірленіп біткен, жанынан қарағанда
шеттері тікбұрышты немесе үшбұрышты болып ... Бұл ... ... ашық ... ... ... ... Кейде қара-қоңыр түсті
ангобпен көмкерілген құтылар да кездеседі. Құтылар екі ... де ... ... бар. ... мойнының төменгі жағында баспа әдісімен
/штамп/ өрнектеліген өрнегі бар.
Екінші ... ... ... ... құтылардан биік цилиндр
тәріздес мойнымен өзгешеленеді және қара-қоңыр түсті ... ... ... ... екінші типтегі тәріздес құтылар Х-ХІ ... ... ... ... ... табылған.
Қазандар екі түрлі болып кездеседі. Қазандардың бірінші түрі - ернеуі
сыртқа қарай шығыңқы қазандар. Олардың ... ... ай ... ... болады, құлақшаларында саусақпен басылып ... бар. ... ... ... ... ... шығырда жасалынады.
Қазандардың екінші түрінің формасы шар тәріздес, ернеусіз болып
келеді. Олар ... ... ... ... ... ... құлақшасы көлденең болып орналасқан. Қазандардың бірінші түрі
типтес қазандар Шу өңірі қалаларының Х-ХІІ ғасырлардағы мәдени ... Ал ... ... ... ... Шу, ... өңірі қалаларының ерте
кезеңдегі мәдени қабаттарынан кездескен.
Ваза тәріздес ыдыстар екі ... ... түрі – ... білік тәріздес жұмыр, аяқтары биік және жалпы
формасы жатық, бір қалыпты тегіс ... ... ... ... ... 5 см, ... – 4см. Ал екінші түрі – аяқтары қысқа, диаметрі 6 ... – 2,5 ... ... бірінші түрдегі ыдыстар тәріздес. Осы тәріздес ыдыстар
Шу өңірінің ҮІІІ-Х ... ... ... ... ... шыны ... екі түрі кездескен.
Бірінші түрі – қабырғалары тік, тұтқасының бір шеті ернеуінің астына,
екінші шеті ыдыстың түр жағына бекітілген. Осы типтес ... шыны ... ... ... ... көзе ... өте төзімді, мықты қоспадан шығарма жасалынатын
ыдыстар. Олар жақсы күйдірілген болып келеді. Жалпы ......... ... ... келеді. Сынап кезелердің ернеуі жұмыр, мойны
қысқа цилиндрлі болады. Олардың сыртында ... ... ... ... ... ... ... көзелер сыртқы формасына, өрнектеріне
қарай Шу өңірінің ыдыстарынан ерекшеленді. ... ... ... осы ... ... ... ... шам – кішкене көлемді, қолдануға өте ыңғайлы ... ... 5 см, ... ... 13 см. Бұл ... май ... ішкі ... қатты күйгендігі дәлел.
Май шамның келесі біреулерінің формасы биоконусты, ернеуі сыртқа қарай
сәл иіліңкіреген болып кездеседі. Ыдыстың биіктігі 4см, диаметрі 9,5 см.
Құрамы ... ... жері қара ... Май ... бет жағы ... ... ... тұтқасы тажына бекітілген, тұтқаның қарама-қарсы
жағында кішкене құйылыс бар.
Тостаған – формасы ... ... бет жағы кең ... ... биіктігі
10-12 см-ге дейінгі мөлшерде, ернеуінің диаметрі 29-33 см аралығында. Осы
типтес тостағандар Шу өңірі ... ... ... ... және ... ... ... Х-ХІІ ғасырлардағы мәдени
қабаттарынан табылған[27].
Келі тәріздес ыдыстар – пішіні ашық ... ... Олар биік ... жағы ... ... сипатталады.
Пішіні төңкерілген конус тәрізді, түбінің көнелері шығыңқы әрі
көлемді. Ыдыстардың биіктігі 20 см, түсі мен ... ... 10-15 ... ... 1-2,5 см аралығында, түбінің қалыңдығы 1-8 см –ге
дейін.
Түбі мен тұғыры ... ... ... және қиғаш сызықты
өрнектермен әшекейленген.
Дастархандар. Олардың бәрі бір типтес, яғни сақина ... ... ... ... стол ... ... келеді. Столдың көлемі 44-50 см-
ге дейін. Тұғырықтың диаметрі 2 есе кіші биіктігі 5-10 см ... ... тік ... сүйірленген конус тәріздес. Дастарханның шеттері әр
түрлі болып өрнектелінген. Олардың бәрі ... ... ... ... болып келген. Қолданылатын беті жалтырлап, тегістелінген, ал келесі
бетінде тарақ тәріздес өрнек салынған. Сонымен ... ирек ... ... яғни ... әдісімен өрнектеу де қолданылған.
Дастархандар көпшілігінде Оңтүстік Қазақстан жеріндегі қалалардан
табылған[28]. Сондай-ақ ... ... ... мен Шу өңірі қалаларының
кермикасынан кеңінен белгілі[29].
Қақпақтар – екі ... ... ... типтегі қақпақтар – тегіс,
дөңгелек тәрізді. Олар құм мен ... ... ... ... ... ... жасалынған.
Қақпақтардың жоғарғы жағында саусақпен басып салынған сүйір немесе
цилиндр тәріздес тұтқалары бар.
Қақпақтардың ... 11-38 см ... ... ... саусақпен
басылып салынған өрнектері бар. Бұл қақпақтардың ішіндегі ерекшесі екі
шұңқырдан табылған, ол да ... ... ... ... ... диаметрі
38 см, биіктігі 2 см, қоспасы жамыт қосылған, ... ... түрі ... ... Қақпақтың сырты сызықты өрнекпен
әшекейленген, қара-қоңыр түсті ... ... ... ... ... ... дөңгелек қақпақтар жатады.
Олардың диаметрі 11-18 см аралығында. Шығырда құм ... иі ... ... ... ... Тұтұқалары саңырауқұлақ тіріздес
қолмен жапсырылған жапсырма құлақтар.
Бірінші типтес ... Шу ... ... ал екінші типтес
қақпақтар Орловка қаласының керамикасында кездескен. Қазба барысында бояулы
керамиканың бірен –саран сынықтары кездескен.
Мысалы: мау ... құты ... ... ... және ... ... ... өрнегі бар ыдыс – орташа биіктіктегі банкі тәріздес ыдыс.
Түбінің диаметрі 7,5 см, биіктігі 1 м.
Ыдыстың сақталынған биіктігі 11 см. Ыдыстың ішкі беті ... ... ал ... беті қара ангобпен көмкерілген.
Түбінен 6,5 см биіктікте эпиграфиялық өрнек бар.
Мұнан басқа тас қайрақ пен диірмен тас табылған. ... ... см ... ... 3 ... ... ... табылған материалдар:
Көзе – шығырда, әбден иі қанған ептеп құм мен майда қиыршық ... ... ... ... ернеуі сыртқа қарай тік, бірден
иілген. Диаметрі 39 см.
Көзенің сырты сұр түсті ... ...... өте сапалы қоспадан жасалынған. Құмыраның ернеуінің
диаметрі 4 см. Имек тәрізді ... бір ұшы ... ... ұшы
ыдыстың иығына жапсырылған.
Құмыраның иығында бес жапырақ ... ... ... ... бар.
Құмыраның екінші түрі жоғарыдағыдай қоспадан шығырда дайындалған. Оның
биіктігі 7 см ... ... ... мойны бар. Ернеуінің диаметрі 9 см,
сыртқа қарай тік иілген.
Ыдыстың сырты күңгірт сұр ... ... ...... ... ... тастар араласқан қоспадан жасалынған.
Жақсы күйдірілген, түсі қоңыр ... ... ... ... 17
см, қабырғасының қалыңдығы 0,8 см. Ыдыстың қолмен басып жапсырылған жарты
ай тәріздес ... ... бар. ... ... сұр ... ... ... көмкерілген.
Шырақ – ірі тастар араласқан қоспадағ ... иі ... ... ... күйдірілген, түрі қызғылт түсті. Шырақтың биіктігі 3 см,
ернеуінің диаметрі 8 см, ыдыстың сыртында күйенің ізі байқалады.
Ұршық – ептеп ұсақ ... ... ... ... ... ... 70 см, ортасында диаметрі 1,5 см келетін саңылау бар.
7-ші бөлмеден табылған құмыра, көзе, қазандар типтес ... ... Шу ... ... ... ... ші ... табылған материалдар.
Көзе – шығырда ірі түйіршікті құм араластырылған қоспадан ... ... түсі ... ... ... ... ... 37,5 см,
сыртқа қарай бірден тік бұрылған.
Екінші көзе – ... ... ... жасалынған. Жақсы
күйдірілген, қоңыр түсті, ернеуі сыртқа қарай тік иілген, диаметрі 37 см.
Үшінші көзе – ... ... ... Шығырда жасалынған.
Ернеуінің диаметрі 30 см. Қабырғасының ... 3,5 ... көзе – ... тастар мен құм араласытырылған қоспадан әбден иі
қандырылып қолмен жасалынған. Біртегіс күйдірілмеген. Ернеуінің ... ... ... 1,2-1,5 см.
Құмыра – шығырда,ұсақ тас пен құм ... ... ... ... түрі ашық ... ... . Ернеуінің диаметрі 12,5см.
Екінші ... ... ... ... ... бір ұшы ... 1см төмен, ал екінші ұшы –ыдыстың иығына
бекітілген[31].
Үшінші ... ... ... ... Ернеуінің
диаметрі 10см. Тұтқасының бір ұшы ернеуінде, екінші ұшы ... ...... ірі ... құм ... ... жасалынған.
Ернеуінің диаметрі 15см, қабырғасының қалыңдығы 0,7-0,8см. Екінші құты ... ... ... ... иі ... ... ... Ыдыстың
иығында толқын тәрізді ирек сызықты өрнек бар. Ернеуінің диаметрі 20 см.
Шыны аяқ – тас ... ... ... ... Жақсы күйдірілген,
ашық-қоңыр түсті. Ернеуінің диаметрі 54 см, қалыңдығы 0,8см.
Келі тәріздес ыдыс – ұсақ қиыршық тас ... ... ... ... ... ашық-қоңыр түсті. Ыдыстың биіктігі 24 см,
ернеуінің диаметрі 25 см. Сыртқы ... ... ... бар. ... диаметрі 15 см, қалыңдығы 2 см. Ыдыстың түбін айналдыра саусақпен
басып, өрнектеген.
Дастархан – ірі құм араластырылған ... ... ... 60 см, қалыңдығы 3 – 3,5 см, ... ... 2 см. Беті ... ... нәрсемен сызық салған толқын тәрізді иерк сызыңқы өрнегі
бар.
Екінші ...... ... қиыршық тас пен құм араластырылған
қоспадан ... Оның ... 61 см, ... 2,5 см, ... 2 см.
Тұтқалы таба – диаметрі 15 см, қалыңдығы 1,5 – 2см. ... ... см ... ... ... атап ... ... дастархан тектес материалдар Х-ХІІ
ғасырлардағы Шу өңірі қалаларының материалдарына сәйкес келеді.
10- бөлмеден ... ...... ... тас пен құм ... қоспадан жасалған.
Жақсы күйдірілген, түрі ашық қоңыр ... ... ... 40 ... ... 1,5-1,6 ... – шығырда майда қиыршық тас пен құм ... ... ... ... ашық – қоңыр түсті. Ернеуінің диаметрі 10
см, қабырғасының қалыңдығы 0,5 см. Имек ... ... ... бір ... екінші ұшы иығына бекітілген.
12 – бөлмеден қазылған кермикалық материалдар:
Кезе ұсақ ... ... ... ... ... ... түрі ... түсті. Ернеуінің диаметрі 60 см., сыртқа қарай
иіле қайырылған. Қабырғасының қалыңдығы 1,6-1,8 см.
Екінші көзе – дайындалуы ... ... ... ... 46 см., сыртқа қарай иілген. Қабырғасының қалыңдығы 1,5-
1,6 см. Осы тәріздес көзелер 8 ... де ... ... ... – бөлме материалдары:
Құмыра – қиыршық тастар мен ... ... ... ... ... түрі ... ... Құмыраның биіктігі 11 см,
ернеуінің диаметрі 5 см. Иемек ... ... бір ұшы ... ... ... ... ... Ыдыстың ішкі де, сыртқы да бетінде күйіктің
ізі байқалады.
Екінші құмыра – дайындалу жолы жоғарыдағыдай. Жақсы күйдірілген, ... ... ... ... ... 48 см, ... қалыңдығы 0,7-
0,8 см. Ілгек тәрізді тұтқасының бір ұшы ... ... ұшы ... ... сырты сұр түсті ангобпен көмкерілген.
Құты – ептеп құм араластырылған қоспадан шығырда жасалынған. ... түрі ... ... ... диаметрі 11 см, қабырғасының
қалыңдығы 0,6-0,7 см. Ыдыстың имек тәрізді тұтқасы оның ... ... құты – ұсақ ... тас ... ... шығырда жасалынған.
Жақсы күйдірілген, түрі ашық-қоңыр түсті. Құтының ернеуінің диаметрі 11 см.
Имек тұтқасының бір ұшы ... ... бір ұшы ... ... аяқ – тас пен құм ... ... ... иі қандырылып, қолмен
жасылынған. Ыдыстың биіктігі 10 см, ... ... 7,5 см. ... ... бір жағы ... ... жағы ... бекітілген.
Тостаған – ірі қиыршықты құм қосылған қоспадан шығырда жасалынған.
Біртегіс күйдірілмеген. Тостағанның биіктігі 9,5 см, ... ... ... ал ... диаметрі 10 см.
15 – бөлмеден табылған заттар.
Құмыра – ұсақ тас ... ... ... ... ... Ернеуінің диаметрі 10,6 см, қабырғасының қалыңдығы 0,6 -1,2
см. Имек ... ... бір ұшы ... ... ... ұшы ... Тұтқаның жоғарғы бөлігінде шеңбер тәріздес өрнек салынған, ал
төменгі ... ... ... ... өрнектер бар.
Екінші құмыра – дайындалуы жоғарыдағыдай. Жақсы күйдірілген, цилиндр
тәріздес мойнының биіктігі 6 см, ернеуінің диаметрі 7 см, ... 0,7 ... ... ... ... ... құмыра – ұсақ тас қосылған қоспадан қолмен жасалынған. Жақсы
күйдірілген. Ернеуінің диаметрі 12 см, ... ... 0,6-0,7 ... ... ... бір ... ... екінші жағынан ыдыстың
иығына бекітілген.
ҚОРЫТЫНДЫ
1979-1983 жылдарда ортағасырлық Ақтөбе қаласының ұзын қорғанның ішінде
орналасқан шағын ... ... ... ... ҮІІІ-ХІІ
ғасырлар кезінде жататын қамал қалдықтары қазылды.
Олар өзінің ... ... ... ... ... ... батыс
Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның осы ... ... ... ... ... ... қарамастан Ақтөбе қаласынан ашылған шағын бекінімстер
мен қамалдардың ... ... ... ... Атап ... ашылған ҮІІІ-Х ғасырлар кезінде жататын шағын бекініс өзінің
орналасқан жерен байланысты және құрылысына байланыст оңтүстік батыс ... ... ... осы ... ... ... бар:
1. ол ҮІ-ҮІІ ғасырлар мәдени қабатының үстінде салынған.
2. оның құрылысы Қулан мен Красная Речка қалаларынан ашылған қамалдарынан
айырмашығы бар. Егер ... ... ... ... ... ... ұзын ... шыққан болса, ал Қуландағы қамалда
сыртқа шығатын бірнеше есік болған[33].
3. ол тікелей цитодельге кіре берісті қорғап тұрған.
Төрткүл төбе ... ... ... ... ... ол ... құрылысы
жағынан цитотельдегіден өзгешелеу. Атап айтқанда ... ... ... ... бірімен бірі қатарласа орналасқан және олар әрі кетсе екі
бөлме бірімен бірі ғана ... ... ... ауласына шығатын есік
осы бөлменің батыс жағында орналасқан. Ерекше көңіл аударатын бір өзгешелік
сол – ... ... ... ... ... құрылысы болып
табылады. Бұл жерде мұнара қызметін ... 3,80 см ... ... ... /шығ.қабырға солтүстік қабырғадан ш сыртқа шығып тұр/.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... қаласының
солтүстік батыс бұрышынан 1987 жылы қазба ... ... ... орта ... ... ... ... орналасқан жәріне
және құрылысына қарағанда Төрт төбе –І-дегі ... ... ... бекініс
қызметін атқарған[34].
Төрткүл төбе 2-ден толық ашылған қамалдың ерекшелігіне ... ... ... бұл ... ұзындығы 19 м келетін бір бөлмеден тұратын
шағын бекініс ... ... ... ... оған қосымша айналмалы
коридор және 6 бөлме қосылған. Соның нәтижесінде бұл ... ... ... ... ... ... ... пайда болған.
Қорыта келгенде Ақтөбе қаласының ұзын қорғанының ішінде өзінің шағын
бекіністер, қамалдар, ортағасырлақ Ақтөбе қаласының қорғаныш ... ... ... ... Олар ... ерекше қорғауда қажет ететін бөлігіне
салынған.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Энгельс Ф. Семьяның жекеменшіктің және мемлекеттің шығуы. ... ... Ф. ... ... ... ... 263 ... Агеев Е.И. Керамика городице Шаушукуль-тобе и ее датировка //Древности
Чардары. Алма-Ата, 1968.
3. Агеев Е.И., Пацевич Г.И. Из ... ... ... и ... ... ... 1958.
4. Акишев К.А., Байпаков., Ерзакович Л.Б. Древний Отырар. Алма-Ата, 1972.
5. Алдабергенов Н.О. Жилища горожан на рабаде городище Актобе. //Истрия
материальной культуры ... ... ... Альбаум Л.И. Раскопки замки Зартепо //ИМКУ. Вып 4/ Ташкент, 1963,
7. Байпаков К.М. Раскопки раннесредневекового замка в ... ... 1966, ... ... К.М. ... средневекового Кулана. Алма-Ата, 1972.
9. Бернштам А.Н. Чуйская долина. М., 1950.
10. ... И.В. ... ... слоя ... ... М.А. Средневековые мастерские рабада. Фрунзе, 1963.
12. бубнова М.А. Средневековые поселения Ақ ... І у.с. ... ... ... В.Л. Из истории среднеазиатской фортификации //Советская
археология – 1959. №1, 84-104 б.
14. Елеуов М.Е. ... ... ... на ... ... ... культуры Казахстана/ Алма-Ала, 1980.
15. Кожемяко П.И. Раннесредневековые города и поселения Чуйской долины.
Фрунзе, ... ... П.И. ... ... ... ... в.в. на ... //Древняя и средневековая культура Казахстана. Фрунзе, 1967.
17. Кызласов Л.Р. Археологичекие исследования на ... ... в ... гг. ... Киргизской археолог этнографической экспедиции. Т.ІІ.
М., 1959.
18. Сенигова Т.Н. Средневековый Тараз. Алма-Ата, 1972.
19. Соловьев В. С. Оборонительные сооружения нижнего Уртабова
//Материальная ... ... ... 4, ... 1987.
20. Максимова А.Г., Мерщиев М.С., Вайнберг В.И., Левина Л.М. Древности
Чардары. Алма-Ата, 1968.
21. Ремпель Л.И. Некрополь древного Тараза //КСИИЫК, вып. 69, ... ... Н.Н., ... С.Г. ... ... ... Научный отчет. Археологические раскопки на средневековым городище
Актобе. В 1979 г. Алма-Ата, 1980.
24. Научный отчет. Археологическое исследование Чуйской ... ... ... в 1986 г. Алма-Ата, 1987.
25. Научный отчет. Археологическое изучение ... ... и ... в 1987 г. ... 1988.
26. Научный отчет. Археологическое исследование Чуйской долины /1988г./
Алма-Ата, 1989.
КЫСҚАРТЫЛҒАН СӨЗДЕР
МИА – ... и ... по ... ... – Исследование материальной культуры Узбекстана.
КСИИМК – Краткие сообщения о докладах и полевых исследованиях ... и ... ... при ... наук ... ... А.Н. Труды Семиреченской археологической экспедиций. «Чуйская
долина». М., 1950. С.34-36. стр.
[2] Кожемяко П.И. Раскопки жилищ горожан Х-ХІІ в.в. на Краснореченским
городище //Древняя и ... ... ... ... 1967, с.6.
[3] Байпаков К.М. Раскопки раннесредневекового замка в Сомиречье //ВАН, №8,
1966, 64-бет
[4] Научный отчет. Археологические раскопки на средневековым городище
Актобе. В 1979 г. ... 1980, 16-26 ... ... Ф. ... ... және мемлекеттің шығуы. //Маркс К.,
Энгельс Ф. Шығармаларының толық жинағы ... 263 ... ... ... ... на ... городище
Актобе. В 1979 г. Алма-Ата, 1980, 13 б.
[7] Репэр – Төрткүлдің ең биік нүктесі.
[8] Кызласов Л.Р. Археологичекие исследования на ... ... в ... гг. ... ... ... ... Т. П,
1956. с. 225-227.
[9]Научный отчет. Археологические раскопки на средневековым городище
Актобе. В 1979 г. Алма-Ата, 1980, 26,83 ... ... ... ... раскопки на средневековым городище
Актобе. В 1979 г. Алма-Ата, 1980.
[11] Н.Х.Шалекеновым и Н.О. Алдабергеновым были раскопаны верхние свой
восточноц части Турткуль /к югу от ... 2. 1984 /и ... 4-10 ... ... пола. Смотр: отчет. Археологическое исследование Чуйской
долины и Восточного Казахстана. 1986, Алма-Ата, 1987.
[12]Научный отчет. Археологическое исследование ... ... и ... в 1987 г. ... 1988, 12-15 б.
[13] Научный отчет. Археологические раскопки на средневековым городище
Актобе. В 1979 г. ... 1980. 16-24 ... ... П.И. ... ... ... ... в.в. на Краснореченским
городище //Древняя и средневековая культура Казахстана. ... 1967. 60 ... ... ... ... раскопки на средневековым городище
Актобе. В 1979 г. Алма-Ата, 1979, №9, 83 б.
[16] Научный отчет. Археологические раскопки на средневековым ... В 1979 г. ... 1984, 30 ... ... ... ... ... на средневековым городище
Актобе. В 1979 г. Алма-Ата, 1983, 16 б.
[18] Научный отчет. Археологические раскопки на средневековым городище
Актобе. В 1979 г. ... 1983, 18 ... ... ... Археологические раскопки на средневековым городище
Актобе. В 1979 г. Алма-Ата, 1983, 20 б.
[20] ... ... ... раскопки на средневековым городище
Актобе. В 1979 г. Алма-Ата, 1983, 21 б.
[21] Кожемяко П.И. Раннесредневековые ... и ... ... ... 1959, 25 ... ... К.М. Керамика средневекового Кулана. Алма-Ата, 1972, 79 б.
[23] Бубнова М.А. Средневековые поселения Ақ –Төбе І у.с. Орловки. Фрунзе,
1963, 138 ... ... К.М. ... ... ... ... 1972, 61 б.
[25] Кожемяко П.И. Раннесредневековые города и поселения Чуйской долины.
Фрунзе, 1963. 159 б.
[26] Бернштам А.Н. Чуйская ... М., 1950, 58 ... ... Т.Н. ... Тараз. Алма-Ата, 1972, 153 б.
[28] Агеев Е.И., Пацевич Г.И. Из истории оседлых поселений и ... ... ... 1958, 104 ... ... К.М. ... ... Кулана. Алма-Ата, 1972, 153 б.
[30] Кожемяко П.И. Раскопки жилищ горожан Х-ХІІ в.в. на Краснореченским
городище //Древняя и средневековая ... ... ... 1967, 60 ... ... Н.О. Жилища горожан на рабаде городище Актобе. //Истрия
материальной культуры Казахстана Алма-Ата, 1986, 45 б.
[32] Байпаков К.М. ... ... ... ... 1972, 95 ... Байпаков К.М. Раскопки раннесредневекового замка в Сомиречье //ВАН,
№8, 1966, 34-36 б.
[34] Научный отчет. Археологическое исследование Чуйской долины ... ... в 1987 г. ... 1988.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлт-азаттық көтерілісінің басшысы Жанқожа Нұрмұхаммедұлы туралы26 бет
Ақтөбе қалалық қаржы бөлімі22 бет
Кәсіпкерлік түсінігі және кәсіпкерлікті мемлекеттік басқару31 бет
Шу өңірінің тарихын білеміз бе?5 бет
"Кинопарк 7 Ақтөбе" деректер қорына навигациялық тәсілдерді қолдану20 бет
"Өскемен қаласының атмосфералық ауасы және агроценоздарының ластануын бағалау"32 бет
«Актөбе Хром Қосындылар Зауыты»10 бет
«Ақтөбе мұнай өңдеу» зауытындағы сораптардың автоматтандырылуын жобалау26 бет
«СНПС-Ақтөбемұнайгаз» ААҚ18 бет
«Таза Мұнай Ақтөбе» ЖШС-нің мысалында кәсіпорынның экономикалық тиімділік көрсеткіштерін талдау және бағалау27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь