Сасанид дәуіріндегі Иран мәдениеті

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.10

I тарау. Сасанид дәуіріндегі Иранның қоғамдық.саяси дамуы ... ... ... ...11.20
1.1. Сасанид әулетінің билігі, Иранның саяси даму ерекшелігі ... ... ... ..11.20

1.2. Сасанид дәуіріндегі Иран әдебиеті мен саз өнері ... ... ... ... ... ... ... ..21.34

II тарау. Сасанид дәуіріндегі қолөнер мен сәулет өнерінің дамуы ... ... 35.45
2.1. Сасанид дәуіріндегі мәдениет және оның бағыттары ... ... ... ... ... ..35.45
2.2. Сасанид дәуіріндегі зороастризм және оның ерекшеліктері ... ... ...46.56

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...57.58

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...59
Тақырыптың өзектілігі: диплом жұмысының тақырыбын «Сасанид дәуіріндегі Иран мәдениті» деп таңдаған себебім - Сасанид династиясы билік еткен кездегі Иран мәдениеті ерте ортағасырда Таяу және Орта Шығыс елдеріндегі өнер, әдебиет және ғылымның дамуында үлкен рөл ойнады . Сондықтан да, бұл тақырып әрқашан өзекті болып табылады. Иран мәдениеті жағрафиялық шектеумен бітпейді, оны тарихтан үзіп алып оқи да алмайсың, қаншалықты кең ауқымды деп санасақ та Иран мәдениеті, тарихы, тілі, діні, экономикасы, саясаты туралы зерттеулерді толығымен қарастырсақ, Иран өркениетін түсіне аламыз. Иран өркениетінің ерекшелігі түбірімен тарихқа енуіңде. Иранға ұзақ тарихында бір жағынан әр түрлі елдердің мәдениеті әсер етсе, екінші жағынан ол өз мәдениетін басқаларға жұтқызбады, тек қажеттісін таңдап, өз еркениетіне енгізіп алды. Яғни, Иран мәдениеті еш уақытта тұйық болмады. Ислам жаулаушылығына дейін де араб философиясымен, тілімен таныс болған Иран мәдениеті Қосөзен, Ежелгі Греция, Үндістан, Қытай елдерінің өркениетімен тоғысып отырды.
Тақырыптың ғылымилығы: «Иран» деген атау әсіресе батыс елдердің санасында құпиялығымен орын алған. Бұл ел ежелгі гректер мен римдіктердің көз алдында екі түрлі елес болды: біріншіден-сол заманғы әскери және саяси жағынан күшті держава болса, екінші жағынан-гректер мен римдіктерден ерекшеленетін өркениет иесі болды. Егер де Ежелгі Грецияның мәдени өкілдерінің саяхаттары аңызбен байланысты болса, сол аңыздардың өзі Кіші Азияның ар жағында қызық пен ғажайыпқа толы таңқаларлық елдің бар екендігін дәлелдеді.
Осы аңыздық және реалдык саяхаттар бүгінгі күнге дейік созылуда. Батыс саяхатшылары Иран мәдениетін тек мойынқап қана қоймай, оны белгілі бір дәрежеде өз мәдениетінен жоғары қойды. Көп ғалымдар Иран мен Батыс мәдениетін салыстырып қана жазды, Яғни, Иран мәдениеті жоғары немесе тереңірек пе деген сұрақтарға жауап іздеген жоқ, тек ерекшеліктерін ғана атап отырды, өз отандастарына өркениет деген өз елдерінің ғана жетістктері емес, дүниенің басқа бір бөлігінде өзгеше көзқарастар, тарих және мәдениет бар екенін түсіндіргісі келді.
Қазіргі Иран мәдениетін зерттеушілер де сол ежелгі дәуір саяхатшыларының еңбегін жалғастыруда. Бірақ, ғылыми жұмыстың нәтижесі болу үшін кітаптар мен мақалаларға ғана жүгінуге болмайды. Иран мәдениетін түсіну үшін Тебриз, Исфахан, Шираз, мешхед көшелелерімен жүріп өту керек. Дегенмен, Ираниак осындай алыс қашықтықта тұрып-ақ ол елдердің тарихы мен мәдениеті бізден өте ерекшеленгенін біліп отырмыз.
Алға қойған мақсат пен негізгі міңдеттер: менің алға қойған мақсатым - сасанид мәдениетінің әр саласына жазылған әдебиеттерді қарастырып, өнер ескерткіштерінде бейнесін табатын сасанидтік Иранның
1. Агаев С.Л. Иран в прошлом и настоящем. Москва, «Наука». 1981.-271 с.
2. Бойс М. Зороастрийцы. Верования и обычаи. М., 1994,- 288с..
3. Брагинский И.С. Иранское литературное наследие. Москва, «Наука», 1984.-296 с.
4. Виноградов В.С. Классические традиции иранской музыки. Москва «Сов. композитор», 1982.-17:5 с.
5. Денике Б. П. Живопись Ирана. Москва, «Искусство», 1938.-331 с.
6. Дорошенко Е. А. Зороастрийцы в Иране. Москва, «Наука», 1982,-133 с.
7. Иностранцев К. Сасанидские этюды. Москва, 1909.
8. История Ирана. Москва, «Наука», 1977.
9. Кинжалов Р.В., Луконин В.Г Памятники кулътуры Сасанидского Ирана. Ленинград, «Эрмитаж». 1960.-23 с.
10. Көптерева Т.П. Искусство средневекового Востока. Москва, «Дет. лит.», 1989.-239 с.
11. Луконин В.Г. Древний и раннесредневековый Иран. Москва, «Наука», 1987.-295 с.
12. Луконин В.Г. Иран в III веке. Москва, «Наука», 1979- 174с.
13. Луконин В.Г. Иран в эгюху первых Сасанидов. Очерки по истории культуры. Ленинград, «Гос. Эрмитаж», 1961.-81 с.
14. Луконин В.Г. Искусство древнего Ирана. Москва, «Наука». 1977.-231 с.
15. Луконин В.Г. Культура Сасанидского Ирана. Иран в ІІІ-Ү вв. Очерки по истррии культуры. Москва, «Наука», 1969.- 242с.
16. Луконин В.Г., Тревер К.В. Сасанидское серебро: Художественная культура Ирана ІІІ-ҮІ вв. Москва, «Искусство», 1987.-155 с.
17. Периханян А.Г. Общество и право Ирана в парфянский и Сасанидский периоды. Москва, «Наука», 1983.-383 с.
18. Пигулевская Н,В. Византия и Ііран на рубеже VI и VII веков. Москва-Ленинград, «Издательство Академии ІІаук СССР», 1946.-289 с.
19. Пигулевская Н.В., Якубовский А.Ю., Петрушевский И.П., Строева Л.В., Беленицкий П.М. История Ирана с древнейших времен до конца VIII века. «Издательство Ленинградского университета», 1958.-389 с.
20. Пигулевская Н.В. Арабы у границ Византии и Ирана в IV VI вв. Ленинград, 1964.
21. Сазанова Н. Искусство Ирана. Москва, 1994.-47 с.
22. Фрай Р.Н. Наследие Ирана. Москва, Главная редакций восточной литературы, 1972.-467 с.
23. Художественная культура Ирана III-VIII вв. Москва, 1987.
24. Шукуров ПІ.М. Искусство средневекового Ирана. Москва 1989.
25. Құран карим. Қазақша мағына және түсінігі. Аударған Халифа Алтай. 1991.-604 б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: «Сасанид дәуіріндегі Иран мәдениеті»
Мазмұны:
Кіріспе.....................................................................
.......................................3-10
I тарау. Сасанид дәуіріндегі Иранның қоғамдық-саяси ... ... ... ... Иранның саяси даму
ерекшелігі..............11-20
1.2. ... ... Иран ... мен саз
өнері..............................21-34
II тарау. Сасанид дәуіріндегі қолөнер мен ... ... ... ... ... мәдениет және ... ... ... ... және оның ... ... өзектілігі: диплом жұмысының тақырыбын «Сасанид дәуіріндегі
Иран мәдениті» деп ... ... - ... династиясы билік еткен
кездегі Иран мәдениеті ерте ортағасырда Таяу және Орта ... ... ... және ғылымның дамуында үлкен рөл ойнады[1]. Сондықтан да, бұл
тақырып әрқашан өзекті болып табылады. Иран мәдениеті ... ... оны ... үзіп алып оқи да алмайсың, қаншалықты кең ... ... та Иран ... ... ... ... ... саясаты
туралы зерттеулерді толығымен қарастырсақ, Иран өркениетін түсіне аламыз.
Иран өркениетінің ерекшелігі ... ... ... Иранға ұзақ
тарихында бір жағынан әр түрлі елдердің мәдениеті әсер ... ... ... өз ... ... ... тек ... таңдап, өз
еркениетіне енгізіп алды. Яғни, Иран мәдениеті еш ... ... ... ... ... де араб ... тілімен таныс болған
Иран мәдениеті Қосөзен, ... ... ... ... елдерінің
өркениетімен тоғысып отырды.
Тақырыптың ғылымилығы: «Иран» деген атау әсіресе батыс елдердің
санасында құпиялығымен орын ... Бұл ел ... ... мен ... ... екі түрлі елес болды: біріншіден-сол заманғы әскери және саяси
жағынан ... ... ... ... ... мен ... өркениет иесі болды. Егер де Ежелгі Грецияның мәдени
өкілдерінің саяхаттары аңызбен ... ... сол ... өзі ... ар ... ... пен ғажайыпқа толы таңқаларлық елдің бар екендігін
дәлелдеді.
Осы аңыздық және реалдык саяхаттар бүгінгі күнге дейік созылуда. Батыс
саяхатшылары Иран ... тек ... қана ... оны ... ... өз ... ... қойды. Көп ғалымдар Иран мен Батыс
мәдениетін салыстырып қана ... ... Иран ... ... ... пе ... ... жауап іздеген жоқ, тек ерекшеліктерін ғана
атап отырды, өз отандастарына өркениет деген өз ... ғана ... ... ... бір бөлігінде өзгеше көзқарастар, тарих және мәдениет
бар екенін түсіндіргісі ... Иран ... ... де сол ... ... ... жалғастыруда. Бірақ, ғылыми жұмыстың нәтижесі болу
үшін кітаптар мен мақалаларға ғана ... ... Иран ... үшін ... ... ... мешхед көшелелерімен жүріп өту керек.
Дегенмен, Ираниак осындай алыс қашықтықта ... ол ... мен ... ... өте ... біліп отырмыз.
Алға қойған мақсат пен негізгі міңдеттер: менің алға қойған мақсатым -
сасанид ... әр ... ... әдебиеттерді қарастырып, өнер
ескерткіштерінде бейнесін табатын сасанидтік ... ... ... да бұл ... ... ... ... ор автор әр саланы жеке
алып қарастырған, сондықтан мен ... ... ... түрде жазуды
міндет етіп қойдым. Яғни, ... ... ... ... ... зерттеп талдау, саз өнері мен ... ... ... мен ... өнерін жан-жақты қарастыру және
зороастризм дінінің сасанид мәдениетіне ... ... ашып ... Иранның геосаяси жағдайын түсіну үшін ежелден бергі тарихына
жүгінуіміз ... ... ... дейінгі Иран тарихын қарастыру
міндетті болып табылады. Ал, тарих ... ... ... ... ... империясы құрылғанға дейінгі ... ... ... ... ашу ... ... ... атаулардың кездесуін түсіндіру үшін алдымен Иранның ежелден
бергі тарихына тоқталайық.
Көп ... ... Иран алып ... Иран ... 50-100 мың жылдық
адам ... ... тұр. Оның ... ... халықтың маңызды
маршруты, еңбектің ошағы, зұлымдық соғыстардың аренасы ... ... ... мен құлдырауының куәгері болды.
Жер шарының басқа да ежелгі территориялары сияқты Ирандағы алғашқы
мемлекеттік бірлестіктер құлиеленушілік ... ... ... ... ... Б.э.д. III-II мыңжылдықта жазықтықтардың оңтүстік-батыс
бөлігінде сол кездегі ... ... ... ... Элам ... ... ... Ол жерде құлиеленушілік қатынас белгілі бір ... ... І-ші ... Иран ... ... ... Ассирия мен
Урартудың жаулау объектісіне айналды. Б.э.д. ҮІІІ-ҮІІ ғасырларда жергілікті
Моней патшалығы ... ... ... тоқтатып қана қоймай, оған
кері жаулаушылық соғыстарын бастады. Бірақ, көп үзамай қазіргі ... ... ... болған Мидиядан жеңіліске ұшырады.
Б.э.д. VII ғасырдың аяғы мен VI ғасырдың басьпща Мидия державасы Иран,
Орта ... ... Кіші ... ... бөлігін және Армян
таулы ауданын қамтыған ұлы державаға айналды.[2]
Б.э.д. VI ғасырдың орта шенінде парсы ... Кир II ... ... ... ... ... ... Ахеменид мемлекеті
басты. Аз уақыттың ішінде сол заманның әлемдік державасына айналған ... ... мен ... Сырдария мен Инд өзендерінің
бассейіндеріне дейінгі жерді қамтыды. Батысында ... ... ... ... Арменияны, бүкіл Кіші Азияны, Балқан жарты
аралындағы Фракия мен Македониянм ... ... Осы ... ... Иран ... ... ... ауыл шаруашылығында, қолөнерде пайдаланатын кең түрде құлдар
еңбегін пайданалуға көшу ... ... даму ... ... ғылыми даму, ертепарсылық ... ... ... Таяу және Орта ... ... ... ... маңызды роль
атқарды. Солтүстік Жерорта теңізінен Үндістан шекарасына дейін көп ... ... ... мен халықаралық сауда, халықтардың мәдени қарым-қатынасы
үшін жақсы жағдайлар орнады. Ол өз алдына ежелгі дәуір мәдениетінің дамуына
әсер ... 330 ... ... ... ұлы Александр Македонскийдың
империясына кірді, ал оның өлімінен кейін 323 жылы ... ... ... Ол ... ... ... көп ... жатты. Селевкид мемлекеті құлаған соң б.э.д. II ғасырдың 40 ... ... ... ... ... ... Ол патшалық алғашында
Түркменистанның оңтүстігі мен Хорасанның ... ... ... III ... 20 жылдары вассалды парфян Парсы басшысы Сасан
руынан шыққан Арташир бастаған көтерілістің нәтижесінде ... ... ... ... ... ... деп аталса, оның мұрагерлері «Иранның
және Иран еместің шаханшахы» ... ... ие ... яғни сасаиид
дәуірінде Иран дүние жүзіне билік жүргізгісі келген мемлекет болған. Сөйтіп
Арташир ... ... ... ... ... кейін дүниежүзілік
монархия құруға ұмтылды. Бірақ, Сасанид державасы тек ... ... Орта ... батысында қазіргі Ауғаныстан территорияларын, теменгі
және Орта Месопотамияны, Шығыс Закавказьені ғана ... ... ... ... ұзақ ... Иранға тек аз уақытка Арменияны,
жоғарғы Месопотамияны, Сирияны, ... ... ... ... ... ... ... құлиеленушілік кұрылыстың ыдырап,
ертефеодалдық қоғамның ... ... ... мен ... ... ... ... мақсат етті. Алғашында ... ... бір ... ... ... ... басқанын ғана білдірді.
Парфия да, Парста Иранға жатқандықтан, олардың ... ... ... Көп ... бойы ... құрылысында күрделі өзгерістер
болған да жоқ бұрынғыдай Сурен, Карей, Михранид сияқты рулар өз үстемдігін
сақтап ... ... ... Иран (Эрашпахр) мен Иран еместің (Ан-
Иран) арасында айырмашылық ... ... бұл ... ... және ... ... тайпалар арасындағы ... ... ... ... ... Сасанид державасындағы
мемлекеттер мен ... бәрі ... ... ... аз ... «Иран» мемлекеті деп саналды. Сол заманда Ираи тілдерінің (мидиялық,
парсылық, ... ... ... ... бірақ үлкен емес
болғандықтан, оларды диалект деп санауға болады.
Сасанид дәуірінде Иран ... ... ... ... ... ... ығыстырып, дари тілі ... ... ... пен ... ... қолданылған грек және
арамей тілдері де жойылды. ... ... ... ... мемлекет болып қала берді. Ежелгі Эламда (қазіргі Хузистан)
сасанид дәуірінде де, одан кейін де ХІ-ші ғасырға ... ... ... ... ... ... мемлекетінің әр түрлі ... ... ... және тағы басқа қалаларда еврей ұлты өмір
сүрді, белгілі бір әкімшілік ... ие ... ... ... ... I кезінде қалыптасты. Кейін кішкене ғана өзгерістерге ұшырап
тұрды. Батыс-солтүстігінде Сасанид мемлекеті шекарасының өзгеруіне ... ... ... ... әсер ... ... қатар, оңтүстік-
шығыстан Шығыс Еуропаның көшпелі тайпалары да өз септіктерін ...... ... ... ... ... ... шекара
тұрақты болды, ол төменгі және орта Ефратқа жақын жерде ... ... ... ... — Гассанид және Лахмид орналасқан, біріншісі ... ... ... ... ... ... мемлекетінің шығыс шекарасы қиындықтар туғызады, себебі нақты
деректер жоқ. Рельефтік ... III-IV ... ... ... ... табуға болады, бірақ оған қаншалықты сенуге болады? Мысалы,
Шапур I жазбасында Рим Иранның алым-салық ... деп ... ... ... ... ... державасы: әлеуметтік және экономикалық дамуда ор
түрлі дәрежеде болған халық қоныстанған ... ... ... ... деректер өте аз, дегенмен грек тарихшыларының деректеріне сүйенсек,
сасанид дәуірінде Иранда экономика екі ... ...... ... мал ... Бұл екеуінің таралуы табиғат жағдайына байланысты
болды, себебі Сасанид державасы территориясында климат әр ... әр ... ... ... ... саяси және экономикалық орталығы —
Савадта (қазіргі Ирак) көп ... Бұл ... ... ... ... дамыған, себебі Ефрат пен Тигр ... ... ... ... Фарс, Азербайжанда бидай, арпа, күріш ... ... ... ал ... және оңтүстік Иранда құрма ең негізгі өнім
болды. Бақ пен жүзім өсіру айтарлықтай ... ... ... ... ... ... қант тростнигі өсірілді.
Кешпелі және жартылай кәшпелі ... ... ... ... ... ... кешкелілер орталық билікке жартылай тәуелсіз
болды, бұл жағдай Иранда XX ... 30-шы ... ... сақталды.
Көшпелілерді сол заманда күрттер деп атады.[6]
Сасанидтік Иранның экономикалық, саяси, мәдени өмірінде басты сала ... ... ... ... ... қалаларды ортақ билік басқарып
отырды. Батыста да, шығыста да қалалар III-IV ғасырларда көптеп салынды.
Үлкен ... бірі ... ... ... Тигрдің екі жағалауында
тұрғызылды, арабтар оны ал-Мадаин («қалалар») деп ... ... ... ғана ... ... ал батысы (Селевкия ауылы) Вех ... ... ие ... ... ... зерттеу қиынға соғады, себебі арабтар
кезінде Ктесифон құрылысының материалдары Бағдат ... ... ... Патша бақтары өте танымал болды. Сасанид архитектурасының
керемет үлгісі - Так-и Кесра сарайы. Шапур II ... ... ... ... ... бұл қала ... империясының шығыстағы орталығы
болды.
Негізінен сасанид дәуірінде қалалар мен ... өмір ... ... әр ... ... Сауда жолында орналасқан сауда және
өнеркәсіп қалалары, әкімшілік орталық болған ... ... ... ... Сасанид мемлекетінің гүлдену кезеңін білдіреді.
Сасанид дәуірінде Иранда күрделі және бай мәдениет дамыды. Ол ... ... тек ... ғана ... сонымен қатар Алдыңғы Азия
мемлекеттері - армяндар, сириялықтар, ... ... ... және т.
б. ат салысты. Сасанид дәуірінде қолөнер ауыл шаруашылығынан бөлініп,
жоғары ... ... ... үш түрін атауға болады:
ақсүйектерге қызмет ететін тәуелді қолөнершілер, жартылай ... ... ... ... ... ... және VI-VII ғасырларда пайда
болған саудаға қызмет ететін еркін ... ... ... кең етек алып ... мысалы, тігін өнеркәсіп.
Сасанид жібек маталары керемет көркем құндылығымен ерекшеленіп, шет елдерге
шығарылды. Қыштан және металдан жасалған ... де ... ... Қолөнерді
дамыту үшін сасанидтер жауланған елдердің қолөнершілерін ... ... ... ... саудд басты рөдпе болды. Әсіресе
Орталық Азия, Қытай, Африка, ... ... және ең ... ... ... ... өте ... дамыды.
Ғылым саласында сасанид дәуірінде ирандықтар өз көршілері — ... ... ... ... ... отырды. Ғылым мен дін бір-
бірімен тығыз байланысты болды. Иранның сасанидтер кезіңдегі әдеби ... тілі ... ... ... ... ... ... дәуірінің соңына таман солтүстік-шығыстан, Орта Азиядан
жаңа парсы тілінің негізі болған, кейін «парсы» деген атау ... дари ... ... кезінде Иранда айтарлықтай бай әдебиет, негізінен діни
бағытта болды және саз өнері де жоғары ... ... ... ... та кең ... таратылды.
Сасанидтер кезіндегі архитектурада белгілі бір деңгейге жетті. Бірнеше
ғимараттардың қалдықтары сақталған ... ... III ... қалдықтар, VI ғасыр Ктесифондағы Хосров ... ... ... ... ... ... сала — ... өнер — тау тостағы
рельефтер олар шахтардың өміріндегі ... ... ... Иранда
қазірге дейін осыңдай өнер ескеткіштері ... ... ... ... ... ... «Таке Бостан» және Персеполистағы «Накше
Ростам» өте қызық ескерткіштер болып табылады. ... ... ... ... ... ... бейнелеу өнері дамыған дейді. Бізге
сасанид қолөнерінің (көркем маталар, қымбат металдардан ... ... ... ... ... ең ... ... Ленинград Эрмитажында
сақталған.
Деректер: Сасанидтер тарихы өте ерте ... ... ... ... ... ... ... айттық. енді олар туралы қандай
деректер мен құжаттардың сақталғаны, олар туралы қандай авторлар еңбектер
жазғаны мәселесін ... ... ... болып жатқаи жағдайлар туралы жазатын
патшалық ... ... VII ... ... ... ... арқасында мифтік патшалардан Хосров II билігі ... Иран ... ... ... ... бұл шығарма ІХ-ХІІ ғасырлардағы
араб және ... ... ... ғана ... ... карап-ақ біз сол кездегі Иранның бай ... ... ... ... ескерткіштердің көптігіне қарамастан, сасанид
өнерінің тарихында әлі күнге дейін зерттелмеген мәселелер бар.
Низамидің «Шахнамасы» кейбір сұрактар туғызса да өте ... ... ... Осы еңбектің нәтижесінде Иран тарихы мен мәдениеті жайлы
көптеген мағлұмат алуға болады. Диплом ... ... ... осы ... сүйеніп жазылған.
Сасанид мәдениеті туралы археологиялық деректер де зерттеу жүргізуге
көп көмегін тигізді. Тау рельефтеріндегі суреттер, ... ... ... ... ... ... ең айғақ деректерге жатады.
Пехлевийлік және манихейлік жазбалардың сақталған кейбір үзінділері
әдеби ескерткіштерді ... ... ... «Денкард» деген әдеби
ескеркіште сасанид ... ... ... ... бейнеленген. Сол сияктіл Иран жайлы ... ... ... ... бірі ... ... болып табылады.
«Карнамаг-и Ардашир-и Папакан»-Папакұлы Арташирдің істері ... ... ... ... ... ... ... шығарма, «Хазар афсан»-мың ертегі, «Шахрастаниха-йе Эран»-жағрафиялық
трактат, ... ... мен ... ... ... ... заң кітабы да таптырмас дерек болып табылады.
Тарихнама. Сол заманғы ирандық ... ... тән ... яғни жаңа ... ... әсер ететін сасанидтік стиль қалыптасқан.
Осы жаңа стильдегі сасанидтердің мәдениеті туралы В.Г. Лукониннің
бірнеше еңбектері бар. Бұл ... отыз ... ... ... мәдениеті мен
өнерін зерттеуге ... Р.В. ... ... ... ... ... Ирана» деген еңбегінде дипломатиялық өнер, ... ... ... ... ... ... в эпоху первых Сасанидов»
деген кітабында Луконин сасанидтік Иран тарихын 3 кезеңге бөліп жазған.
«Культура Сасанидского ... атты ... ерте ... ... ... ... ... деректерінен, мәдени ескерткіштерден
құралған материалдарға сүйеніп жазылған. Бұл кітап А.А.Иерусалимсая ... ... ... ... Мен бұл ... ... жаздым. «Древний и раннесредневековый Иран» деген еңбектен
Иранның өнер ... ... ... Лукониннің тағы да мынадай әдебиеітері
диплом жұмысына қатысты кең ауқымды мәліметтер бере ... ... ... ... в III ... ... ... «Сасанидское
серебро: Художественная культура Ирана ПІ-ҮІПвв.».
И.С.Брагинскийдің «Иранское литературное наследие» атты шығармасынан
сасанидтік кезеңдегі әдебиеттің ... ... ... ... ... ... жаздым. Сол заманғы әдебиеттің тақырыбы,
барысы, стилі, ... ... ... ... и ... ... в ... и сасанидский
периоды» деп аталатын еңбегінде сол заманғы заң жүйелері ... ... ... ... «Классические традиции иранской музыки» ... ... ... ... көп ... бойы айналысып, ауызша
дәстүрдің нақты музыкасын ... ... Ол ... ... басты теоретикалық аспектілеріне сүйене отырып жазған. Бұл
жұмысты басып шығаруға ғылым докторлары: Ф. М. ... ... ... және ғылым каидидаты Э.А.Абасова көмектесті.
Т.П.Көптереваның «Исскуство средневекового Востока» атты кітабында
Орта және Солтүстік Африка, Оңтүстік Испания, Ауғаныстан, ... ... ... ... ... ... Жапония және Иран елдерінің ... ... ... ... ... ... ... суреттеп
сипаттаған бұл еңбектің басылуына Ю. Урманчеева, Н.А.Виноградова ... ... ... «Зороастрийцы Верования и обычаи» атты еңбегі Иранның ор
кезеңдегі зороастирзм дінінің даму ерекшеліктерін ... ... ... өзін үш кезеңге: ерте, орта және кейінгі деп ... ... ... ... ... ... да оқып ... болады.
Зороастризм діні туралы Е.А.Дорошенконың «Зороастрийцы в Иране» ... да ... ... ... ... ... ... в прошлом и настоящем» деген шығармасынаң Иранның
қысқаша тарихын қарастырып, керекті мәіметтерді алып отырдым. Бұл еңбектің
арқасыда ... ... ... ... ... мысалы, жер аттары
туралы сұрақтарға жауап аласың.
Н.В.Пигулевская да Иран туралы біраз еңбектер жазған. Соның ... и Иран на ... VІ и VІІ ... атты ... ... соңғы жылдарындағы әкімшілік басқаруы мен сословиелік жүйесі ... ... Осы ... ... ... ... мен ... жазған «История Ирана с древнейших
времен до конца 18 века» деген еңбегінен ... ... ... және ішкі-сыртқы саясаты жайлы көптеген нақты ... ... ... алып ... ... ... ... көмекші
әдебиеттерді пайдаландым: Б.П.Денике «Живопись Ирана», ... ... III-VIII вв.», Р.Н. Фрай ... ... Ш.М. ... средневекового Ирана», К.Иностранцев «Сасанидские этюды» ,
«История Ирана», Н. Сазанова ... ... ... ... Азии ... в ... века».
Диплом жұмысы мынадай тараулардан ... I ... ... ... қоғамдық-саяси дамуы»; II тарау. «Сасанид дәуіріндегі
Иран әдебиеті мен өнері»; III тарау. «Сасанид ... ... ... ... ... IV тарау. «Сасанид дәуіріндегі ... ... ... ... ... қорытынды мен әдебиеттер тізімі
белгіленген.
I тарау. Сасанид дәуіріндегі Иранның қоғамдық-саяси дамуы.
1.1. ... ... ... Иранның саяси даму ерекшелігі.
III ғасырдағы саяси бытыраңқылық кезеңінде мықты болған ... рим ... ... ... шабуылына төтеп бере алмай,
өлсіреуі кезінде Оңтүстік Иранда өз қуатын қайта ... ... ... Бір ... ... иесі Арташир қылышпен, кейде алдап-арбап
бірнеше державаларды біріктіріп, Аршакидтердің соңғы өкілі Артабан Ү-пен
күрес ... ... 226 жылы ... өзін ... ... етіп ... кезден бастап Сасанид державасының өмір сүру кезеңі басталды.
Мемлекетке экономикалық жәие саяси орталықтанған билік керек еді. Сол
орталықтаңдыру үшін ... ... Ол өзін ... ... ... етіп жариялады[9].
Арташир пайда болып келе жатқан феодалдарға сүйенді: шаруашылықтың
мүдделері біртүтастықты қажет ехті. Жаңа таптың идеологиясы ... Кир ... ... ... Бұл жаңа мемлекеттің принциптік ерекшелігі
еді. Ежелгі салтты жалғастыру Сасанид мәдениетіне де ... ... ... шекарасы батысыңда Месопотамия, Сирия, Арменшс, Иберия
(қазіргі Грузияның ... ... ... ... ... оңтүстігі) жерлері үшін Риммен күрес нәтижелерінде әрқашан
өзгеріп отырды. Ол әскери жеңістерге ... ... Бұл ауыр ... ... зиян шекті. Сасанид патшалары Орта Азия халықтарының
шабуылына ылғи да ... ... ... ... еді. ... ... біраз уақыт демалыс үшін жауларға керуендермен сыйлық жіберіп
отырды. Бірақ, осы ... ... ... ... ... ... Өз ... шағында (VII ғасырдың бірінші жартысында)
сасанидтер жері Үндістаннан және қазіргі Ауғаныстаннан Солтүстік ... мнен ... ... ... ... пгітшалары сыртқы жаумен ғана
емес, мемлекет ішінде де ... ... ... ... және оның ұрпақтары
орталықтандыруға қарсы ақсүйектермен күрес жүргізді.
Борінен де үлкен қауіп төндірген халық көтерілістері болды. Мысалы, ең
үлкен көтеріліс V ғасырдағы ... ... ... еді. ... ... ... ... дәуірде діни идеологияның астында өткен бұл
көтеріліс сасанидтердің мемлекеттік бастауларын шайқалтты. Ол отыз ... ... ... ... ... соң, сасанидтік империя сословиелік-касталық
ертефеодалдық мемлекет болып қалыптасты. ... ... Иран ... төрт сословиеге бөлінді абыздар діни адамдар, әскерлер-
қылыш адамдары, жазушылар-қаламсап адамдары және жай адамдар.
Сасанидтік Иранның қоғамдық дамуына қатысты әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... қоғамы қалыптасты
делінген, шетелдік тарихнамаға сүйенсек, Ирандағы ... ... де ... ... ... бұл ... сасанид
ескерткіштерінің ғылыми түрде ... ... ... болған, әсіресе,
құқықтық ескерткіштердің ашылуына дейін. Ондай зерттеуді Периханян жүргізді
де, ертесасанидтік және парфян дәуірлеріндегі иран қоғамы бір-бірінен ... ... ... бойынша, парфян және сасанид дәуірлерінде Иран қауымы
екі категорияға бөлінді: қауымның толық ... ... ... ... ... ... ... жатады. Қауым-наф
агиатикалық топқа жатты, Периханян бұл терминді «азаматтық топ», «азамалтық
қауым» деп аударған. ... ... ... ... және
әлеуметтік жағдайы бойынша әртүрлі болды. Нафтардың жоғарғы дәрежелі ... ... ... ... ... ... байдак деп аталды[10].
Иран қоғамдық құрылысының маңызды спецификасы байдак сословиесі болды.
Бұл термин этимологиясының өзі көрсетіп ... ... ... ... ... нәтижесінде пайда болып дамыды. Иранның осындай
сословиелері ертеүнділік варналарға ұқсас. ... ... ... төрт ... ... абыздар, әскери адамдар, жериеленушілер және
қолөнершілер. ... осы ... ... жүрген. Сословие
басшыларының лауазымдары болған: (пешак-е сардаран), ... ... ... рөлі белгісіз, ал мобедан мобед (зороастрлық дінбасылары),
вастриошан салар (жериеленушілер ... ... ... мәні ... ... ... рөлін айқындау қиын, бірақ оларды
материалдық игіліктің негізгі өндіруіпілері деп айтуға ... ... ... ... ... ... наф ... құралған.
Олардың билеуші топтары декхандар[12] деп аталған. Маздақ қозғалысы
дәуірінде бұл топ ... ... ... орнын басып алды.
Иран Ү-ҮІ ғасырларда ауьгр әлеуметтік дағдарысты ... ... мен ... ... ... ... ... білдірді.
Нәтижесінде күшті әлеуметтік қозғалыс басталды. Ол өзінің басшысы Маздақтың
атымен аталды. Бамбадұлы Маздақ ирандық еді. Ол абыздық ... ... ... өз ... ... ... екен, Маздақ көтерілісі өзшің
қозғаушы күші жағынан өте күрделі болды: оған Иранның ең ірі ... және ... ... ... деректерге сүйенсек, мысалы,
Фирдоусидің айтуынша, Маздақ көтерілісіне ... ... ... ... де ... Қоғамның бұл тобының мүдделерін көздей отырып,
Маздақ материалдық және теңдік ұранымен көтерілді.
Бірақ, қозғалыстағы басты ... ... ... ... себебі
олардың мақсаты - ақсүйектерді ығыстырып, кең кәлемді қоғамдық ... ... ... өзі ... ... көздесіп, радикалды топтың әсеріне
түсе берген сияқты. Шаханшах Кабад та ... ... ... ... ақсүйектер мен дінбасылар сарайда төңкеріс жасады. Бірақ, Кабад екі
жылдан кейін эфталиттердің көмегінің ... ез ... ... ... ... сол ... гоптың пайдасына тиді. Кобад
маздақшылардың әзара ... езі ... ... қадагалай
алмай қалды. Оны пайдаланған баласы Хосров инициативаны өз ... ... ... ... сол топтан) және зороастрлық дінбасылары
жақтады. Ақырында, кетеріліс жаншылып, радикалды топ пен Маздақтың өзі ... ... ... бері ... тірі ... (528-529 ... ескі ақсүйектермен құқықтары теңелген декхандар ұтыста
болды. Жүз жыл өткеннен ... араб ... ... осы ... ... ірі және негізгі тобын құрады. Дәл осы декхандарды сол
кездің феодалдары деп ... ... ... ... VII ... ... құлдыраудың жақтаушылары болған, ол ... ... және оңай ... ... жол ... ... ... өз күшін
сақтап қалды. Ескі сословиелер де ... ... ... ... ... ... тек ... ғана (басшылығында мобедан мобед)
қызметін жалғастырды. ... ... ... ... ... ... ... әскери және әігімшілік реформалары бұны заңды түрде
бекітті. Әскери мекемелердің ... ... өзі ... ... ... әскери машинасы бағынды. Әскери қызметке декхан өкілдерін
шақыра бастады. Хосров І-дің ... ... ... ... ... іс жүзінде ол абсолютті бола алмады. Оған дәлел VI ... ... ... ... ... ... және VII ғасырдың 20-
30 жылдарындазгы оқиғалар. Бірінші жағдайда қайта құру ... 628 жылы ... II ... ... ... ... жаңа
шарттардың рөлін байқаймыз.
Сасанид дәуірінің басында-ақ ІІІ-ІҮ ғасырларда ... ... ... ... ... жойылған. Мемлекеттік орталықтандырудың
аяқтаушы кезеңі тағы да ... ... ... ... Оның ... ... үлкен бөлімдерге (кустарға) бөлінді: ... ... ... ... ... басқа атулары да болды, мысалы, солтүстік кусты Хуст-е
Капкох (Кавказдық) және ... ... ... ... деп ... ... манзрпанство және остандарға, ал олар ... ... ... ... ... ... бүкіл биліктің болуы
орталықтанған билікті күшейту үшін керек еді. Ол тек ... ғана ... VI ... соңына таман остандар мен ... ... ... салық реформасы маңызды болды, ол жер салыіыи ... ... ... ... жер кәлеміне және өндіріп: отырған дақыл түріне
қатысты салықтың ақшалай түрін ... ... ... ... ... ... кәлеміне байланысты гезит салығын енгізді.
Шаханшахтардың орталық билікті ... ... ... ... ... ... оларды ерекше сословие деп те атайды.
Осы сияқты реформалар ... де ... ... ... ... ... жаңа шарттарыңда пайда болған тендецияларды
ескермеді, ... бұл ... ... ... ... ... мемлекетінің сыртқы саясаты көрші елдермен қатынасында
құрылды. Сондықтан. бізге Иранның Еуропа ... ... ... ... ... жауы Рим ... өз саясатын осы жерде жүргізді. Кейде
римдік (византиялық)—ирандық байланыстар араб ... ... ... ... ... мемлекттеріне қатысты тоғысып
отырады.
Сасанидтер сыртқы саясаттың негізгі аспектілерін парфяндардан алды.
Ондағы ең басты мәселе ... ... ... үшін ... күрес
және Орта Азия мен Солтүстік облыстары үшін ... ... еді. ... ... ... ... тұсында басталып, бірінші кезеңі
Арменияның Иранға да, Римге де ... 224 жылы ... ... мынадай сәйкес келмейтін жерлері бар: ... ... ... Иран мен Рим ... арасыңда күрес Жоғарғы
Месогютамия, Сирия, ... ... ... ... мен ... Азия мен ... ... жолдар үшін болды. Арташир I кезінде
Риммен соғыс басталып, Шапур I кезінде белгілі бір жеңістерге жетті. ... ... ... ... 260 жылы ... бір ... алды,
Соғыстың бірінші кезеңі 298 жылы Иранның жеңілуімен аяқталды. Нәтижесінде
Нарсе патша. (293-302) Несибиндік ... ... ... Жоғарғы
Месопотамияның бір бөлігін және Тигрдің жоғарғы ағысындағы бес кішігірім
облыстарды берді.[14]
Шапур I ... ... ... ... ... келесі бір
соғысының нәтижесінде Рим императоры Валериан жеңіліп, ... ... ... ... мәз ... ... ... басшысы Оденат,
римдіктердің одақтасы, парсылықтарға көптеген шабуылдар ... ... ... ... Римге қауіп туғызды, император Аврелиан 272 жылы ... ... ... ... ... ізбасарлары оның саясатык жалғастырды,
бірақ парсылықтардың Карр және Галерий ... ... (283, 298) ... бір ... ... құқықтарынан
айырды.
Иранның сырқы саясаты Шапур II (309-379) кезінде белсендірек болды. Ол
үздіксіз соғыстарды Риммен және оның ... ... ... ... және ... араб ... ал парсыларды Албания мен хиониттер
жақтады. Соңғылар жайлы мәселе шешілмеген, ... ... ... ... ... ... ... болады.[15] Шапур II 338 жылы Римге
соғысты ... ... 363 жылы ... ... ... ... жақын қалғанда ауыр жарақат алды. Сөйтіп, жаңа Несибилік
келісімге қол қойылды. Ол ... ... ... ... және тағы баска
жерлер қайтарылды. 60-80 ... ... ... нәтижесіне
сасанидтер кушандық ... ... ... ... ... бастады.[16] Батыстағы ... ... ... ... әкеп ... ... ... елімінен кейіи, 387 жылы
Рим мен Иран ... ... ... ... ... ... қол ... шығысында өз билігінің соңында Шапур Кушан мемлекетін жойып, оның батыс
иеліктері сасанидтердің қоластьша көшті. Бірақ, бұл ... ... ... ... ... әкелді, сөйтіп, олар Иранның
шығысындағы басты жауларына ... ... ... Рим мен Иран ... ... ... ... қарым-қатынаста болды. Прокөпий: Кесарийскийдің ... Рим ... ... ... ... шах ... ... өз баласының эпитропосы[17] етіп тағайындаған екен. Бахрам ... ... ... жағдай біршама өзгерді, Ол Византиямен және
Эфталиттермен соғысуға мәжбүр ... ... V бұл ... ... ... християндарды ығыстыру саясатыи ұстанды. Нәтижесінде 451
жылы Арменияда ... ... ... ... мен Иран үшін За.кавказъе
Солтүстік Еуропадағы ғұн тайпаларына қоятын өте ... ... ... ... ... Кавказдағы екі державаның бірігуіне себеп
болды, мысалы, Дербент және Дарьял ... ... ... ... ... ... бұндай қатынастар тұрақты болмады. Месопотамия үшін Иран мен
Византия V ғасырда өте жиі соғысты., Дегенмен, V ... ... ... көңілі солтүстікке ауды. Онда Иездегирд II және оның
ізбасары ... ... ... ... Пероздың 482 жылы тұтқынға
түскенін пайдаланған армяндықтар 483-484 ... ... ... ... ... ... ... және албандықтар жақтады. Көтерілісті
басу өте оңай ... ... ... ... Иран өз ... ... адды. Бірақ, солтүстектегі жеңілістер мен ішкі саяси
қиындықтар нәтижесіпде Иранның әлеуметтік ... ... ... ... ... ... өз кәрінісін тапты. Пероздың ұлы Кабад көптегеп
жылдар бойы эфталиттердің қаласында тұтқында болды, кейінірек ... бұл ... олар ... ... ... ... соғысы
отыз жыл бойы екі жақ үшін ауыспалы жеңістерден тұрды. Хасров византийлік
Сирия мен батыс ... ... ... ... бірақ ақырыңда өз ... 561 жылы ... ... ... ... арасындағы бұрынғы
шекараны сақтап қалды. Осыдан кейін Империя мен Иран өз мәселелерін шешті,
бірақ іс ... ... ... ... ... 563-567 ... ... күйретті. Олар өз алдына жаңадан
пайда болған Түрік қағанатымен соғыс жүргізіп жатқан болатын. ... ... ... ... ... келу үшін Алтайға 568 жылы ... ... ... ... парсылықтар торуыл орнатып қояды, бірақ
Византияның жергілікті жактастарының арқасында олар құтылып кетеді.
Сасанидтердің ірі жеңістерінің бірі ... ... ол ... ... ... ... болды. Содан кейін 572 ... жаңа ... ... ол ... ... ... ... дейін
аяқталмаған болатын. Хосровтың ізбасарлары тұсында византийлік әкімшілік
шығысында ... және ... ... ... ... ... ... Парсылықтардың көптеген жеңілістерінен кейін, 591
жылы Иранға пайдасыз келісімге қол қойылды. Хосров ... ... ... ... ... ... ғана тағын сақтай алды, Осындай ... ... ... ... келісімдер болып тұрды, Дегенмен, Алдыңғы
Азиядағы: гегемония үшінгі басты қарсыластар да осы екі ... еді. ... ... ... ... ... себеп етіп, Хосров II Империямен
жаңа соғысты бастады. Бұл соғыс 628 жылы ... ... ... ... ... ... ... олар Сирияны, Финикияны,
Палестинаыы, Кіші Азияның орталығын ... ... екі рет ... ... де ... ... ... күші әлсіреп осы
жеңістерін бекіте алмады. Император Ираклий солтүстік Кавказ ... ... да ... ... ... келісімге келіп, парсыларға
үлкен соққы беріп. Иранның орталығы Ктесифонға қауіп төндірді, Хосровтың
тұңғыш ұлы Кобад ... ... ... ... ... ... ... болды. Екі держава ұзаққа созылған соғыстың нәтижесіңде өте ... жас араб ... ... бере ... ... құрылыс пен мемлекеттік ... ... ... тығыз байланыста болды. ... ... ... ... ескерген де және Н.В. Пигулевсканың зертеуіне көз салсақ,
Сасанид мемлекетінің сословиелік бөлінуі жайлы ... өте аз және ... ... ... ... ... ... толықтырулар мен
өзгертулерге ұшыраған және белгілі бір ... ... ... ... ... ... Христиан клирикаперстің өзінен алған және
көбіне соған сілтеме беретін Симокагғаның дерегі де маңызды болъш ... ... ... ... ... және мемлекетті
басқарудағы парсы ақсүйектері ... ... ... қатар, басқа
деректерде, әсіресе сириялық және араб ... ... ... өз ... министрлерін, аймақ басшыларын, әскер генералитетін
және әскербасыларын өзі тағайындаған делінген. Бұл қарама-қайшылықтар бүкіл
сасанид ... ... және ... ... ... ... ... арасындағы келіспеушіліктер бірнеше рет қанды жашсалға ... ... ... және ... ... ... басына келген кездегі.
осындай тенденциялар Хормизд ІҮ-тің кезінде де айқындала бастады. Ол өзінің
орталықтанған билігіне ... ... ... ... Ал, ... I
мемлекеттік биліктегі мұрагерлік кұқықтарын, мықты зороастрлық дінбасылықты
сақтау үшін маздақшыларға сүйенді. Сөйтіп, шаханшах ақсүйектерді басып ... ... ... пайдаланды. Қарама-қайшы деректерде лауазымды
мұрагерлікке қалдыру туралы ескі дәстүр IV ғасырдың аяғында тек бірен-саран
қалған делінсе, бұл ... ... ие емес ... ... ... тенденциялық ескірткіштер өз мәнін жоғалтпады.
Иранның сословиелік бөлінуіиде бірнеше топтарды атауға болады. Жоғары
дәрежедегі топты ... ... ... ... құрады.
Бірорталықтанған сасанидтер династиясының қоластында біріктірілгенінің
негізінде соңғылар «патшалардың ... ... ... ... ... ... өзіндік қоғамдағы орны болды, олар өз облыстарын
өздері биледі, соғысқа өз әскерлерін қатыстырды, Амид қабырғасының маңыңда
Аршан ... ... ... ... қасында өз әскерлерін басқарып жүрген
хиониттер ... және ... ... көрген.[18]
Шахрдарлардан кейінгі орында васпухрлер немесе виспухрлер тұрды.
Пехлевий жазбаларында олардың атауы арамейлік идеограммамен берілген — ... ... ... ... ... бар ... ... рулар
жатады, олармен мшдетпі түрде ... ... ... ... қатар,
сасанидтік сарайдың рәсімдерінде, оның декорумында ақсүйек рулардың жоғарғы
дәрежелері сақталған. Ақсүйек сановниктер мен ... ... ... пен иерархия өте қатаң түрде болды, бірақ іс жүзінде
олардың билігінің күші ... VI жоие VII ... ... ... азаматтық және әскери билігі патша бекіткен ... ... ... ... және ... ... ... лауазымдары деректерде
«ақсүйектер» «үлкендер» «ерекшелер» деп аталып, vuzurgan -уәзір деген шенге
ие болды, Сот жүйесінің жоғарғы ... ... ... өзі болды. Кейбір
жауапты жағдайларда ғана кеңес шақырылатын.[20]
Сасанид мемлекетінің басты сүйеніші көп санды жериеленушілер - азаттар
«еркін адамдар» болды. Шаруаларды қанау ... ... ... ... ... үшін олар тек ... байланысты маңызды болып саналды. Сонымен
қатар, азаматтар «мейірбандар» иран әскерінің негізгі ... ... ... атты ... ... еді. Бұл топ ... ... кейін
де алға шықты, себебі Хосров І-ң шаралары оларға өте ... ... ... ... ... қарулануға ақшалай субсидиялар алып отыруы керек ... ... ... ... ... ... Иранның басқару жүйесі
тек жалпы түрде ғана сипатталды. Араб ... тек ... ... ... ... шаханшахтың тілегі, жігері ақырында барлык, мәселерді
шешуғе өз септігін тигізді ... ... ... ... туралы табуға болады. Бұл ... ... ... бойынша
кездестіруге болса да, оның Халифат кезіндегіндей билігі болмады .
Маңызды ... ... ... ... ... ... атауы салықтардың басшысы (парсы тілінде вастриошансалар) деп ... ... ... және ... ... мәлімет беріп отыруы оның
басқару қызметін атқарғандығын көрсетеді.
Сасанидтік Ирандағы әр ... ... ... әр ... ... ... ... көрінеді. Симакотта
келтірген мұрагерлік лауазымдар тізімінде үшеуі әскери қызметке жатады
екен. ... ... ең ... дәрежелісі ardabent - қамалдардың басшысы.
Бұл лауазым патшаларға берілетік ... — бұл да ... ... еді, одан ... тұрагын — спахбеда — әскербасы еді, ... ... ... басшысы болатын, оны Хосров жойып жіберді.
Әскербасыларынан басқа әскерді ... ... ... ... де ... ... сасанидтік Иранда әскери,
финанстық, азаматтық және сот істерінен бөлек, орталық бақылаушы аппарат
және құпия ... ... ... ... ... ... ... және азаматтық
басқаруда тең болатын.
Сасанидтік Иранның қоғамдық құрылысы жайлы А.Г. ... ... ... өзі ... ерекшеленетінін көрдік. Енді
А.Ю. Якубовский, И.П. Петрушевский, А.В. Строева, Л.М. ... ... ... ... ... ғасырдың соңына таман сасан қоғамының негізі айқындала бастады.
Бірақ, материалдардың жетіспеуіне ... ... ... әлі ... Ал, бар деректерге сүйенсек, Иранның қоғамдық құрылысын мынадай
етіп қарастыруға болады.[21]
Мемлекеттің басында ... ... ... ... және Эран
еместің шаханшахы тұрды, Шаханшах ... ... ... ... ... ... ... отырудың нақты бір тәртібі болған жоқ. Патшылық билік
шексіз болды. Сарайда тиянақты өңделген этикет орнатылды.[22]
Келесі бір ... ... ... ... ... ... ... ежелгі Иранның жеті руы - ... Олар ... ... ... ... ... ... Сурен, Михранг және ... осы жеті руға ... Кең ... ... иесі ... ... лауазымдардың бірі визургтер ... ... топ ... ... ... ... ... деп атады. Осында бір
айта кететін жай, ... ... мен ... еш ... Азаттар, сонымен қатар, әскердің, әсіресе, атты әскердің ... ... маг деп ... ... ... ... ... ал барлық абыздардың басшылығында магупатан магупат
(кейінгі формасы мобедан мобед) ... ол ... ... ... діни соттың қызметін атқарды. IV-V ғасырларда иатшадан кейінгі бірінші
орынды алды. Әскери ... ... ... Эран-спахпат
басқарды, Ертесасанидтік жазбалар бойынша ирандық аристократия шахрдарларға
(облыстардың вассалды ... ... ... ... ... ... ... төрелер) жіктелді.
Жазғыштар бюрократияны құрады, басында ... ... - ... ... ... державасында дамыған бюрократиялық аппарат болды. Аталған
басшылардан ... да ... және ... ... ... ... ... (хазарапат), атты әскер басшысы, қазыналық қойма
басшысы, шет ел елшілерін ... т.б. ... ... ... ... ... ... түсінікке келеді) — бүкіл әкімшіліктің басшысы
және патша ... ... ... пайдщ болды.[24]4 Сот абыздардың
қоластында болды. Сасанидтік заң бойынша қылмыстың үш түрі бар: ... ... ... ... яғни ... қарсы;
бағынушыларға қарсы.
Осы аталған топтардың бэрі қанаушыларға жатады. Ал ... ... мен қала ... ... ... ... де ... болады.
ІІІ-ІҮ ғасырларда құлиелену әлі де шарықтап тұрған. Грек деректеріне
сүйенсек, ирандықтар соғыс нәтижесінде Сирия, ... т. б. ... ... әкетіп отырған. Тұтқындар (аншахрип) мен қатар шаруалар да
алым-салық төлей алмаған жағдайда құлдарға айналып отырған. Иранда ... ... ... еркін ауылдық қоғам өмір сүрді. Оларды каток, ... ... кеде деп ... Ауылдың басшысын катакхватай деп
атады[25].
Иранның қоғамдық өмірінде ... бір ... ... жік ... ... ... Арташир І кезінде төрт сословие болды: абыздар,
әскери адамдар, ақсүйектер немесе ... және ...... саудагерлер. Абыздық сословиеге мобедтер, соттар және магтар
жатады. Әскери сословиеге атты және жаяу ... ... ... ... ... олардың құрамына әр түрлі маман иелері де
кіреді: хатшылар, дипломатиялық документті ... ... ... және ... ... ... шаруалар және
қолөнершілер құрады. Сонымен қатар, бұл сословиеге ... ... ... ... үш ... ... болып есептелді, олар салық
төлеуден босатылды. Бұл ... өз ... ... ... III ... басы мен IV ... қамтитын тасқа жазылған
жазбаларды қараспырсақ, мынадай иерархия мен терминологияны көреміз:
stldin (МР) hstrdrun (Рrth) МLК^ ... ... (МR) ... ... ... (МР) RВ^n ... ... белгісіз)
^z^ tn (грек термині белгісіз)
Осы терминдердің түсіндермесі:
stldin (МР) — ... ... ... Бұл ... шахрлар,п;ыв; иегері
кіреді.Олар жергілікті тәуелді, ... ... ... ... және ... әулегінің ханзалары еді.
wspwtlk^n (МR) ВRВҮR^n — бұл терминнің мазмұны және грек ... ... мөн ... Оны ... үшін SКZ ... қарастыру қажет.
а) Пероз, Нарсе, Роддукт-Агсушок қызы
б) Валарш-Папаканұлы, Сасан Фаррекан руының асырап алынушысы, Сасан-
Кидукан ... ... ... Нарее-Перозұлы және Нарсе-Шапур ұлы.
Бүдан біздің түсінетініміз-қыз да, үл да, некенің ... ... ... де ... ... ... болған.
3) wclk^n (МР) RВ^n -ақсүйек-үоақ облыстардың ... ... және ... ... адамдар
Ежелгі сасанид жазбаларынан шаханшах Шапур І-дің кезіндегі екі кеңесті
көруге болады.
1. - ... ... ... ... ... ... тағы басқа ханзалар кіреді.
2. - патшалар: Арташир, Керман, Амазасп, Шапур, Папак, атты ... ... ... ... Вахунумның бірінші министрі, тағы басқалар
кіреді.
Сасанидтік сарай маңындағы билеушілерді протокол басшысы ... және ... ... аға ... ... ... ... тең)
басқарды. Шаханшах сарайыида гофмейстер луазымы, қару та.сушы ... ... және ... ... қақпашы, патша арсеналының басшысы
деген ... да ... ... ... Иран ... мен саз ... ... Парсының тарихында жарқын іздерін қалдырды. Ахеменид
патшалығы күйрегеннен ... ... ... ... ... ... тұрақтана түсті.
Сасанид кезіндегі саз өнері жайлы нақты деректер сақталған. М.Беркешли
сасанидтік өнер арабтардың музыкалық мәдениетінде үлкен рөл ... ... ... ... ... ... ... дамыды. Оның дәлелі ондаған ... ... Олар жай ... тараған және күрделі құрылысты болып екіге бөлінеді. ... ... ... ... мен ... ... ... мен Низамидің мерекелердегі топтық музыканттар туралы жазғандығы
бұған дәлел бола алады. Хорлар мен би ... ... да ... ... бай ... ... ез ... көрсетіп отырды.
Мысалы, Вархрам 420-475 — ортағасырлык ... ... ... деген атпен танылған. Дервмш Алидің айтуынша: «Шадианэ» ... ... Гур, ... оның ... Диларам, ал қалған терт ... ... ... ... ... Бұл ежелгі парсылық алты рятм
арабтарда да өте ... ... ... деп ... ... 2-ІІІадианэ, 3-
Ахляки, 4-Найризи, 5-Реванэ, 6-Улиси[27].
Вархрам шет елдердеы, әсіресе ... ... мен ... ... дамуына шетелдік әсердің болуына себепкер болды.
Сасанидтер кезінде ең таиымал болған аспапты саз өнері. Мысалы, Хосров
Парвиз ... ... ... ... Так-и Бустан барельефіндегі суретте
аң аулауға аттанған патшаның қасында екі музыканттар тобы ... ... ... ... ... екі ... және барабан бар.
Сонымен қатар, музыкалық аспаптар Ленишрад ... ... ... ... Ол ... ... ... е:кі цимбала, сырнай,
алмұрт тәріздес төрт ішекті аспап бейнеленген. ... ... ... деп ... ... ... ... немесе топх), кифара
(мизаф), пандара (танбург), флейіа (саффара), сырнай (дунай), сыбызғы ... ... ... ... ... нәтижесінде біз Сасанид дәуірінің
музыкасы жайлы ... ... әр ... ... ... өнерге, сасанид күмісіне жүгінеміз. ... ... ... ... жері III-IV ... ... ... болды. Әйгілі сасанид ... ... ... ... ... кезінде құралды. Осы процестегі
жетекші рөлді ... ... діни ... ... ... ... ... зороастрлық Адургушнасп деген шіркеуінде (арабтар оны ... деп ... ... ... және де бұл жер ... ... орны еді. ... отырған әр шаханшах астанадан осы рухани орталыққа
дейін жаяу жүріп өтуі ... еді. Осы ... ... ... ... бір ... ие ... Ол қіни және мәдени орталық болып
саналды, ... ... ... ... ... діни зороастрлық саз өнерінің мәні ... ... әнге ... айту ... ... ... ... Діни ондер
көбінесе ауызша таралды. Олар ... ... ... белгілі
«Хербедестан»[29] деген авесталық мөтіндерден көруге болады. ... ... саз ... ... ... ... ... онша да өзгерістерге ұшырамаі-ан. Али Самидің «Сасанид
мәдениеті» атты ... ... ... және ... абыз өлең ... ... шүберекпен жапқан, себебі оның демі киелі ... ... ... ... Ол адам ән айтып тұрып арнайы таяқшамен ... бір ... ... ... Бұл ... ертегректік
авторлардың шығармаларынан көруге болады. Яғни, ән айту ... ... өтсе де, ... ... ... Діни ән салудың
уақыттары да сол қалпында сақталған. ... ... ... ... ... Сасанидтер дәуірінде зороастдазм діні мемлекеггтік
дәрежеге жеткендіктен, діни саз ... де ... ... ... ... ... және жартылай жалаңаш ... ... ... ... Зерттеушілердің ойынша, бұл өнім ... ... ... ... Музыкалық аспаптармен, әнмен қошеметтелген бұл билер
театр кәріністерімен тікелей байланысты деген де пікірлер бар. Не де ... ... ... би өнерінің жоғары дәрежеде болғанына ... ... ... ... жерінде зорастризмнен басқа да діндер болды, ... ... ... ... ... ... керек. Яғни,
христиандық шіркеу ... діни ... ... ... ... Көк Тәңіріне және шаманизмге сену де Оңтүстік
Азербайжанда өз ... ... ол, ... 1Ү-Ү ... ... ... ... халықтарына тән болғандықтан, олардың Азербайжан жеріне
қашан ... ... ... зерттеушілерді толғандырады. Айта ... - ... ... ... алдында халқының біршама бөлітін
түркілер құрағаны анық. Олардың құрамында ғұндар, ... ... ... және ... болды, сенімдерімен байланысты дәстүрлері
де саз өнерімен ... ... ... ... ... саз ... біршама күрделі болғаны айқындалады.
Сарайлық саз өнері үлкен қалаларда дамыды. Мысалы, Ардабиль (Базан-и--
Фейруз), Ғанзак, ... ... Шиз ... Сулейман), Тебриз
(Азарабар), Руйиндиз, Урмия, Барджабан тағы басқа. Сасанид сарайларында ... ... ... ие ... ... кезінде, V ғасырда, поэтикалық
шығармалар мен музыкалық ... ... Гур ... ... ... ... және ... Парвиз кезінде (ҮІ ғасырдың аяғы-ҮІІ ғасырдың
басы) өнерге көп мән ... ... ән айту мен ... ... Гур ... ... ... тек музыканын білгіші ретінде ғана
емес, талантты орындаушы және құрастырушы ретінде танымал. Ол ритмдерді
жаңартьш, саз ... көп ... ... ... Оның ... жоғарыңа аталған,
Диларам чанға аспабында керемет күйлер орындаған екен. Бұл ... ... ... ... көп үлес ... ... кезеңінде кәсіби саз өнері пайда болды. Тарихқа Бамшад, ... ... ... аты қалды Сасанидтердің
аристократиялық мәдениетіне баулитын бай ... өнер ... ... ... ... кезінде Адурбагадан мен Иран музыкасы бір-біріне сіцісіп,
жергілікті дәстүрлер мен эстетикалық ... ... ... Әр ... сүйеніп, сарайлық саз өнерінің сипатын қарастыруға болады.
Низами «Хосров пен Шырын» атты ... ... ... ... ... бар ... деп ... мен Барбадты бөліп ... бұл ... ... ... ... ... ... қоғамдағы музыканың рәлі мен моні, азербайжан саз ... ... ... әіе ... ... ... ... шығармасын
Сасанид дәуіріндегі мәдениетті жазған шығарма деп нақты айта ... ... ... ... ... ... ғасырлармен
байланыстырса, басқалары XII ғасырмен теңестіреді[31].
Сасанид дәуірінде музыканттар іріктеліп, шеберлері шыға ... ... ... бізге жетіп отыр: Рамтин, Бамшад, Накисса,
Азад-вор-чанг, Саркош, Барбад. Соның ішінде Барбадқа тоқталайық.
Барбад (Фахлабад) аты Шығыста, әсіресе, Орта ... ... ... ... музыкант, әнші, композитор және теоретик болған адам. Бізге
жеткен деректерде ол «жеті патшалъгқ ... ... ... ... ... ... ... жетпесе де, атаулары белгілі:
«Новруз бозорг» («Үлкек ... ... ... ... кипарис),
«Ровшан-черагх» (Жанып тұрған шам), ... ... ... ... Араб ... ... музыковедтер мынадай шешімге келді.
Хосров Парвиз кезіндегі ... ... де тек жеті ... ... «Рамаянадағы үнді музыканттарының жеті джатилерді білді»,- деген
жазбасы да дәлел бола алады.
Барбадтың үнді ... ... ... өте ... ... сасанид
дәуірімен бір кездегі кушаңцық кезеңде (I, II ғасырлар) Иран, Үндістан ... ... ... ... еді. ... жеті ... ... ол тек теоретикалық жолмен музыкалық тәжірибесін ... ... ... жыл ... өмір сүрген араб ақындарының Барбад туралы
өте айқын жазғандығы. X ғасырда Фирдоуси, XII ... ... ... ... ... ... ... әсіресе Адурбагаданға кеңікен тарады.
Азербайжанның музыкантық тәжірибесінде бұл жеті ... ... мәні ... ... ... көзқарастарына сүйенсек,
оны хосрованиет деп атайды. Ритмі мен мелодиясы жағынан ерекшеленетін
хосроваииет бөлімдері ... ... ... толықтырылды. Барбад,
сонымен қатар, лахндардың да ... ... ... ... ... Түркияның тағы да баска мемлекеттердің классикалық
музыкасына негіз салды. Лахндарды шығыс саз өнерінің ... ... ... пен ... ... ... ретінде сол кезде кең ауқымды
территорияга әйгілі болып, Таяу және Орта ... ... ... әсер
етті. Оны дәлелдейтін Абдулфарадж Исфаханидің жиырма төрт томдық өлең
кітабы, ... ... ... Тағы басқа авторлардың
еңбектері болып табылады.
Сонымен, ... ... ... ... деп айта ... оның
бастамасы ежелгі дүниеге ... ... ... ... ... Иизамидің гюэмасында айтылған сегіз перденің немесе музыкалық
эпизодтардың атауларын (Раст, Ираг, Новрузи, Исфахани, ... ... ... ... ... муғамдардың VI ғасырдың өзінде ... ... ... муғамдардың тарихи тамыры» атты
баяндамасымен «Ежелгі және орта ғасырлардағы Азербайжан мәдениетінің ... ... ... ... ... атты ... ғылыми-
тәжірибелік конференциясында осы мәселені дәлелдеуге тырысты. Ол дәлел
ретінде ... ... ... ... ... ... Олар - ... саз өнерінің өкілдері. Сарай маңында
бұндай мәдениеттің болуы Хосров Парвиздің ата-бабаларынан келе ... ... ... ... Муғамдардың орындалуы, билердің биленуі ... ... ... Иран мен Азербайжанның енері ең көне өркениетке
жатады деп ... ... ... ... ... ... да
зерттеушілердің еңбектеріне жүгінеді, соның ішінде Иран оқымыстысы, ... ... ... ... атты ... ... дейін өмір сүрген ханэнделері-әншілері және сазгерлері туралы
мақаласы бар.
Сасанид дәуіріндегі саз өнерінің қаншалықты ... ... ... суреттерінен көруге болады және әдебиеттен де дәлелдер
таба аламыз. Сол дәуірде әйгілі болған мынадай аспаптарды айтуға болады: ... ... руд ... ... тамбур[37], мар
(гобой)[38], думбалак[39], каннар (цитра), най (флейта). Аталған музыкалық
аспаптар виртуоздық, асқан шеберлік музыканың ... ... үлес ... (үлкен барабан) да кең түрде қолданылды, оның ерекшелігі-кәлемі ... және ... «өте зор ... Ол ... ... ... ... бар, сарайдың есік алдында тұратыи, ... үш ... ... ... ... төрт, бес реттен де қайталанатын.
Әйгілі, танымал аспаптардың бірі-әскери табиль болды. Ол ... ... ... ... біршама кішірек болуымен ерекшеленеді. Бұл
аспап әскери пілдердің ... ... ... ... ... ... ұрып өте зор ... ... ... ... бәрі ... үш топқа жатады: ішекті, үрмелі
және ұрмалы. Сөйтіп, олар бірігіп ансамбль ... ... ... ... халыққа вокалды-аспапты саз өнерімен қатар би өнері де аса
танымал еді. Оны ... ... ... ... сасанид күмісіндегі
биші қыздардың бейнелері болып табылады.
Саз өнерін аша келе, парфяидық Аршакидтер сиякты ... ... ... ие ... ... атап кету ... болып отыр. Олар -
куртуоздық поэзияның және эпикалық ... ... ... ... Оңтүстік Азербайжанның өнері мен мәдениеті
бейнелеу ... ... ... Сасанидтер кезіндегі
Адурбагаданның халықтық музыкасына ... ... ол ... ... ... етеді, себебі мерекелердегі салт-дәстүрде саз
өнері әрқашанда басты рөлге ие болады. ... ... ерте ... ... мерекелер үлкен мәнге ие ... ... ... ... пен ерекше күндермен байланысты мейрамдар
халықтың мәдени емірінің көрінісі болып табылады. ... ... ... компоненттерімен бірге, ... ... ... ... ... бұл мерекелер адамдар арасындағы
қарым- қатынастарды білдіреді, олардың бір-бірімен ... ... ... және сол қатынастарды күшейтуге әсер етеді.
Оңтүстік Азербайжанда ертеден бері алты мейрам тойланады. Олар ... ... ... ... мерекелер еді. Және де егіншілік пен
мал шаруашылығымен байланысты болып табылады. Бәрін бірге алғанда ... ... ... ... ... ... ... басында басталып, бес күнге созылатын
Мойдйю-шам-жаздың басында
Пайти-найм-жаздың соңғы айында
Айа-сарам-күздің басында
Майдйю-арам-күздің соңында
6. Хамаспат-майди-қыстың аяғында. Осы күннен бастап көктем күндерін
санау ... ... бұл ... ... ... деп ... Артур Кристенсеннің деректеріне сүйене ... бұл ... ... ... жердің, жануарлардың, өсімдіктердың ... ... деп ... Осылайша, олардың әрқайсысы дүниенің
факторларымен байланысты болып, бастауларын ... ... бір ... ... Музыка, әрине, басты жетекші рөлге ие ... ... ... ... сон ... бұл ... дәстүрлерін ұмытып
қалды. Ұмытылмай есте қалған тек азербайжандықтардың ең сүйікті ... ... еді, оның ... ... ... де ... ... бұл мейрам мемлекеттік болып, жаңа жылды қарсы алу
мейрамы болып ... ... ... көп болғаны ... ... деп ... ... ... дәлелдейді. Ол
А.Кердизидің XI ғасырдағы Зейн ... атты ... ... келтірген. А.Кердизи «мерекелер мен магтардың ойын-сауықтары» атты
тарауында зороастрлык отыз алты ... ... ... ... және өте ... ... еді: ... аталған Наурыз,
Михраған, Сада, Азер және Абризяған. Осылар ғана ислам діні ... де орта ... ... ... ... ... ... Наурыз
мейрамы ғана бүгінгі күні де тойлаыады.
Наурыздың ... ... оның ... ... ... ... ... еңбектерінде бар. Мысалы, Омар
Хайамның Наурызнама атты трактатында Күн 365 ... ... ... сол ... күн мен түн ... делінген. Наурыз күні тойып, мәз-
мейрам болып жүрген адам келесі жылға дейін солай ... ... ... ... рәсімінде он айту, би билеу үлкен мәнге ие еді. Наурыз бір ай бойы
әр сәрсенбі сайын ... ... ... ең көп ... айтылатын. Дәстүр
бойынша, от жағып, оның ... ... ... ... ... міндетті түрде бидай, кепкен жеміс, боялған жұмыртқа және ... өнім ... ... ... ... ... мағынасы
достық, жарық деп аударылады. Бұл мейрам да ... ... өте ерте ... ... екі ... маңызы мынадан көрінеді-ежелгі дәуірде және орта
ғасырларда басшыға өтінішпен ... ... рет ... ... яғни ... кезінде. Михраған авесталық күнтізбе бойынша күздің басында Михр
айының 16-нан 21-не дейін аталатын, яғни ... ... 8-нен 13-не ... ... су мен шараппен байланысты болды.
Сада (жанып тұрған от)—от мейрамы еді. ... ... ... ... Сада мен Азер ерекшеленеді. Азер күздің аяғы-қыстың
басында аталса, Сада Бахман айының (қыстың) ... еді, яғни ... ... алу, ал ... ... салу салты болып табылады. Авесталық
күнтізбе бойынша ... бес айға ... ... жүзінші күніне саяды, яғни
Бахманның оныншы күні.
Бұл мерекелерді өткізгенде көп от жағылып, оны қоршаған ... ... өлең ... би ... ... ... кезде адамдар тұратын
үйлерінің ішіне от жағып, үйді көк түтінте толтырған, сенімі бойынша бұл
дәстүр ... ... қуып ... тиіс ... ... ... пен
шарап қоятын.
Соңғысы Абризяған-су мерекесі. Бұл өте көне мейрам. Алғашында ол судың
қастерлеушісі Анахита құдайымен байланысты ... ... ... теңдей табынатын. Бірақ, сасанидтер кезінде отқа табыну негізгі
болып саналды. Дегенмен, Анахитаның храмдары сақталып, су мейрамы өткізіліп
тұрды. ... ... ... ... атасы Фируз шах жаңбыр сұрап
жалбарынған кезде жауын жауыпты, адамдар ... ... су ... ... ... ... ... бұл күн мереке ретінде тойланатын болған.
Абризяған жаздың ыстық айы Тир айында тойланған. ... ... да ... ... ... ... тармағын қарастырған кезде міндетті
түрде спорттық ойындарды демейтін саз ... ... жөн. ... және одан ... ... де ... ... ойын-човған еді.
Қатысушылар сегізден жиырмаға дейін, адамдар екі топқа бөлінеді де ағашпен
теріден жасалған допты ... ... ұрып ... ... ... ... ... адамдар аттың үстінде отырады. Ойын екі ... сол екі ... бойы ... ... ... және ... құралған ансамбль ойнаушыларға күш беру үшін ... ... ... келе, музыка діни мерекелер мен спорттық ойындардың
бір бөлігі болып ... ... ... ... ... ... санасымен байланысты болды. Халықтық музыка ... ... Саз ... ... ауызша тарағандықтан, біршама
өзгерістерге түсті және де ... саз ... тілі ... ... байи ... яғни ... мен ... өркениеті тоғысып,
бір-бірін толықтырды.[41]
Әдебиет. Бізге жетпей қалған сасанид әдебиетінің барысы, тақырыбы және
стилі ортағасырлық Иранның сол ... ... ішкі ... ... атакты діни әкілдерінің, мықты орталықтанған
биліктің ... ... ... көп еді. ... пен өнер ... ... жанында үздік үлгі ретінде
сақталды.
Барлық ортағасырлық әдебиеттерде ең ... ... деп ... ең ... және тыңғылықты әкім деп Бузургмихрді, ең атақты
әнші Хосров II ... ... ең ... аудармашы ретінде дәрігер
Барзуйаны мадақтаған. Бұл ... ... ... ... ... ... ... орта ғасырларға өтудің заңды процесінде сасанидтік
әдебиет, шамамен, алты ... ... Оның ... тән ... бар: а) орта ғасырға ету ... ... ... ... жоқ. Тек ... ... діндерінің өзара ішкі өзгерістері
болды, б) ... ... әр ... тілдерде және жанрларда
жазылды[43].
Ертеортағасырдағы Иранның ... ... ... ... ... ... ... тек пехлевийлік жазбалардың бір
бөлігі, оның өзі IX ... ... ал ... жазбалардан тек кейбір
үзінділері сақталған.
Пехлевийлік әдебиетті кейбір деректерде ... ... ... деп
атайды. Пехлевийлік шығармалар абыздық ауыз әдебиеті, зороастрлық және
халықтық ... ... ... Бұл шығармалар III-VII
ғасырлардағы Сасанид билігі кезінде Фарсы және ... ... ... ... бұл ... мазмұндык құрылымын былай көрсеткен:
Авестаның аудармасында-141000 сөз; діни әдебиеттерде-446000 сөз, ... ... ... ... ... ... әдебиеттерде -41000 сөз, оның ... ... ... ... ... ... ... сөз.
Ортағасырлық Денкард деген әдеби ескерткіште кейінгі Сасанид кезіндегі
заңдастырылған зороастризмнің феодалдық идеологиясы бейнеленген.
Манихейлік әдебиетвіе келетін болсақ, бұл ... ... ... ... анық. Ол діннің негізін салушы Манидаң арамей
тілінде жазған шығармаларының ешқайсысы да ... ... ... бар. Ол ... ... ... ... қазынасы», «Құпия
кітабы», «Алыптар туралы ... ... ... ... ... Манидің уағыздары лирикалық, керкем және ... ... ... ... ... ... ... бүршіктердің бөргуі,
жауынды көркем суреттеген.
Соңғы әдебиеті Орталық Азияда IV-IX ғасырларда өмір сүрді. IV ... ... ... әдеби ескерткшттер жазылғанымен, бізге жеткен аз
үзіңділер көркем ... ... ... мұрасын мыныдый құрамды бөліктерге бөліп сипаттауға
болады.
Идеясы-әділетті патша, елді ... ... ... және ... ... жақсылық пен жымындықтың күресі.
Басты сюжеттері мен жүргізуші ... ... мен ... ... ... ... Мартан, кавайидтер меы каянидтер); батырлық цикл
(есіресе Рустам); тарихи сюжеттер, жануарлар циклындағы ертегі сюжеттер, т.
б.
Жанры-мадақтау-тимн, ... ... ... ... жыры, ертегі, мысал, афоризм, жаңылтпаш. Махаббат лирикасы бізге
жетпей қалды деген жорамал ... кеп ... ... ... ... ... т. ... қорыта келгенде, ертеортағасырлық ... ... даму ... ... ... ... шығармалар
болмағадда ФІфдоуси шығармашылығы, Дакиктің романдары, Низами және тағы
басқа ақындардың ... ... ба еді. ... ... дәуірінің
әдебиетін аз білгенімізбен, жарқын, бай өзіндік ерекшеліктерін байқаймыз.
Оны арабтардың жаулауы да жоя алмады. Иранда ... ... араб ... заң ... ... дін ... аударды.Үндістанда араб
басқыншылығынан қашқан парсылар одағы өздері күтқарып қалған еңбектерін
сақтап қалды. Олар ... ... мен ... махаббаты туралы романдар,
шахмат ережелері, сасанидтік Иран ... ... ... ... істері туралы кітаптар.
Сасанидтердің соңғы патшасы өлгесін, кеп ... араб және ... өз ... бұл ... ... ... ... суреітей бастады. Олар мемлекеітій ... ... ... мен ... ... ... ойлап, арнайы
мектеіттер ашқандығы туралы жазған. Білім ордаларында ағартушылар жас
ұрпаққа ... ... ... елең жазу мен ... ... Ортағасырлық тарихшылар Шапурдың Гунд и-Шапур ... жеті ... ... ... ... туралы да мәліметтер
бар. Осыдан кейін Таяу Шығыстағы алғашқы медициналық ... ... ... ... ... Демокрит, үнді жазушысы Калидасты, қытай
өлеңдерін оқыды деген мәліметтер де аз ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
жағдайын ашып көрсеткен бірнеше шығармаларға, ... ... ... ... Папакан-Папакұлы Арташирдің істері туралы кітап.
Бұл пехлевий тілінде ... оиша да ... емес ... Оның бірнеше
көшірмелері бар, ішІІ-щегі ең ... б, д. VII ... ... ... жазба да, XIX ғасырдағы көшірмелер де XIII ... ... ... ... сасанидтердің үш алғашқы патшаларын атайды Арташир, Шапур I
және Хормизд I. ... ... ... оны III
ғасырға жатқызу мүмкін емес. Мысалы, кітапта түрік қағаны туралы деректер
бар, ал біздің білуімізше ... ... ... ... тек VI ... ... бұл ... III ғасырда да жазылғаны рас болуы мүмкін,
тек VI ғасырда қайта өңделіп ... ... сол ... ... ... ... шығар. Кейбір көзқарастарға сүйенсек, бізге жеткен
басылым араб уақытыны жатады. Нельдеке бұл кітапты Хосров II ... ... ... деп ... Кариамаг туралы дерек армян тіліне аударылған
«Григорий мен Рапсилийдің азаптанушылығы» атты еңбегінде ... жыл ... ... ... 200 жылы араб ... аудармасы жарық
көрді делінген. ... ... ... ... Араб ... тағы бір ... ... керген
(Ануширван өмірі туралы Карнаматтың кітабы). Бұл екі ... ... ... ... көп ... ... ... кіташың бөлімдері бір-бірімен тығыз байланысты болып ... ... ... ... Арташирдің жыланмен және айдахармен күресіп, жеңіп
шығуы туралы аңыздыры алады.
Карнамагта байқаусыз кеткен қателіктер болса да, бұл ... ... ... ... ... болып саналады. Онда тарихи даталар мен
терминология дәл қолданған. Карнамаг терминологиясы ... ... ... ... Иран ... қажетті ақпарды бізге жеткізген
ескерткіштердің бірі-«Тансардың хаты» ... ... Ол VI-VII ... ... жазылған. Алғашқы нұсқасы сақталмаған. 760 жылы қайтыс
болған ... ... Ибн ... араб ... ... 1210 ... тіліне аударылды, оны Мүхаммед ибн аль-Хасан ибн Асфандияр ... ... араб ... да ... ... псендаэпиграф. Аударылу кезінде бұл еңбек те
өзгеріске ... ... онда ... ... ... ... мен Димн
жинағынан бір ертегі енгізілген. ... ... ... ... ... ... ... құнды ескертуіпіі болып табылады. Шынына
келгенде, оның идеологиялық ... VI ... ... ... ... ... әкімшілікте 4 спахбедтер ... ол ... ... нәтижесі еді. Маздақ ... ... ... семъялар шаханшахқа тікелей ... ... көше ... ... ... демеп отырды. Бұл жаңа төртіптерді «Тансардың хаты»
құптайды, себебі хаттың авторы-халықтык ... ... ... ... маг, ... ... ... өкілі, мемлекеттік
билікке тікелей қатысы бар адам еді.
Біздің дәуіріміздің VI ғасырының бірінші жартысында құрастырылған бұл
ескерткіш ... ... ... тарихы үшін өте маңызды больш
табылады. Бұл еңбекте Ираштың сословиелік ... ... ... өте ... ... және ... ... туралы нақты деректер табуға болады.
Тансар деген атауға келсек, ол ... ... ... ... абыздың аіы ретінде кездеспеиді. АН СССР-ң кореспондент мүшесі -
А.Фреймаиның болжауы бойынша, ол ... ... ... ... Яғни, полеографиялық, пунктуациялық қателіктерге байлансты
Картир деген атау Тансар деп ... ... ... ... ... діни культтың орталығы-Шизаның жағдайы орнықтырылды. Осындай ... ... ... ... болады.
«Карка де Бет Селох» тарихы-ауызша және жазбаша материалдардың
негізінде құрастырылған жергілікті ... ... ... Бұл ... мақсаты туған қала Карканы (Керкук) әйгілі ету еді. Оның ... ... әкеп ... ... соған қарамастан, аталған ескерткііи
тарихи нақты деректерімен құнды.
Хрониканың алташқы ... ... ... ... ... ... ... бөлімінде кейбір қателіктер кездеседі. Қаланың салынуы
ассириалық патшалармен байланыстырылған және атаулары да өзгеріп отырған ... ... ... ... ... ... және ... да аталған. Осының ішінде шындыққа ұласатыны қаланы Селевк салды
деген сөз болуы ғана ... ... де Бет ... деген атау Карка де Бет ... деп ... ... ... ... пайда болуы туралы деректер бщ),
Шапур I кезіңде манихействоның пайда болуы және ... ... мен ... ... да ... ... IV ғасырдағы қуғын-
сүргіндер туралы аз ... ... ... ... ұлы, ... өмір сүрген) кезең туралы нақты деректер бар. Еңайқын суреттелген
Өзгерд II (438-457) ... ... ... ... ... ... ... Бобовый епископының кезеңіне дейін екен (485
жылы ... ... ... ... V ... соңына
дейін жазылып ... ... оның ... басылымын ... ... ... онда ... аты ... бұл көзқарасты
ұстанатын Баумштарк.[47]
Адиабена хроникасы-сириялық хроникалардың бірібас қаласы. ... ... ... IV ғасырдың ортасында 540-569 жылдары Мешихазеха
деген клирик осзы кітапты құрастырды. Бұл онша да ... емес ... ... ... ... шіркеулік жағдайларға байланысты
әнгімелерден турады. Хрониканың негізі болған 410 жылы ... және ... ... ... ... ... Сонымен қатар,
Мешихазеха шіркеу, азаптаушылық туралы жазбаша деректерге ... ... ... ... материалдан бөлек Иранның парфян және сасанид
кезіндегі саяси және ... ... ... көп мәліметтерді алуға болады.
бірақ, бұл ... өз ... ... ... жоқ. Ең айқын
жазъпған бастылардың ... ... ... ... ... ... ... дейін өлтірмеген, себебі виноград ден астықты жанауға жұмыс күші
қажет болды. Байлар да жериеленушілер де бұл ... ... ... ... ... салық төлеу үшін ең жетекші рөлде болған. Осы
сияқты деректерді жоққа шығары мүмкін емес. ... және ... де ... хроникалары, шамамен, бір уақытта жазылғаи, Адиабенаның ... ... ... кезіндегі жаңа дін мен мәдениетінің
таралуы ... ... ... ... ... таралуы Ирандағы
әлеуметтік-экономикалық қатынастардың дамуымен байланысты ... ... ... ... кезінде Авеста текстерімен қатар, ортапарсылық тілде діни
зороастрлық әдебиет ... ... ... тіл парсы диалекіісінің
негізінде пайда болды және де оған Мидия мен парфяндықтардың үстеулері де
өз ... ... ... Иран ... тарихында біріыші рет әдеби
тіл пайда болды. Бірақ, бір ... ... ... ... ... графикалық жазуда ортапарсылық тілдің көп сөзі ... ... екі ... ... ... ... ... идеограммалар
иранша окылуы тиіс еді. Нәтижесінде сасанидтік Иранның хат ... тек ... мен ... ... ... ... биліктің соңында ортапарсылық тілде ... ... ... оның ... ... ... ... (Денкарт,
Бундахшин), әр түрлі мағыналы, мазмұнды светтік әдебиет те болды. Денкарт
пен Бундахшиннің ... діни ғана ... жоқ. ... Буңдахшинде ежелгі
ирандмқ патшалардың[48] дүниені жаратқаны туралы ... ... ... ... таман «Хвадай-Намак»[49] деп аталатын тарихи
шығармалар пайда болды. Алғашқы нұсқалары ... ... ... ... ... ... Хамза ал-Исфағани: т.б.) жеткізді, ол өз ... ... ... ... ... да бар. Ол ... негізінен шахтарының билік еткен жылдаръш
әркайсысын жекелеп баяндайды. Болашақты ... да ... ... ... да баяндайды. Мысалы, Ахеменидтер мен Армакидтердің тарихы
жазылған. ең құндылары ... ... ... Ү-ҮІІ ғасырлардағы
сасанидтерге арналған. Өмірбалндық типтері тарихи шығармалар шптері тарихи
шығармалар да болған. Олардың ... ... VII ... ... «Карнамаг-и Арташир-и Папакан». Бұл кітап Сасанид дипастиясының
негізін салушының өмірбаянын көрсетеді. Таріоси шындығы аз ... да ... ... ... ... ... ... құңды.
Сасанидтер кезінде көркем әдебиет те пайда болды. Ол ирандық эпосқа
бай еді, тарихи еңбектерге жеке шығармаларға да ... бола ... ... туралы сеистандық аңыздар әр түрлі нұсқада болды. Оның ішіндегі
«Хвадай-намактың» ... ... ... ... ... болды. Фирдоуси еңбегінде және ... да ... ... ... және ... да ... шығармалары өңделіп шығарылып
отырды. Мысалы, «Хазар афсан» («Мың ертегі») кігабы үнді ... ... ... Кейінірек оның арабіпа аудармасы «Мың бір
түн» атты әйгілі кітаптың негізі болды. ... ... ... мен ... ... арабтар кітаптарының ежелгі нұсқалары пайда
болған. Бай географиялық әдебиеттерден қалған ... ... VII ... ... ... өз ізін ... ... қатар ІХ-
Х ғасырлардағы араб географиялық әдебиеттері де осы дерекке сүйенеді.
Ортапарсылық географтар ... және үнді ... ... ... ... ... жүйесі болды. Төртке бөлінді: хорбран-батыс,
хорасан-шығыс, бахтар-солтүстік және нимруз- оңтүстік. Ал, гректер дүниені
үшке ғана ... ... Азия және ... Бірақ, ортапарсылықтар гректерден
климатқа бөлуді алды, кейінірек ол жүйені арабтар да пайдаланды.
Сол заманғы Иранда хат жазу да белгілі бір ... ... ... X ... ... Фарм ... облыстарда сақталды, арабтар да олармен
таныс болды. Арабтардың суреттеуінше, бұндай жазбалар тек ... ... ... ... бай иллюстрациалардан да тұратын, соның ішінде сасанид
басшыларының портреттері ... та ... ... дами ... Әр ... юристершің
енбектерімен танысатын жас мамандар арнайы заң мектегітерімп.е окыды. ... бір ... ... ... ... датастан».[50] Бұл кітап
сасанид дәуірінің соңғы кезеңінде шығарылған.
Иран ... адам ... ... ... ... ие ... өлген кезде
одан айырылатын. Толык құқыгы азат адамда гааа болды, ал ... тек ... ... ... ... ... құқық объектісі еді. Кәмелетке
үл да, қыз да 15 жаста толды. Адамның ... ие ... оның ... ... діни ұйымға кіруімен байлакысты болды. Зороастризм дінін
қабылдамағандардың бәрі құқықтарынан айырылып ... ... заң. ... ... некенің бірнеше түрлері болды.
Ең бастылары стурлық неке мен толық ... ... ... ... өліп ... ... ... әменгерлікке
қалатын. Егер сол әйел ұл бала туса, өлген әкесінін; атын жалғастырады, ал
егер қыз ... қызы да сол руға ... ... болған.
Толық неке кейінірек пайда болды, себебі мұнда ... ... ... ... неке туралы құжатқа қол қойған.
Ажырасу заңы екі жақтың келісімімен жасалғаи. Бірақ, ойел 10 жыл
ішінде бала ... ... ... ... ... оның келісімінсіз
ажырасуға құқылы еді.
Иелену құқығы. Затты ... ... ... ... мүмкін
болды: а) мұрагерлік, ә) иелену құқығының ауыстырылуы, б) ... в) ... ... ... ең көп ... түрі ... қалдырған иеліктен қосымша
өнімін табу.
Сатып алынған немесе басқа да жоғарыдағыдай пайда болған ... ... ... пен ... иеліктерге қарағанда «өзі жинаған»
деп түсіндіріліп, жеке меншігіне айналтан. Ежелгі ... ... ... ... ... ... заң ... Зорлықпен
тартып алыиған және алдап алынған ... ... ... ... деп алынып отырған.
Міндеттемелік құқық. Келісім шарттар туралы ... ... ... мынадай түрлері болған: 1) ауызша келісім; 2) қол алысып
келісу; 3) несиелік кепілдік бір қой құнына тең; 4) құны бір бұқа ... тең ... 5) құны бір ... тең; 6) ... құны бір жер
учаскісіне тең.
Келісім шартты бүзушы жазықты деп саналды, кейде діни ... ... Ал, ... ... ... құқық мүлдем өзгеше, себебі
келісімнін жазбаша тіркелуі, құжаттың пайда болуы, соттық қорғау немесе
ресми келісім түрлерінің ... ... ... ... ... ... несие
алушының алдында құәгер есебінде үштен кем болмау керек диклорациясымен
шыгып отырды. Кепілінің міндеттемелері мен ... ... ... ... ... адамның қарызды өтеуде шығынды да толығымен өтеуі керек
еді. Кепілдік келісім қарыздан ... ... ... бір затгаірды айырбастаудағы екі жақты келісім,
Айырбастың екі түрі болады: эквивалентті және ... емес ... түрі ... деп есептелді, бірақ бір жақтың ... зат ... бір ... ... керек. Бұндай болмаған ... ... ... ...... ... құны төленетін міндеттемесі
бар екіжақты келісім. Сатудың объектісі тек бір зат қана болып ... ... ... та бола ... ... ... немесе өнім алу құқығы. ... ... ... ... бір ... ақша береді, ал қарыз адам
оны келіскен мерзімде қайтару керек. Қарыздың үш түрі бар: 1) ... 2) ... ... 3) ... саудасына алатын қарыз. Бұл жерде қарыз
алушы ... ... кеме иесі ... ... ... ... ... болды: денсаулыққа зиян
келтіретін тұлғаға қарсы қылмыс; мүліктік құқыққа карсы ұрлық, тонау; діни
және этикалық ... ... ... ... ... ... қылмыстарға қолданалатын мынада жазаның ... ... қию, ... ... ... ... ... өтеу және ... ... те ... жағрафиялық) пайда болды. Хосров 1
кезінде сириялық және грек ... ... ... медициналық
мектеп ашты. Парсы медицинасына үнде медицинасы да үлкен үлес ... ... ... келер болсақ, үнділік шахмат, кейін бүкіл
Шығысқа танымал болған нарды ойындары болды.
II тарау. Сасанид ... ... мен ... ... ... ... дәуіріндегі мәдениет және оның бағыттары.
Иранда сасанид династиясының билік басына келуімен архитектураның,
қалалардың салынуының гүлденген ... ... яғни ... ... сол ... ... Бұл кездегі Иран өнеріне көптеген ғылыми
жұмыстар арналғанюОның ішінде Мемлекттік Эрмитаждағы ... ... ... ... ең ірі ... туралы суреттелген.[52]
Сасанид дәуіріне ежелгі мұраларды қолдану тән. Оран материалдық мәдениет
өрісі жатады. Мысалы, ... ... ... мен ... ... ... ... қайталайды. Сонымен қатар,
ежелгі сасанидтік жазбаларда ахеменидтердің ... ... ... ... діни ... ... ... сасанидтік
монархияның мемлекеттік құрылысы парфяндық дәуірдің мемлекеттік құрылысына
ұқсас.
Иранның ... ... ... ... дүниеіе кетеді.
Сасаиидтердің мәдени және өнер ескерткіштері соғысгар нәтижесінде ... ... ... ... жетпей қалды. Бізге тек Тигр жағалауындағы
және Фарс, Керман, ... ... ... мен ... ... алтын және күміс ыдыстар, жібек мата мен текемет
қалдықтарьс, ... ... ... ... ... ... ... мен шіркеулердің
кереметтілігі суреттелген. Архитектураның ең бір ... ... ... сол
кездегі Так-и Кесра («Хосров дарбазасы») деген Ктесифондағы сарайды айтуға
болады. Ол кірер есіктегі дарбазалық ... ... ... ... ... ... тұрады, Сарайдың басты бөлмесінде қабырғалар ойып жасалған
фрескалармен кескінделген. Еденде ... ... бағы деп ... ... ... тарихшылардың айтуынша бұл кілемді жайғанда
көктемгі ауа бөлме ііпіне ... ... Бас үйді 115 ... ... сарай маңындағы өнерді. ашты. Бұл ескерткіштер
қазіргі римдік ... ... ... ... эллиндік өнерді
байланыстыратын стиль ерекшеліктерін айқын көрсетеді. Ол ... ... ... ... ... сарайының өрнектеріне және
Сакастан (Кух-и ... ... ... ... жатады. Яғни, шығыстық
әсердің бар екендігін ... ... ... мен ... ... ... пайда
болуын түсіңдіру оңай, себебі тура осы кезде Иранца синкретпзмі ... діні ... ... Осы ... Рим ... жеңілгеннен кейін
Месопотамияның римдік провинцияларының халқы, әсіресе қолөнерші-шеберлер
Йранға күштеп көшіріліп ... ... ... ... христианство дамып,
ал зороастризм жаңадан қалыптасып келе жатқан.
Сасанид ескерткіштерінің жарқын деңгейіне ... ... ... жатады. Осы ағымда III ғасырда Ахура Мазда, ... ... ... ... Олар зороастрлық аң-символдармнан, ежеліі
шығыс өнерінен алынған. Ресми сасанидтік өнер ... жаңа ... ... ... ... да сақталған.
Сасанид өнерінің бұл агымы шаханшахтар мен ... аң ... ... ... ... бар ... Нумизмагика
шығармаларында, сасанид патшалары, құдайлары ... ... ... рельефтерінде көрсетілген. Бұл рельефтерді 1918 жылы ... және ... ... ... ... ... суреттер
қазір Эрмитажда сақталған.
Сасанидтердің ресми өнерінде ... рет ... ... ... пайда, болды. Олар сасанид өнерінің үшінші ағымын —
«маздеистік» өнерді тудырды. Көп ұзамай бұл бейнелер ... ... ... ... ... сюжетке айналды. Мысалы, «Ксеркс
пропилейше» Персопольға, кейін Ассирия өнеріне ... ... ... ... күресінің көрінісі де сасанид енерінде әйгілі орын
алды. Яғни, бұның бәрі сасанид өнерінің ... ... ... ... жері ... ... мұхитқа дейін созылды.
Иранда құрылған өнер шығармаларында ... Орта Азия және ... ... көрінеді. Сасаігад идеяларының жерінде ... ... ... ... ... болды.
Сақталған, бізге жеткен көркем өнер ... ... ... ... және ... ... кесіліп оюланған
тастар, керемет торевтика ескерткіштері болып ... ... ... модеішетімен тыгыз байланысты, жаңа династия ескі дәстүрлерді
жаңғыртады, ... ... Иран ... ... ... ез ... ... Иран басшыларының тікелей ұрпағы екенін
дәлелдегілері келеді. ... ... ... ... ... байланысты, авесталық мифтер суретке түсірілді, ... ... әр ... ... ... ... сюжеттер — аң
аулау, мерекелер, жеңістер, соғыстар, ... ... ... ... ... ... рет адам кейіпінде, тісті тәж киген ІІатша киімінде
бейнелевді. Тау ... ... ... ... жана
ережелерге сөйкес өзгертіліп тұрды, сөйтіп патшалардың, абыздардың, зорастр
құдайларыиың ... ... ... ... өте келе композициялар да
жаңартылып, ... жаңа ... мен ... ... ... ... ... бас киімдері дәл жеткізілді.
Сөжіп, монетелардағы әр патша өзінің тәжімен ... Осы ... ... бір ... ... бар моиетаны Шадур II (309-379)
кезіне жатқызуға болады, онда мехрап пен от күзетшілері ... ... ... храмды» білдірді-арнайы сасанид шаханшахы таққа отырып,
тәж кигізгенде құралатын және храм сол ... атын ... Сол ... ... ... ... жылдары саналған.
Архитектура ғажабы-Тахт-и Сулейман: патша оты жанып тұрған жер. ... ... ... ... дінінің негізгі қасиеті орны, осы жерге
бақсылар ... ... ... ... ... ... ... кету жөн болар.
Тахт-и Сулейман 1819 жы;іы ашылып, 1959 жылта дейін зертгелген жоқ.
Қирап қалған Шиз қаласынсң ... ... 100 метр ... кел бар, ... ... ... деп атайды, Ал қазір бізге Тахт-и ... ... ... ... ... Суы ... көлдің тұнықтығы мыңдаған
жылдар бойы қатпарларды құрды, сейтіп көлдің жан-жағы ... ... ... Бұл жаісанды арна тереңге 40 метрге созылады.
Исламға ... ... бұл ... көл және оны ... жерлер
Иранның басты діни орталығы: болды. 1959 ... ... ... жүргізіп, Тахт-и Сулеймаиның зороастризмнің қасиетті орталығы
болғанын дәлелдейді.
III ғасырда ... ... ... ... ... ... абыздық
сословиеден жыққаи шахаишах Арғашир ... ... дін ... Әр ... әр үйде ... от ... ... ал ең басты от осы
Тахт-и Сулейманда болды. Қазір бұл храмның қалдықтарын көлдің түбінен ғана
көруге болады.
Хосров І ... ... бұл храм ... ... ... да, ... ... бекітілді... Шаханшахтарды тағайындап, тож кигізген соң, олар
Тахт-и Сулейманға табынуға баратын, сөйтіп одар құдайдың батасын ... ... 624 жылы ... ... ... ... ... оны қайта
салды, дегенмен, бұрынғы қасиетін жоғалтып алды.
Аристо кратиялық өнер орталықтары—сасанид шаханшахтарының сарайлары
болды. Ортағасырлық ... осы ... ... ... ... суреттеп көп жазды. Архитектура сарай ііиінің
жинақылығы көркем өнердін; стилін айқын жеткізді. ... ... ... айтылып кеткен Так-и Кесра сарайы болды. ... ... жету үшін ... ... ... ... ... Сарайлардың
рухани атмосферасы, жоғары мәдениеттің қасисті көркем өнердің дамуына негіз
салды.
III ғасырдың 70 жылдығына дейін сасанид ... тек ... ... ... ... ... қәтар басқа да төменгі
рангтардаіы басшылардың портреттері тау ... ... ... да ... түсе ... ... кезінде домалақ мүсіндер, тас-
мөрлер, торевтика ескерткіштері пайда болды.
Беішелеу өнері ... ... ... ... ... Ол ... өр түрлі бояулармен, алтынмен, ... ... ... ... салынатьш. Бұндай ескерткіштердің
ең маңыздылары тау ... ... ... ... ... ... ерте ... тарихи дерек болып табылады.
Сасаиид релъефтері ежелден бері таиыс, бірақ сасанид
тарихында бір жаңалықтар болса сол рельефтерге тағы да ... Жаңа ... ... жанасатынын осы
рельефтерден іздейміз. Кейде рельефтердің қасында немесе астында
жазулар болады, олар шаханшахтардың жеңістерін, тарііки
өқиғаларды жақсы суреттейді. Бұл рельефтер ... ... ... ... орналасуы:, оның жауының оріш,
патша мен құдай фигураларының орналасуының өзінің мәні ... ... ... бәрі ... болуы әскердің кеп
екенін дәлелдейді, патша тек жекпе-жекке шығатынын керсеткені
ол патшапың батырлығьш көрсетеді. Мысалы, Шапур І-дің рельефтері ... оның ... ... 242-243 ... ... жеңілген рим
императоры Гордиан бейнелепсе, патшаның қасында қолына кісен ... ... ... жеңілген Валериан тұрса, алдында тізерлеп ... ... ... Яғни, бұл әр жылдағы жеңістерді бейнелеген рельеф Шапур 1-дің
күдіретін көрсету үшін салынған[54].
Ертесасанидтік дәуірдің ... ... ... ... ... ... ... және геммаларда
бейнеленген. Олардың әрқайсысының ез ерекшеліктері бар. ... ... және ... ... ... ... ... Рустам
рельефінде Ахуру Мазда құдайы Арташирге басқару белгісін берііт түр,
Арташир атының аягының ... ... ... Ү-тің бейнесі, ал Ахуру
Мазда ... ... ... ... құдайы Ангро Маньюдің бейнесі
берілген. Яғни, бұл ... мәні ... ... ... күн
құдайының түнек құдайын жеңгенімен теңестіріліп тұр.
Сасанид ... ... ... ... бейнелер бар. Гемма-
сасанид өнерінің жалпы материалы болып ... ... да ... ... ... да белгілі бір ойды жеткізді, бірақ гемманың
символикасы бәріне қарағанда тереңірек және кең ауқымды болды. Яғни ... ... ... ... болғанын, әсіресе ... ... ... ... ... келер болсақ, бұл да өте құнды ... ... ... Ол тек қана ... ... ғана ... идеологиялық және
саяси ойдың. айғағы. Монеталарды өте жақсы зерттеген К.В. тревер даталардың
дәлдігін ерекше айгқан. ... ... ... шаханшахтардың
портреттері салынса, артқы жағында храшлың суреттері берілген. Бұл ... ... ... ... ... ... ... бейнелері
көрсетілген монеталарды зерттесек, бейнелердің ... ... ... ... ... болады.
Мемлекеттік Эрмжтаж бен тарихи мұрашшларда он екі ... ... ... және қола монеталарынан тұратын сасанидтсрдің нумизматикалық ... ... Дж. ... еңбегінде «сасанидтік монеталар
эллинделген Парфияға қарсы реакцияны білдіреді» деген қортынды бар.[56]
Ертеортағасырлық ... ... ... жәнс ... ... ... екі салмақты стандарттардан тұратын күміс драхмалар еді:
1-ежелгі (Папак-Шапур және Арташ:яр І монеталары) Парс монеталарының
күміс стандартымен тең.[57]
2-кейінгі (Арташир І және одан ... ... ... ... тең.
Ш-ІҮғасырларда сасанидтік. алтын диігардың салмағы римдік ауреуспен
тең болатын, кейін салмағы біраз азайды. Қола монеталардың тұрақты ... ... ... ... ерте ... үш ... және
Москвадағы Мемлекеттік таршж мұражайдағы екі монеталардан басталады, Олар
Арташирдің бауыры ... ... Осы екі ... ... ... ... монетасында кулах киіген Папактың солға қарай
басын ... ... ... шелі екі ... ... ... ... Кулахта жарты ай және оның ... шар ... ... үш ... ... ... біріншісінен ерекшеленбейді. Тек кейбір бөлімдері ғана
ұқсамайды, бүның кішкене салмағы ауыр.
Табаридің айтуынша ... да, ... да ... ... ... басқарған, себебі аверстегі Папактың суреттерін кейбір мәліметтерде
Шапур деп те айта ... Кей ... ... Шапур тиын ақша соққан.
Арташир монеталарының Шапур монеталарынан салмағы, аңызы, ... ... ... да, ... ... ... Арташирдің суреті
қырынан емес, алдынан соғылған. ... ... 212-ші ... 224 ... ... соғыстан кейін Ираншахрдің толық басшысы болған
Арташир жаңа монеталар шығара бастады. Оның тәуелсіздігін ... ... ... оң ... қараған суреті салынды.
Дж.Алланның айтуынша Арташир бұл монеталардың сериясын парфян патшасы
Митридат ... ... ... те осы к.өзқараста болды.
Екінші типтегі монвталардың аңыздары Сасанид мемлекетінің орнығуын
көрсетеді. Зороастризмнің ... ... ... ... ... ... ... дәлелдейді. Арташирдің келесі ... ол ... тәж киіп ... ... ... ... бұл күнге
дейін біреуі де сақталмаған. Айта кетерлік жай — ... ... ... ... патшалардың патшасы, құдайдан жаратылған» деген ... ... ... ... ... ... бір түрі-тәждің үстіне көрінш тұратын
матамен буылған шаштың түйіні суреттелген хан ... Бұны ... бәрі ... ... айтуынша осындай тәж Парсынан
басқа жерде өз апалогмясын таппайды.
Міне, осылайша сасанидтік дәуірдің патша суреті ... ... ... ... ... ... ұшырады.
Қорыта келгенде, сасанид монеталарын зерттеп, зороастазм дінінің және
сонымен байланысш от гибадаттарының ресми ... ... ... ... қалыптасқанын анықтадық. Парфян мемлекетімен салыстырғанда дінге
деген бұл жаңа ... тек ... тән ... тарихи деректер де нумизматика монеталар да бір шешімге келіп
тірелед. Сасанидтер үшін Парс тек туған жер ғана ... бұл ... ... ... ... III ғасырда құрылған мемлекет пен
мәдениеттің негізін салды.
Сасанидтер Парсыда билікке келгенде, парфяндық ... бір ... ... өнер деңгейіне көтереді. Сонымен, мұндағы мәселе "ұлттық
емес" парфяндық елерде емес, ол ... ... ... ... ... ... ... догматикалық дінге және теократиялық
мемлектке алып келген дәуірде ... ... Иран ... ... кейбір нысандарының
жарқындылғы мен оның пайда болуының бір қарағандағы аяқастылығы оны ежелгі
Иран мәдениеті тарихының ... ... ... жаңа ... ... ... ... Тап осы ой сасанидтік кезеңнің басқа
жақтарын ... ... ... ... ... жаңа ... бұл
кезеңнің байланысын ежелгі өркениеітермен және тарихи мәдени аумақтармен
көрсетеді. Мұның бәрі біз ... ... ... ... ... мысалы, Фирузабадтағы ... ... ... ... ... бола алады. Кейін ... ... ... ... ... патшалығының стандартты
тұжырымдамасы, Ираншахр жағрафиясы, Ксеркс жазбалары ... ... ... ... ... ... ... ұқсастығын әскери және азаматтық институттардан байқауға. болады.
Сонымен қатар, ... ... ... Парсян және кйінгі
Ахеменид дәуірлеріндегі зороастризмнен өз бастауын алды. Яғни, ... ... ... ... ... ... салаларымен тығыз
байланысты екені айдан анық болып тұр.[60]
Би Шапурда ... ... ... ... ... ... ... салаларға бөлу мүмкін ... ... ... ... III-IV ... ... болады. Осы
кезеңнің сарай маңындағы өнер ... бір ... ... ... өнер ... стиліне ұқсас, екінші жағынан кейінті
эллиндік өнермен ұқсас болып ... ... ... ... патша
сарайының өрнектерін және Сакистан ... ... ... ... ... стиль" сонымен бірге сасанидтік белгілерінің
белгілі бір тобына және торевтика ескерткіштеріне сай.
Осы кезеңдегі ... ... ... ... ... III ғасыр-
бұл Ирандағы және Месопотамиядағы манихейліктің даму кезеңі, Манихейлік-
кейінгі эллиңдік "әлемдік'" дін, оның ... ... ... ... ... ... ... көбінесе ұста-
қолөнершілерді және римдік тұтқын ... ... ... Нәтижесіңде,
Иранда алғашқы христшшдык, қауымдар пайда болды, олар сол ... ... аса ... ... ... бәрі сасанид патшаларының
ұмтылыстарына сай келді, өйткені олар өздерінің батыс ... ... ... ... ... ... I ... Жақсы ІІІапур салған" деп
атады. Тағы да айта ... III ... 80 ... ... ... дін болмаған, өзінің ереже-қағидалары, құдайларының бейнелері
болмаған. Сондықтан да "батыс стильдегі" сасанидтік ... және ... ... "жат ... ... мен дінше деген
шыдамдылығы байланмсқан ... ... ... I ... ... Авеста
мәтіндеріне "батыс" және "шығыс" философиясы мен ... ... ... ... қатар, Авестада кейінгі антикалык философиясының
тұжырымдамаларын да көруге болады. ... ... ... ... және астрология, ритора, логика бойынша үнді трактаттарынан
үзінділер ... ... және ... әсерлер сасанидтік Иранға
манихейлік ілімінің насихатымен де енді, оңда ... ... ... ... ... және ... ойлары атақты болды.[62]
Бірақ, сасанидтік сарай маңындағы өнер-бұл ескерткіштердің кішкене
ғана бөлігі. "Сасанидтік ... ... ... ... байланысты.
Дәп осы өнер саласында III ғасырдан кейін қатал ережеге (кононға)
айналған сасанидтік шаханшахтың "идеалды" сипаттары, инкарнастиясынан ... ... ... ... ... патшаның нақты сипаты ... ... ... ... тәні және киім ... Арташир I
киімінің нұсқасынан алынған. Сол сиақты, Анахита- ханзадалардың ... де ... өнер ... ... Сасанидтік зороастризмнің ерекшелігін
патшалык дін ретінде, ежелгі ұлы мемлекеттің алғашқы ... ... ... ... стильдің" тез таралуы және шығу тегі женінде
ресми өнердің зертелуі ... ... ... осы ... ... кезеңдегі өнер жөнінде білімімізді тауысады.
Басында айтылғандай сасанидтік ... ... ... ... сол кезде биліктің барлық инсигниясымен патша бейнесі
қалыптасты. Мұндай бейнелердің ... ... ... ... ... Бадр-е Нешанде, Танг-и Сорвак, ... ... олар ... ... ... ... Сасанидтер кезеңіндегі өнермен, олардың ізашарлар өмірімен
байланысы көрінеді, Ресми сасанидтік өнер жаңа ... ... ... ... мұрадан тек прокламавтік тематикамен байланысты бейнелердің тек
тар аясын іріктеп алды.
Ресми өнер ... ... ... ... ... болды, ол
сасанидтік өнердің үшінші саласын- "маздейістік өнерді'"-керсетеді.
Тождер (құлақтар) аңдардың бастарымен (ат, арыстан, қабан, ит, және ... ... ... II ... кезінде көрсетіледі, онда тек патша
бейнесі ғана емес, оның әйелі мен ... ... де ... II ... ... бұл ... ... пантеон
құдайларының инкорнация белгілері екенін керсетуге болады. Мұнда біз ... ... ... ... ... ... ... ол Сенмурваның протомасын киген Сенмурв- ... ... ... Ол ... ... болу ... үш ... Варахран II
өз тәжіне, өзінің құдайы Вретрагианың белгісі- қанатты енгізеді.
Бұл кезден бастап әр ... ... ... ... өнер
ескерткіштерінің барлығында- мөрлерде, торевтикада, маталарда және ... ... ... айналады.[63]
Біз Авестаның қалған бөлімдерінен және басқа шығармалардан ацдардың
бейнелері белгілі бір ... ... ... ... ат-Тиштри
белгісі; қабан:, құс- Вретрагна белгісі; әтеш-Сраоша белгісі; қой- ... және т. б. ... ор ... ... ... таралуы,
зороаотризмнің мемлекеттік ... ... ... ... ... Сасанидтік зороастризм жоқ дегенде үш реформадан
өтті: Картир ережесі - III ғасыр; Артулат Микрспандона ережесі-ІҮ ғасырдан;
кейінгі маздаиттік ... ... ... ... ... ... ... немесе, керісінше ережелік емес деп хабарлады, осымен сасанидтік
өнердегі маздеиттік''' саланың қалыпты еместігі және ... ... ... III- IV ... ... ... тән: ат, қабан,
құс, әркешті бұқа, арыстан, ит IV ғасырдың ортасыңда. Шапур II ... ... ... ... ... белгілі саяси жағдайларға
байланысты жаңа өзгерістерге ұшырады, Дәл осы кезде Сасанидтік өнерде ... ... ... ... Оны IV ... ... ... бар қой бейнесінің пайда болуынан білеміз-"Хварка кавиев"
инкарнациясы сасанидтік ... ... ... бірі ... есептеледі.
Кейін ол сасанидтік "зиялылар" әдебиетіңде кездеседі, мысады, "Карнамагта"-
бірінші сасанидтік: шаханшах Арташирдің жасаған істері, яғни, оның ... ... және ол- ... II ... ... осы ... біз сасанидтік өнердегі белгілі бір бейненің
саяси және идеологиялық ... ... ... ... ... ... сасанидтік шаханшахтардың ресми лауазымында Кdу эпитеті пайда.
болады- енді сасанидтік ... ... ... бола бастайды.
Әдебиетте де ... елін ... ... ... әулетке жатқызу
ұмтылысы байқалады. Сол ... ... ... бөлімдеріне деген
қызығушылық арта түседі, ирандық мифтердегі патшалар және ... ... ... ... кең тараған. Эпикалық және діни аңыздар
сасанидтік шаханшахтардың ресми шежіресімен қосыла басталды. Иран өнерінде
ежелгі ... ... ... ... ... ... бейнелері осы сияқты аяқ астынан пайда
болмаған. Олардың арасында біз бірнеше жүз ... ал ... ... созылған сюжеттерді кездестіреміз. Мысалы, Гопатшах бейнесі-тәж
кигізілген, адам басы бар бұқа. Персопольдағы «Пропилеев Ксеркс» ... алып ... ... ... өнер мен ... ежелгі шығыс
ойлары мен бейнелері байланыс тізбегін құрайды,
Қорытындылай келе, ... ... ... түсінігінде не қатаң
жағрафиялық, не нақты ... шегі жоқ ... ... кету ... Ирандық
ескерткіштердің әсері үлкен аумақта байқалады-Атлантикадан Тынық мұхитқа
дейін. Сол сияқты, Иранда пайда ... өнер ... ... ... Қытай өнерлерінің ... ... ... Сасанид
мемлекетінін құлауы көркемдік дәстүрдің тоқталуы деген сөз ... ... мен ... бүкіл Омейяд және Аббасид халифаттарына ықпал етті.
Ертесасанидтік торевтика. Бір-бірімен тығыз байланысты III ... мен IV ... ... бірнеше торевткка ескерткіштері бар. Олардың
екеуінде ғана шахашах пен ханшайымның бейнелері салынған. Біреуі ... ... және ... ... ... ... ... килик, ал
екіншісі Метрополитен музейіндегі күміс ыдыс. Бұл ... ... ... ... Полянадағы тостаған, Шемахидегі ыдыс)
немесе ақсүйектер мен мырзалар (Мцхеттегі, Цинциннати ... ... ... ... тостағандар), немесе зороастрлық
құдайлардың (Төменті Шахаровкадағы тостаған) бейнелері салынған.[65]
Иран торевтерінің өнері жаңадан қалыптасып келе ... Ол ...... ... және ... мен аксүйектердің
сыйлықтарыңда — олардың портреттері немесе ан, ... ... ... ... ... ... пен ... тостағаны — бізіе жеткен ең ... ... ... олар
рельефтер мен монеталардың тематикасын алған. Бұндай ескерткіштерге ... — аң ... ... ... ... ... (Варахран II
арыстандарды аулау үстінде). Осындай композицияларды салу үшін ... ... ... ... дәуірінің торевтикасы ең жақсы зерттелген. Оның есксрткіштерін
үш топқа бөлуге болады: аң аулаушылық тақырыптағы ыдыстар, медальондары ... және ... ... жағы ... тұрпат (өте ертедегі Мцхеттегі
ыдыс, кейініректегі Цинциннати музейіндегі, Фриер галареясындағы және Иран
- Бастондағы ыдыстар).
Жоғарыдағы аталған ... ... ... ... 1-дің ұлы ... - ... Полянадағы ыдыста Гилян патшасы ретінде,
себебі кулахтағы белгісі ... ... ... Бул ... ... 260-270 ... ... келеді. Оның зерттелуі бірнеше мәрте
қайталанды.
«Арменияның ұлы патшасы» ретінде Нарсе (274-293) Шемахиден ... ... ... ... ... ... ІҮ-Ү ғасырлар
болып табылады. Рельефтік әр деталі қапталған пластиналардың техникасымен
жасалғаи. Сасанид руының ... ... бас ... ... Ондағы шаханшах тау ешкісіне садақпен оқ атып тұр, ... ... ... датаны белгілейтін бөлшектері: 1) шауып бара ... ... ... дене ... байланған құйрығы, ер тоқымы,
тағы басқа бұндай белгілер 3 ғасырдың 80-ші жылдары мен IV ғасырдың басында
салынғанын ... 2) ... ... ... ... ... ... аяқтардың орналасуы және Варахран II кезіндегі рельефтер;
3) көздері, сақалы, мұрты, құлақтың түбіндегі шаштың жоқтыты, шашының түрі,
құлақтағы ... ... ... ... салынған Папак портреті,
Варахран портреті (Красная Полянадағы ыдыста) немесе ... ... ... бейнелері.
Красная Полянадағы ыдыстан жаңа ыдыстың ерекшеліктері — киімдегі
иықбауы, тегісірек рельеф, үлкен ... ... ... ... ... музейіндегі ыдыстан көруге болады. Шемахидегі ыдыс
III ғасырдың 80-ші жылдары — IV ғасырда жасалғанын дәлелдейтін ... ... ... ... үшке ... ... жоғарғысында —
аканф жапырақтары, екінші ортанғысында — трилист ... ... ... (белгі), ол "Девонишрлік аметисте", Нарсенің кулахындағыға ұқсайды.
Патшаның бас ... ... ... ... мен ... Бұл бас ... ... (башлық) пен диадема ... Ол ... екі түрі ... ... ... ... ... әдемі сұлтанмен жалғасқан. Сұлтан оюы Папак пен оның
ұлы Шапурдың тождеріндегі күрделі өрнектерге ұқсас, олар ... ... ... мен ... ... ... Бұл
80-жылдық ертедегі. сасанид руының алғашқы патшаларының инсигнияларын
қайталау ... ... ... бұл ... ... ... өзінің таққа
отыруының заңдылығын дәлелдеуі шығар. Бұл ыдыстың табылған жері ... ... ... тапқан жер, ал жасалған уақыты ІІІ-ІҮ ғасырлары
деп дәлелденді.[66]
Варахран II, ... және тақ ... ... киликте бейнеленген. Жоғарыда ашылғандай, бұларға монеталық
тип қолданылды.[67] Монеталарда да осы киликте де Варахран ІІ-нің оң ... ... ... ... төрт ... гүл, ал ... ... диадемасы" (диадема ленталары кескінделіп керсетілген.
Монеталардың арт жағында инвеститура сценалары оң қолы көтерілген ... от ... ... ... ... құстың бейнесі салынған тәжді
киген Шапурдухтак "билек диадемасын" шаханшахқа ұсынып тұр. Бұл монеталар
мен ... ... ... ... ... өте ... соғады. Яғни,
Варахран II билігі аяқталған кезге таяу ... ... ... Папактың портреті салынған, одағы жазу 60 жылдардың басы мен ... ... ... уакыт бөлігін көрсетеді. Детальдардың зерттелуі
бұл ыдыстың Шемахидегі ыдыспен жақындығын ... ... атай ... өте ... ... —Метрополитен Музейіндегі
тостаған. Иран ханшайымының суреті ортасында біреу және төрт ... ... ... әшекейлендірілген. Иконографияның бөлшектерін
тиянақты зерттеген ... бұл ... ... ... аяғы ... басына жатқызады және бейнеленген әйел Карсевін, жұбайы немесе
Шапур II анасы деп ... ... ... киликтің уақытымен
сәйкес келуі тиіс. Бес рет бір фигураның әр медольонда қайталанудың мәні
өте зор, ол ... ... ... ... көрсетеді.
2.1. Сасанид дәуіріндегі зороастризм және оның ерекшеліктері.
Зороастризмнің ежелгі дін, ол ... ... ... ... ... ... болса да көбірек әсер етеді. Зороастризм б.д.д.ҮІ ғасыр-
б. д. VII ғасырларда өмір сүрген, Таяу және Орта ... ... ... ... ... имнериялардың мемлекеттік діні болды. Зороастризмнің кейбір
доктриналары ... ... ... және ... ... Шығысында зороастризм буддизмнің солтүстік нұскаларының дамуына
әсерін тигізді, Қазіргі уақытга ор түрлі сыртқы факторлардың әсерінен бұл
діннің ... ... ... ... бөлініп, Иран мен Үндістанда
өмір суріп жатыр. Бірақ, зороастризм ... ... ... ... дейіп дүние жүзінде сақталып келеді. Зороастризм деген атау Батыста
пайда болыған, себебі ежелгі гректер Заратуштраны Зороастр деп ... ... ... ... өмір сүрген жылдары, шамамен, б.д.д. 1200 жж.[68]
Зороастрлық культтардың негізгі объектілері тас ғасырьг, малилылардың
культымен бірдей, яғни су мен от ... ... ... өзен ... ... құдайына), құрбандық шалған, оны Авеста бойынша «Заотра»
деп атағаи.[69] Зороастризмде суға құрбандық шалудың үш түрі ... ... және ... шалу. «Үш» саны олар үшін киелі ... ... ... ... мен ... ... әлі күнге дейін бастау болып
табылады.
«От»-кулъттың келесі бір объектісі - ... ... күні ... кезі. Ертеде от жағу қиын іс болғандықтан, оны сөндірмеуге тырысқан.
Брахмандар отты Агни деп атаса, зороастрлар Атар деп ... Отқа ... да үш түрі ... ... таза ... шөп пен ... жапырақтың хош
иісі және жануар майы.
Протоирандықтардың құдай ... ... ... ... дүние
елесіне саяда, яғни анимизм-адам өзінің тірі екенін ... ... ... осы ... тән деп ... ... күшті олар манйу деп
атайды, бұл жердегі етістік түбірі ман-«ойлау» ... ... ... ... ... ... беріледі. Оларда су мен от құдайларымен
қатар ... ... жер ... күн ... ай ... ... екі ... мен Вайу бар.
«Жеті каршвар» жайлы айтсақ, ирандықтар дүние жеті үлкен-Хванитара,
яғни адамға толы ең ортадағы шеңбер, қалғандары оның ... ... ... бір-біріне тимейді, себебі оларды сулар мен ормандар бөліп жатыр
деп білген. Ирандықтардың ойынша, ... ... етіп ... табиғи
заңдылық бар, ол бойынша жыл мезгілдері ауысып, дүниеде тәртіп орнайды. ... орта деп ... ... ... идеология-христианство болды. Римдік
императорларға қарсы тұрған бұл дін ... ... ... ... ... үлкен әсерін тигізді. Бірақ, ежелгі христианствоның әскери
рухы әлсіреді.
Римнің шығыс провинцияларының идеологиялық өмірінде ... ... ... ... ... күы ... Митраға табыну кең етек алды.
Рим императорлары III ... ... ... ... ... храм ... ... қатар ежелгі жергілікті құдайларға сенім сақталды ... ... ... ... ... орнықтырылды.
Жас сасанид мемлекетінің адғашқы ... ... ... ... ... Сол ... ... жана биліктің мықты және
сенімді сүйеніші болды. Арташир І-ден кейін ... ... ... - ... ... облыстарды жаулай бастады.[71] Ол ... ... ... Мемлекегтік бйлікті сақтау үщін барлық жауланған
жерлердің халқына ортақ дінді қабылдау ... еді. ... ... ... Мемлекеттің негізін салушы Арташир 1 де, оның ұлы ... да ... еді, ... ... олар ... абыздар болды. Зороастризм әлі
мемлекеттік дін болып қалыптаспай тұрған кезде, ол басқа ... ... ... ... Сондай діндердің бірі - Месопотамия, Рим, Египетте
танымал манихейство еді.[72] Бұл дін солтүстік Үндістанда да кең ... ... ... Мани оқытуы да таныс болып көрінді. Манихей
жоғарғы құдайы Зрван[73] деген атпен танылды. Зрван ... ... ... Ахура Мазда ме Ангро Маныодш ... Қара ... ең ... адам ... ... ... деп аталды.
Манихейство мектебінің космологиясы мен космогониясында Мессия идеясы
қорқынышты сот туралы аңыздар көп еді. III ... ... ... бай саудагерлер мен оқымыстылардың қызығушылығын тудырды.
Сол кездегі бұл сенім-философия еді.
Манихейство дамуының маңызы-жақсы ... пен ... ... басты идеясы — дуализм. Өсиет бағытында, яғни тәжірибелік
қолдануду «мәңгі ... ... ... ... ... ... ... Қаншалықты Батысқа ортақ бір дін қалыптастыру керектігі болса
да, Шапур мен кейбір беделді ақсүйектердің бұл дінге өтуі де ... дін ете ... ... ... ... мәселе етіп жауланған
жерлердің иранизациясын алға шығарды. ... ... ... ... ... және тағы ... жерлеріне зороастрлық абыздар
барып, күшпен өз ... ... ... ... ... деп ... ... жоғары дәрежеде болды.
Зороастризм ауызша уағыздалып, ежелгі ... мен ... бір ... ... ... ... ... Иранға тарала бастады.
Сөйтіп, сасанидтік шахашпахтар басында-ақ өздерінің діндері етіп жариялаған
зороастризмді биліктің сүйеніші-«от мехрабын» тапты. Бұл ... ... ... үшін ... ... еді. Сол соғыс болды. Өте қатал соғыстардың ... ... ... ... ... ... буддизм, брахманизм,
мандей діндерін және, ақырында, Мани мен ... жою ... ... Шапур І-дің өлімінен кейін Картирдің дәрежесі өсіп, ... ... ... ... соң ... ... қуу басталды.
Кейбір деректерде Маии түрмеге қамалып, 227 жылы қиналып өлген, ал В.
Б„ Хеннингтің айтуынша, 274 жылы 2-ші ... ... ... мен Мани ... ... ... ... Ирандағы
дерексіз философия түйіседі. Ол философияда пессимрізм, бюрократия қолдаған
«фанатизм» мен «өмірге жек ... ... мен Мани ... ... ... дін мен жаңа ... мемлекеттің догматикалық діні
тоғысады, Картир жеңді. Оның атағы Варахран II кезінде жоғарғы ... ... ... жылдардан кейін аңыз болып қалды.
Зороастризм Иранда және Орталық Азияда көне дәуірден орта ... өмір ... ұлы ... бірі ... осы ... ... ... (ортағарсылық Заратушт, ежелгі деректерде және
«Шахнамада» Зардушт, ... ... ... тура ... «Ескі
түйесі бар» деген мағына беретін ахеменидтер кезіндегі жай крестьяндық ат.
Ол Парушаспаның ұлы Спитама руының өкілі ретінде танымал, ... ... ... ... деректері көмескілеу. Ерте кезде өмір сүрді дегенді
«Ригведа» және «Гаттар» тілі дәлелдейді. Дегенмен, ... ... ... ... І-дің кезінде-ақ (б. д. д. Үғ.) Заратуипраның туғап ... еді. ... ... ол ... ... ... өмір сүрген.
Заратуштра грек сословиесінен ... 15 ... ... абыздар мүшесі
болған. Оның он жеті авесталық ... ... ... ... байқалады.
30 жасында заотар, яғни діни құпияға қолы жететін толық құқықты абыз болды,
30 жасында оған ... ... ... ... ... ортапарсылық
Ормазд) келіп, аян береді. Ахура Мазда оған жаңа діннің ақиқатын беріп,
«зұлымдық» ... осы ... ... ұрпағы арқылы жету керек дейді.[74]
Заратуштра оқытуы («гагалық» немесе «таза» зороастирзм) дуалистік
монотеизмді үгіттейді. Ол ... ... бар десе де, оған ... жаман күш
бар деп өзіне-өзі керағар келеді.
Жалғыз құдайы-Ахура Мазда зороастрлық мифологияда «әруақ» деп ... ... ... ол тек: ... ал ... Авеста»
мен ортапарсылық ортодаксияда ол шайтан ретінде белгілі.
Ахура Маздаға қарама-қарсы Зұлым ... ... ... оның ... Екі ... да ... ... себебі олар уақыт бастауынан пайда
болған еді. Ахура Мазданың табиғаты-Жақсылық, Шындық-Аша; өмірді ... Алты ... ... ... Мана («Жақсы ой»), 2.Аша Вахишта ... ... ... ... ... ... ... билік»), 4. Спента Армайти
(«Қасиетті ар»), 5. ... ... ... 6. ... ... ... ... әзі Амешка Спента делінген, ... ... жеке ... емес, тек жалғыз құдайдың қасиетерінің
аллегориясы дейді.
Ежелгі аңыздарда Заратуштра туыла салып күлген ең бірінші бала ... ... ... ол алдымен оз елінде қабылданбады, ... ... ... сарайында, қазіргі Афганистан
территориясында және Орта ... ... ... ... мен ... ... бірінші болып қабылданды.
Өзінің үш мың жылдық тарихында бұл дін көп өзгерістерге ұшырады. ... ... ... ... шіркеулер салынды. Күшейген шағында ол
басқа діндерге ... ... ... ... ... ... буддизм діндерінде зороастризмнің кейбір элементтері
бар, бірақ бұл дін өзі де ... ... ... ... ... ... арамейлік) алфавитте «Авеста» жазылды. Мағынасы
болжаммен «уағыз» немесе «мадақтау» деген түсініктер береді. ... ... ... ... ... ... ... дүр сілкіндірген зороастрлық күнтізбелерді өзгерістерге үшырату
болды. Алғашқы осындай реформа ертесасанидтік дәуірде болды. Қандай ... бұл ... ең ауыр ... бірі болып табылды, бірақ ол өзі
ойлағанындай іске асыра алмады.
Ахеменидтер кезінде ... ... ... ... Онда ... 365 күннен, 12 айдан, әр айы 30 күннен құралған, бірақ бес қосымша ... ... ... айға ... Б. д д. 46 жылы Юлий ... кезінде
римдіктер де 365 күдік күнтізбе ... ... осы ... ... зороастрлық күнтізбенің реформасын жүзеге асырды. Олар тура
египеттік үлгіде жасады[75], бірақ соңғы 5 күні «Гат ... деп ... ... ... бес тобыны байланысты еді. Бұл өте ыңғайлы тосіл
болды, себебі бес гаттың аттарымен бес күнді атады. Дегенмен, діни ... ... ... көп еді. Салт ... елде ... ... ... келетін күн (фраваши) Хамаспатмаэдайа мейрамы кезінде ескі жылдың
соңғы түнінде (яғни күтізбе бойынша ... ... 30 күні ... ... ... ... (өлген адамдардың жаны) түні бойы үйде
болады, өз ұрпақтарының сыйлықтарын, ... ... ... таң ... кетіп қалады. Ал енді реформадан кейін бұл мереке бес
күнге созылатын болып шықты, нәтижесінде түсінбеушілік пайда ... ... ... ... деп ... ... бәрі ... орындары 5
күнге кеш бола бастады. Күшпен енгізседе халық құпия түрде, өз ... ... ... Сөйтіп, олар уақытында басталған ... жаңа ... ... ғана ... қоштасатын болды.
Реформалардың өздері де фравашиға ... ... бес күн ... Ол ... ... розан фравардиған деп аталды, яғни: «фраваши
күндері» деген мағына ... Осы ... ... халық мерекелердің бәрін екі
реттен атайтын болды: біріншісі ресми болса, екіншісі салт ... ... ... ... қаншалықты қатал болса да толығымен іске асуы мүмкін
емес еді. ... ... ... ... ... кезінде ІІарсы
реформаторлары компромиске барып, ескі және жаңа ... ... ... ... ... ... Бірақ, жаңа жыл — Наурыз мерекесі ... ... ... еді, ... бұл ... ... сақталды, бүкіл
сасанид дәуіріне созылған бұл проблема пехлений жазбаларында өз ... Бұл 1-ші және 6-шы ... ... олі күнге дейін бөлек
тойланады, және әр ... ... Тағы бір ... мәселе «фраваши күндеріне»
байланысты болды, себебі реформаторлар бұл күндер «Гат ... ... ... ... ... ал ... күнтізбенің жақтаушылары 10 күн, яғни
25-ші Спендармадан 1-ші ... ... ... ... Бұл жайлы
зороастрлық деректерге сүйенген мұсылман авторы Бирунидің шығармаларынан
көруге болады.2 Нәтижесінде күнтізбе ... ... ... бір ... алты ... отыз ... ... көбейді, ал Наурыз мейрамы екі рет
тойланатын болды.
Сөйтіп, бұл мейрамдардың мәні жоғала ... ... ... ... тағы да ... ... ... үлкен бір реформа
жасады. Табыну кезіндегі бейнелердің қолдануына тиым ... ... ... ... алып ... ... киелі отты жағып
қойды. Негізінен сасанидтер билік баына келмей тұрған кезде-ақ идеяларға
қарсы ... ... ... ... тарихшысының «Алтын шабындық» апы
шығармасына сүйенетін болсақ, ... ... ... ... ... олар өте ерте ... ... орындарына киелі от
жіиылған деп айтылады. Сөйтіп, сасанидтер ... ... жою ... жүргізді. Арменияда Арташир немересі Хормизд-
Арташир Пакаранадағы Ормазд храмында өлгенденрдің статуяларын ... ... отты ... ... бұл ... өте ... ... себебі
реформаторлар тағы да кептеген қайшылықтармен ... ... бұл ... ... ... діни қалыптасқан салттарға кереғар еді, сзны
халық оңайшылықпен ... ... ... ... ... ... ... кейіптегі Ормазды қоса зороастрлық
құдайларды бейнелеуді тоқтатпады. Оған мысал ... өте алыс ... ... ... ... ... бола алады. Бұл
рельсте Ормаздың алдында атқа мінген патшаның ... ... ... ... ... екенін жазбалардан білуге болады, ол үш тілде ... ... жоие грек ... ... тілінде Ормазд емес, Зевс
деп ... ... ... тағы ... да ... ... ... ішінде Михр (ертеирандық Митра), Ардвисур-Анахид және гректік
Геракл кейіпіндегі Вахрамды атауіга болады. Яғни, сасанидтер ... жок, тек ... ... ... келді.
Сасанидтер Ахеменидтерге еліктеп, патшалық оттарға үлкен мән берді.
Арташир өз ... ... ... бейнесін монетаның арт ... ... бұл салт ... ... ... Сонымен қатар,
Арташир Парс аймағында Атахши Вахрамның[77] көптеген ... ... ... бес отты бекітті: біруі өзінің жаны үшін, екіншісі ... ... ... үшін және бір-біреуден өзінің үш ұлдары үшін арнады.
Сасанидтердің ... ... ... ... ца байланысты.
Пайғамбар Мани парсы сарайына дейін еніп кетті. Ол парфян ... ... еді, ... оның ... ... ... ... болды, (мүмкін
эльхаизиттерге жататын), Вавилонда өскендіктен, арамей тілінде сөйлейтін.
Комелет жасқа ... соң ... ... бар өз ... ... Мани ... тікелей байланысты болмағандыктан, оның
негізгі принциптерін иудей-христиандық және гностикалық ... ... ... ол ... мен шайтанға, жұмақ пен ... үш ... ... ... жауапкершілікке, жақсылық әрқашан жамандықты
жеңетініне сенетін. Бұл өмірге байланысты Мани ... ... ... ол ... ... толы деп есептеді, әр адам өмір рахатынан бас
тартып, аскеттік тыныш өмір ... тиіс ... Яғни Мани ... осылайша
зороастризм принциптеріне қайшы келді. Дегенмен, ол ұлы ... ескі ... ... Сасанидтер өз алдына зороастризмді қоғап,
қастерлейтін. Мани ... де, ... да, ... де, түбі ... дін деп ... ... адамдардың түсінбеушілігімен олар өзгеріске
ұшыраған деді. Өзін соны түзетуге жіберілген Пайғамбар ... ... ... ол ... ... өз ... үгіттеу үшін зоростризмнің кеп
элементтерін алып, құдайларының аттарын өзгертуге тырысты. Бұл жағдай
зороастр ... ... ... ... ... ... еретиктер
деп атады (яғни өзінің дұрыс емес сенімдерін киелі мәтіндерге енгізушілер).
Бірақ, Шапур I Маниді жақсы ... ... өз ... алды. Ол
«Шабураған» және тағы басқа ... ... ... ... ... манихейлер басты құдайларын Зурван деп, ал оның ұлын, яғни
бірінші ... ... деп ... ... ... ... ескерткіштерге
сүйенсек, сасанидтер зурваниттер болғанын біле аламыз. Бірақ Манидің
миссионерлері құдайлардың атын ... ... ... яғни
зороастризм діни реформаға ұшырады десек те болады.
Ежелгі дәуірдің соңғы ... ... ... ... ... ... тідіне тиъш салды. Ол зороастризм үшін өте ... ... ... ... ... ортапарсылық тілді көшіртіп.
мемлекеттік діннің жалғыз тірі ... ... ... жаңа тілде парфян
элементтері көптеп сақталды.
Христиан діні Рим империясының мемлекеттік діні болғандықтан 309-379
жылдары билік ... ... ... II ... ... екі есе
көбейтіп, елден қуғындауды бастады. Мысалы, ... о ... ... жоқ ал ... ... керісінше, бұл дүниедегі рахаттың
бәрінен бас тартып, өздерін өлімнен кейінгі жақсы өмірге дайындады.
Сондай айырмашылық ... мен ... ... да ... ... қуғындауына ұшырады. Шапур II-ден кейін билікке
келген Йездегирд I сасанидтер тарихымда «күноһар» ... ... ... ол ... ... еш ... қоймады, қарсылық білдірмеді. Әсіресе
христиандардың өлген адамды жерге кемуге рұқсат бергені шектен шығушылық
болып ... ... ... үшін жер қасиеттірек болатын. Йездегирд I
өз билігінің соңында христиандарға қарсы ІІІықты, ... олар от ... ... ... ... ... бастады.
Йездегирд І-дің ұлы Вахрам V (421-439) билігі кезінде христиандардың
көмген адамдарын жерден қазып алып, ит пен құсқа жем ... ... ... ... үш ... оті болып табылады.
Зороастризм мықты дін ... оның ... ... ... ... қолдап
тұрды. Осы кезде Парс пен Мидияда екі қасиеггті оттың мәні жоғарлады. Бұл
екеуі парфяндық Адур-Бурзен-Михр ... ... ... ... ... оты ... ал ... Адур-Гушнасп оты әскери адамдарға
арналса, Адур-Бурзен-Михр жай шаруалар мен ... ... ... ... жатқандықтан, Адур-Гушнасп патшалық от болып ... ... ... жер ... Бұл храм ... Азербаджанда IV
ғасырдың басы — V ғасырда ... ... ... ... ... ... ... билікпен сондай тығыз байланыста болғанын әр патша билікке
келген соң жаяу ... ... ... ... ... Иран күз ... үзілмейтін Қажылықпен ерекшелінді.
Екі басқарушысы ғана бар ... іс ... ... ... алуы ... өз ақырын тапқан Кейанидтер
династиясының бір ... ... ... ... кейін, хроникада
көрсетілгендей Ираида патшалардың патшасы болмады, елді көптеген жергілікті
ұсақ басқарушылар ... ... ... ... оның ... және ... әміршісі «Ұлы Ардабанның» және хрониканың мәлімдеуінше
Папакті Истахрға басқарушы етіл тағайыщщған Исфаханның аггары Аршакидтерден
алынған. Болжаушы түс ... ... өз ... ... Ахеменидтер
династиясының соңғы патшасы Дар қайтыс ... ... ... ... ... тегінің соңғы ұрпағы таулық-мал бағушыға әйелдікке береді. Осы
некеден Иранғы қайтадан күшейтіп, ... ... ... ... ... және сенімді қалпына келтірген Ардашир туылды.[78]
Тарихты бұлай бұрмалауға Сасанидтердің ... ... ... ... ... болады, бірақ қандай да бір ықпал
жасау үшін мұндай жалпыға ... ... ... кең таралу керек.
Кейбір белгілерге қарағанда, бұл аңыз ... ... ... ... ... ... ... патшалар мүддесін көздеп таратылды және
пайдаланылды. ... ... ... ... ... ... ... Оның әкесі басқарушы болған кезде Иранға солтүсіік-
шығыс шекаралардан, сол жердегі қоластындағыларының шын ... ... ... ... ... ордалары
қауіп төндіре бастады.
Йездегирд өзінің ауласын эфталиттердің шабуылдарын тиімді тойтару үшін
парфян аумағына жеті жылға ... ... ... ... ... ... ежелгі Кави атағын, оның ортапериялық Кей нысаиасында
жаңғыртқаиык және өзінің кейбір тиындарында басып ... алға ... ... оң көзқарасын және олардың алдыидағы өз беделін
арттыруды қалады. ... ... Кави ... тек ... ... ғана ... ... да өзінің бір ұлын Кейанидтер
династиясынан шыққан алғашқы ... ... ... ... деп, ...... ... кеңесшісі Джамаспаның құрметіне Замасы деп
атады. Осылайша, Сасанидтер тегінде алғаш рет ... ... ... ... ұлы ... та ... тиындарында Кей атағын басқан. Кавад әз
кезінде, бір ұлын Ка ... ... ... деп, ал ... — Ка ... ... Каус деп атады. Кейіннен бірінші Хосровтың немересі тағы
бір Хосров және оның ұлы ... ... ... ... Нәтижесінде,
Сасанидтер басқаруларының соңында өздерінің Кейанидтерден ... ... ... ... ... өзі ... болып, өзінің әкесі сияқты басқа сенімдегілерді
қудалап, діни талпыныс ... ... ... бір ... ... шара ... ... олар билік құрған кезде зороастрлыққа ... ... ашық ... ... және ғұрыптарын орындауға тиым салып, әулие
оттарды жазуға рұқсат бермеді деп кінә тақты. Өзінің патшалытының ... ... ... ... ... ... танылмағандықтан
оларға қатыгездікпен қараған жоқ,
Күнтізбе реформасы. Пероздың ... ... ... діни ... ... ... күнге үдемей тұрақтылықпен
есуі толғандырды. Ардашир кезінде 360 күндік жылдың ... 365 ... ... ... ... болған жоқ, және әржыл ... ... ... ... бір бөлігіне теңбо.лғандықтан Наурыз ең шілдеде
тойланды, ал бұл көктемгі ... ... ... күн мен ... ... ... алыс болды. Реформа қзжеттілігін (қашан ... ... ... оқымыстылардың үлкен кеңесін шақыруға әкеп соқтырды және олар
«Жаңа күнді» әдеттегі уақытта, яғни ... ... ... ... ... қабылдады. Алайда бұны жүзеге асыру қиынға соқты, ... ... ... ... айларды ауыстырмай, оның орнына Наурыз
Фравардин айының бірінші күнінен жыл ... ... ... ... кез
келген айдың бірінші күніне ауыстырылды, Бұл реформа шамамен көктемгі
теңесу тоғызыншы ай — ... ... ... ... ... б.д. 507 ... жылдардағы Пероздың ұлы 1 Кавадты басқаруы кезінде жүзеге а.сырылды
және сол кезден бастап ... ... ... ... Алты ... ... да бұрынғыдай Наурыздан кейін бірінің артынан бірі келіп отыруы
үшін ... ... ... ... сәйкес келетін
фравашиді еске алу күндері. болса, сегізінші —Абан айынын; соңына ауысты.
Садэ ... да, ... ... бірінші гахамбар-мейрамынан бастап
есптелетін.[79]
Бұл мейрамдар енді не б.д. VI ... ... ... не бұл ... Аду айының біріыші саны көктемгі теңесуден ... ... ... ... ... оған 120 ... бір рет ... бір
айды қосу жолымен ауыстыруға бел бұғандықтан «қозғалмалы» деп аталып кеткен
жылды қалыптастырды. Зороастр негізін қалаған жеті ... ... ... ... ... ... күнтізбеде бұрынғы орындарында қалдырылды,
сондыктан олар жыл ... ... ... ... ... игі мақсаттарына қарамастан, екінші сасанидтік ... ұзақ ... ... бірінші реформа торізді ыдыратушы (теріс)
ықпал тудырды, өйткені ол ... ... ... болған шатысуды одан әрі
ұлгайпы. Халық діни «жана күнді» (ол ... ... деп ...... ... ... ... үйренсе де, ирандықтар наурызды фравардин
айының бірінші күні де тойлаудан бас тарта ... ... бұл күн ... ... ... күні және ... төж ... күні болып қала
берді. Осылайша Наурыз төрт рет тойлады, кішігірім және үлкен мейрамдар ... және 6-шы ... және 1-ші және 6-шы ... ... ал бұл жағдай
халықтың наурызбен гахамабар-мейрамдарының байланысында, жеті ұлы ... ... ... ... ... ... жеті гахамбарды
тойлау, кейінгі зоросатрлық әдебиеттерде ор сенушінің ... ... ... бірақ олар рапитвин және гахамбар деп аталатын жеке
беліктерге бөлінетіңдіктен, оларды тойлау да екі ... ... ... ... реформадаи кейін шығарылған (немесе түзетілген)
пехлевшілік туындыларда тірілу және әлемнің ақыры — фрашегирд ... ... ... ... мон берілді. Мәселен, IX ғасырда
жазған абыз былай деген: «Фрашегирд көтемде ... ... жыл ... ... мен ағаштарда жаңа жапырақтардың шығуы кәктемеің гүлдей
бастауы сияқты, өлгендерден тірілу сияқты ... ... ... ... ... үшін енді жанару рухы тән болды. Бұл күні
адамдар жаңа ... ... ... тағамдар дайындады. «Осы күнді
бастаута қажетті нәрселердің ішінде жана сүттен бір жұтым ... және ... бір ... ... болды; Парсының барлық патшаларыв ... бата ... ... Бұл ... ... ... ... «жаңа
піскен, тазартылған үнді жаңғақтарымен таза, қант» жеп отырды, осы мереке
үшін есімдік дөндердің жеті түрін, олар ... ... ... ... ... ала себу ... Патша үшін мейлінше игі болып көктейтін сұлұ
есептелді. Оларды жинау ... ... ... және ... ... 1930 99-101 ... ... байланысты көбінесе
музыка (әуен) еске гүсіп, былай делінеді «патшаның мерекесі ... ... ... ... да одан кем ... ... үйлерінен шығып, кдла
сыртьша беттеді... Барлық бақтардан, егістіктерден және өзен ... ... ... ... жағымды болып, қуантатъш...» (ВИС и Рамин, 20--
тарау).
Сасанидтердің ... ... ... ол ... да ... ... сияқты көңілді және құдайға
шын сенетін болғандығын растайды. Бірақ, оларды күннен ... ... ... ... сый мен ... ... етуді қайта енгізген
діни қызметкерлер санының өсуі күйзелтті. Ол кезде зороастрлық шіркеу ірі
жер ... ... оған ... кең ... ... мен шаруалар
өңдеді, кейде төменгілердің көз алдында ақшақұмар зороастрлық, шенеуліктің
арамтамақ феодалдан айырмашылығы шамалы ғана ... ... ... б. ғ. V ... ... ... ... тән сәттілікті бағалаған жөн.
Зороастрлық еркек пен әйелдің діни теңдігіне ... ... ... ... әйелдер өздерінің жақын туыстарына — ... ... ... ... ... ... Әйелдерді ортақ ету жөніндегі
маздақтық талап өз ... мен ... ... алуды қалауларынан
туындаған болуы мүмкін.
Шаруалар мен қолөнершілердің әділеттілікке және ... ... ... ... ... ... қолдағанын түсіндіреді. Бай
тұрғындардың арасында зороастрлық ізгілік орнына ... бой ... ... ... ... ... Көптеген соғыстарға қарамастан
сасанидтік Персия байлығын жоғалтпады. Хосров Ануширван IV ... ... ... ... саналды. Христиандарды қуғындауды бастайық ... ... ... ... ... ... ... болады: «Екі
алдыңгы аяғында тұра алмайтын тақ сяяқты біздің мемлекет те ... ... ... ... Сондықтан, христиандарға
тиіспей, өздерің жақсы іс жасаңдар. Сонда христиандар өздері-ақ ... ... ... деген екен.
Дегенмен, сондай әділетті басшы басқарған мемлекетте де болады ... ... ... руы ... ... ... ... леген әскербасшы
көтеріліс бастап, Хормизд IV өлтірді. Таққа оиың ұлы Хосров II ... II ... ... ... ... ... ... храмдарда 12000 абызды тағайындады. Хосров II соғыста
әскерінің ... ... ең ... оты Адур-Гушнасптың шоғын
палладия[80] ретінде алып жүрген. Хосровтан кейін билікке алты-ақ жыл ... ұлы ... II ... одан ... тақ үшін ... да, ... да тез
ауысып тұрды. Ақырында Иездегирд III ... ... ... бірақ сол кезде
Иранды арабтар жаулай бастады.
Иездегирд III таққа келмей тұрып-ақ фанатизммен қанаттанған ... ... ... ... ... 639 жылы олар ... ... босатып, Месопотамияға жылжыды, сол жерде олар ... ... ... ... кездесті. Соғыс кезекті жеңіспен
жүріп отырды. нәтижесіиде ... ... ... Ктееифонды алды.
Тағы екі қатаң соғыс Иран таулы аймағына жол ашып, сасанидтік имтіершшы
жаулауға мүмкіншілік ... ... 652 жылы ... ... көп ... алған болатын, бірақ алыс облыстардағы соғыстар VIII ғасырға дейін
созылды, Араб жаулаушылығының басты себебі ислам ... ... ... ... діні ... ойды ... болсақ, батыс ойшылдары
бұл бедеулігін діинің көп айтқан. Бұл ... ... 700-ші ... ... ... ... бір- қылышынан жойылып
кетті. Бірақ, жергіліхті және ... ... ... ... ... ... беделді діні болды. Ол байларға да,
кедейлерге де алга қойған мақсаттарына жету үшін күш ... ... ... ... ... өте ... ... толы рухани өмірді.
ұсынды. Негізінен бұл дін өмірден бас тарту ... ... ... ... сүруге шақьфділ.
Сасанид дәуірінің соңына таман Иран, реформацияның алдындағы Еуропа
сияқты, сопылыққа толы еді: бай да, ... де діни ... ... ... үшін ... ... ... жасауға күшпен бағыңдырылатын.
Бұл салықтар жақсының жаманды ... үшін ... деп ... ... ... арам ... ... кездестірген халық. орта ғасырлық
христиандар сияқты, діннен бас тартты. Көптеген шіркеулік және ... ... ... бұл дін осы кезең барысында реформа үшін
пісіп жетілді. Бұрынғы жай ... ... ... ... ... ... жаңа өмір мен күш ... рефрмация желінің орнына зороастризмге
исламның жоюшы соққысы тиді.
Қорытынды
Сасанидтік Иран мәдениеті адамзат тарихында өте күрделі де ... ... ... араб ... ... үлкен әсерін тигізді,
Сонымен қатар ... ... өз ... ... ... ... элементтерін күрделі іріктеуден өткізді. Азияның көптеген
елдерінің өркениетіне ықпал еткен сасанид мәдениетін зерттеу үнемі жалғасып
келе жатыр және де ... бұл ... ... Рим, ... ... ... Месопотамия, Кавказдық Албания сияқты елдердің
ертеортағасырлық тарихында із қалдырған Сасанид империясының пайда ... ... осы ... ... мәдениетінің де өзгеріп отыруы
көптеген ұлы ғалымдарды толғандырады.
Сасанидтік Иранның қоғамдық дамуына қатысты әртүрлі көзкарастар ... ... ... ертесасанидтік және парфян дәуірлеріндегі
иран қоғамы бір-бірінен өзгеіиеленбегенін көре аламыз. Сасанид дәуірінде
Иранның ... ... ... Сословиелік құрылыс пен мемлекетхік
басқару жүйе бір-бірімен тығыз байланыста болды, ... ... ... бөлінді: абыздар, әскери адамдар, жазушылар және ... ... ... ... ... ... парфяндардан
алды. Тарихқа өшпес ізін ... ... ... ... ... ... ... шаханшах -Шапур II болды.
Сасанид дәуіріндегі саз өнері мен әдебиетке келер болсақ халыктық ... ... ... ... ... ... ... ой-санасы
метроритмикалық және мнтонащшлъщ өлігіемдерді енгізді. Халық өндерінің
әуені үжымдық ... ... ... ... табылады. Сондай-ақ,
халықтық өндер құралған ... тіл ... ... көркем
құндылықтарымен толықтьірылды, әсіресе көшпелі өркениеттің әсерін айта кету
қажет. Сөйтіп, отырықшы және көшпелі мәдениеттердің бір-біріне әсері тарихи-
көкемдік ... ... ... Ал, ... әдебиет
феодалдық қатынастардың даму ... ... ... ... жарқын, бай және өзіндік ерекшеліктері бар.
Сасанид династиясының өзіне тән қасиеті — шет ... ... ... ... ... себебі «Авестанын» текстына «батыс» және ... мен ... ... енгізілген. Сонымен қатар, үнділік
астрология. риторика, логика трактаттары да бар. Сасанид ... ... ... грек ...... ... тарап. Мани мен
Маздақтың гностикалық ілімдерінің ықпалдары күшті ... ... ... ... ... кейінгі философиялық ойы Шығыстағы мұсылман
халқына ортақ ... ... ... мен ... ... дамуым керемет тарихи ескерткіштерден көре
аламыз. Иран мәдениетінің зерттеушілері мәдени ескерткіштердің ... ... ... ... К.В. Тревердің жазуынша: «330 жылдан соң жаңа
династияның жариялануы нәтижесінде толық орныққан жас ... ... жаңа ... институттар мен ұйымдардың құрылуы, діннің бірыңғай
жүйеге келіп ... ... ... аяқталды». IV ғасырдан бастап
торевтика ескерткіштеріңде ақсүйектер мен ... ... ... ... табақтарда, құмыралар мен сауьггтарда аң, құс суреттері салына
бастады монеталардың зертгелуін. ... ... ... ... атауға болады: Шаханшахтардың иконографмялық бейнесі
өзгеріп, киімдерінде жаңа белгі - ... ... ... ойға тоқталсақ, жас мемлекеттің мықты және сенімді ... ... діні нақ осы ... ... ... ... Зороастризм Иранда және Орталық Азияда көне дуірден ... ... өмір ... ұлы ... ... Өзінің үш мың жылдық
тарихында бұл дін көп ... ... ... да, ... де алға
қойған мақсаттарына күш беріп отырған зороастризм әдет-ғұрып ережелерімен
қатар өте пайдалы, салт-дәстүрге толы ... ... ... ... ... ... жаулады. Басқа мелекеттерді сияқты Иранды
да Аравияда пайда болған жаңа дін — Исламның ұранымен басып ... ... ... Құранның мынандай аяттарын басшылыққа алған: ... ... ... ... иман ... және ... әрі
Елшісінің арам еткен нәрселерін арам деп ... және де хақ ... дін деп ... ... өз қолдарынан салық
бермегенге дейін соғысыңдар».[82] Нәтижесінде мықты Сасанид ... ... діні де ... ... ... мәдениеті мүлдем жойылып
кетті деп айтуға болмайды. Керісінше, сол жаулап алған ... ... ... ... ... тигізгеніи жоғарыда айтып кеттік.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Агаев С.Л. Иран в прошлом и настоящем. Москва, «Наука». 1981.-271 с.
Бойс М. Зороастрийцы. Верования и ... М., 1994,- ... И.С. ... ... ... ... «Наука», 1984.-296
с.
Виноградов В.С. Классические традиции иранской музыки. ... ... ... ... Б. П. Живопись Ирана. Москва, «Искусство», 1938.-331 с.
Дорошенко Е. А. Зороастрийцы в Иране. Москва, «Наука», 1982,-133 ... К. ... ... Москва, 1909.
История Ирана. Москва, «Наука», 1977.
Кинжалов Р.В., Луконин В.Г ... ... ... ... ... 1960.-23 ... Т.П. Искусство средневекового Востока. Москва, «Дет. лит.», 1989.-
239 с.
Луконин В.Г. Древний и раннесредневековый Иран. Москва, «Наука», 1987.-295
с.
Луконин В.Г. Иран в III ... ... ... 1979- ... В.Г. Иран в ... первых Сасанидов. Очерки по ... ... ... ... 1961.-81 ... В.Г. ... ... Ирана. Москва, «Наука». 1977.-231 с.
Луконин В.Г. Культура Сасанидского Ирана. Иран в ... вв. ... ... ... ... «Наука», 1969.- 242с.
Луконин В.Г., Тревер К.В. ... ... ... ... ... вв. Москва, «Искусство», 1987.-155 с.
Периханян А.Г. Общество и право Ирана в парфянский и Сасанидский периоды.
Москва, ... ... ... Н,В. ... и ... на ... VI и VII ... Москва-
Ленинград, «Издательство Академии ІІаук СССР», 1946.-289 с.
Пигулевская Н.В., Якубовский А.Ю., ... И.П., ... ... П.М. ... ... с древнейших времен до конца VIII ... ... ... 1958.-389 с.
Пигулевская Н.В. Арабы у границ Византии и Ирана в IV VI вв. ... Н. ... ... ... 1994.-47 ... Р.Н. ... ... Москва, Главная редакций восточной ... ... ... ... III-VIII вв. ... 1987.
Шукуров ПІ.М. Искусство средневекового Ирана. Москва 1989.
25. Құран карим. Қазақша мағына және ... ... ... ... ... ... В.Г. ... Сасанидского Ирана. М,, «Наука», 1969, с. 3-5
[2] История стран Азии и ... в ... ... ... I. М., ... 1987,
с.105
[3] Агаев С. Л. Иран в прошлом и настоящем. М., «Наука», 1981, С. 1
[4] Агаев С.Л. Иран в прошлом и ... М. ... 14 ... ... Е. А. ... в Ираие. М., «Наука». 1982. с. 29
[6] Очерк истории Ирана, Под Ред. М.С. Инанов. М., 1952, с. 32
[7] Очерк истории ... ... с. ... Бұл да ... 32 б.
[9] КинжаловР.В., ЛуконинВ.Г. Памятники культуры ... ... ... 1969,131 стр.
[10] «Шаханшах байдак»-шаханшахтың құлдары.
[11] «Рам» —жай халық
[12] Декхан-«қауым мүшелері», «ауыл түрғындары».
[13] История Ирана. М., ... ... ... 1977, ... Бұл да ... ... истории Ирана. М., 952, С. 36
[16] История Ирана. М., Издательство Московского университета, 1977, с,32
[17] эпитропос-опекун
[18] Пигулевская Н. В. ... ... по ... ... СССР.
Л.,1943. стр.35-3.7
[19] Бұл да сонда, 210 б.
[20] Пигулевская Н.В. Сирийские источники ио ... ... ... ... с. ... ... Ирана с древнейших времен до конца 18 века, «Издательство
Ленинградского университета»,1958, с.45
[22] ... ... Азии и: ... ... ... ... с ... времен до концгі 18 века. Л. 1958, с.46
[24] История Ирана с древнейших времен до конца 18 ... ... ... ... ... ... ... Московского университета», 1977, с. 88
[26] Луконин В. Г. Аталған әдебиет, 133 б
[27] Винаградов В.С. Классические традиции иранской музыки. ... 1983, с. ... Бұл да ... 30-31 бб.
[29] «Хербедестан»-Авестаның «Хус-парамының» бір тарауы.
[30] Хосров Парвиз кезінде салынған Так-и-Бустан ... ... К., ... Г., ... Р.
[32] Винаградов В. С. Классические традиции иранской музыки. Москва,
«Наука», 1983, с. 31
[33] Бұл да сонда, 32 б.
[34] Мусиги вэ ... мен ... ... ... ... ... аспап.
[36] Чанг-ұзынша үшкілденіп жасалған саусақпен тартатын аспап.
[37] Тамбур-гитараның ... ... ... ... ... ... барабан.
[40] Дороиіенко Е.А, Зороастрийцы в Ира^ге. Историко-этнографический очерк.
М., «Наука», 1982, с. 132.
[41] Бұл да ... 133 ... ... Р. В., ... В. Г. ... культуры сасанидского Ирана.
Л., «Издательство Эрмитажа», 1960, с.15
[43] Брагинский И.С. Иранское литературное наследие. Москва, ... ... ... ... И.С. Иранское литературное наследие. М., «Наука», 1984, ... ... Р. В., ... В. Г. ... ... 18 ... Пигулевская Н. В. Города Ирана в раннем средневековье. М-Л. ... ... Н.В. ... еңбек, 139 б.
[48] Пиштадидах және Кайанидах патшалары
[49] «Хнадай -намак»-басшылардың кітабы
[50] «Матагдан-е ... ... »- мың ... шешу ... ... А. Г. ... иправо в парфянский и сасанидские периоды.
М., «Наука», 1983, с. 293-305.
[52] Кинжалов Р. В. Луконин В. Г. Аталған ... 14 ... ... Т.11. ... ... ... М., Дет. лит., ... 72.
[54] Иванов М. С. Очерк истории Ирана. М., «Гополитиздат», 1952, С.23
[55] Луконин В.Г. Культура сасанидского Ирана. М., «Наука», 1969, ... ... ... еңбек, 201 б.
[57] Бұл да сонда, 209 б.
[58] Деннике Б. Живопись ... М,, ... 1938,с ... ... Фрай ... ... М., «Главная редакция восточной
литературі:,]», 1972, с, 321.
[60] Бұл да ... 445 ... ... Б. ... ... 17 ... ... стран Азии и Африки в средние века. Часть 1. М., «Наука», 1987
[63] Луконин В. Г. Исскуство ... ... М., 1977, с. ... ... истории Ирана. М., «Госполитиздат»,1952, с. 241
[65] Луконин В, Г. Культура Сасанидского Ирана. М., «Ыаука», 1969,С 23..
[66] Луконин В. Г. Иран в III ... М., ... 1979, с. ... Бұл да ... 37 ... Бойс М. ... и обычаи. М., «Наука», 1987. с.301.
[69] Бұл да ... 3 ... Бойс М. ... ... и ... М., ... 1987, с. 18.
[71] В.Г. Луконин Культура Сасанидского Ирана. Москва, ... 1969, с. ... Бұл да ... 71 ... Зрван-мәңгі уақыт құдайы
[74] В.Г, Луконин Культура Сасанидского ... М,, ... 1969., ... ... Ирана. «Издательство Московского Университета», 1977, с.107
[76] Фравард-авестийлік фраваши сөзінің парсылық формасы
[77] 'Атахши Вахрам-сөзбе-сөз аударғаида «Вахрамның оты» деген мағына
береді.
[78] Агаев С. Л, Иран в ... и ... М. ... 1981, ... ... Е. А, ... ... 12 б
[80] Палладия-ежелгі Грецидца жаулардан сақтайтын қаруланған құдай
[81] ... ... ... ... территория
[82] Құраи кәрим. Қазақша мағына және түсінігі. Аударғаи: Халифа Алтай,
1991, 191 б. ... ... 29-шы аят).

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1978-1979 жылдардағы Иран революциясы. Хомейни ролі41 бет
50-70 жылдардағы Ирандағы саяси оқиғалар9 бет
III – VII ғасырлардағы иран21 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет
Алтын Орда дәуіріндегі 6 бет
Антикалық дәуір музыкасы. қайта өрлеу дәуіріндегі музыкасы. 18-ғасырдағы музыка11 бет
Ақ Орда-Ноғайлы дәуіріндегі Қазақстан6 бет
Ежелгі тас ғасыры (палеолит) дәуіріндегі Қазақстан40 бет
Ерте темір дәуіріндегі жылқы ауыздығының зерттелу тарихы (б.з.д. VIII-V ғасыр)5 бет
Ерте темір дәуіріндегі тайпалық одақтар мен көне мемлекеттік құрылымдар9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь