Сыр бойының орта ғасырлық қалалары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3
І.ТАРАУ Оңтүстік Қазақстанның орта ғасырлық қалалары туралы тарихи деректер және олардың зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

9
ІІ.ТАРАУ
1 Сыр бойындағы ортағасырлық қалалар
Ортағасырлық Отырар ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
25
2 Сырдарияның Орта ағысының сол жағалауындағы қалалар ... ... ... ... ... ... ... ... ...
32
3 Туркістан алқабындағы қалалар ... ... ... ... ... ... 35
4 Жеті қабырғалы . Сауран ... ... ... ... ... ... ... ... . 39
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМі ... ... ... ... ... . 49
ҚЫСҚАРТЫЛҒАН СӨЗДЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 53
Қазақстанның Россияға ХҮІІІ ғасырдың І –ші ширегінде қосылған кезінде ұлан байтақ территорияда бар болған бірнеше ғана қалаларда ғана тіршілік нышаны болды.
Осы кең даланы алғашқы рет көрген ғалымдар мен саяхатшылар, құлазыған даланың тарихына зерттеу жүргізгенде қате пікірлер ұсынды. Бұған мысал ретінде 1913 жылы белгілі ғалым в.и. Масальский өзінің «Туркестанский край» деген кітабында келтірілген пікірін айтып кетуге болады:
«Жалпы Орта Азия кең далада көшіп қонып жүрген коршілер мен таулы аймақтардың етегінде, өзен бойларын мекендеген отырықшылар арасында мыңдаған жылдарға созылып келген күреспен белгілі. Даланың кең жазық болуы, көшіп қонуына ыңғайлы болуы үшін мал шаруашылығымен айналысқан тайпалар өздерінің емін-еркін жүруіндегі кедергі деп білді. Көшпенділердің ұрандары Шексіз ұлан байтақ дала. Сондықтан да олар жазық далада малдың қалың нөпір болып жатуына көшіп қонуына кедергі жасайтын тұрақты мекен жайлар қоныстар қалалар т.б. барлығын жермен жексен етті. Бау – бақшалар, зәулім құрылыстар, өнер туындылары т.б. барлығы да көшпенділерге түсініксіз болды. Сондай-ақ көшпенді тайпаларға отырықшылық та түсініксіз болды, және оларға қажеті де жоқ еді. Егер қолдарынан келген көшпенділер бүкіл жер бетін мал жайылымына айналдырар еді».
В.И. Масальскийдің бұл айтып отырған пікірі осы күнгі көз қарастармен салыстырғанда дұрыс емес еді. Өйткені
1. Акишев К.А. Некоторые итоги раскопок городища древнего Отрара /1971-1975гг./ -В кн. Археологические исследования в Отраре. Алматы, 1969.
2. Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.В. Археологические работы в Южном Казахстане. В кн: Археологические открытия 1969 г. М., - 1970. 397-398 б.ревний Отрар. Алматы, 1970.
3. Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.В. Древний Отрар. Алматы, 1972, 10 б.
4. Байпаков К.М., Ерзакович Л.В. Древние города Казахстана, Алматы, Наука, 1971.
5. Бартольд А.В. Отчет о поездке в Среднюю Азию с научной целью в 1893-1894 гг. СПВ, 1897.
6. Бернштам а.Н. Древний Отрар //Изв. АН КазССР. Археологическая, 1951, вып, Э,С, 97, его же. Проблемы древний истории и этногенеза Южного Казахстана.
7. Бернштам А.Н. Культура древнего Киргизстана.
8. Бернштам А.Н. Проблемы древней истории и этногенеза Южного Казахстана. – Известия АН КазССР, №7, серия археогическая, вып. 2, 1949.
9. Бурнашева Р.З. Монеты из Отрар-тобе /1973/. В кн.: Археологические исследование в Отраре. Алматы, 1977.
10. Валеницкий А.М., Вектович И.В., Большаков О.г. Средневековый город Средней Азии. Л., 1970, 78-80 б.
11. Вернштам А.Н. Проблемы древней истории и этногенеза Южно-Казахстана //Изд. АН КазССР. Сер. Археологическая. Вып. 2. 1950, 7, 58-59 б.
12. Волин С.Л. Сведение арабских, персидских и тюркских источников о долинах реки Таласа, реки Чу и Испиджаба. //тр. ИИАЭ АН Каз. СССР, 1960.
13. Волин С.Л. Сведения арабских, персидских тюркских историков...//Тр. ИИАЭ АН КазССР. 1960.
14. Гейнс А.К. Собрание литературных трудов, 1968.
15. Городенцкий В.Д. К археологии Чимкентского уезда // Изв. Туркестанского отдела Русского географического объщества. Ташкент, вып. 15.
16. Грошев В.А. Новые данные об оросительных системах Отрарского оазиса – В кн: Археологические исследование в Отраре. Алматы, 1977.
17. Жолдасов С. Прошлое Казахстана по археологическим источникам. Алматы, 1976.
18. Иванов П.П. материалы по археологии котловины Иссык-куля //Труды института истории АН Кирг.ССР, Фрунзе, вып. Ш, 1957, с. 102-110; его же материалы по археологии долины Иссык-Куля //Рукописный фронд отделения общественных наук Кирг.ССР. инв. 1957.
19. Изв. Русского археологического общества СПВ, вып. ІҮ. 1862.
20. Қазақ ССР тарихы. І –том. Алматы: 1957.
21. Кларе К.А., Черкасов А.А. Древний Отрар и раскопки, производные в развалинах его в 1904.
22. Колосовский В.А. В Каратаевских городах Чимкентского уезда /археологические заметки/ - ПТКЛА, год ҮІ, Ташкент, 1901.
        
        КАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
СЫР БОЙЫНЫҢ ОРТА ҒАСЫРЛЫҚ ... ... ...... ... ... |3 ... |Оңтүстік Қазақстанның орта ғасырлық қалалары ... | |
| ... ... және олардың | |
| ... |
| |. | ... |Сыр ... ... ... | |
|1 ... |25 |
| ... | |
|2 ... Орта ... сол ... | |
| ... |32 |
|3 ... ... қалалар.......................|35 |
|4 ... ... – |39 |
| ... | ... |
|........... | ... ... ... |49 ... ... |
КІРІСПЕ
Қазақстанның Россияға ХҮІІІ ғасырдың І –ші ширегінде ... ... ... территорияда бар болған бірнеше ғана қалаларда ғана тіршілік
нышаны болды.
Осы кең даланы ... рет ... ... мен саяхатшылар, құлазыған
даланың тарихына зерттеу жүргізгенде қате пікірлер ұсынды. Бұған мысал
ретінде 1913 жылы ... ... в.и. ... ... ... ... кітабында келтірілген пікірін айтып кетуге болады:
«Жалпы Орта Азия кең далада ... ... ... ... мен ... ... өзен ... мекендеген отырықшылар арасында
мыңдаған жылдарға ... ... ... ... ... кең ... ... қонуына ыңғайлы болуы үшін мал шаруашылығымен айналысқан тайпалар
өздерінің емін-еркін жүруіндегі кедергі деп ... ... ... ұлан ... ... ... да олар жазық далада малдың қалың нөпір
болып жатуына көшіп қонуына кедергі жасайтын тұрақты мекен жайлар ... т.б. ... ... ... ... Бау – ... ... өнер туындылары т.б. барлығы да көшпенділерге түсініксіз болды.
Сондай-ақ көшпенді тайпаларға отырықшылық та түсініксіз болды, және ... де жоқ еді. Егер ... ... ... ... жер ... мал
жайылымына айналдырар еді».[1]
В.И. Масальскийдің бұл айтып отырған пікірі осы күнгі көз қарастармен
салыстырғанда дұрыс емес еді. Өйткені жазбаша ... мен ... ... ... ... заттай деректерге сүйене отырып, бұл
пікірдің қате екені көруімізге болады. Тепті, оны ... ... ... археология ғылымына көп еңбек сіңірген атақты ... ... мына ... де ... ... «Қалалар мәдениетінің дамуы,
гүлденуі, орталыққа айналдыру отырықшылар ғана жасады деу үлкен қате болар
еді. ... ... ... ... отырықшылыққа көшкендер мен мал
өсірумен айналысқан тайпалар ... ... ... ... ... және ... ... қалалар үшін әсіресе, көшпелі тайпалар
мен айырбастың маңызы зор болды». ... сату ... ... алу ... малдар, жылқы, жүн, тері, мал өнімдері, құл т.б. алып келді. Мұнда
олар соғыста ажалға ... ... ... бағалы аң терілері т.б. әкелді.
Ал қаладан ... ауыл ... ... ... ... ... қару –
жарақтар, маталар, қолөнер бұйымдарын алып тұрды. Қаладағы қолөнершілер өз
бұйымдарын сол базар басында істеп те сата ... ... ... қала ... болды. Тау өзендері, ьұлақтар және т.б. шебер ... ... ... ... Су, ... дақылдар мен жүзімнен мол өнім алуды
қамтамасыз етті.
«Дихан судың қадірін біледі, оны ысырапсыз ... ... ... өмір ... тайпалар егіншілік өнімінсіз өмір ... ал ... ... ... көшпенділер рыногінің қажетсінуіне
байланысты болды. Орта Азия, оның ішіндегі Қазақстанға байланысты ортақ
ұқсастық сол – ... өз ... де ... пен қолөнеріне айысып
отырықшылыққа көшкен халықтың сандары үнемі толықтырып отырған жағдайлар
жиі кездесіп тұрған. ... ... ... ... ... ... ... кездесіп тұрған. Міне, ... ... ... ... ... ... ... ортылығы, т.б.
болғанын қаламады деген дұрыс ... ... Оған ... ... мал
шаруашылығы мен қала тұрғандары арасындағы байланыстарды, ... ... ... арасындағы қарым-қатынасты көрсететін археологиялық
қазба жұмыстары барысында табылған зеттай ... ... ... ... ... жұмысымның мақсатының өзі Сыр бойы өңіріндегі
қалаларының қалай пайда ... олар ... ... түп деректер қай
уақытта жазылғаны, үстіміздегі ғасырдың өзінде осы өңір ... ... осы ... қандай қалалары бар, Қазақстан территориясындағы
қалалар тарихын білудегі маңызын ашып ... ... ... Осы ... өзі Қазақстан археологиялық ғылымында әлі күнге дейін ... ... келе ... өңір ... ... ... бұл өлкеден Қазақстан
тарихының уақытына байланысты әр ... ... ... ... көптеп кездестіруге болады.
Сыр бойы өзі ерте кезден ақ тарихқа өте бай, тереңдей зерттеуді қажет
ететін өлке. ... ... ... ... ... ... мен ... жайлы мәселелер археология ғылымының негізгі
зерттеуді қажет ететін жұмысы.
«Жазба түп деректер мен ... ... ... ... ... ... отырып, Қазақстан территориясында б.з.д. ХІІ –
ХІІІ ... ... одан да ... ... ... даму ... болады».[4]
Қазақстанның ұлан байтақ территориясы бірнеше табиғи ... ... ... ... ... ... ... бар. Қазақстанның оңтүстігіндегі қала тұрғындары, оның ... ішкі ... ... ... ... ... тән.
Әдетте, қаланың алғашқы орталығы цитадель болған, ол ... ... ... ішкі ... ... ... Арыс, Келес, Бадам ... және оның мол ... ... дәл осы ... ... сары сұр дуалдары
көрініп тұрады. Ескі қоныстары маңызын жойған, енді басты ... ... ... ... мықты дуалдармен қоршалған қалалардағы құрылыс
балшықтан жиі салынған. «Жетісу өңіріндегі қалалардың дамуында Орта Азияның
шығыс мемлекеттері мен транзиттік ... ... рол ... ... де ... ... бойындағы қалалар тезірек қалыптасты.
Б.з.д. ХІІ ғасырдың ... ірі ... ... ... маңызды роль
атқарған Отырар, Сауран, Сығынық т.б. ... ... ... әр ... ... ... бас қосып тұрды.
Б.з.д. ХІІІ –Х ғғ. аралығында қарлұқтар ... ... ... ... болды. Қарлұқтар, түргештер, жікілдер,
оғыздар сияқты көшпелі және жартылай ... ... ... ... процесі жүреді.
Б.з.д. Х-ХІІІ ғ.ғ. Орта Азия мен Қазақстанда отырықшылық пен жер ... ... кезі ... ... Орта ... ... жазба деректеріне ... ... Х ... ... жуық ... 200 – ге ... қала ... Бірақ, бұл жан-
жақты, толық негізіне сүйеніп жазылған санақ деп айтуға ... Бұл ... ... ... ... ... ... бірі болып табылады. мен
жұмыстың барысында шолу жасап өткендей Сыр бойындағы қалалар мен ... құм ... әлі ... шейін белгісіз болып жатқан ... ... жете ... ... диплом жұмысы екі тараудан тұрады. Бірінші тарауда Оңтүстік
Қазақстанның Орта ғасырлық қалалары туралы тарихи ... және ... сөз ... Ал, ... ... үш ... тұрады, бірінші бөлімде
орта ғасрлық Отырар, екінші бөлікте Түркістан алқабындағы қалалар, үшінші
бөлікте Жеті ...... ... ... тоқталдым.
Сыр бойын тереңдей зерттеп қазба жұмыстарын көп жүргізу қажет ететін
тарихқа бай өлке. Бұл ... ... ... байланысты көп жаңалықтар
ашуға болады. Мен ... ... ... жазу ... осы өңір ... ... түп деректерді, археологиялық қазба жұмыстары барысында
табылған заттай деректерді, т.б. ... ... ... ... ... ... болды.
І – Т А Р А У
Оңтүстік Қазақстанның орта ғасырлық қалалары ... ... ... ... зерттелуі.
Оңтүстік Қазақстан территориясының кең алқаптары ер езаманнан бері
отырықшы халықтардың мекені ... ... Бұл ... халықтары Ұлы Жібек
жолы арқылы Батыс, Оңтүстік, Батыс, Шығыс елдерімен саяси, экономикалық
соынмен қатар мәдени байланыстар ... Осы ... ... ... ... көп ... ... сақталған. Олардың бір тобы
біздің дәуірімізге төбеге ... ... ... ... ұзын
қорғандар формасында сақталған.
Оңтүстік Қазақстанда Феодалдық қарым-қатынастың ... ... ... ... ... ... пайда бола бастады. Осы
жаңа қоныстар, сонымен ... ... ... ... қыстақтардың едәуір
бөлігі (қалалары мен ауыл ... ... ... ... ... ... ордалары өсіп, әртүрлі типтегі қалаларға
айналған.
Оңтүстік Қазақстанда қалалардың өсуі әуелі қарлұқтар дәуірінде, ... ... ... күшті болды. Қалалар ең алдымен ертеден-ақ жер
ертедегі керуен жолы ... ... ... ... ... ең ... аудандарының бірі Сырдария алқабы болды. Сол заманға
лайық неғұрлым ірі, саудалық және қолөнерлік осы арада ... ... ескі ... ... ... Испиджаб (Сайрам), Сүткент,
Сығанақ, Баршынкент сияқты қалаларды ерекше атайды.
Оңтүстік Қазақстандағы ерте ғасырлық ... VI-IX ғғ. ... ... одан әрі өсу ... X-XIII ... ірі ... және мәдени орталықтарға айналғанын жазба деректермен қатар
археологиялық қазба жұмыстары дәлелдеп отыр.
Археологиялық экспедициялардың көп ... ... ... ... орта ... ... ... аса
жоғары сатыда дамыған сауда, қол өнер ... ... ... ... - ... өмір ... Қазақстандағы орта ғасырлық қалалардың
дамуына Орта Азиялық ... ... ... өте зор ... ... ... Орта Азия ... тікелей ұштасып жатқан Оңтүстік
Қазақстанда орта ғасырлық қалалар әлдеқайда ертерек пайда болып, күштірек
дамыған. ... ... ... ... ... пайда
болып, олардың дамуына осы территория арқылы өтіп, Шығыс Түркістанды Иран
және Византия мен ... ... ... ... ... «Ұлы ... ... ықпалы да өте зор. Керуен ... ... ... ... ... ... Византияға дейін жеткен.
Оңтүстік Қазақстан территориясындағы орта ғасырлық қалалардың дамуының
өзіндік ерекшеліктері болды. Осы аймақта қалалардың тұрғындары, сондай-ақ
жер ... ... ... ... пен мал ... ... халық қоян-қолтық өмір ... ... ... ... ... негізгі орталықтар болды. Сондықтан да
отырықшылар мен көшпенділер ... ... ... ... ... Ә.Х. ... тағы ... назар аударды.
Бізге дейінгі жеткен жазба деректер бойынша Оңтүстік Қазақстан VI-XIII
ғасырларда түрік тілде ... және ... ... саяси өмірінде аса
зор орын алған.
Алтай мен Монғолияның ұлан ... ... ... ... процесіне байланысты мұнда тұрған түрік тілдес мал
өсіруші тайпалардың бастары ... VI ... орта ... (552) ... ... ... көлемді мемлекеттік-бірлестік - Түрік
қағандығы құрылды. Түрік қағандығы тиянақсыз ... ... ... уақыт өмір сүре алмайды. VI ғасырдың аяқ кезінде Түрік қағандығынан
оның батыс бөлігі ... ... онда ... күштер дамуының ішкі
процестері нәтижесінде және феодалдық қатынастардың өсуіне байланысты ... ... ... ... ... құрылды. Оның құрамына Қазақстанның
Оңтүстік - шығыс аудандары енген. ... ... Суяб ... ... ... 40 жылдарында Батыс түрік қағандығы өмір ... ... ... ... және Шу ... ... ... қалалар
пайда болды, қалалар тізбегі Исфиджабтан (сайрамнан) Ыстықкөлге дейін
созылып ... 940 жылы ... ... ... ягма ... көшпелі тайпа
Баласағұнда және басқа қалаларды жаулап алды.
ХІІІ ғасырдың ... ... ... ... ... ... гүлденген қалаларды қиратты. Ғасырлар бойы гүлденген егіншілік
алқабы қойылды. ХІІІ ... Шу ... ... араб ... Якут ... жазды: «Олар (монғолдар) онда қалғандардың бәрін жойды... Бұл жердегі
тамаша ... мен ... ... қираған қабырғалары мен жойылып
кеткен халықтың жұртынан басқа ешнәрсе қалмады».
Осылайша Оңтүстік Қазақстан егіншілік мәдениеті ... ... ... ... ... білу үшін
жазылып отырған жұмыста ... ... ... ... отырып,
қалаларға талдау жасаймыз.
Диплом жұмысы тарихи деректер мен ... ... ... ... ... ... Автордың алдына қойған мақсаты Оңтүстік
Қазақстанның ортағасырлық қалаларының пайда болуын, дамуын, сонымен қатар
олардың ерекшеліктерін көрсету.
Оңтүстік Қазақстанның ... ... ... ... ... «Оңтүстік Қазақстандағы ортағасырлық қалалар туралы ... мен ... ... деп ... ... тарауында осы өңірдегі
ортағасырлық қалалар туралы хабар беретін жазба деректергетоқталамыз.
Жұмыстың «Оңтүстік Қазақстанның ... ... ... ... деп ... ІІ – тарауда Оңтүстік Қазақстандағы
ортағасырлық қалалардың пайда болуы мен олардың түрлеріне тоқтала ... бірі – ұзын ... ... тән ... ... көрсете
отырып олардың тарихи – топографиялық ... ... Осы ... ... ... әр аудандағы ірі-ірі деген қалаларының Ақбешім,
Отырар, Сауран т.б. топографиясына оларда жүргізілген ... ... ... біз бұл ... тән ... ... белгілерді
көрсетеміз.
629 жылы Жетісе арқылы өткен қытай саяхатшысы Сюам Цаянь Шу, Талас
алқаптарында егіншілікпен ... ... ... ... де құнарлығы
туралы жазған.
Франция корольдігінің елшісі Рубик Таластың төменгі ... ... ... өзен еш ...... ... ... сіңіп немесе ... - деп ... ... ... сапарында жазып жазып кеткен.[7]
Осындай сулы, егіншілік дамыған аудандардағы қоныстар елді пунктерге
айналған. Ел елді мекендер қалалақы қоныстар ... ... ... ... мен археологиялық зерттеулер ерте орта ғасыр заманында
Оңтүстік Қазақстанда, Қаратау төңірегінде ... ... мен ... ... ... ... қарай өтіп бара жатып Сюаню Цзянь «Суйды шу батыс
жағында ондаған жеке ... мен ... бер. ... қаланың бекітіліп
қойған бастықтары бер, бірақ олар ... ... Сол ... ... ... және ... құдіреті күшті болды», - деп ... Якут ... ... ... ... «... бұл қала ... әдемі бақтары мен сылдыраған бұлақтары бар, мәуелі ағаштарға толы
әсім ... - деп ... ... жазған[9].
Субаникет қаласы жайлы (қазіргі Арыс өзенінің орта ағысындағы Мамаевка
поселкасы) географиялық «Худул – ал-Алем» ... ... ... ... бай қала ... айтады.
Бұл баяндауларға қарағанда Оңтүстік Қазақстанның тарихи географиясында
өзгерістер мен ... аз ... ... ... ... ... бірден кіріспес бұрын, біз олардың ертедегі
тарихи жағдайларына тоқтала кетуіміз керек. Сол үшін ... ... ... ... ... тұрмысының іздері Оңтүстік
Қазақстанда палеолит дәуіріне жатады. Тас, қару жарақтардың ... ... ... ұшы, тас балталар неолит дәуіріне жатқан ауданда әр
жерлерде (Қаратауда, Шу, Сырдария ... ... ... сол ... Орта Азия мен ... Қазақстанда мекендеген
адамдар жайлы антикалық тарихшылар нақтылы деректер айтпаған.
Б.э.д. ІҮ ғасырда А.Македонскийдің ... ... ... скивтер жаңа қарсыластарына қарсы қалаларға үлкен бекіністер
салғанын көруге болады.
Аррияның айтуына оларды салған сол ... қала ... ... жер ... және мал өсірумен айналысатын ұсақ тайпалары.
Тарихшылардың айтуынша біздің ... ІІ ... ІІ – ... бірнеше рулардан құралған екі үлкен қаңлы (кангой) және Янцай
тайпалары одағы болған.
С.Толстов өзінің зерттеулерінде, қаңлы мемлекеті ... ... ... ал батысында өзіне ... ... мен ... ... жатқанын айтқан. [11]
Сол кезде өзінің Оңтүстік Қазақстан мен Солтүстік Қырғызстандағы көп
жылдық археологиялық зерттеулерінің нәтижесінде ... А.П. ... ... ... ... ... ... өз зерттеулерінде
ашып көрсеткен[12].
Махмуд Қашқаридің айтқандарын негізге ала ... ... ... Х.А., ... С.П., ... А.Н. ... Сауран, Сығанақ
және С.П. Толстовтың айтуынша Таразаға ... ... ... ІХ ... Огуз ... ... ... деп жазған. Махмуд Қашқаридің
айтуынша да Баласағұн ауданынының маңындағы ... ... ... төлеп
тұрған.
Мааксидің айтуынша Сауран қаласы Х ғасырда гуздар мен қимақтарға ... ... ... ... ... бұл ... географ Якут
дәлелдеп, сол кезде Сауран қаласы Мавереннахр қалалалырының ішіндегі үлекн
бікініс ... бірі ... - ... Х ... ... ... қалалары мавереннахрға қараған.
Араб және Иран ... ... ... ... ... ... ал ... жағына қыпшықтар
мекендеген. [15]
ХІІІ ғасырдың басында Жетісу мен ... ... ... хан
бастаған найман тайпалары жақындайды. Қарақытайлар мен Хорезм шахы
Мұхамедтің ... ... ... ... ... ... оазисі Хорезм
шаһы мемлекетінің құрамына кіреді. Бірақ, ибн – ал ... ... ... ... ... ... шаһы осы ... қуып, қалаларды бекініс жасаған. [16]
1219-1292 жылдары ... ... ... ... ... ... Қалалардың көпшілігі қирады. Тұрғындардың
бірталайы өлді, ал ... ... ... ... ... 1265 жылы Жошы
хан өлген соң Алтын Орда екі бөлікке, яғни Ақ ... Көк Орда деп ... ... ... Сығанақ қаласы болды. Егер тарихи деректерге сүйенсек,
онда кейінгі астана ... ... ... ... ... ... 1221 жылы Шу өзеніне ағаштан көпір,
Таласқа тас ... ... ... және ... ... ... ... бай қалаға айналған деп жазады, сол кезде осы ... бара ... ... ... Чан Чун. Ол қалалардың қайта өркендеуіне
үлкен сауда жолында жатқандығы әсер ... ... 90 –шы ... Орта Азия мен ... ... жаңадан Темір мемлекеті үстемдік етті. Темірдің қол астына
бұрынғы Алтын Орда қарайтын Оңтустік ... ... ... кірді.
Бірақ, Темір өлген соң оның немересі Ұлықбектің кезінде ... ... ... ... ... маңындағы Шу мен Талас ... ... ... ... біріге бастады. 1579 жылы Сауран мен ... ... Осы ... ... ... отырған Оңтүстік
Қазақстанның аудандарында қазақ хандығының бірігуі басталды.
Әр ... және ... ... ... ... ... ... зертеушілер мен табиғат сүйгіштердің
назарында келеді. ... ... ... ... ... ... Бірақ, қоныстардың бірқатарлары бұзылған. Оларды
қазып қағаз бетіне түсіру аз жұмыс ... ... ... оның ... ...... Арыс, Келес, Бөген, Шаян, Арыстанды, Бадам және
басқалары ... ... ... ... ... ... ... осы қалаларда бекіністер, қоныстар, сарайлар мен мовзолейлер
сақталынған. Бұл қираған қала ескерткіштеріне ... ... ... ... ... ерте жіне ... орта ... қосылады. Қаратау маңында тасқа жазылған ... ... ... ... ... ... ... өзінен жазба деректер негізгі роль атқарады.
Зерттеліп жатқан Қазақстанның сол бөлігін тарихи маңызы ... ... ... қарауға болады.
Бірінші кезең – дәлелдерді табу және археологиялық ескерткіштерді оқып
– үйтену (зерттеу, сурете түсіру, тұрған жері туралы ...... Ұлы ... ... ... дейін созылады. Бұл кезеңде
археологиялық ескерткіштер туралы деректер, сол ... ... ... ... ... мен күнделіктерінде жазылған еді.
Оңтүстік Қазақстанның археологиялық ескерткіштері туралы бірінші
түсінікті 1701 жылы ... ... ... сызу ... мен 1987 ... ... ... оның атласы баяндайды.[17]
ХІХ ғасысырдың ортасында Императорлық Археологиялық ... ... ... біраз көңіл бөлді. 1862 жылы 19 январьда ... ... ... ... ... купеці Н.Деевтің
ұсынысы мен ... ... ... ... ... ... Бұл ... барлық маңызды дерлердің (қалалардың,
бекіністің, ... ... және т.б.) ... жасап, олардың
бүлінгенін түгел жазу талап етіледі.
1866 жылғы сапарында Гейнс А.К. ... ... ... Сауран
Испиджаб, Псы, Қарнақ қалаларына көңіл бөліп қарады. Ол Сауран ... ... ... ... ... ... ... ол жерде маңызды ешнәрсе
табылмаған. Қазылған шұңқырдан тек ... ... ... ... ... ... ... заттар сол жерде қалады[19].
1970 жылы археологиялық ескерткіштерді зерттейтін археологиялық
комиссия ... Оған 1867 жылы ... ... ... ... ... себеп болды[20].
«Живописная Россия» журналында бүлінген Сығанақ ... ... ... ... ... суландыру жүйесінің қолданғаны жайлы ... ... П.И. ... ... ... жайлы естелігінде Түркістан мен
Ахмет Яссауи мешітінің ... ... ... ... Шу ... ... мен ... тексеріп,
зерттеуде Бартльд В.В. сапары ерекше орын алды.
1894 жылы Бартольд Шу өңіріндегі ... ... ... ... «Есібінде» ол Шу өңіріндегі Новониколаевск, Ключесвк, Төлек, Аспара,
Ақбешім, Борана және т.б. қалаларға сипаттама ... ... ... В.В. ... Қайынды, Степнинск (Ақтөбе) және Қара Жигач
қалаларын атап көрсеткен.[22] Оларға ... ... ... ... ол ... рет қоныстардың қалдығын тексеру үшін
ғылымға үлгі беріп отыр.
1893 жылдың май айында топографиялық белгі орнатушылар Мамаевка ... ... Арыс ... ... ... ... ... және үш аяқты
стол табады. Заттар табылған жерге жергілікті ... ... Н.П. ... ... ... ... ... көптеген археологиялық ескерткіштер, ... ... ... заттар табылған.
1895 жылдан бастап Ұлы Октябрь Социалистік революцияна дейін
археологиялық ... оқып ... ... ... ... ... істер істеді.
1888 жылғы қазба жұмысы кезінде Қарамұрат – Қақпа[24] жерінен мыс
теңгелер, Сайрам су[25] селосынан алтын және ... ... ... ... – яр ... ... ... күміс нәрселер табылған. Спици А.А. Ягни-
ярдан табылған ... ХІІІ ... ... деп ... жылы ... В.А. ... Сығанақ, Ашнас, Бестам қалаларын
жобасын жасап, оларды тізімге алады.
1900 жылы үйірменің мүшесі Руднев А.О. Сырдария сол ... ... ... және ... ... ... ... ерте кездегі
бүлінген қалалар мен қоныстарды зерттеген. Бұл жерден ол он бір ... мен ... ... (Қысты, Ұзыната, Сүткент) есепке алды, сосын
керамикалық заттар мен ... адам ... ... жылы ... В.А. Қаратау бектеріндегі бүлінген Құмкент және
Саудакент қалаларын қарап шықты.[27]
Зерттеушілер Отырар қаласына көп көңіл ... ... ... әр ... көз ... ... ... Н. Отырарды ҮІ ғасырда
құрылған қала деген пікіріне Бартольд В.В. ... ... ... ... ... ... Фараб қаласымен даталас келеді. Талас мәселелерді шешу үшін
археологиялық қазба жұмысы жүргізілді, ... ... ... Кларе К.А.
мен Черкасов А. қосылып басқарды.[28]
Қазба жұмысын жүргізушілер 5 таршен қазды. Бірақ Кларе К.А. ... ... ... ... ... ғана ... ол
қабаттар Х-ХІІ ғғ. даталанды.
1915 жылы ... В.Д. ... ... уезі ... ... есепке алды, бірақ ол қалалық аузынан жазып
алған, деректерге сүйенбеген[29].
1927 жылы Массон М.Е., Борана және қираған ... ... ... ... ... ... Ивановтың өмірі мен Ыстық көлге жасаған барлау жұмысы осы кезге
жатады. Ол Ключевск, ... ... 1 және 2 ... өңірінің қалалары 1938-1940 жылдары арнаулы Жетісу археологиялық
экспедициясы зерттеуге кірісті. Экспедиция бұл ... ... ... ... ... де ... ... Аспара, Шиш,
Ақбешім, Борана қалаларында зерттеу жұмысын, ал Краснореченск, Ақбешім,
Қысымша қалаларында қазба жұмысын жүргізеді.
Олар ... ... ... ... ... Көлемі жағынан
кішкене қазба жұмысы Қысымшада жүргізді. Мұнда Шахристанда 2 рет ... ... ... бұл қалада ХІ-ХІІ ғасырларда халық өмір
сүрген.
Бернштам А.Н. бұл қаланы Якалық қаласымен аттас дейді. ... Суяб ... ... Оның ... ... А.Н. біздің заманымыздың
ҮІІ-ХІІ ғғ. деп белгілейді.
Ал, қалған қалаларда Жетісу экспедициясы қазба жұмысын жүргізген жоқ,
тек ... ... ... ... ... ... ... хронологиялық рамкасы жасалған.
Жетісу археологиясы экспедициясының барлауларына қарағанда, Борана
қаласынан қарахан дәуіріне жатқызатын табылған[31].
1940 жылы ... ... ... ... ... археологиялық экспедиция ... ... ... ... қарап, оларды суретке түсіріп және картасын жасады.
1946 жылдан ... ... ССР ... ... ... тарих,
археология және этнография институтының археологиялық экспедициясы кең
көлемде археологиялық зерттеу ... ... жылы ... Ә.Х. ... ... ... ... құрылды, содан кейін-ақ олар зерттеу жұмысына кірісті.
1947 жылы Жамбыл-Талды-Қаратау-Сайрам – Түркістан – ... ... сол ... және ... ... жақ бөкткрі маршрутымен
археологиялық барлау жұмысы жүргізілді[32].
1947 жылы Жамбыл – ............ - ... сол ... және ... солтүстік жақ бөктері
маршрутымен археологиялық ... ... ... ... ... қаласында бірқалыпты қазба ... ... Х-ХII ... ... жеті ... ... ... Қырғыстан Академиясы жанынан үш жылдық барлау жұмысын
жүргізетін архалогиялық ... ... Оның ... ... басқарған Шу архалогиялық отряды ... бұл ... ... ... бес ... ... жұмыстарын жүргізді[33]. Қазба жұмысы кезінде ҮІ-Х ғасырларға
жататын көптеген ... ... ... бұл ... ... жұмысын Зяблин Л.П. басқарған
отряды жалғастырда. Олар алтыншы объектіні қазды. Барлық ... ... Шу ... ... ... мен қалалардан маңызды
материалдар табылды. Көптеген қалаларда Шахоистанның қалдықтары ... ... ... ... ... ... орны бар,
бірақ шекаралары сақталынбаған.
Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының көп ... ... ... ... ... ... ... саналады.
Орта Азия мен Қазақстандағы ортағасырлар кезінде болған тарихи уақиғалар
мен бұл ... ... және ... ... ... ... байланысты
болған.
Отырар археологиялық қазба жұмыстарын жүргізу 1969 жылы Қазақ ССР
Ғылым Академиясының Ақышев Қ.А. басқарған Отырар ... ... ... ... ... қазба жұмысы қала орнындағы
мәдени қабаттарды анықтап, олардың қай уақытта болғанын, құрылыс орындарын
кезеңге бөліп, талдау ... ... ... жж. 1,5 га, қаланың солтүстік бөлігі зерттелді. 1973 жылы
осындай алаңы бар оңтүстік-батыс бөлігі зерттелді. 1972-1976 жж. ... ... ... ... ... ... ХҮІ-ХҮІІ ғасарларға
жатады. Бұл Отырар жайлы қазірдің өзінде бірнеше әдебиеттер мен мақалалар
бар.
ІІ тарау
Сыр бойындағы ... ... ... ... ... ... жұмыстарын Түркістандық археология әуесқойлары
үйірмесінің мүшелері А.К. Кларе мен А.А. ... 1904 жылы ... ... ... ... ... кірпіш түрлерін жинады және ... мыс ... ... Қазу ... ... ... болатын. Одан
кейін Отырар көп уақыттар бойы археологиялық экспедициялар жолынан бір
бүйір қалды, тек 40-шы ... аяқ ... ғана ... А.Н. ... ... ... бұл ... біршама алдын-ала зерттеп,
байқау жұмыстарын жүргізді. Алынған ... ... ескі ... ... ... ... ... жасалып, керамикалар алдын ала
іріктеліп жіктелді. Алайда, тіпті осы барлау жұмыстарының өзі Қазақстанның
көптеген ежелгі және ортағасырлық проблемаларын ... ... ... ... ... ... екенін көрсетті[34].
1969 жылы Отырар археологиялық экспедициясы ұйымдастырылды. 1970 жылы
оның атауы Қазақ ССР Ғылым Академиясының кешенді археологиялық экспедициясы
деп өзгертіліп, ... ... ... ретінде ескі Отырар төбе қаласы
таңдап алынды.
Ескі қаланың аспаптық топографиялық ... ... ... ... және ... ... түсірілді. Бұл жерде жыл сайын
қазба жұмыстары жүргізілуде.
Отырар Қазақстанның ірі сауда орталығы болатын. Ол арқылы Алғы ... ... Орта ... ... ... ... бірлестіктерімен
жалғастырушы керуен жолдары өтті. ... ... ... ... төменгі ағысы бойларына, Хорезмге, онан әрі орыс жеріне өтетін
жолдар ... ... ... да Отырар, Сауран, Сығанақ, ... ... өте ... ... Азия мен ... кең аймақта көптеген жылдар қазылық отырған
Пенджикент қаласы ... ол ерте ... ... ... Ал, Отырар
қаласының жоғары қабаты ХҮ-ХҮІІІ ғасырлар дәуіріне жата ... ... яғни кең ... ... жағынан 1-ші орында болып отыр[36].
ХҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы қалалардың тарапынан ортағасырлық археология
зерттелуі Орта Азия мен ... ... ... жаңа ... ... ерте ... қалашығын қазудан бастап өзінің қарқынды дамуынан
көрінді. Қазіргі таңда Отырар Қазақстан ... ең ... ... ... Ертедегі Қазақстанның тарихи даму ерекшелігі
мынаған байланысты, яғни бұл ... ... ... ... отырықшылық пен
көшпенді халықтың ... ... ... ... мал ... ... ... өзара дамуына жағдай жасады, көшпенділік пен ... екі ... ... ... Бұл ... біз негізінен
ортағасырлық Фараба (Параба) аймағы арқылы ... ... Осы ... ... қалашықтарды қазған кездегі ертедегі жергілікті
тұрғындар туралы мәліметтерді толықтырады. Ерте Отырар қалашығындағы (1969-
1970 жж стратиграфиялық ... ... және ... сонымен қатар Оңтүстік
Қазақстан қалашықтары) Құйрық төбе, ... ... ... ... ... елді
мекендердің қалдықтарын кейінгі ортағасырлық құлаған үйлер басып қалғаны
туралы біраз ... ... ... ... ... қалаларының дамуының
генетикалық тұрғыдан феодалдық қалалардың дамуына байланысты белгілеуге
болады. Әрине ортағасырлық қалалардың шығу ... тек бұл ғана ... ... Отырар оазисімен бірге Оңтүстік Қазақстан дамыған ортағасырлық кезеңде
ең бір ірі Қазақстанның қалалық ... ... ... ... ... 18 м ... Ерте ... қалашығы көрініп тұр. Отырардың
өмір сүруінің кезеңдері археологиялық мәліметтерге қарағанда хронологиялық
шекарасы ... ... мен ХІІ – ... ... ... жер - ... жазба деректерге қарағанда, тарихи
оқиғаларға толы. Отырар ... ... ... ... ... алғашқы ғасырларында ақ ... ... ... Фараба төңірегінде отырықшы, егіншілікпен айналысқан елді
мекендердің болғанын дәлелдейді. ... ... ... ... дамуына
әсіресе қоныс аударған согдилықтардың жерді өңдеудегі және қала ... көп ... ... ... ... ... ... ерекшелігі, цивилизациясы бар қала пайда болады[38].
Оңтүстік Қазақстанның тұрған жері екі ... ... ... отырықшы егіншілік және мал шаруашылығы көшпенділік өзіндік
мәдени ... ... ... ... ... Қазақстан
медиевистикасына ғылыми тұрғыдан қарайтын мынандай негізгі проблемаларды
шешуге көмегін береді. Мәдени, ... ... ... мен ... ... қарым-қатынастары қалалардың дамуына әсерін тигізетін
көшпенділердің ролі, ал қалаларкөшпенділердің экономикасы мен мәдениетінің
дамуына ... ... ... Қазақстанның ортағасырлық қалалық
цивилизациясындағы көшпенділер мен ... ... ... ... мен Дашт ... арасындағы этникалық бірлестік
арқылы да көрінеді.
Қазіргі таңда Отырардың ... ... ... ... және архитектуралық бейнесі, 250- ден ... ... ... қол өнер ... ... және діни ... қорғаныс
құрылыстары, қала көшелерінің негізгі бағыттары, қала қақпалары ... ... ... ... Кейінгі Отырардың салыну жоспары,
құрылыс онструкциясы және үйлердің жылыту системалары туралы толық түсінік
алынды. Үй ... ... ... жағынан үй бөлмелерінің саны және
ішкі көрінісі, әсемдігі жағынан кедейлер және ... ... ... ... ... ... қалалардың құрылысы жоспарлы салынған
өзіндік ерекшелігі бар ірі ... қала ... ... ... ... ... ақша айшалымы, қолдан суландыру жүйелерінің дамуы және қаланың
тұрмыстық және ... ... ... қамтамасыз ету мамандардың дұрыс
бағалауы нәтижесінде зерттелді[39].
Мысалы Отырарды қазу жұмыстары кезінде 4000 мыңнан астам ... ... ... және ... ... ... ... ХҮ ғ. ІІ жартысы мен
ХҮІ ғ. алғашқы кезінде Орта ... ... ... ... ... және ... ... ең барынша көп дамығаны туралы нумезматикада
дәлелденген. Кейінгі ХҮІ-ХҮІІ ғғ. ... ... ... бір ... ... ... және ... ешқандай өзгеріс болған жоқ. Бұл
жағдай ХҮІІІ ғ. ІІ ... ... яғни ... ... ... ... дәрежесіне дейін сақталды[40].
Көшпенділердің ролі, зерттелуі және Қазақстан цивилизациясының дамуы
Оңтүстік Қазақстан археологиялық зерттеулерінің ішіндегі ең бір ... бірі ... ... Бұл тақырып археология әдебиетіне енген
жаңа тақырып емес. Орта Азия медиевистикасында әр ... әр ... ... ... ... ... таңда ғылыми тұрғыда
көшпенділердің ролі ... ... ... ... ... ... ... шығуы және дамуы, Шығыс ... ... ... зерттеуде археологиялық маршруттар Қаратаудың
солтүстік баурайында және Бетпақ дала шекалаларының бірінен – сарандап бұл
кемшіліктерді ... ... ғғ. ... жүздеген қыстаулар,
ондаған елді мекен-қыстақтар, бекініс және ... ... ... ... ескерткіштердің әр түрлі типі кездесіп отырды, бірақ олыр ... ... еді; ... ... там және ... ... ... Күлтөбе және Раната[42].
Елді мекен және қалалар қағида ... бұл ... ... ... үй, шаруашылық үйлері және бекініс қабырғаларын салуда тас плиталар
кеңірек қолданылды, «Шошала» ... ... де ... отырды. Үйлерде
тандыр пештерін жиі көруге болады, бірақ та тастан ... ... ... де ... ... үйдің ішкі көріністерінде өзіндік
ерекшеліктер бар. Солтүстік Қаратау және Бетпақ дала ... тағы бір ...... ыдыстардың аз табылуы және
көшпенділердің ағаш ... қала қыш ... ... ... ... Бұл ... экономикасы жартылай
отырықшы мал шаруашылығына негізделді, судың жетіспеуі салдарынан суармалы
егіншілік нашар дамыды. ... жеке үй ... ... мал ... ... ... еді. Зерттеу
жұмысымызды қорыта келгенде, ... ... ... ... ... ... ... ХҮ-ХҮІІІ ғғ. Қазақстан
жөнінде жаңа түсініктер береді.
Қыстақтардың үлкен топтарының тұрғын үйлер және қалалардың ашылуы,
кейінгі ... елді ... ... және ... ... ... егін ... қала салудағы әдет-ғұрыптары болғандығын
дәлелдейді. Оңтүстік және орталық қазақстанның ауылдық жерлері ... ... және ... негізінде дамыды және мықты археологиялық қазба
жұмыстарының материалдары мынаны ... ... және ... ... бір – ... тығыз этномәдениеті, эконимакалық және саяси
әлеуметтік ... ... ... ХY - XYIII ғ. қазақтардың
материалдық мәдениетінің ... бар. ... ... ... әдет – ... ... Орта Азия және Қазақстандағы
кейінгі ортағасырлық ескерткіштерді ... ескі қазу ... ... ... ... ... ... нәтижесінде Отырар, Тараз, Сауран,
Яссы сияқты қалалардың ... ... ХY - XYIII ... алма – ... рөлін атқара отырғаннын көруге болады. ... ... ... ... ... Орта ... сол ... қалалар
Сырдарияның сол жағалауындағы қалалар мен қоныстардың қалдықары
Қызылқұмға жақындау 2 –5 ... ... ... ... Ташкент
оазисінің шекарасымен қазіргі Тарсатөбе селосының аяқ тағын ала Ақтөбе,
Шардары төбесі, Сейттөбе, ... ... ... ...... ... ... Оқұс, Қауған ата. Артықтөбе және Бұзақ –төбе
қалашықтары орналасқан.
Бұл аудандағы 12 қаланың бесеуінің (Шардараның ... ... ... ата, ... ... алып ... алаңының формасы тура
бұрышты, ал ... ... ... ... ... ... келеді.Алты қалада
(Шардараның Ақтөбесі,Артықтөбе, Байырқұм, Оқұс, Сүткент-1 және Шардара
төбелері) ... ... ... Бұл ... ... ... ... орналасқан.
Бес қалада (Сүткеннің Ақтөбесі,Артықтөбе,Бұзақтөбе, ... ... ... ізі ... он ... және ... қорғандар мен ... ... ... ... және Сүткент-2 қалаларынан басқа) мұналаралардың
қалдығы сақталған.
Сүткент 1 және 2 қалалары.
Сүткент ... ... ... ... Сүткент совхозының
орталық бөлігінен солтүттік батыстан шамамен 2 км. Жерде орналасақан.Бұл
қала Сырдарияның сол ... ... ... ... ең ... емес, сонымен бірге зеріттеліп отырған аудандық қалалардың ішіндегі
үлкендерінің бірі болып саналады.Қаланы алып ... ... ... ... ... ... ... шығысқа қарай – 800 м.
Солтүстік шығысына оңтүстік батысына дейін – 900 м. биіктігі ...... ... ... мұнаралардың қалыңдықтары сақталған бір
бөлігінде ... ... ... ... ... ... осы шахристанның солтүстік батысында да ... ... ... ... – 8 м. ... 150 х 150 м. цитадельдің
аланыңда қираған мұнаралардың қалдығын көруге ... ... ... ... ... төбешіктер шашылып жатыр.Цитадельге кіретін
қақпалар ... ... ... ... ... ... жағынан үлкен су қоймасының қалдығы
табылған.Шахристанның ... және ... жақ ... ескі ... ... ... барлық алаңын шөп басып кеткен, кей ... ... ... ... қала ... ... совхозының территориясында бірінші қаладан
шамамен екі километр жерде ... ... ... ... ... ... 1,5 м. Қала ... 60 м, батысы – 200
м, солтүстігі –280 м, ... 200 м, ... ... бүйірленіп келген,
оңтүстік шығысы 240 м. алаңды алып жатыр.
Суткент 1, Суткент 11 қалаларының ... ... ... ... Бұл екі ... ... Қазақстанның басқа қалалары секілді
өздерінің ерте кездегіаттарын ... ... ... ... ... ҮІІІ ғасырда Шавғар өлкесі ... ... ... ... ... аттас шаһар екен, ал кейінірек аты ... ... Яссы ... ... ... Орта ғасырлардың аяқ шенінде
Яссы – Туркістан ... ... ... ... және ... Алатау бөктерін, Сырдарияның орта белі мен Қаратау баурайын
тугел қамтитын үлкен айқаптың орталығына ... ... ... ... ... ... Сури қалаларының ішінде ол әрдайым ең ... ... ... манғол шапқыншылығы кезіндегі тағдыры белгісіз, алайда
ол Асон ... ХІІІ ... орта ... Гетум жол бағдарламасында
аталған. ХІҮ ғасырдың аяғы мен ХІҮ ғасырдың басында сопы шейхы Ахмед ... ... зор ... ... ... қала ... жұртқа жайылып,
Орта - Азия мен ... ... ... және ... ... бастаған. Бұл жерде «орта азиялық ... мен Орта ... ... ... ... ... бірінің моласы болған.
Қала тимуридтер мен ... ... ... ... ... ... ... да Туркістанды өз астанасы ретінде сайлаған.
ХҮ1 ғасырдың басында Рузбихат Туркістанды «Туркістан әкімдерінің астанасы»
деп атаған. ... ... ... діни ... қолдауына сүйене
отырып, қалалардың ролін өз қармағындағы жерлердегі мұсылмандық рухани
өмірдің орталығы ... ... күш ... қала ... ... деректермен ұласа келе қала тепографиясын
былайша сипаттауға мүмкіндік береді. Ходжа Ахмет Ясеви бейіті тұрған мешіт
қаланың ...... ... ... ... бұл бесбұрыш төбе,
оның оңтүстік - ... жағы - 13м, ... - ... – 80 м, солтүстігі –
90 м, солтүстік - батысы 130 м, оңтүстік - батысы—800 м.
Мешітті ... шикі ... ... бар ... ... ... ... қалған қаланың тек батыс қабырғасы: оның ұзындығы
350м, мешіттің ортасына дейінгі қашықтығы да дәл ... ... ... ... ... бойынша[44] қаланың шығыс бағытындағы ұзындығы батыс
жағына қарағанда екі есе ... және ... 700м ... ... ... бойынша көне қаланың алып отырған орны 35 ... кем ... ... ... ... олар ... болған. Қаланы төрт қақпаны
қосатын 3 негізгі көше кесіп өткен. Оңтүстік ... ... - ... және оның ... қала қабырғасының сырт жағында - базар.
Бұзылған ескі қала ... орта ... аяқ ... ... ... дейінгі Яссы қаласының өлшемдерін қайталайтын
тәрізді. Қала орнының ... ... ... ... материалдарының
табылуы оған айғақ. Қазба жұмыстарының көрсетілуі бойынша ... өзі ... ... өмір ... алқабында өзінің атауын әлі күнге дейін сақтап келген
Иқан қаласы болған.
Қарнақ қаласы Түркістандағы ... ... ... үшін ... құйылып
шығарылған жер ретінде әйгілі болған. Оған Түркістаннан солтүстік - ... 25 ... ... жатқан
Атабай селосындағы Ишқан атты ескі қала сәйкес. Бұл село ... ... орта ... ... ... ... бұрынғыша Қарнақ деп
аталып келген.
Қарашық қаласында алғашқы рет ... ... ... ол ... ... ... ал ол өгіз ... атауы» - деп жазған. Гетумның жол
бағдарламасында қала ... деп ... және ... ... мен Ясы ... ... 1852 жылы ... Абдолла ханның жорығымен
байланысты аталған. Орыс жазба ... ол ... Орта ... керуен жолында Түркістанға 5 шақырым қалған жерде белгіленген. Орта
ғасырлар аяғындағы Қарашық Түркістан қаласынан солтүстік - ... ... ... ... қонысы туралы да Хафиз Таныш шығармаларынан белгілі. Ол
Абдолла - хан әскерлері ... ... жер – ... ... ... орналасты», - деп мәлімдейді.
Сури Түркістанның шығысқа қарай 15 шақырым жерде орналасқан және ХҮ1
- ХҮІІІ ғғ. материалдарын ... Сор - төбе атты ... ескі ... ... ... – Қарауыл - қамалы, жазбаша ... ... ... ... ... солтүстігіне қараған таулы
асуды бақылаған.1582 жылы Абдолла-хан Сауранға ... ... ... ... ... ... ... султанның әскерлері шыққан.Жолда
олар «Иилан- Қарауыл атты мықты бекітілген және ... ... ... ... қалдықтары Қаратаудың таулы асуының ... ... ... 20 ... ... жатыр. Олар Үлкен және Кішкене
Қырқыз деп ... Екі ... ... түрі – жобасында дөңес,
қабырғалары табиғи тастан қаланған бина. ... ... ...... ... ... ... диаметрі 50 м, кішісінікі-30м.
Екеуінің ара ... 0.5 м. ... ... қазу ... ХҮ- ... ғасырлармен даталанатынын көрсетті. Үлкен ... ... ғғ. ... ... ... ЖЕТІ ...... белінде белгілі қалаларының бірі – Сауран. Өз атауын сақтап
қалған Сауранның ... ... ... ... шығысқа қарай 25
шақырым жерде жатыр. Қала туралы ... ... Х ... ... ... ... араб географы қаланы былай деп ... « ... ...... ... бірі 7 ... ... үлкен қала,
оның рабады бар, үлкен мешіт ішкі қалада орналасқан. Ол ... ... ... ... ... ... қамал».
ХҮ ғасырдың бірінші жартысында джучидтер кезінде Сауран тіпті Ақ-
Орданың патшасы Сасы ... ... Оның ұлы ... ... және ... ... ... мешіттер салған[45]. Астаналық орталық ролін
Сауран кейінгі кезде де ... ... ХҮ ғ. 60-шы ... ... ... ... бірі жәнібектің ұлы Иреншіт-сұлтан билеген.
Сауранды археологиялық тұрғыдан бақылау ... 100 ... ... ... ... Ол ... П.И.Лерхтың шығармаларынды, П.И.Пашимоның қол
жазбаларында, А.и. Федченконың берген есебінде айтылған. Олардың бәрі ... ... оның ... ... ... ... қаусырықтары туралы жазған[46].
Көне қала қалдықтарының ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан
археологиялық экспедициясы жүргізген. Ескерткіштің көрнекі сырт ... ... ... ... ... ... ұсынылған[47].
Қала тарихы жайында айтыс туғызған ... бірі ... ... Егер ... ғғ. ... орналасқан жері күмән
туғызбаған болса және оған Сауран атты ескі қала қалдығы ... ... ... ... ... тура ... ... болатын. Мәселе
көне сауран қаласының ХІІІ ғ. дейін өмір сүрген. Агеева Е.И. мен ... оны ... сол ... ... ... К.м. ... ... сауранды Мейрам төбе атты ескі қала қалдығымен тепе-
теңестірген. Өз ұсынысының дәлелін ол біздің ... ... ... ... мен ерекше топографиясы бар көне қала ... ... ... ... ... ... ... 3-тен 6 м.,
дейінгі биіктігінеде сақталған қабырғаман қоршалған сопақ алаң. ... ... ... 800 м және ... оңтүсітк-
шығысқа 550 м-ге созылған. Қала ауданы төңірегіндедегі жерлерден 2-2,5 ... Қала ... ... 2-3 м, ... ... ... сыртқы бөлігі берма болып келген. Қабырға шикі кірпіш пен ... оның ... екі ... ... ... ... 4 ... Жоғарғы қабаты күмбезбен жабылған, ал күмбездің тіректерінің
қалдығы осы ... ... ... ... ... ... атуға
арналған жіңішке саңылаулар ойылған. Қаланың 2 қақпасы болған. Бас қақпасы
қабырғаның солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан және ол екі ... ... ... ... 2 ... ... мұнаралармен бекітілген мықты
фортификациялық бима ... ... жері – ... ... ... ... 20-метрлік коридор тәріздес өткел. Екінші қақпасы
/нашар сақталған/ қала қабырғасының ... ... ... ... мұнараның ішінде тағы да бір қалаға кіретін, құпия ... ені 1,2 м, ... 1,7 м. Есік ... ... ... ... тереңдігі 1–3 м дейін, ені 15-20 м ... Одан ... ... топырақтан биіктігі 1-1,5 м, ені 5 м
үйінгі дуал қалған. ... ... ... орталық көше
қала территориясын солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай қақ ... ... ... 150 м ... ол ... бағытталған төте көшеге келіп тіреледі. Бұл көшенің бір
бөлігі оңтүстік-шығыс қақпасына шығады. Екі ... ... ... ... қала топографиясында шиеленісе тармақталған жол торабын құрайтын
көптеген кішігірім көшелер мен мұқалмалар ... Көне ... ... биік, қазірге дейін жарым жартылай бүтін қалған қабырғалармен, тұрғын
кварталдары және қоғамдық ... ... ... ... ... ... қалдығымен және ежелгі егінді
жерлермен ... аса ... ... және ... бірі ... ... Бұл ... және Орта Азия
халықтарының ата-бабаларының ... мен ... ... ... ... қорғау әрекеттерін жасау және жоспарлы түрде ... ... ... ... ... алдында тұрған актуалды
міндеттерінің бірі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Кең байтақ қазақ жері археологиялық ... және ... өте бай ... Бұл ... заттай деректерді, жазба түп
деректерді зерттей, оқи отырып, біз ... ... ... ... ерте және орта ғасырға ... ... ... ... көз жүгіртуімізге болады. Жыл ... ... ... ... ерте ... және ... ... жұмыстарын жүргізгенде Қазақстан территориясындағы
отырықшылықпен ... ... ... ... ... тың
деректерге кездесіп тұрды.
Тарих ғылымы саласында әлі күнге ... ... ... ... ... бірі біздің территориямыздағы жер өңдеу шаруашылығы мен қалалар
тарихына байланысты мәселелер болып табылады. осы кезге ... ... ... ... ескі ... ... болсақ Қазақстан
территориясында, оның ішінде Сыр ... де жер ... ... ... қол өнер т.б. ... ... ... болуына Совдыдан қоынс
аударған колонизаторлардың ... ... ... ... тек қана ... ... ғана қалалар пайда болған екен ғой деген біржақты
пікірлерден ... болу ... ... ... ... ... сүйенер болсақ Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... сол қауымның өз ішіндегі өндіргіш
күштердің дамуы нәтижесінде шыққанын көреміз. Бұл жерде қалалардың ... Орта ... ... ... ... ықпалын да атап ... ... ... ... заманымыздың қарсаңында –ақ
отырықшылдыққа негізделген қоныстар пайда ... Бұл ... шығу ... ішкі ... нәтижесінде, атап айтқанда, отырықшы
қоныстармен көршілес жатқан жартылай көшпелі ... ... ... ... Қазақстанның ортағасырлық қалалары мен қоныстары Орта
Азияның басқа ауданыныдағы қалалар мен ... ... ... ... ... ... ... Бірақ, сол ұзын қорғандар Оңтүстік
Қазақстанның кейбір аудандарында сақталынбаған. Мысалы, Отырар оазисіндегі
қалалар бізге ... ... ... ... Бұл ... ... ... тұрған
қорған қабырғалар кездеседі және үш қалада жоқ.
Қамал қорғандар Қазақстанның оңтүстігінің ерте ортағасырлық кейбір
қала қоныстарда ... ... ... түрі ... ... ... ... ұзын қорғандар Оңтүстік Қазақстанның Шу бойынан
табылған. Ортағасырлық қалалардың бәрінен ... Бұл ... ... біртектес қалалар. Бұл топқа тән ерекшеліктер:
1. Қаланың айнала салынған құрылыс ... ... ... қаьат қорғандардың орналасқанын көреміз. Бернштам А.Н. ... екі ... ... ... ... дейді. Біріншіден, көктемгі
қашқын суды қалаға жібермеу үшін; ... ... ... ... ... ... тұру үшін салынған дейді. Сонымен қатар қосымша,
Аспара және ... ... ... қоршаған қорған сыртындағы
жарты шеңбер, шеңбер тәрізді қорғандар темір кезінде (ХІҮ ғ) ... ... ... ... қорғаныс орындары болып табылады. бұл
қорғаныс орындарында ат көлігімен жасақтар тұрған ... ... ... ... өзінің топографиялық құрылым жағынан Шу, Талас
өңіріндегі ... ... ... тән ... ... ұзын ... жатқандығында.
Сайрам қаласы ірі саяси, административтік орталық болғандықтан, оны
рабады 15 кв.м. ... алып ... Ол Шу, ... ... ұзын ... ... кез ... – ақ кең көлемді алады.
Қорғанды қоныстар мен қалалар қай ... ... ... ... не ... ... сұраққа жауап беру үшін Орта Азия мен Қазақстанды зерттеуші
ғалымдар пікіріне оралуды керек етеді.
Якубовский А.О. жазба ... ... ... ... ... мен қалаларды топографиялық құрылымын зерттей отырып және ... ... ... ... ... ... Орта ... феодалдық қалалардың қалыптасу схемасын ұсынды. Схема бойынша
антикалық ... ... ... ... үш ... ... патшалар
замоктары, от храмы және бірнеше массивті үйлер. Бұл қаланың ... ... ... жаңа қалалар пайда болған. Оларда үш бөліктен
тұрған: билеуші ... ... ... және көше ... ... ... Ал соңғы типтегі қаладын барып феодалдық ... ... келе ... ... қираған не билеушілердің қазыналар сақтау
үшін қана керек болған. Осы дәуірде ... ... ... ... де, қаланың саяси және экономикалық орталығы жаңадан өсіп жетілген
рабадқа ауысқан дейді. Якубовскийдің бұл ... Орта ... ... ... сырт ... ... ... айтуы бойынша А.О. Якубовскийдің бұл концепциясын Орта
Азияның жекелеген ғана ... сай ... ... дей ... ... ... өзіндік даму ерекшеліктерінің болғанын айтты. С.Л.
Толстовтың ... ... ғ.ғ ... ... ... замоктарды (Бүркіт
қала т.б.) айнала қоршаған бекіністі рабадтар түрінде болған. Ал Х-шы ғасыр
және одан кейін пайда болған қалалар ... ақ ... ... ... белгілі жобамен малынған. Шахристаны бар қалалар, оның сырттай
бекінісі шахристандардың ролі нашарлағанын көре алмаймыз[49].
М.Е. ... ... ... ... ... ... барысында ортағасырлық қалалары тек үш бөліктен тұрады деп осы үш
бөлік барлық аудандар үшін ... тән ... ... ... дәлелдейді[50].
П. Н. Кожемяков Шу, Талас өңіріндегі ... ... ... келіп, бұл өңірдегі ортағасырлық қалалардың қалыптасуы
процесін Мәуеренахр қалаларынан елеулі өзгешіліктері ... ... ... ... ... ... ұзын ... аз
кездеседі. Соғды қаласын қоршаған ұзындығы 120 км ... ... мен ... бірнеше қалалармен елді –мекендерді қрса ... ... пен Мерв ... ... тек ... ғана ... ... қарағанда Мәуеренахр қалаларында кездесетін қорғандардың ... қоса ... ... ал, Шу, ... ... әр ... екі-
үш қатар болып орналасқан қорғандар қоршап жатқанын көреміз.
Мәвренахр қалаларында рабаттар ҮІІІ ... ... ... ... бола
бастаса, Шу, Талас өңіріндегі ішкі ... ... ... ... ... ... ... Оны Краснореченск, Ақбешім т.б.
қалаларда жүргізіліп жатқан жұмыстар көрсетеді.
Қорыта келгенде, Шу, ... ... ерте ... ... ... ғғ. пайда болғанын көреміз. Ал, қалалардың одан әрі өсуі нәтижесінде Х-
ХІІ ғғ. ірі ... ... және ... ... ... жазба
деректермен қатар археологиялық қазба жұмыстары дәлелдеп отыр.
Ұзын қорғанды қалалардың зерттелу тарихын 1917 жылға дейінгі және одан
кейінгі ... бөле ... әр ... ... ... ... «Шу, Талас өңірі қалаларының тарихи-топографиялық құрылымы» ... ... ... Қазақстандағы ортағасырлық қалалардың пайда
болуы мен олардың ... ... ... ... бірі-ұзын қорғанды
қалаларға тән жалпы ерекшіліктерді ... ... ... ... ашып бердік. Осы тарауда ұзын қорғанды ... ... 25 ... топографиясына, олардағы жүргізілген жазба жұмыстарына
тоқталу арқылы бұл қалаға тән ... ... ... ... ... кезінде тбылған керамикалық материалдар ұзын қорғанды қалалардың YI
ғасырда пайда болып XIII ғасырдың бас кезінде өмір ... ... Ал, ... ... ... табылған археологиялық материалдар бұл
қабаттардың сегізінші-оныншы ғасырларға жататынын көрсетті.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Акишев К.А. Некоторые ... ... ... древнего Отрара /1971-
1975гг./ -В кн. Археологические исследования в Отраре. Алматы, 1969.
2. Акишев К.А., ... К.М., ... Л.В. ... ... ... Казахстане. В кн: Археологические открытия 1969 г. М., - 1970.
397-398 б.ревний Отрар. Алматы, 1970.
3. ... К.А., ... К.М., ... Л.В. ... Отрар. Алматы,
1972, 10 б.
4. Байпаков К.М., Ерзакович Л.В. Древние города Казахстана, Алматы,
Наука, 1971.
5. Бартольд А.В. Отчет о поездке в ... Азию с ... ... в ... гг. СПВ, ... ... а.Н. Древний Отрар //Изв. АН КазССР. Археологическая, 1951,
вып, Э,С, 97, его же. Проблемы древний истории и ... ... ... А.Н. Культура древнего Киргизстана.
8. Бернштам А.Н. Проблемы древней истории и этногенеза Южного ... ... АН ... №7, ... ... вып. 2, ... Бурнашева Р.З. Монеты из Отрар-тобе /1973/. В кн.: Археологические
исследование в Отраре. ... ... ... А.М., Вектович И.В., Большаков О.г. Средневековый город
Средней Азии. Л., 1970, 78-80 ... ... А.Н. ... ... ... и ... Южно-Казахстана
//Изд. АН КазССР. Сер. Археологическая. Вып. 2. 1950, 7, 58-59 б.
12. Волин С.Л. ... ... ... и ... ... ... реки ... реки Чу и Испиджаба. //тр. ИИАЭ АН Каз. СССР,
1960.
13. Волин С.Л. Сведения арабских, ... ... ... АН ... 1960.
14. Гейнс А.К. Собрание литературных трудов, 1968.
15. Городенцкий В.Д. К археологии Чимкентского уезда // Изв.
Туркестанского отдела ... ... ... ... 15.
16. Грошев В.А. Новые данные об оросительных системах Отрарского оазиса –
В кн: ... ... в ... ... 1977.
17. Жолдасов С. Прошлое Казахстана по археологическим источникам. Алматы,
1976.
18. Иванов П.П. ... по ... ... ... //Труды
института истории АН Кирг.ССР, Фрунзе, вып. Ш, 1957, с. 102-110; его
же материалы по ... ... ... ... ... ... наук Кирг.ССР. инв. 1957.
19. Изв. Русского археологического общества СПВ, вып. ІҮ. ... ... ССР ... І ... ... ... ... К.А., Черкасов А.А. Древний Отрар и раскопки, производные в
развалинах его в ... ... В.А. В ... ... Чимкентского уезда
/археологические заметки/ - ПТКЛА, год ҮІ, Ташкент, 1901.
23. Кызласов Л.Р. ... ... ... отряда в 1953-1954 гг.
//Краткие сообщения института этнографии. Вып. ХХүі. Л-М., 1957.
24. ... ССР ... 5 ... ... ... ... 1960.
25. Қазақ ССР тарихы. 5 томдық. Алматы. Ғылым, 1980.
26. Қазақ ССР тарихының хрестоматиясы. Алматы, Мектеп, 1965..
27. Лерх П.П. Археологическая ... в ... край в 1867 г. ... его же. ... исследования в Туркестанском крае в 1867
г. //ОАК-за 1867. СПВ. 1867.
28. Марғұлан А.Х. Из ... ... и ... ... древнего
Казахстана. Алматы, 1950.
29. Массон М.Е. Некоторые итоги работ и перспективы археологического
изучения Южного Туркменстана. ИАН. ... ССР. ... ... П.И. ... край в 1866 г. СПБ, 1868, 54 ... Пищулина К.А. Присырдарьинские города и их значение в ... ... ... ... – В кн.: Казахстан в ХҮ-ХҮІІІ веках. Алматы, 1969, 22
б.
32. Пущулима К.а. Присырдарьинские города и их ... в ... ... ... в ХІІ-ХҮІІІ в.в.», Алматы, 1969.
33. С.П.Толстов. Древний Хорезм, М., 1948.
34. Спицин А.А. Из коллекции Императорского эрмитажа ... ... ... ... и ... ... общества, СПБ.
Вып. 1. Т. 1908.
35. Чертежная книга Сибири, составленная Тобальским сыном боярским
С.Ремезовым в 1701 г. СПВ. ... ...... экспедиция университета
БУК – большой Чуйский
БАН – Вестник Акадении наук ...... ... ... записи восточного отделения
ИАН КАЗССР – Известия Академий истории материальной культуры
Ивв.РГО-Известия Русского географического общества
КСИИМС – Краткие сообщения – о ... и ... ... ... ... культуры академии наук СССР.
КСИЭ – Краткие сообщения Института этнографии, Академия Наук СССР.
МИА – Материалы и исследования по археологии СССР.
ПТКЛА – ... ... и ... ... ... ... – Отчеты археологической комиссии.
Средаскомстранс – Среднеазиатский комитет по охране ... ... и ... ...... ... истории археологической экспедиции.
ТКАЭЭ – Труды Киргизстанского археолого – ... ... ... К.М., ... Л.В. ... города Казахстана, Алматы, Наука,
1971, 8-9 беттер.
[2] Қазақ ССР-тарихының хрестоматиясы. Алматы, Мектеп, 1965. 19-22 беттер.
[3] ... ССР ... 5 ... Алматы. Ғылым, 1980, І т., 396 бет.
[4] Қазақ ССР тарихы. 5 томдық. Алматы, Ғылым, ... 1960, 396 ... ... ССР ... ... ... ... 1965.
[6] Марғұлан А.Х. Из истории городов и строительного ... ... ... 1950, 4-бет.
[7] Путешиствие в восточные страны. КарпинИП. и Рубрука. М., 1957, 121 бет.
[8] Пущулима К.а. Присырдарьинские города и их значение в ... ... ... в ... в.в.», Алматы, 1969, 27 бет.
[9] Волин С.Л. Сведение арабских, персидских и тюркских источников о
долинах реки Таласа, реки Чу и Испиджаба. //тр. ИИАЭ АН Каз. ... 1960, ... 72-92 ... Бұл да сонда, 16 бет.
[11] Толстов С.П. Древний Хорезм. М., 1948. 20-24 б.
[12] Бернштам а.Н. Древний ... ... АН ... ... ... Э,С, 97, его же. ... ... истории и этногенеза Южного
Казахстана. 90 бет.
[13] Волин С.Л. Сведения арабских, персидских тюркских историков. 7 б.
[14] Волин С.Л. Сведения арабских, ... ... ... АН ... 1960, Т. 8., 31 ... ММТ. – М., 1939, Т. 1. 201 ... ... С.Л. Сведения персидских, арабских и тюркских источников... /тр.
ИИАЭ АН Каз.ССР. 1960 Т. 8. 38 ... ... ... ... ... Тобальским сыном боярским
С.Ремезовым в 1701 г. СПВ. 1882.
[18] Изв. Русского ... ... СПВ, вып. ІҮ. 1862, 188-189 ... Лерх П.П. ... ... в ... край в 1867 г. ... его же. Археологические исследования в Туркестанском крае в 1867 г.
//ОАК-за 1867. СПВ. 1868. С ... ... А.К. ... ... трудов, 1968, 1968, СПБ. Т.П. 225,
263-266 бб.
[21] Пащоно П.И. Туркестанский край в 1866 г. СПБ, 1868, 54 ... ... А.В. ... о поездке в Среднюю Азию с научной целью в 1893-
1894 гг. СПВ, 1897, 18 б.
[23] Бартольд А.В. ... о ... в ... Азию с ... ... в 1893-
1894 гг.//Записки АН СПВ, серия 8, Т.1, 1897, 4 б.
[24] ПТКЛА – год Ш. ... 1898, 178 ... ОАК за 1900. СПВ. 1902, 124 ... ... А.А. Из ... ... эрмитажа /чимкентский клад/.
Записки отделения русской и славянской археологического общества, СПБ. Вып.
1. Т
[27] Колосовский В.А. В Каратаевских городах ... ... ... - ... год ҮІ, ... 1901, 89 бет.
[28] Кларе К.А., Черкасов А.А. Древний Отрар и раскопки, производные в
развалинах его в 1904 г. 13-16 ... ... В.Д. К ... ... ... // ... ... Русского географического объщества. Ташкент, вып. 15.
99-108 б.
[30] Иванов П.П. Материалы по археологии котловины Иссык-куля //Труды
института истории АН Кирг.ССР, ... вып. Ш, 1957, с. 102-110; его ... по ... долины Иссык-Куля //Рукописный фронд отделения
общественных наук Кирг.ССР. инв. 1714, 78-79б.
[31] МИА. 14, 11 б.
[32] Вернштам А.Н. ... ... ... и ... Южно-Казахстана
//Изд. АН КазССР. Сер. Археологическая. Вып. 2. 1950, 7, 58-59 б.
[33] Кызласов Л.Р. Работы ... ... ... в ... гг.
//Краткие сообщения института этнографии. Вып. ХХүі. Л-М., 1957, 88-89 ... ... А.Н. ... ... истории и этногенеза Южного Казахстана.
– Известия АН КазССР, №7, серия археогическая, вып. 2, 1949, с. ... ... К.А. ... итоги раскопок городища древнего Отрара /1971-
1975гг./ -В кн. Археологические исследования в Отраре. Алматы, 1969, 5 б.
[36] Акишев К.А., Байпаков К.М., ... Л.В. ... ... Алматы,
1972, 10 б.
[37] Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.В. Археологические работы в
Южном Казахстане. В кн: Археологические открытия 1969 г. М., - 1970. ... ... ... ... 1972, 10 ... ... А.М., Вектович И.В., Большаков О.г. Средневековый город
Средней Азии. Л., 1970, 78-80 б.
[39] Грошев В.А. Новые данные об оросительных ... ... ... ... кн: ... исследование в Отраре. Алматы, 1977, 14-22 б.
[40] Бурнашева Р.З. Монеты из Отрар-тобе /1973/. В кн.: Археологические
исследование в ... ... 1977, 22-34 ... ... С.П. ... ... М., 1948, 20 б.
[42] Жолдасов С. Прошлое Казахстана по археологическим источникам. Алматы,
1976, 153 б.
[43] Пищулина К.А. ... ... и их ... в ... ... ХҮ-ХҮІІ веках. – В кн.: Казахстан в ХҮ-ХҮІІІ веках. Алматы, 1969, 22 ... ... ССР ... І ... ... 1957, 173 бет.
[45] Пищулина К.А. Сырдария өңіріндегі қалалар және олардың ... ... ... ... ... ... алматы,
1969, 17-б.
[46] Лерх П.И. Түркістан өлкесіне 1867 жылғы ... ... ... 14, 21, 31 бб; ... П.И. 1866 ... ... ... Жол
естеліктері СПб, 1868, 59-60 бб., Федченко А.П. ... ... ... 46 ... Бернштам А.Н. Ертедегі тарих және Оңтүстік Қазақстан халықтарының шығу
проблемалары – ҚазССР ҒА хабарлары, археолог сериясы. /67/ 1959, №2, 82-б.;
Агеева Е.И., ... Г.И. ... ... ... ... мен
қалалары тарихынан. ТИИАЭ, 5-т., 1958, 107-110 бб.
[48] Бернштам А.Н. Культура древнего Киргизстана... 106 б.
[49] С.П.Толстов. ... ... М., 1948. 351-352 ... ... М.Е. ... итоги работ и перспективы археологического
изучения Южного Туркменстана. ИАН. ... ССР. 1951. №1 95 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Архитектура мен өнер15 бет
Испиджаб-сайрам және яссы-түркістан27 бет
«Арзан» оптомаркетіндегі маркетингтік іс-әрекеттерді жетілдіру жолдары37 бет
Алматы қаласы кедендік бақылау департаменті бойынша кедендік әкімшіліктендіру қызметін ұйымдастыру мен жетiлдiру тұжырымдамасы жинақталған тәжiрибенi жүйелеу250 бет
Алматы қаласына шолу экскурсиясы» бойынша туристік-экскурсиялық маршрутты өңдеу39 бет
Бюджеттік ұйымдардағы бухгалтерлік есеп пен есептілік жүйесін ұйымдастыру ерекшеліктері91 бет
Тілдің қоғамдық-әлеуметтік мәні мен қызметі8 бет
Ғылыми-таным кезеңдері мен деңгейлері – схема. Акселерация және жеке тұлғаның әлеуметтік жетілу мәселесі – сараптама4 бет
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет
Іле өңірінің ортағасырлық қалаларының заттай мәдениеті36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь