Темір империясы, оның Азиядағы саясаты

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 ӘМІР ТЕМІР ЖӘНЕ ОНЫҢ ДӘУІРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.1. Әмір Темірдің жастық шағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
1.2. Әмір Темірдің саяси билік кезеңі және жорықтары ... ... ... ... ... .15
2 ОРТАЛЫҚ АЗИЯ ТАРИХЫНДАҒЫ ӘМІР ТЕМІРДІҢ
РОЛІ МЕН ОРНЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25

2.1. Әмір Темір . ірі мемлекет қайраткері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
2.2. Орта Азия тарихындағы Әмір Темідің орны мен ролі ... ... ... ... ... ... ..31
3 ТЕМІРДІҢ ДАРА ТҰЛҒАСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36
3.1 Әмір Темір мемлекет және қоғам қайраткері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36
3.2 Әмір Темір. дара тұлға ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...45
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..53
ПАЙДАЛАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .56
Әмір Темірдің өмірі мен қызметі туралы жазбаша және көптеген заттай дерекжерде мол. Жазбаша деректер негізінен екі жақты болып келеді, біріншіден, Темірдің тірі кезіндегі немесе ол қайтыс болғаннан кейінгі қызметі туралы шығармалар, ал екінші жағынан-мемуарлар-оны көрген адамдардың жазып қалдырған жазбалары. Деректер арасында ерекше маңыздыларының қатарына эпиграфиялық ескерткіштер құрылыстар мен өнер туындыларындағы жазулар, Тимурдың атымен тікелей байланысты жазулар. Әмір Темір туралы жазылған деректердің көптілігі сол адам туралы тек қана жақсы істерін көрсетуге арналған жақсы істерді қана баяндайтын шығармалар қатарына жатады. Әмір Темір туралы тарихнамалық шығамаларға көз жүгірте отырып оның өз жорықтары кезінде арнайы-жеке секретарларды/добиран-и хас/және оқыған көзі ашық адамдарды /фадилан-и аср/ ұстағандығын көрсетеді .
Өзінің жорықтарын жазып отыру үшін көбіне ұйғыр немесе парсы оқымыстыларын ұстағаны көрінеді, Темірдің патшалығының аяқ шегінде оқыған дабирлер қаламнан шыққан шығармалар пайда болған. Соңың ішіндегі ең ірісі жай күнделіктен шығармаға дейін көтерілген «Үнді еліне жорық күнделігі /Дневник индийского похода/» Гиясаддин Алидің /1/. Гияс аддин Алидің шығармасы В.В.Бартольд зерттеуі бойыныңа 12 наурыз 1403 ж. дейін жазылған. Онда себебі Темірдің немересі Муханмед Сұлтанды тірі кезінде сипаттай отырып және Темір таяу уақытта Египет пен Сирияны жаулап алуы мүмкін деген. Гияс аддин Алидің күнделігі бізге Темірдің өмірі мен қызметі туралы нақты деректер береді және оның толық саяси портретің жасауға мүмкіндік береді. Осы шығармалардың ішінде бізге келіп жеткен ең алғашқы еңбек «Зафар-Намә» / «Книга побед»/ Низам аддин Шамидің еңбегі. Ол бойыныңа Тимурдың өмірбаяны бойынша біз ол өз кезіндегі алдыңғы Азиядағы мұсылман елдерінің тарихын жақсы білген оқыған-тоқығаны көп адам ретінде суреттеледі. Темір өз қоластында үйде немесе жорық кезінде өзіне қажетті еңбектерді оқытатын жеке оқушылар-чтецтерді ұстаған, Әмір Темір түрік, парсы, тәжік тілдерін жақсы білген және өте қарапайым, түсінікті тілмен жазылған кітаптарды жақсы көрген.Нияз-аддин Шами шығармасы бізге келіп жеткен алғашқы еңбектердің бірі.
Әмір Темір туралы екінші ірі еңбектің қатарына Шереф аддин Али Иезди еңбегі Зафар-Иамәй /Книга побед/. Шереф аддин Али Иезди шығармасы Темір қайтыс болған соң жазылған 828 жылы/1424-1425жж/ жазылып біткен. Әмір Темір туралы жазбаша деректер қатарына дүниежүзілік тарих туралы еңбектер жазған ХҮғ.атақты тарихшыларның еңбегі де жатады: Хафиз Абру, Абд ар-Реззак Самарканди және Мирхонда. Хадизи Абру өз шығармасында Низам аддиннің шығашасын және түрік тілінде жазылған аты
1. Якубовский А.Ю. Тимур //Вопросы истории,1946,№ 8.9,стр:42-74.
2. Герасимов М.М.Портрет Тамерлана /Краткие сообщения Института истории материалъной кулътуры .Вып.ХҮІІ, с.14-21.
3. Лянглә Л. Жизнь Тимура.Ташкент,1992,пер.
4. Клавихо Г. История великого Тамерлана.СПб.
5. Якубовский А.Ю. Тимур /Вопросы истории, №9, с.72-74.
6. Грановский Т.Н. ПСС.СПб Т.1.С.341-352.
7. Иванин М.И. О военном искусстве и завоеваниях монголо-татарских среднеазиатских народов при Чингисхане и Тамерлане. СПб.С.129-237.
8. Бартольд В.В. История турецко-монгольских народов. Ташкент, 1928.
9. Бартолъд В.В.Соч.М. ,1964 , Т..2.Ч.2. с.443-446.
10. Герасимов М.М. Портрет Тамерлана, Вып.ХVІІ. с.14-15.
11. Грановский Т.Н. ПСС, СПб,Т. 1.С.348-350.
12. Гийасаддин Али. Дневник похода Тимура в Индию.М., 1958г.
13. Тамерлан: Эпоха, личность. М.,1992, стр.45.
14.Муминов И.М. Роль и место Амира Тимура в истории Средней Азии: Ташкент 1968, С.118-122;
15.Бартольд В.В. Сочинение, М.,1964, Т.2.Ч.2. С. 37-40, 450-460.
16.Умняков И. Из истории международных отношений Средней Азии с Западной Европой в начале XV в.М.1960.ст.112-135.
17.Якубовский А.Ю. Тимур// Вопросы истории, 1946, № 8-9.
18.Умняков И. Из истории международных отношении..М., 1960, с.123.
19.Цугаченкова Г.А. Очерки искусства Средей Азии... М.,1982.С.90.
20.Иванин М.И. О военном искусстве и завоеваниях монголо-татар и среднеазиатских народов при Чингисхане и Тамерлане.СПб,С.230-235
21.Бартольд В.В.Царствование Тимура Соч.Т.2.Ч.2. М., 1964
22.Клавихо Р.Г. Дневник путеществия в Самарканд ко двору Тимура
23.Бартольд В.В. Соч.Т.2.Ч.2.С.128-234.
24.Вамбери Г. История Бухары. СПб.с.217-218.
25.Грановский Т.Н. ПСС.СПб.Т.1. С.348.
26.Цугаченкова Г.А., Ремпель Л.И. Очерки искусства Ср. Азии: Древность и средневековье. М.,1982.С.120-122.
27.Грановский Т.Н. ПСС.СПб,Т.1.С.341-352.
28.Герасимов М.М.Портрет Темарлана. Вып.ХҮІІ,С.14-21.
29.Пугаченкова Г.А.Очерки искусства Средней Азии,М,1882.
30.Очерки истории искусства Средней Азии. М., 1982.стр.45-60, 310.
31.Иванин М.И.О военном искусстве и завоеваниях монголо-татар С.129,235-236.
32.Бартольд В.В. Сочинини, М.,1964,Т.2.Ч.2.С.37-62
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: «Темір империясы, оның ... ... ӘМІР ... ЖӘНЕ ... Әмір ... ... Әмір ... саяси билік кезеңі және
жорықтары.....................15
2 ОРТАЛЫҚ АЗИЯ ТАРИХЫНДАҒЫ ӘМІР ТЕМІРДІҢ
РОЛІ ... Әмір ... - ірі ... Орта Азия ... Әмір ... орны ... ... ... Әмір ... ... және ... Әмір ... ... ... ... ... мен қызметі туралы жазбаша және көптеген ... мол. ... ... ... екі ... ... келеді,
біріншіден, Темірдің тірі кезіндегі немесе ол ... ... ... ... шығармалар, ал екінші ... ... ... қалдырған жазбалары. Деректер ... ... ... ... ... ... мен өнер
туындыларындағы жазулар, Тимурдың атымен тікелей ... ... ... ... ... ... көптілігі сол адам туралы тек қана ... ... ... ... ... қана ... ... жатады. Әмір Темір туралы тарихнамалық шығамаларға көз жүгірте
отырып оның өз ... ... ... ... ... көзі ашық адамдарды /фадилан-и аср/ ұстағандығын көрсетеді
.
Өзінің жорықтарын жазып ... үшін ... ... ... ... ... ... Темірдің патшалығының аяқ шегінде оқыған
дабирлер ... ... ... ... ... Соңың ішіндегі ең ірісі
жай күнделіктен шығармаға ... ... ... еліне жорық күнделігі
/Дневник индийского похода/» ... ... /1/. Гияс ... ... ... ... бойыныңа 12 наурыз 1403 ж. дейін жазылған.
Онда себебі Темірдің немересі Муханмед ... тірі ... ... және ... таяу ... ... пен Сирияны жаулап алуы мүмкін деген.
Гияс аддин Алидің күнделігі ... ... ... мен ... туралы
нақты деректер береді және оның толық саяси портретің ... ... Осы ... ішінде бізге келіп жеткен ең алғашқы еңбек «Зафар-
Намә» / ... ... ... ... ... ... Ол ... Тимурдың
өмірбаяны бойынша біз ол өз кезіндегі алдыңғы Азиядағы мұсылман елдерінің
тарихын ... ... ... көп адам ... ... ... өз
қоластында үйде немесе жорық кезінде өзіне қажетті еңбектерді ... ... ... Әмір ... ... ... ... тілдерін
жақсы білген және өте қарапайым, ... ... ... ... көрген.Нияз-аддин Шами шығармасы ... ... ... алғашқы
еңбектердің бірі.
Әмір Темір туралы екінші ірі ... ... ... ... ... еңбегі Зафар-Иамәй /Книга побед/. Шереф ... Али ... ... ... болған соң жазылған 828 жылы/1424-1425жж/ жазылып біткен. Әмір
Темір туралы жазбаша деректер қатарына дүниежүзілік ... ... ... ХҮғ.атақты тарихшыларның еңбегі де жатады: Хафиз Абру, Абд ... ... және ... ... Абру өз ... ... аддиннің
шығашасын және түрік тілінде жазылған аты белгісіз еңбектегі ... ... ... ... ... ... ... қызметіне қатысы жоқ,
өз ойларын толық еркін жаза білген авторлардың да еңбегі бар. Осы ... ... ірі ... Темір туралы ірі тарихи еңбек араб ... Ибн ... ... ... фи ... ... ... в событиях /жизни/ Тимура Ибн Арабшах-шығу тегі ... ... ... 1388 жылы 12 ... Темірге тұтқынға түсіп содан
Самаркандқа әкетілген. Өзінің көргені мен басынан кешкенінің барлығын ... ... ол ... ... ... жасырмайды.
Темірдің жорықтарына оның басып алушылық және тонаүшылық саясатына қарсы
бола отырып, ол оның ... ... ... ... таң қала ... суреттейді. Ибн -Арабшахтың кітабы негізгі дерек
ретінде жеке адамның бақылауының ... оның ... ... яғни ол ... ... ... әңгімелер мен оның жорығына
қатысқан адамдардың, оның патшалығы кезінде өмір сурген іс-әрекетіне ... ... ... ... ... ... Арабшах білімді адам болған, тұтқында бола ... ол өте ... ... ... ... ... Крымда болған, парсі, монғол
тілін үйренген, ал Адрианополъге, отаныңа келген соң түрік тілін үйренген.
Ол өзі ... ... ... ... ... ... ... туралы ірі деректің қатарына Әмір Темірдің сарайына
жіберілген Қастилия қоролі Генрих Ш ... Рюи ... де ... ... ... Испаниядан 1403 жылы шығып, ал қайта 1406 жылы
оралған. Самаркандта елшілік 1404 жылдың көбін
Клавихо Темірмен бірнеше рет ... оның ... ... көп сөйлескен, Самарсандта және Темір мемлекетінің басқа да көптеген
қалаларында болады. ... ... мен ... ол ... ... ... Осы екі автордың шығармалары, Темірді өз кездерімен көрген
адамдардың еңбегі ретінде оның жас шағы мен ... шағы ... ... ... Ол жеке ... ... Темірдің жастық шағы туралы деректер қатарына ... ... ... ... русъ жылнамалық тарихнамасы ХIV-ХҮ жж.
Алтын Ордадағы оқиғаларға, Орта Азиядағы ... ... яғни ... ... ... толы ... сол ... Таяу Шығыс туралы
тарихи-географиялық ойларын, білімін толықтырды /2/.
Әмір Темір кезіндегі тарихи кезең ... ... және ... ... ... мәдениеттің - нақты ескерткіші ретінде
ролі зор ... ... ... ... жататын құрылыстар, меніттер,
мавзолейлер, сарайлар, кесенелер /қалалық және ... ... ... ... және тағы ... ... ... құрылыстар салудағы жоғары шеберлікті, құрылысты ... ... ... ... ... ... ... ол безендірудің мәнің, оның ... және ... ... ... ... ... ... берері сөзсіз, ол
сол елдерден Орта Азияға әсіресе Самаркандқа көптеген шеберлерді әкелген.
Әртүрлі ... мен ... ... ... өте ... әкелінген. Бұл
құрылыста әсіресе ерекшілігі-ондағы көптеген құран сөздері мен ... ... ... ... ... біз ... салынған
уақыты, шебердің атмен кімнің салдырғаны туралы жазбалар белгілі бір
композициялық ... ... Осы ... ... біз Тимурдың-Әмір
Темірдің үкіметінің маңызын, оның атағын біле аламыз.
Әмір Темір кезеңінен көптеген өнер ... ... ... ... ... байланысты, мысалы, қиылған ағаш
есіктер, қола шырақдандар, меніттегі ішкі ... ... ішкі ... ... т.б. Осы ... ... біріншіден тұрғылықты жерлердегі ... ... ... көрші елдермен болған мәдени және саяси
байланыстарды көрсетеді. Ерекше көңіл бөлетін естеліктер қоладан ... ... Ол ... Темір сырттан әкелген шеберлердің ... өз ... ... ... ол ... ... көрсетеді. Әр
шебердің өзіне тән белгісі болғандығын көрсетеді.
ХIV ғасырдың 70-жылдарында Темірдің құрылыстарында ... ... ... ... Көбі ... ... Тебр, Шираз,
Бухара мен Қашқадарья жерінен келген шебелер ... ... ... Иран мен ... ... ... Орта Азияда ол алғашында
Хорезмде, ал сосын Мавераннахр қалаларында пайда болды. Оның ... ... ... ... ... ... ... Тимур және тимуридтер кезіндегі ескерткішжердегі
әртүрлі мозаиқалар жатады /3/.
ХIV-XV ғасырларда қабырғаларда салынған суреттердің ең ... өз ... ... ... ... ... ... өнерінің мәдениеттегі даму
шегі. Сюжеттік бейнелеу өнері Самаркандтағы Темірдің ... ... ... ... ... ... ... бойыныңа
сол кездегі қабырғалардаға бейнелеу шығыс билеушісінің және оның сарайының
өмірінің негізін суреттеген. Ол ... оның ... ... Индиядағы шайқастары суреттелген, елшіліктерді, ғалымдарды,
билеушілерді қабылдау ... ... ... кештері. Сонымен қатар
Темірдің және оның ... ... ... және оның ... ... ... ... оның ішінде осының барлығының
билеушісі әмирдің бейнесі ерекше суреттелген. Оның ортадағы ... ... ... ... ... орнын нақты көрсетуге тырысқан суреттер.
Темір және Темір ұрпақтары дәуіріне жататын қабырғадағы суреттер /ХІV-
XVжж/ сол кездегі ... ... ... XVІж. ... « ... ... »/ ірі француз хроникасынан кем болмады. ... ... ... болды. Тимуридтер өнері бейнеленуі ... ... ... ... салт-санасына тікелей байланыста болды,
жекелеген жерлерде ғана жаңалықтар енгізді. ... ... ... Ренессанс өнерімен Византиямен, Франциямен, Англиямен жасалған
сауданың нәтижесінде білді, бірақ батыстың өнері олардың санасы мен ... етіп ал ... із ... ... ... жазулар
және оның архитектуралық ... иран және ... ... жасалды. ХIV-XV ғасырлардағы қабырғадағы жазуларға Орта Азиялық
миниатюра көп әсер етті.Темір және оның ... ... ... оған жергілікті халықтың өмірінен көрініс беріп отырды /4/.
Табиғатты суреттеу Самаркадтта тек ғана ХIVж. 80-жылдарында ... ... ... ... мен ондағы шетжерлік шеберлердің көптеп
келуімен кейін, оған көп әсер еткен қытайдың Темокративтік өнер ... ... ... ... ... туындыларының келуі көптеген жағдайларда саясатпен байланыста
болмайды. ... ... ... Қиыр ... ... ... Орталық
Азия сурет өнерінде көрінбейді. ХIVж. аяғында, Темір ... ... ... ... ... бұл ... ... ақ-көк фарфорына деген
қызығушылық күшейді ... ... Ол оның ... кезінде қытаймен
саяси және сауда қатынасы орнаған кезде де күшейді. Фарфорлық керамика
ескерткіштері ... ... ... ... ... Нисада,
Хазараспада және басқада көптеген қалаларда кездеседі. Темір дәуірінде және
одан соң көк-ақ түспен қатар ашық көк ... ... ... ... ... ... ... дәуірінен кейінгі кезде /ХIV-XVжж./ - металдарды өнерде
пайдалану көркемдеу ... ... ... ... ... және ... кезінде Ортағасырлық Шығысқа тән құбылыс ретінде барлық ... ... ... қолданылатын металдар әуелі тек
Мавераннахрда ... ... ... ... ... жерлерден келген иран
және азербайднан шеберлері оның зақаздарын орындай бастады. Ясса-Түркістан
қаласындағы Қожа ... ... ... ... ... ... ... шеберлер Темірдің басып алынған жерлерінен ... ... ... өз ... ... ... елге апаруы заңды
болды. Сондықтан да ХIV-XV ғасырлардағы өнер ... әр ... ... аз ... да ... ... ол Темір архитектуралық құрылысындағы
өнер туындыларындағы әсемдіктен, ашық түстерден, сұлұлықтан көрініс алған.
Ол ескерткіштер Темір кезіне ... ... ... ... ... ... ... дамуын көрсететіні шындық.
Түрлі-түсті маталарды шығару Ортағасырлық Шығыста ХІV -XV ғасырларда
таралды, әсіресе ... және оның ... ... ... ... ... ... шеберлер бұл жерде оның әрі ... ... ... оның ... және ... ... әрі дамытты. Басып
алған жерлерден қажетті жұмыс күші мен ... ... ... ... ӘМІР ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ДӘУІРІ
1.1 Әмір Темірдің жастық шағы
Темір Сябзада, Кешке таяу жерде Трансаксония қаласының
жерінде 7 мамыр 1336 жылы туған. Ол ... ... ... ... ... ... жағдайды Шынғысханға да байланысты атқан /5/.
Оның ... Әмір ... ... ... ... Қазанға тәуелді ұсақ
княздардың бірі болған. Бала кезінде Темір өзі ... ... ... тәрбие алып өседі. Ол жас кезінен бастап-ақ билік, басып алушылық,
соғыс істері туралы айтқан, сол ... оның бет ... ... өз ... емес ... ырғағымен сөйлеген, ойнаған кездерінде ол жолдастарына әсер
еткен, соғыс ... ... ... ... ... ... ... ретінде сөйлеген. Ойындары үнемі шайқастан тұрған.
Жас кезінен Темір атты ... ... ол атта ... ... садақтан
жақсы атқан. Өз достары арасында беделді болған, ерте ... ... ... ... ... Темірдің жас кезінен ақ барлас руынан шыққан ... ... оған ... оның ... ... ниет ... ... оның
әкесі секілді жас кезінде тек үш-төрт жекер ... ... «Ол ... ... бес ... бітге көршілерінен бір күн қойын, екінші ... алып ... ... ... ... жас ... ... аз ғана
атты әскерін құрады, жақсы қаруланған, ... ... ... жерінен тамақтық пайда үшін, немесе көпестердің керуендерін
тонау үшін құрылған.
Жеке басының батылдығы, қолының ашықтығы, адам ... білу ... ... ... ... ... ерекше көрініп тұратын
басқарушылық және көсем болуға ... ... оны ... даласындағы
барластар арасынан өз ортасынан ерекшелеп тұрды. «Бірде түнде Темір қой
отарына барымтаға барады, сол ... ... ... оның ... ... оның ... ... өлтіреді, ал оны аттан құлатады, сөйтіп оның
оң жақ аяғынан жаралайды, сонан ол ақсақ ... ... оң ... ... ... да айырылады /6/. Сол кезден бастап Темірді-Тимурлен, яғни-
Темір-ақсақ, ал европалық атау бойыныңа Тамерлан деп атай ... ... жасы ... ... күшейіп, шымырланып ауыр істермен айналыса
бастады: бірде қылышпен айналысса, енді бірде атпен жабайы аңдарға ... 12 ... ... ол ... ... ... ал тарихта ол тек қана
25 жасында белгілі болды.
Жас кезінен түрік және ... ... біле ... он жас кезінен тек
қана көшпелі өмірді қана емес, отырықшылық ... пен ... де ... ... Ол қала ... де жақсы таныс болды,оған
себеп Шахрисябзеге көп баруының арқасында, ол ... оның ... ... Жаджи Барлас қолында болды.Ол кезде мұсылмандар ортасында рухани
өмірде мұсылман Шейхтері ерекше орын ... ... сол ... ... ... ... ... Шемс аддин Темірдің әкесі Тарағайдың рухани
ұстазы ... ал ... ... ... деген сүйіспеншілігін арттыруда
мақсат етті. ... ... діни ... ерекшеленбеді, ол өзінің көптеген
жетістіктерін шейх Шемс аддин Қулалдын дұғасынан деп түсінді.
Монғол ханы ... 1360 жылы ... ... оған қарсы
тұрып, билік үшін таласушыларды бір орталыққа біріктіретін билеуші болмады.
Токлук -Темір Қашқадарияға дейін ... ол ... ... ... ... ... ... Қашқадариядағы ешқандай қарсылық көрсете алмады.
1361 жылы Токлуг-Темір Мавераннахрға шабуылын қайта бастады, осы бай
елді ... ... ... ... Бұл жолы да ол ... ... кездеспеді. Қажы Барлас монғолдармен кездестуден қорқып
Хорасанға қашып кетеді. Осы ... ... ... ... шықты. Ол қазір
Токлуг-Темірмен араздасу ешнәрсе бермейтінің ... оны мен ... ... жөндігін түсінді. Токлуг-Темір оның ұсынысын ... ... ... ... ... ... билеушісі етіп
тағайындалды.
Сөйтіп ... 25 ... ... ... бай ... ... ... Хаджи Барластың орнына. 1361 жылы Темір ... ... ... ... ... ... монғол ханында қызметте көп болмайды.
Токлуг-Темір өзінің ұлы Ильяс ... ... ... етіп ... ... оған қызмет етуден бас тартып одан байланысын үзіп өз ... етіп ... Бұл ... ... ... ... ... деген көзқараста бар.1361-1365жж. екі эмир арасындағы қарым-қатынас
ұлғайды.
Олардың арасындағы одақтастық туысқандық қатнаспен ұштасты: Хусейннің
апасы ... ... ... ... әйеліне айналады. Осы жылдары
екі әмір ... ірі ... ... ... олар ... ... бастарының мүддесі үшін пайдаланды, көбінесе ... ... ... алу, ... ... алу саясаттарын жүргізді.
Токлуг-Темір қайтыс болған соң Мавераннахрдан қуылған Ильяс Ходжа
қайтадан Мавераннахрға шабуыл ... ... ... мен ... армия
жинақтады. Тарихқа «грязевой битвы» / /Балшықты ұрыс/ деген атпен енген бұл
шайқас Чиназ бен Ташкент арасында ... ... ... ... ... балшық болып тайғақтан аттар құлады. Темір мен Хусейн жеңіліп екі
эмирде ұрыс ... ... ... ... ... ... ... қарай түсіп Балх облысының жеріне келіп тығылды, екі билеушінің
мұндай әрекеті жаудың Самаркандқа ... ашып ... ... ол ... не
қорғаныс қабырғас, не цитаделі жоқ жаудан қорғанатын жері жоқ ... онда не ... не ... басқарушылық қалдырмады.
Ежелгі қала тұрғындары басқарусыз, қорғансыз ... ... ... ... ... ... осы ... азғана сербедарлар тобы
болды. Бұл дәуірде Солтүстік Шығыс Иран ... ... өте кең ... ал ... ... мен ... Бұл сол кезде өз алдына ерекше
мақсат, ... ... ... ... ... ... еткен ағым болды.
Сербедарлар қаладағы демократиялық ... ... ие ... ... мен ... ... дүкен қызметкерлері, ал қала ... және орта ... ... Тек қана ... аристократия,
мұсылман дін иелері ғана және ірі көпестер монғолдардың тәртібін ... ... ... ... ... ... ішінде әсіресе жас
оқыған жастар арасында сербедарларды қолдады. Сербедар-ілінетін ағаш, яғни
монғолдардың алдына арқанды төсегенде, оданда ... асы лып ... деді /8/. ... ... сол жақ ... ағым ... Олар
қаладағы және селодағы бұхара халықтың жағдайын түзетуді армандады.
Ильяс Ходжаның монғол армиясын ... ... ... ... ... ... онда толқу пайда болды. Сербедарлар монғол күшіне
қарсы тұруға ... ... ... ... ... Маулен Задә
мен Абу Бекренің басынылығымен ... ... ... ... ... ... ... даярланды. Бұл міндет өте ауыр ... не ... не ... ... Задэ ... әскери қызметке жарайтын адамдардың барлығының
тізімін жасады, ... ... ... үшін ... ... ... ... қаланың тар көшелерін баррикадалар жасауға
пайдаланды. Бос қалған тек негізгі жол ғана ... ... ... ... ... ... ... олар атты монғолдарды негізгі жолмен
өткеріп жіберіп сосын оны екі ... ... ... ... ... тар ... негізгі соққы беруге тиіс болды. Монғолдар
өздерін Самаркандта не тосып тұрғанын білмеді, олар қаланы тез басып аламыз
деп ... ... олар ... еді, ... күш ... ... кезде
Маулен Задэнің бұйрығы бойынша тасада тұрған садақшылар оқ жаудырып, ал
қалғандары тастар мен ... ... ... ... тез ... бір ... ... мың адамынан, ал екінші дерек ... ... ... ... ... соң ... ... қырсыққа тап болады: аттарының арасында мор
ауруы пайда болып төрт аттан бір-ақ ат тірі қалады, сондықтан ... ... ... ... сосын Мавереннахрды тез тастап кетеді. Қала өз
жеңісін тойлады. Самарканд бекінісі қала халқы біріккен жағдайда ... ... ... ... егер оның ... ... ... адамның қолында болса.
Сербедарлардың Ильяс Ходжаны женгені туралы хабар әмір ... ... ... олар ... сосын Самаркандқа аттанады. Олар
қала маңындағы мекенде Кан-и-Гиль деген жерде ... Екі ... ... ... айтып оларды көргілері келетінің
айтады.
Сербедарлар әмірлердің ... ... ... шынында да кездесу
кезінде оларға көп құрмет көрсетіледі. Келесі күні олар қайтадан Хусейн
мен ... ... ... ... ұстап байлап, Маулен
Задэден басқасын өлтіреді. Оны Хусейннен өтініп Темір аман алып ... ... ... сербедарлар мәселесінде келіспкүшілік пайда
болады. Темір сетбедарлар арасында әсіресе белгілер - ... ... келе ... ... ... ... әсіресе
олардың атақтылары Абу Бекрді жойған соң ... ... ... қайта
енеді. Бұл 1366 жылғы көктемнің аяқ ... ... ... ... ... ... ... қоластындағы Балх қаласын
қорғанысқа ... Ол онда ... ... салды және оның
қабырғаларын ... Балх ... ол ... ... мүлкі мен қару-
жарақты апарады.
Темір бұл әрекеттердің барлығы оған қарсы жасалып жатқанын ... ... рет ... ... қорғаныс салма деп айтады, бірақ ол ... ... ... Хусейнге өзі шабуыл жасайды. 1370 жылы ... ... ... Балх ... ... және аз ... соң және
көп шығынға ұшырай отырып ол қаланы қабырғасын қиратып алады. Қорыққан және
берекесі қашқан Хусейн ... ... ... ... қиындығын
түсінген Хусейн Темірге егер берілсе қандай кепілдік беретінін сұрайды.
Темір оған тек өмірін ... ... ... уәде ... ... соң Хусейн бірнеше нөкерімен цитаделді тастап қаладан шығады.
Темірдің ставкасына таяу қалған кезде ол қорқып артқа ... ... ... ... ... ... бір адам байқаусызда келіп оны көріп қояды, ол айтпаймын деп
уәде бере ... оны ... ... ... ... ... ... берген сөзін Темір орындамайды, ол өзі өлтірмегенмен, өзінің
көмекшісінің бірі-Кейхосрауға, Хутталянның билеушісіне, қанға-қан кегіне
байланысты ... ... ... Хусейн өлген соң Темір өзінің бұрыннан жоспарлаған істерін жүзеге
асыра бастады.
1.2. Әмір Темірдің саяси билік кезеңі және жорықтары.
Әмир Хусейн ... соң ол енді өз ... жеке ... ете ... ... тұқымынан сайланған ханның атын -жамыла отырып шағатай ... ... ... ... Бұл кезде монғолдардың салты, дәстүрі өзгере
бастаған, олар жергілікті ... ... ... ... ... ... ... әдеті мен салт-санасын, мәдениеті мен дінін қабылдай
бастады. Ол дін ... ... ... ... ... ... Оның ... машинасының рычагына айналды, ол оны ... ... ... өте ... ... ... ... системасы Шынғысхандікінен өзгеше болды, ол ешқандай дінді
ұстамай-ақ өз армиясында басқа елдердің жерін басып алуда ... ... ... ... заңы ... монғол иелігіндегі жерде оның
тұқымынан шықпаған адам ... өзін ... деп ... правосы
болмаған. Бірақ қандай заңның да қалтарыс жақтары болды: ... ... оның ... ... ... елді хан ... шыққан адамның
атымен шығарғанмен, ол өзі бүкіл билікті ... ... өз ... ... ... және өз немерелеріне билік пен мұрагерлікті
қалдырды.
Темір өте күшті, ... ... ... құра ... астананы Самарканд
етті, бұл қаланы күшейтіп онда цитаделъ ... ... соң ол сол ... ... жауы болған өзбектерге шабуылға шығады. Оларды 1371 жылы жеңіп
сосын Хорезмге шабуылға беттейді. Кент қаласын басып алып енді ... ... ... ... ... ... ... етіп және өзінің қызын
Темірдің үлкен ұлы Жеханширге беруге көндіреді. Одан ... ол ... рет ... ... жасайды, ал 1376 жылы қыпшақтың тағына
Тоқтамыштың келуіне мүмкіндік жасалды /10/. 1374 ... соң ... ... ... үш жорық жасайды. Оның ақырғысы Темірдің Тоқтамыспен арадағы
шиеленісіне, ... ... ... ол ... ... ... ... шығады. Темір күшті Алтын Орданың, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... біледі. Ол сондықтан
өз билігінің бірінші күнінен бастап Жошы ұлысында не болып жатқанын ... Жошы ... оның ... ... ... Орда және Ақ Орда ... болу ... ұйымдастыруға байланысты болды.
Алтын Орда өз қоластындағы адамдардан оң ... ... ал Ақ Орда ... ... ... ... Кейіннен Ақ Орда өз алдына ... ... жеке хан ... ... жылы ... қайтыс болған соң Алтын
Ордада Феодалдық бытыраңқылық басталады. Бірнеше ... жеке ... ... ... енді ... жеке ... ... ұстады, ханға
қарсы шығып, өздерімен өзі таласа бастады. Алтын ... 1360 ... ... өте ауыр кезең болды. Жиырма жылдың ішінде Алтын Ордада 25-
тей хан ауысты, осы кезеңде Алтын Орданың оң ... ... ... Мамайды
қоспағанда. Сол жағалауды басқарған Сарайда отырған жылға жетпей билік
құрған хандардың көбі Ақ ... ... ... ... ... ұлыстың солқанаты Жошы ұлысынан болды.
Ақ Орданың Алтын Орданың ісіне араласуы бұрын ... ... ... ... және ... ... ... дамуымен қатар жүрді.
Әсіресе бұл жағдайда ерекше көзге ... ... ... Ақ Орданы 1377
жылға дейін билеген. Орыс хан тек қана Ақ ... ... ... Жошы ... ... өз ... ... болды. Темір бұл екі Орданың арасында
болып жатқан саяси күрес пен ... ... ... ол ... ... себебі оған күшті біріккен мемлекетпен көршілік ұнамады,
сондықтан қандай жағдайда да оған ... ... ... Одай ... туды,
Ақ Орданың әмірлерінің бірі, Манғышлақтың билеушісі әмір Туй Ходжа -оглан
Алтын Орда мәселесіне байланысты болған бір ... ... ... ... да сол үшін ... /11/. Туй ... ұлы Тоқтамыс Ақ
Ордадан қашып Темірге келеді, оған өз ... мен ... ... Бұл
1376 жылы болған оқиға еді. Темір өз қолының ... Орыс ... ... ... ... ... оны ... керек кезде оған қарсы
пайдалану үшін Темір Тоқтамысқа көп ... ... ... оған ... өзінің оны қолдайтынын білдіріп Тоқтамысты армиямен қамтамасыз етіп
Ақ Ордаға Орысханнан ақ орданың тағын ... ... ... ... ... өзінің қойған адамының болғанын өте қалады, 1376 жылы екі рет ... Ақ ... ... ... ол екі рет те ... Сосын
Темірдің өзі қыста Орыс ханға қарсы өзі армиямен аттанады. ... ... ... ... жорықты тоқтатуға тура келеді. Көктемде Темір
Сырдарияға ... ... ... ... болмайды себебі ол қайтыс
болып кетеді. Бұл 1377 жылы болған. Тек Ақ ... ... ... 1379 ... ... ... ... ұнады, себебі ол өзі Тоқтамысты Жошы
ұлысындағы өзінің саясатын қолдаушыға ... ... ... ... арманын орындамайды, ол Ақ Орданың ханы ... соң ... ... ... Жошы ... ... біріктіру жұмысын
бастайды, Алтый ... ... ... ... ... Мамайдың Калка
өзенінде Дмитрий Донссойдан жеңілгенін пайдаланып, оған бас ... ... ... ... ... соң ... Алтын Ордадағы билікті қолына
алып тез Жошы ұлысының екі жағын біріктіреді. Жыл ... ... ... мен
оның өзі қойған тақ иесі, ... ... ... ... ... ... Темірдің ішкі саясатына қарсы, яғни өзіне қарсы тұруға
үйреткен іс-әрекеттерді ... ... ... ... оның ... ... хан ... жж/ тұсындағы билігіне жеткізу үшін ол Алтын ... ... үшін ... ... ... оның ... Азербайджан жерлеріне, ал 1385 жылы Тебризді басып алу үшін
армия жібереді /12/.
Тоқтамыстың ұлы ... ... өсіп келе ... ... мемлекетінің саясатына қайшы болды, Тоқтамыс Темірдің саясатына
қарама-қарсы болып қана қоймай ол ... ... ... ... ... басшысы болды. Алтын Орда ... ... ... ... Ол ... ... ... мәдени тұрғындарды
күшпен ұстап тұрды /13/. Ол жердегі билік көшпелі билеушілер атақты ... ... ... ... ... Жошы ... шыққан монғол
династиясының қолында. Олар әскери күшке сүйене отырып ... ... және ... ... ... мен бай ... бай ... мәдени орталықтарды езді, өздеріне бағындырды. Бұл ... ... ... ... тегіс бостандыққа қолдары жететін күнді армандады.
Ал Мавераннахрдағы жағдай керісінше ... Бұл ... ... ... шығу үшін бір ... біріккен күшті үлкен мемлекет
құруды армандады, оны тегіс қалалар мен облыс тұрғындары бірдей жақтады.
Тоқтамыс ... ... ... Иран ... ... ... шешуші шиеленіске шығу жолын ашық іздестірді. ... ... ... ... ... ... шабуыл жасап Хорезм
жерін Темірге қарсы шығуға үгіттей бастайды. Хорезм шахы ... ... ... тез ... ... ... шығады. Темір оған ашуланып 1388
жылы Хорезмге ақырғы шабуыл жасайды. Ургенчті ... ... соң ... ... ... ... халқын Самаркандтқа көшріп ал астананы жермен
жексен: етуге бұйырады, ... ол ... ... егіп ... ... Он күн
бойы Темірдің армиясы ... бай ... ... көпте-ген
халқы, әсіресе қолөнершілер Самаркандқа ... ... қала жер ... ... ... ... тамаша құрылыстар да ... ... жылы ... ... ... шығар қарсаңында Темір қаланы қайта
қалпына келтіруге бұйырады. Осылайша үлкен ... ... өте ... Хорезм
княздығы жеке өмір сүруін тоқтатады.
Ол ... ... ... ... ... ортаазиялық тимуридтер
мемлекеттерінің құрамына енді. Сөйтіп мәдениет орталығы Хорезм биліктен
кетіп, жеке өмір сүруін ... ... Орта ... ... ... тек
Жетісу мен Сырдарияның төменгі ағысынан басқа жерлер ... ... ... ... ... ... тек қана азғана Сырдария
қалаларының Сауранан төмен жатқан территориясын қоспағанда басып ... ... ... тек қана Жошы ... ... мақсат өтті, күшті
Алтын Ордадан ол өз мемлекетіне қарсы ірі Орта Азиядағы ... ... 1380 ... соң ... ірі ... ... ... соң
Тоқтамысқва қарсы ірі үш жорық жасады: 1389, 1391, 1394-1395 ... ... ... ... ... секілді Иран, Кавказға және Русьтің
оңтүстік шекараларына жасалған жорықтармен қатарласып ... ... үшін біз ... ... ... ... күрестеріне көп көңіл
аударамыз. 1391 жылы ... ... ... ... ... ... асулардан соң көпсанды Темірдің армиясы Тоқтамыспен Кундузча деген
жерде кездеседі, Самара мен Чистополдын арасындағы. Осы ... 18 ... жылы ірі ауыр ... ... ол ... ... ... /13/. Бірақ әліде Алтын Орданың ... өте мол еді, ... ... және мол ... ие ... бірақ ол әлі алтынордалық
мемлекетті жойған жоқ еді. Олардың арасындғы күрес әлі жалғаса берді. ... ... мен ... ... ғана ... ... ... Кавказ
жерінде Терек өзенінің жағасында. Бұл жерде Тоқтамыс тағы жеңілді. Бұл жолы
Тоқтамыстың күші ... сол енді ... ... Алтын Орданың
жүрегі, асанасы Сарай-Беркеге жол ашылды. Үлкен, бай қала ... ... ... ... ... оған дейін одан өте көп байлық алынды:
материалдық байлықтан басқа, тұтқынға түскен еркектер мен әйелдер, ... ... ... ... соң тек қана ... қалалары Сарай-Берке, Хаджи-Тархан
/Астрахан/ ғана қиратылмай сонымен қатар Қырым да оның теңіз жағалауындағы
қалаларымен талауға ... /мыс. ... ... қатар Азов пен Солтүстік
Кавказ жерлері де талан-таражға түсті. Бұл жерлердегі қирату және тонаудың
көлемінің ... сол ол көп ... ... ... ... ... ... /14/.
Теректегі талқандау мен Сарай-Беркедегі талау 1395 жылғы Алтын Ордаға
қайта ... ... ... ... Орда 1395 ... соң құлдырай
бастады. 1380 жылғы Куликова даласындағы Мамай қолының жеңілуі бірінші және
шешуші жағдай болса, ал Теректегі 1395 ... ... ... ... ... ... аяқталды. Темір Алтын Ордамен жүргізген шайқастары
оның ортаазиялық муддесімен тікелей ... ... және ... ... ... болмады, ол туралы тіпті толық мәліметіде
болмады, бірақ ол тек қана ... Азия үшін емес Русь жері үшін ұлы ... ... ... ... ... ... жорығының орыс тарихы үшін қандай
маңызды болғанын білмеді, ол туралы Русьте ешнәрсе білмеді. Ол ... ... ... ... тек қана жаман естеліктер болған, себебі ... жылы ... русь ... ... қалаларды жағып және оларды
тонаған болатын.
Темірдің Хорезмге және Алтын Ордаға жасаған ... Орта ... ... ... үшін жүргізілзе, ал оның Иран, Закавказье және
басқа сырт мемлекеттерге жасаған жорықтары ... ... ... ... ХІҮ ... екінші жартысында Иран бірорталыққа біріккен
мемлекет болмады. Хулагидтер мемлекеті ... соң ... ж.ж./ ... ... ... Оның ... ең ... Жалаиридтер мемлекеті
/1336-1411 ж.ж./ ... және ... ... ... ... бірі Себзебардегі 1336-1381 жылдардың арасында өмір
сүрген.
Курттардың ... жер ... ... соң өз ... ... ... ... өмір сүрді, астанасы Герат қаласы болған, яғни 1381
жылға дейін. Жоғарыда аталған ... бұл ... ... ... болмады, оған саналары жетпеді, сондықтан
Иранда ... ... ... тұра алатындай күшті үкімет болмады.
Темірдің Иранға жорығы бас кезінен-ақ ... ... ... ... ... ... ... 1381 жылы Гераттың ... ... ... ... сол ... бастап өмір сүруін тоқтатты /15/.
Ақырғы сербедар билеушісі Али Муайад өз қолымен жері мен ... ... Осы ... өзі Темірдің хорасан сербедарларымен бір достық
қатнастың болғандығын көрсетеді. Екі жылдан соң ... ... ... ... ХIV ... 80-жылдарында Шығыс Иранның үлкен бөлігі Темірдің
иелігіне өтті. Осымен оның ... ішкі ... енуі ... Біз ... жасаған ұзақ жорығын білеміз. Бірінші «үшжылдық» 1386 жылдан ... ... 1392 ... басталған. Ақырында «жетіжылдық» -1399 жылдан
басталған. Бұл жорықтары сәтті ... және ... ... ... Бұл ... ... басқа территорияларды басып алу және мол
байлыққа иелену болды. Бұл жорықтары ешқандайда ... Азия ... ... ... жоқ. Бұл жорықтарда Темірдің әскер басшылары
және қарапайым әскерлері жергілікті халыққа өте қаталдық жасады, олар ... ... мал ... ғана ... ... да, тіпті өмірінен де
айырылды. Әр кезде де ұзақ жорықтардан соң ... мол ... пен ... ... тұтқындармен Шахрисябэ /Кеш/ немесе Самаркандқа оралды. Бір
жорықты ... ... ... мол ... қолы ... ол ... жаңа
жорыққа даярланды. 1388 жылғы алыстағы Индия жеріне жасаған жорыққа оны
ешқандай да ... ... ... ... жоқ, ол жорық 1398 жылы басйталып
1399 жылы аяқталды. Темір үлкен елді тонап 100 мың ... ... ... ... өлтіреді, яғни ол бойынша Темірдің сұлтан
Махмуд ... ... ... ... ... ... шығуға
даярлануда деген сөзді естігені себеп. Шайқас кезінде Давлевский сұлтанды
жеңе отырып Темір белгілі қала Делиді басып ... ... одан және ... көп ... қолы жетеді, оны өз ордасына алып кетеді /16/.
1400 жылы Темірдің армиясы Орталық Азиядан шеткі шығыс ... ... ... түрік сұлтаны Баязитпен және ... ... ... ... ... Кіші Азия мен ... көптеген қалаларын басып
алған кезде 1402 жылы Темірмен ... ... ... ... ұрыс ... сол ... ең ірі ұрыс ... Екі жақтан да ірі армия шайқасты,
әрқайсынан 200 ... ... ... ... ұрыс ... күшті осман сұлтаны ... ... және ... ... Бұл ұрыстың маңызы тек қана Азия тарихы
үшін ғана маңызды емес. Өзі оны білмей осы ұрыс ... ... ... ... халықтарға көп жақсылық жасады. 1402 жылғы Анкарадағы жеңіс және
Баязитті тұтқынға алу түрік-османдықтардың ... ... ... 50
жылдай артқа шегіндірді. Темірдің ақырғы жорығы, ... ... ... жорығы болды. 1404 жылдың аяғында 200 мыңдық армиямен басталған,
Темірдің 18 февралъ 1405 ... ... ... ... ... қалды.
Бұл жорыққа ол бірнеше жыл бойы жан-жақты даярланған болатын.
Қытайға ... ... да мол ... жету үшін ... яғни ... жорықтардың барлығын қосқанда түскен байлықтардан асып ... еді. ... ... ... мен Қытай арасында бейбіт жолмен шешуге
болмайтындай ешқандай да шиеленіс болған жоқ еді. Темір өз туын ... бұл ... ... 8 ... 1405 жылы ... ... қарамастан жолда тоқтамай жүріп отырды түнгілікте ... ... ... тунеп, қонатап отырды. Зернук қаласының қасында ол
Сыр өзені арқылы мұздың үстінен өтті. ... бұл ... ... ... еді. 27 февральда Темір Отырар қаласына да келеді, содан ол ... ... ... ... ... шығуға бұйрық береді, әйелдері мен
қыздарымен ... ... ... ... ... бұйырады, бірақ осы
бұйрықтарды беру кезінде ол аяқ астынан лихорадкамен ауырып қайтыс болады.
Темірдің қасындағылар оның қайтыс болғанын ... ... ... ... ... халық арасына тез таралып, халық өзінің билеушісінің қайтыс
болғанын толқумен, қайғырумен, уайыммен қарсы алды.
Барлығына да ... ... енді ел ... ... ... мен ... ... билік үшін күресінің басталатынын
олар білді.
2 ОРТАЛЫҚ АЗИЯ ТАРИХЫНДАҒЫ ӘМІР ТЕМІРДІҢ РОЛІ МЕН ОРНЫ.
2.1 Әмір Темір - ірі ... ... ... мен ... Бахадурдың өмірі мен қызметің негізінен үлкен
екі кезеңге ... ... ... ... /1360-1386 ж.ж./ бұл кезең Темір
үшін түрік және тәжік билеуші топтарымен бірге ... ... ... ... ... ... үшін таласушы ұсақ ... ... өз ... ғана ... ... ... ... қарсы күресін тоқтату үшін, сосын күшті, өз еркімен ... ... ... ... ... Мавераннахрда феодалдық мемлекет
құру кезеңі болды.
Екінші кезең /1386-1402 ж.ж./-бұл кезеңде үшжылдық, ... ... ... ... ... ... алу үшін ... соғыстары- Индия, Иран,
Ирак, Закавказье, Египет, Турция, Русътің оңтүстік ... ... ... ... ... ... халық санасында, тарихи
еңбектерде, бұл елдердің ... ... ... ... ... ... Әмір ... өзінің басқарушылығының бірінші кезеңінде
бүкіл қызметін барлық күш-жігерін Шағатай ұлысының жеріндегі құлауға таяу
жерде бірккен, күшті ... ... ... ... ... билікке
келген соң ол өзінің саясатын жүзеге ... үшін ... ... ... ... патшазадалар, вельмождар, чиновниктер, басқарушылар,
әскери басшылар және аристократия тобының адамдарын шақырды. Бұл құрылтай
жиналыстарында елдің ... ... ... ... ... қаралды:
шаруашылық және әскери істер, мемлекет үшін және ел үшін маңызы ... ... /18/. ... ... ... ... шешімін айтар бұрын
оқымыстылар мен атақты адамдармен ақылдасты, сосын барып шешім қабылдады
және оның оқымыстылар мен ... ... ... ... ... ... сатыда жүргізілді. Темір өзі ... ... ... ... ... ... тілшілермен,
сонымен қатар теология саласындағы атақты адамдармен, жеке өзі әңгімелесті,
олармен өте маңызды мәселелер ... ... ... ... ... өз ... ... Орда мен Ақ Орданың бүкіл
территориясын, Хорасан, Индия, Иран, Ирак, Турция, ... қоса ... ... ... біріктіретін ірі дүниежүзілік империя құру ... ... ... ... ... ... өте көп көңіл бөлді,
оның ішінде мыс: математика-риезнет, геометрия - хандаса, архитектура -
мимолик, ... - ... ... поэзия, тарих, музыка - мусики. ... ... ... ... ... ... ... болды, оның ішінде поэзия, өзі
ол салада өте көп білді және ол оқиғаларға баға бере алды. ХIV ... ... XV ... ... ... ... ... атақты
түрік әдебиетінің негізін салушы көркем шығарша авторлары өмір сүріп, өз
шығармаларын, ... ... ... ... өздерінің атақты шығармаларын парсы тілінде жазып қалдырды:
олар Атоий, Саккокий, Лутфи-олар туралы өте таңқарарлық жоғарғы баға бере
отырып кезінде ... ... ... ... ... болатын /20/.
Әмір Темірдің кезінде Самаркандта ірі үлкен құрылыстар салынды, оған
дейін 150 жылдай мұндай құрылыстар бұл маңайда ... жоқ ... ... Көк ... ... мечет, Бибіханым медресесі, ... ... ... мен ... қоршап тұрған ... ... ... ... ... ... салынып, Кухак және Заравшан өзені арқылы көпір салынды, сонымен
қатар Амудария мен ... ... да ... ... ... ... ... сонымен қатар Сырдариядан Ахангаранға канал тартқызды.
Ирригациялық құрылыстар-суландыру жүйелері Бухара, ... ... ... құрылыстар мен керуен-сарайлармен қатар жүргізіліп,
салынып ... Сол ... үшін ... ... ... ... өте кең
көлемде салынды: моншалар, медресе, мавзолейлер, қалалар мен селолар.
Құрылыс ... ... ... ... көптеген санды құрылысшылар тартылды, яғни Темірдің басып алған
жерінен келген құрылысшылар, олардың ... ... ... ... ... өз державасының астанасы етіп Самаркандты алды?
Бұл туралы әртүрлі көзқарастар бар, біреулерінің айтуы бойынша, сол кезде
Самарканд ірі қала ... өзі ... ... ... ... ... ... қаланы қоршаған ортамен оның климаты ұнады дейді, үшіншілер Темірді
Самаркандтың қызықтырғаны, ол ежелгі кезден келе жатқан ... осы ... елін ... ... ... дейді. Жалпы айтқанда бұл болжамдардың
барлығыныңда аз болса да шындыққа жақындығы бар, бірақ негізінен Самарканд
қаласы ... ... ... ... байланысты
Мавераннахрдың ортасында тұр.
Қалада мол су қоры бар, ол үш ... ... ... бұл ... үш ... соғады: таудан, судан, сонымен қатар даладан, ... ... ... ... өте мол қоры және аз ... ... қоры бар, ол сол кездің өзінде мемлекетке қызмет ... үшін ... ... еді. Осылардың барлығын жинақтай келгенде
Темір Самаркандты өзінің ... ... етіп ... ... ... ... Темірдің ойынша дүниедегі бірінші қала болуға
тиісті болды: осы ойының ... ол қала ... ... қоныстар
салғызып оған мынадай аттар беледі: Бағдат, Дамаск, Миср /Каир/, Шираз ... /21/. ... ... ... ... ... ... қолөнер, жершаруашылығы, мал шаруашылығы және саудаға ерекше көңіл
бөлген, ол табыс көзі ... ... ... еді. ... «Мавераннахрдың
тұрғылықты халқын үш жылға алым-салықтан босатады» /22/, сол арқылы ол ... мен ... ... ... жақсартты. Әмір
Темірдің мемлекетті басқарудағы жүргізген ... ... ... ... Бас ... –канцеляриялар / Диван-Бузрук / басқа
әрбір облыста басқарушылық - канцелярия болды, ол диван деп ... ... ... ... ... алым-салық төлеу, тәртіпті сақтау,
қоғамдық орындарды таза ұстау, ирригациялық жүйелерге бақылау орнату ... ... ... ... ... іс ... пен шығыс
дәптері болды ол түрік және тәжік тілінде жүргізілді. Сарайда ... ... және ... ... және ... ... сөйледі
және жазды. Темірдің өзі ана тілі түрік-өзбек тілінен ... ... ... ... ... Темір ірі мемлекет қайраткері және қолбасшысы болды, ол өте
ақылды болған. «Тюзик-и-Тимур» деген ... ... ... көзқарасына
сипаттама береді, оның әлеуметтік-саяси дамуға, билеушінің ... ... Бұл ... ... ... ... жақсылық
нысанын себуші ретінде, қайырымдылық иесі етіп ... ... де ... ... ... ... ... тән болды:
атақты адамдардың байлығы, қарапайым адамдардың кедейлігі, ... ... тап ... ... ... Темірдің тірегі де негізгі күші де армия болды, сол
кездегі бүкіл ... ... ең ... ... бірі. Темірді әскери
тарихта ортағасырлық Азия тарихындағы ірі қол басшысы ... ... ... ... ... екі ... ашылды: армияны қайта құрушы және
қолбасыны ретінде.
Темірдің армиясы бөлімдерден тұрды: ондық-унлик, жүздік -юзлик, ... ... ... ... ... сай ... болды. Олар бір - ... ... ... ... ... ... Армиялық
бөлімдердің біріккен күшін –армия – күшуног - яғни ... ... ... олардың Әрқайсысы керек кезде орталық күшті – ... ... ... ... ... күш – ... - ... сол қол - ... ... - ... деп ... ... негізінен атты және жаяу
әскерден тұрды, Темірдің ставкасында - бригада ерекше әскер - ... ... ... /25/.
Темірдің армиясында қызмет еткен атақты қолбасшылар Амир Ходжа
Сайфутдин, Амир Сулейман, Хаш, Амир Ок ... Амир ... және ... ... ... ... ірі ... оның
ұлдары да қатысты: Амирзаде, Мухаммед, Джахангир, Омар-шейх, Мираншах,
Шахрух және немерелері-Амир Заде Пирмухаммед, ... ... осы ... ең сүйікті немересі болды, ол оны ... ... ... ... негізгі бөліктеріне ие бола отырып, яғни ол бүкіл
«жібек жолына» европалық елдерден Индия, Қытай, одан қайтарда Орталық ... ... ... ... ... бұл ... ... керуеннің
қауыпсіздігін қамтамасыз етеді, Шығыс пен Батыс арасындағы сауда қарым-
қатнасының дамуына өте көп ... ... Бұл ... Әмір ... өзін
дипломат ретінде көрсете алады, Византия, Венеция, Генуя, Испания, Франция
басқа да сол кездегі ... ... ... ... ... үшін ... ... істейді. Бұл қызметін дәлелдейтін ... және ... ... ... ... /26/. ... ... және ұлттық ерекшеліктер ол кезде Темірге Европаның жоғарыда аталған
елдерімен дипломатиялық-саяси, ... ... ... ... Мұндай қатнастар Темірдің: «жеңілмейді» деген Баязитті жеңгенінен
соң күшейе ... Ол ... ... ... қайраткері ретінде белгілі
болады /27/. Баязит оның ... ... бас ... соң ол
түріктерге қарсы соғыс аша отырып ... ... ... көмек
күтеді. Ол өзінің түріктерге құрғақтардағы ... ... ... теңіздегі шабуылын пайдалануды ойлайды. Сондықтанда оған сол
кездегі ... пен ... ... ... оған ... ... ... жету үшін ол өзінің елшілігін мол сыйлықтарымен Генуя мен
Венецияға аттандырады /28/. Кіші Азияға келген ... ... өзі ... ... мемлекеттерімен дипломатиялық жазба байланыс орнатады,
хаттар жіберу арқылы, атап айтқанда Франция мен Англиямен. Осы ... біз сол ... ... де ... да сол ... ортақ
жауы Осман империясы болады. Франция мен Темір арасындағы жүргізілген
келісімдерден ... ... ... оның ... ... ... ... болғандығын көреміз. Бірақ та ол келісімнің ... ... ... ... 1405 жылы Темірдің қайтыс болуы бөгет болды деп
ойлауға болады. Темір мемлекетінің Франциямен ... ... ... деректер бар. Осы деректі зерттеумен бірінші рет ... ... де Саси XIX ... ... ... Европалық
әдебиеттер арқылы Темір және оның ұлы Мираншах тек Франция мен ғана ... ... ... де ... қарым-қатнаста болған деген деректер
бар. Бұл дипломатиялық хат алысу Англиямен ... ... ... ал
Темір жағынан тәжік тілінде жазылған. Бізге келіп жеткені Англия қоролі
Генрих IV-тің Мираншахқа жіберген екі ... бірі ... ... ... ... еш ... жоқ, бұл ... көшірмесі
Англияда сақталған /29/.
2.2. Орта Азия тарихындағы Әмір Темідің орны мен ролі.
Темір саясаткер бола отырып өзінің бірорталықтанған державасын ... ... тап ... ... ... ... ол ... мақсатына жету
үшін басқа да діни наным-сенімдерді қолданды. Ол өзінің қолы ... тек қана аң ... және ... ... ... ол ... жақсы ойнаған.
Оның өзінің бос кезіндегі айналысатын аң аулауы мен шахмат өзінің
қоластындағыларды ешқандай да тура ... ... ... ... ... үшін ... ... уақыты болмайды. Біз
өзіміздің қоластымыздағы халқымыз үшін ... ... ... себебі
жоғарыдан құдай бізге оны қасиетті түрде тапсырған.
Бұл менің ... ... ісім ... мен ... ... ... ... сұрап шапанымның етегінен тартпағанын ойлаймын деген /30/.
Қатардағы бек Барлас руынан шыққан Тарағайдың ... ... Орта ... келуі күтпеген жерден болды. Бірақ осындай дара тұлға,
осындай ерекше адам сол дәуір үшін ... ... ұлыс ... княздарының
арасындағы билік үшін талас нәтижесінде бытырап кеткен ел үшін ... ... ... ... Орда ... бектерінің үнемі жасаған
тонаушылық шабуылдарынан шаршаған, 150 жыл бойы ... ... ... үшін ... ... еді. ... мемлекет қайраткері ретінде
өзінің жоғары шеберлігін, қабылетін көрсөте отырып Мавераннахр ... ... ... ... өз алдына тәуелсіз. Ол үлкен құрылыс
жұмыстарын жүргізді, яғни ақсүек үстем тап ... ... ... мүддесін көздей отырып, тіпті жалпы тұрғындар үшін жағдай
жасады, жүз ... аса ... елде ... өмір ... мүмкіндік жасады, бұл
елдің экономикасынның, мәдениетінің, ғылымының, әдебиетінің және өнерінің
дамуна мүмкіндік жасады. Міне бұл Орта Азия ... ... ... ... ... ... еңбегінің жемісінің нәтижесі болды.
Мавераннахрдың Хорасанның кейінгі билеушілері -Шахрух, Ұлукбек, Мырза
Абу ... ... ... ... Байқара, әсіресе Бабыр мен Ақбар шах
Индиядағы Орта Азиядағы Темірдің салып кеткен ... ... ... ... мен ... дамытуда.
Темір Азияның бүкіл алты жағынан, бөлінгеннен бүкіл байлықты жиды,
бірақ ол оны басып ешқайда шығармай ұстаған жоқ. Оны өзі ... ... ... ... ... мен ... ... салдырған
ірі және тамаша құрылыстардан көруге болады. Қандайда болмасын ірі ... ... бір ... ... ... ретінде ол белгілі бір
архитектуралық құрылыс салдырып отырды. Осы ... ол ... ... ... ... ... және ... мен Дамаскі құрылыс
мамандарын құрылыстар салуда пайдаланды. Кеш пен Самаркандта ол өз ... ... ... ... ол өз ... басына тамаша
мавзолей орнатса, ал өзінің үлкен ұлы Джахангирдің басына мешіт ... ... ... сарайларда өлген адамдардың аруағына құран оқитын
оқымысты молдалар жақсы тұрмыста өмір ... ... ... жеңісті
билігінің бас кезінде Кешке ерекіше көңіл бөлді, оны сол ... ... ... ... ... ... ол қала
кезінде «куббатуль илъм валь адаб» / купол науки и морали / - деп ... ... ... профессорлары, Бухара мен Хорезмнің және
Ферғананың ғалымдары осында орналасуға тиісті еді, және оны ... ... ... болған. Ол Кешеде керемет тамаша сарай Ақ - ... Бұл ... жыл бойы ... ... ... ... туындысы
болды, ол ұлттық нышанды сақтай отырып ... ... кіре ... ... және ... гербі орналасқан және туран ... ... ... иран ... ... -белгілерімен
өрнектеген. Бұл сарайдың ең көрнекті және ... жері ... Бұл ... барлық құрылыстарынан жоғары көтерілген, жартылай купол болып
келді, іш жағынан әртүрлі ... ... ... ... жері биік ... көк және ... ... көмкерілген, еденінде
өрнек бар өте тамаша құрылыс болды. Бұл сарайда мұндай дем ... ... көп ... ... ... ... ... көркемдігімен, мол
байлығымен, сұлулығымен ерекшеленді, үлкен мерекелік залдың алдында ... ал оның ... ... ... ... су ағып ... көз тоймайтын өте керемет, әсем де көркем сарай болды.
Сосын кейіннен уақыт өте ... ... ... ... ... ... артықшылықты алып, ол Темітрдің нағыз
астанасына айналды. Кейіннен ... ... ... және ... ... ... айналды. Жоғарыда айтылған сарайлар мен құрылыстардың
кереметтігі ... ... ... ... келіп жеткен Самаркандтағы аз
ғана ескерткіштерге қарап айтуға болады. Құрылыс жұмысына деген ... қою, оны ... етіп салу тек өз ... ... ... ғана жоғарыдан
көрсетті, яғни «жабайы варвар» деп аталған билеушінің тұсында ғана. Осы
секілді ... ... ... те ... өркендеді. Ол Самаркандтқа
әр жерден әкелінген ... ... ... ... ... Темір кезінде Самаркандта бүкіл ... және діни ... ... ... ішкі және сыртқы сауданың да дамуы Темір
кезінде ең жоғарғы ... ... Оған ... ... ... ... ... көңіл бөлуі әсер етті /31/.
Орта Азия тарихындағы Темірдің алатын орны мен ролі ... ... ... ... ... жаңа ... ... салды -тимуридтер-
Орталық Азия мәдениетінің дамуында жаңа кезеңнің 6етін ашты, қазір ... ... деп ... мәдениеттің, сонымен қатар Темір Орта
Азияда «Уложения» -«Тюзюк-и–Тимур»-дың авторы ретінде ... ... ... ... ... және ... орнына келетің
мұрагерлеріне өсиеттерін ... Бұл ... сол ... үшін ... ... ... жазылды. Ол басқа түрік тілінен ... ... ... ... ... ... ... Темір тек қана
жергілікті оқымыстыларға ғана ... ... де ... ... ... ... ... шақырып оларға үлкен сыйлықтар
беріп ... және ... жеке ... ... ... ... қол ұшын
беріп отырды. 0сы ... ... өз ... гөрі Темірдің
қоластында көп табысқа жетіп, керек-жарақпен толық ... ... ... ... ... ... тағы бір ... Ол өзі
ашып, оған көп көмек жасады, ол ... ... ... ... бай адамдарға үлгі болды, одан көрген қалғандары бірінен бірі
асып түсу үшін әсем ... ... ... лазареттер, оқу
үйлерін ашты. Осының барлығы Темірдің тарихтағы еңбегі, оның аты сондықтан
Азия мен Европада үлкен ... ... ие ... ... сонымен қатар өз
кезінде қатал түрде талқандаушы және өте қызығушылықпен құрылыс ... ол ... әсем ... ... ... ... ... қала мен
қоныстарды қайтадан қалпына келтіруші, суландыру жүйелерін жөндеуші ... ... ... тарихи тілмен айтқанда ол жердің босқа жатқанын
қаламады, ол жер мәдениет үшін қажет-деді.
Темірдің ... ... ірі ... ... ... оның қиратушылығы да көз алдымызда тарих бетінде ... ... және оның ... ... ... ... бір кезеңі байланысты. Құрылыстарды салу ... ... ... ... құрылыстардың жасалуы парсы архитектура ескерткішіне
жатады, бірақ өзінің көлемі жағынан бүкіл парсы үлгілерінен асып ... ... ... ... ... ... асып түсушілік
монғол дәуірінен кейінгі мұсылман архитектурасының барлығына тән ... ... ... ... ... елдерде ғанә емес, Египетке де, бірақ мұндай
артықшылық Темір және ... ... ... ... ... ... Темірдің сарайлары тұрғындар кіре алмайтындай ... жоқ. ... ... ... ... өз ... өте ... көрді.
3 ТЕМІРДІҢ ДАРА ТҰЛҒАСЫ.
3.1 Әмір Темір мемлекет және қоғам ... ... ... ... әскери қолбасшылылымен, қатал мінезімен
және ... ... ... ... ... болды.
Сонымен қатар ол өз дәуірінің ұлы еді, ол үшін ол мақтан тұтты. Феодалдық
қатынастың классикалық ... ... ... өмір сүре отырып ол
оның белсенді жолсерігі болды. Феодалдық иеліктерді бір ... ... ... ол сонымен қатар ол жерлерді суюргалға беріп ... ... ашып ... ... жерді арендаға бедудің шығыстың ... ол ... ... ерекше дамыды. Суюргал деп ол ... ... ... ... ... оны ... де ... алды, ол жерде тұратын
адамдардан жер иелері белгілі бір ... ала алды және ... ... Сол ... ... ... Темір өз мемлекетінің
қоластындағы жерлерді бұрынғы иесіне берді, өз семья ... ... ... ... ... ... отырды, сыйлық ретінде, қызметі үшін.
Темірдің мемлекеті, егер оны ортаазиялық және ... ... ... онда ол бірорталыққа ... ... ... ... тек қана Ферғананы қоспағанда Темір ешкімге берген жоқ және
өз қолында өте қатты ... Ал ... ... ... ... ... бөлуге себеп болған елдегі белгілі бір тасада пайда болып
келе жатқан феодалдық күштің болуы. Ол мемлекет ... ... ауыр ... оны ... даяр күш болды, ол Темір қайтыс болған сағатта - ... ... ... ... ... ... астында жериелерін-оның
қоластындағы тәуелді адамдарды толық бағындыра алды. Егер ... ... ... немесе мемлекет билеушісінің ... ... ол ... ... Ол өзінің үлкен мемлекетіндегі феодалданып келе
жатқан күштердің барлығын қаталдығымен қоластында ұстап және ... ... ... ... ... ... ... өте
қатал әскери тәртіп орнатты, биліктің барлық системасына деспоттық - шексіз
сипат енгізді. Монғол дәуіріне сай ... ... мен ... тез ... ... ... жағдайының төмендеуі оларды
біртіндеп алым-салыққа тәуелді етіп, одан тікелей жерге де ... ... бұл ... әсіресе монғолдық Хулагидтер үкіметіне сай болды, ... ... ... ханның ярлыкынан-жарлығынан соң. Шаруалардан жер салығын
алды, ал монғолдарға дейін бұл салық тек мұсылман еместерден ғана алынатын
еді және ... ... ... жұмыспен өтеу және тұтқиылдан салынатын
салықтар төлеттірді. Монғолдар кезіндегі шаруалардың жағдайының нашарлауы
олардың арасында жартылай құлдықтағы ... ... Бұны 1264 жылы ... өз ... ... атап ... /33/. ... алдында және
оның өзінің бітлігі кезінде Мавераннахрдегі қолөнершілердің ... ... ... ... ... Щахрисябэдегі
қолөнершілеірдің жұмысының түрі, езгіде ... ... ... ... ... ... ... ортағасырдағы Азиядағы ірі қолбасшылардың
қатарына қосады. Оның соғыс қабілеті екі ... ... ... ... ... және ірі қолбасшылығында. Темірдің армиясы өзінің
барлық ұйымдастырушылығы жағынан Шынғысханның ... ... ол ... ... екіншіден ол ондық системаға байланысты
құрылды, яғни туменге, мыңдыққа, жүздікке және ... ... ... ... өзі ... ... ... кезінде армияның
негізін көшпелілер құрды және онда басып алынған жерлердегі ... ... ... олар тек ... хашарға алынды. Ал Темір кезінде
армияның отырықшы бөлігі негізгі болмағанмен оның орны ... ... ... тіпті көшпенділермен бірдей түсіп отырды. Отырықшы облыстар
армияға жаяу әскерді, артиллерияны, тасүгуші, қабырғаларды ... және ... ... ... ... ... беріп отырды. Егер
Темірге белгілі бір аттылар отрядын -конницаларды- жинау ... ... ... ... ... ... адам-тавачилерді / билеушінің аса
ерекше тапсырмасын орындаушы адамдарды / ... ... ... ... ... ... ... беруге міндетті болды. Тавачилер жаяу және
атты әскерлерді жинады, ... және ... ... ... ... ... өте қатал тәртіп сақталды. Жаяу әскердің
алдында негізгі күш авангард жүрді, ол тіпті әркездерде ... ... ... ... ... болды, армияның барлық бөлімдеріне
жіберіліп отырылды. Барлау үшін өте батыл әскерлерді ... ... ... ... ... ... проводниктер -жол көрсетушілер, жолбастаушылар
болды. Жорық кезінде үнемі тоқтап, демалып отырды. Егер ... ... ... онда оның айналасында орлар қазып, корғаныс қарулары мен ... ... ... ... ... ... өте ... ерекшеленді, оның көптеген бөлігін ... ... ... ... қала Исфизарды алған кезде тірідей 2 мың ... пен ... ұра ... ... ... ... ... болады.
Темір чингизидтерге жатпаған, сондықтан да өзін ол ... хан ... Сол ... ... ... ... олда билікке құмар болған
және гурган ханның күйеу баласы деген қарапайым атақты қанағат ... ... ... ... ... ... үйленген соң алады, оны ол 1370
жылы Хусейнді талқандаған соң әмирдің ... ... Ол ... ... қызы ... ... Шағатай үйінің ақырғы
ханының қызы. Әмир Казаған кезінде дәстүрге айналған салт ... ол ... өзі ... ... ... мысалы: Суюргатмыш /1370-1388
ж.ж./ және оның ұлы Сұлтан Махмуд хан ... ж.ж./. Ол ... ... ол хан ... ... енді ұстамай сол Сұлтан Махмуд ханның атымен
монеталар шығара берген. Темірдің қоластындағы өзі ... екі ... ... ролі болмаған, оның ісіне араласпады, тек қана ... ... ғана ... Сұлтан Махмудхан өте белсенді, ... ... ... ... ... онымен жақсы қарым-қатнаста болған ол ХIV
ғасырдың аяғында ХV ғасырдың басында армия бөлімдеріне басшылық ... ... ... Махмудхан ерекше роль атқарды, тіпті ол ... ... ... дейін сақталған миниатюралық бейнелердің арасынан
Темірдің нақты портреті бар деп толық айта алмаймыз. Оған ... ... ... ... ... мәліметтер жоқ. Ол ... ... ... оны тек екі адам ғана ... Оның бірі ... 1404 ... ... көрген, бірнеше рет, екіншісі -Ибн Арабшах, ол
қайтыс болардан екі жыл ... ... Ол ... Ибн Арабшахқа 14 жас
болған, сондықтан да ол ... ... тек ... көрінісін ғана айта алады,
басқа адамдардың айтқан әңгімелерін еске түсіре отырып.
Ибн Арабшахтың сипаттауы бойынша Темір биік бойлы, кең ... ... және ... ... ұзын аяғы мен ұзын ... ... ұзын қолды, үлкен
сақал жіберген адам ... Оң жақ ... ... ... ... Оның ... ... жанып тұрған, бірақ нұры болмаған. Дауысы өте қатты, үлкен күш
иесі және ... ... ... ... ... ... дейін ақылы
түзу, қалжың мен өтірікті жақтырмаған, өзін қиын ... ... да ... ... /34/. ... жас ... түрік және тәжік тілдерін
жақсы білге, білімді адам бейнесін көрсеткен, бірақ өзі не оқи, не ... Қолы бос ... ... жорықтар кезінде Темір кітап оқытқанды,
оны тыңдағанды жақсы көрген, сондықтан өзінің ... ... ... ... ұстаған. Ол көбінесе тарихи шығармаларды
тыңдағанды жақсы ... ... Абру ... ... ол түріктер,
арабтар, ирандар тарихын жақсы білген /35/. Темір ғылымды өте ... ... оның ... пайдасы болса-медицинаны, астрономия,
математиканы, бірақ ... ... ... ... ... ... көп
табысқа ғылымның қолы жетпеген кезеңде, яғни барлық салада діннің басым
болған кезінде өмір ... ... ... тап
өкіліне жататын тұлға болды, ол ортада мұсылмандық өте ... ... ... ... соған тікелей байланыстырылды, ... іс үшін ... ... ... ... ... дүниелерінің
әртүрлі топтарының арасында достық байланыста болды, олар оның халықтың
арасындағы атағының шығуына мүмкіндік жасап ... Өз ... ... ... ... діни ... шейх ... ұстады, ол Темірдің қанжармен
іске асырғанын құранның күшімен, ... ... ... ... шейх ... ірі ... ... құдайға құлшылық етіп оған
жеңіс ... ... ... оқыған кезде риза болдып отырды. Ол мұсылмандықтың
бүкіл салтын қатал ұстағысы келгенмен саяси мәселеге ... ... ... қойды, жекелеген ағымдар ішінен.
Темір есебін жақсы білетін мемлекет иесі ретінде бүкіл байлықты,
асылды Мавераннахрге тасыды,өзінің ... ... ... оны өзі
бір қолында ұстап тұрды. Бұл жерге ол тек материалдық ... ғана ... ... тұтқынға түскен маман-қолөнершілерді, суретшілерді,
архитектураларды, ғалымдарды, ... ... ... ... оған қарап Мавераннахрде бұлар болған жоқ деп ойлауға
болмады, ол бұл маман иелері көп болған сайын, мәдени ... ... ... қолөнер байып, өнер мен ғылым жоғары болады деді. Темір кезінде
Самаркандтан Исфаган, ... ... және ... Египет, Кіші Азия,
Азербайджан және т.б. жерлердің қалаларының шеберлерін ... ... ... ... ол ... бере отырып өзінің құрылыс жұмыстарында тиімді
пайдаланды, ... ... ... ... медресе, мавзолейлер,
қала сыртындағы садтарда, қару-жарақ жасауда, немесе карапайым ... жаңа қала ... ... қолданды. Темірдің құрылыс ісіне деген
соншама қызығушылығына Клавио өте таң ... ... да ол ... көп ... ... Мавераннахрдегі істеген жұмыстарына
арнаған.Самаркандты мемлекеттің жалпы үлкен территориясының ішінен бөліп
ала отырып, танымастай ... ... ... ... барлык жерге естіліп жатты, Мавераннахрдың ... ... ... оның айналасында, Шахрисябэде, тіпті далалық жерде,
Ясы-Түркістан қаласында да жүріп ... ... ... ... өте ... оған ... тіпті соның
бірінің өзінің атымен жеңімпаз деп бірінші атағаннн шығар. Эмир ... ... ... ... ... семъясынан шыққан имам Береке
Темірге жоғарғы өкіметке тиісті ту мен барабанды ... оған гимн ... ... ... баяндағаннан шығар. Бұл қасиетті адам өзінің өмірінің
ақырғы кезеңін билеушінің ... ... ... ... ... ... ... ол ғалымдардың білімінің тереңдігі мен бетке айтар
шындық қасиеті бар ... ... ... силады. Ол үнемі тарихшылармен,
философтармен және ... ... ... ... ... ... ... әңгімелесіп отырды, бұл оның мақсаты, басты ... ... ... халықты бағындыра алу қасиетімен қатар, өзі сонымен
қатар қасындағы, ... ... ... ... ... да
етеалушы таланты болды, ол бір уақытта жауының қорқынышты, өз әскерлерінің
табышушысы және өз ... ... ... /37/. Ол өз қоластындағы
адамдардың жағдайын өзі бақылап, ... ... ... ... ... қоя білді, ол адам таңдай аларлық қасиетті болды, олардың
таңдауына өзі көмектесіп ... /38/. ... ірі ... бола ... ... ... өзіне шексіз бағындырды, оларға өзінің негізгі
мақсаты-ислам заңын тарату және ... ... ... арасында
өзінің жүзгізіп отырған соғыстарының тегін емес екендігін түсіндіру үшін
өзіне сағынбаған ... ... ... ... елдеріне жасаған
шабуылының себептерін айтып, түсіндіріп отырды. Екіншіден, діни фанатикалық
идея оған діні басқаларға шабуыл, жорық жасау үшін ... ... ... орта ... ... денесі шымыр болды, ол қартайған шағына дейін
осы күш-қуатынан айрылған жоқ, өмірінің үнемі соғыспен өткен ... Бір аяғы оның ... ... оның ... ... ... ... аса білінбеді, оның өте қатты дауысы ұрыс ... ... ... алысқа естілді, және тек оның көзінің көруі 70 жасқа келген
кезінде нашарлайды, ол өзіне келген ... ... ... таяу келгенде ғана ... /39/. ... ... ... ... әлсізденбейді.
Темір тек қана салтанатты жағдайларда ғана жібек халат киген, ал
басына аттың ... ... ... жағынан ұзын болып келген бас киім
киген, жоғары жағы мен айналасы ... пен асыл ... ... үлкен, асыл сырғалар таққан, монғолдардың дәстүрі бойынша.
Негізінен ол сырқы ... пен ... ... аса ... бұл ... ... ... өзінің көптеген жеңісті жорықтар жасап,
билеушілігі ... өте ... ... Оның ... ерекше
көрінісі оның дүниеге деген суфистік көзқарасының болуы, ... ... діни ... оған ... айтып тастаған ақылдары мен
оқытуларынан, бірақ ол сонымен ... ерік ... ... ... рухына да
ие болған, шексіз билікке ... ... ... ... оның мінезінен
ерекшеленіп тұрған ол туралы өзі былай ... «тек ... ... күшімен
ғана билікті нығайтуға
болады, билікке келуге болады» /40/. Бірақ Темірді қатал, жабайы деп айтуға
болама? Егер Исфаганидегі ... ... ... кезінде бір жағынан
ғалымдар тұрған қаланың бөлігіне тимеңдер деген ... ... ... да, ... ... қатар қоя отырып, қанқұйлы, жабайы,
тиран етіп ... ... ... емес. Ол біріншіден азиаттық
әскери адам болды, ... ... сол ... ... ... жеңісті құралын
пайдаланды, қиратушылық, талқандаушылық жорықтары кезінде де оның ... ... ... бір ... ... ... ... бір қылмысы,
ісі үшін қатал ... ... ол өте адал жаза ... Батыс Азия территориясына келген кезде монғолдардың қиратып
кеткен, бұрын ... ... ... ... ... келтіре бастады,
ол исламның ... ... ... жаңа ... ... ... қалалары мен селоларын қайта көтерді, ол өзінің туған
жеріне ерекше ықыласпен қарады, онда ... ... ... ... өшіп бара ... ... ... ағашын бос қирап жатқан
Түркістан даласында қайта жаңғыртуды аңсап, армандады. Бұған тек ... ... ол үшін оны ... деп ... ... ... сарайында өзі бағындырған күшті де кең ... ... ... ... салт- санасы, дәстүрі көрініс ... ... ... ... ... ... оның тігу әдісінде,
стилінде араб және мұсылман үлгісі сақталды, сонымен ... ... ... ... олардың ерекше бас киімі сәукеле ескі ирандық-
хорезмдік әдіспен тігілді, ханшалар ұзын, ке складтары-бүрмелері бар қызыл
көйлек киді, жан-жағы ... ... ол ... ... тұрды, жеңі
болмады, өте ұзын шлейфі болды, оны он беске ... ... ... ... ... жүррді, беттері покрывалдың-жапқыштың астында болды олар
беттерін саяхатқа, жорыққа еріп жүрген кезде ... ... үшін ... бояп ... ... ... матадан тігілген бас киімдері болды, ол
шлемге ұқсас, оның айналасы жемчуг, рубин және изумрудтармен көмкерілді,
жоғарғы ... ... ... одан ... ... ұзын қанаттар іліп
қойды. Бұл құс қанаттарының көпшілігі көздеріне дейін түсіп тұрды, себебеі
жорық кезінде ол ... ... ... өте ... ... ... көп санды әйелдер өздерін ... ... ... ... Брус және ... ... ... мен әшекей заттарымен
безендірсе, еркектерде өздерінің байлықтарын, әшекейлерін, қарулары мен
белдіктеріндегі алтындалған әшекейлермен, ... ... ... ... ... ... көрінісі әсіресе алтын және
күміс сауыттардан көрініс алды /41/.
Темірдің бүкіл семья мүшелері тамақты ... ... ... ... кезінде винолар алтын ыдыстарға құйылды, бұл заттардың ... ... ... сарайының байлығының белгісі.
Темірдің лагері 10-15 мың палаткалардан ... онда тек ... мен ... ғана ... ... ... ... халық сиып кетті.
Бұл жерде бүкіл қаладағы шеберхананың өкілдері болды, өте бай ... ... ... ... ... ... ... бұл
жерлерде ыстық моншалар да болды. Ең бірінші Темірдің сарайы үшін палатка
құрылды, ол үшін лагердің ең орталық ... ашық жер ... Одан ... басқа палаткалар құрылды. Сол семьяның әрбір мүшесі, әрбір везир,
әрбір ... басы ... ... ... ... білді. Өздеріне
арналған белгілері арқылы, оң ... ма, жоқ сол ... ма, ... ... ... ... ма, олар соның барлығын ... ... ... ... Осы ... керемет неше пирлер, салтанатты жиындар
етіп тұрды. Ең сүйікті тамақтарының қатарына ... ... ... және ... ... ... жасалған тағамдар, торттар, жемістер
және тәтті әртүрлі тағамдар өте мол болды, ... ... ... Әмір ... дара ... өзінің қызметіне көзі тоймай ерекше ынта-жігермен қарайтын
мемлекет қайраткерлерінің қатарына ... ... оның ... ... дейін
анық болған нақты мақсаты болған жоқ. Оны өзі шығарған заңдарынан көруге
болады. Ол уақытша ... өзі ... ... ... ... сол
арқылы ол өз дәуірінің ірі де күшті мемлекетін құра алды. Бір күшті адам
қоғамда ... ... ірі ісін ... ... ... іс ... ... қолынан келді. Олат өз дәірінің ірі мемлекет, қоғам қайраткерлері
бола алды. Сондықтанда ... ... ... ... ... ... ... тарихтағы сыртқы қауіп
белгілі бір ірі қайраткерлерге байланысты болады, бірақ оның ... ... Ол егер ... бір идеямен орнықпаса ол жерде
оның негізі ... және ... ... ... ... Темірді
ешқашанда қолы жеткен жеңісіне қанағаттанбайтын, әрқашанда қолы ... ... ... қабілетінің басым болғандығын айтқан.
Ол өзі ғылымның, білімнің адам өміріндегі мәнін жақсы түсінді, өзінің
ол туралы ерекше ойы ... Ол ... ... ... ... ... ... ежелгі тарихын жақсы білді, тіпті ол туралы ... да ... ... ... ... силап, ал астрологияға қарсы
болды. Ол өзінің әңгімелесіп отырған адамына киын қауіпті ... ... ... ... ... ... ... қайтарайын деп жатқан
кезде ол өте ауыр лихорадкамен ауырады, ол өзінің жағдайнның ... ... Ол ... ... ... соң бүкіл сарайдағы
туыстарын, балаларын, өз ... ... ... ... ақырғы өсиеттерін
айтады. Өзінің сарайында заңды мұрагері етіп ... ... ... оған діни және мемлекеттік ... ... ... «Мен ол ... ... ... ие болғанын қалаймын, мен
сендерге маған қалай бағынсаңдар оған да солай бағынатындарыңды білдіріп
ант етулеріне бұйырамын»-деді /42/. ... ... ... төге ... ... Ол одан кейін басқа балаларына арнап өзінің анттарын, өсиеттерін
айтты: балаларының барлығы оның ... ... ... тұрып оның
айтқанын тындады: менің айтқан ... ... ... тыныштығын қамтамасыз етіңдер, жекелеген аламдардың жағдайымен
танысып ... ... ... көмек беріндер, вельмождардың
қызметінде, өмірінде үнемі заңдылық пен ақыл ... ... ... және ерлікпен пайдалана біліңдер - дейді, және ... ... ... ұзақ ... пен ірі ... ие ... келсе осы
айтқандарымды орындаңдар. Өзара шайқастардан сақ ... ... ... оны тез ... өз ... ... ... мен
сендерге қалдырып кеткен Уложенияға сүйеніңдер сонда ... ... ... /43/. ... өте қатты ауырады, бітақ оның күші әлі
жеткілікті болып, ол ... ... ... ... ... соң Темірдің денесін ұқыпты түрде бальзамдап, оны
сабанмен киіндіріп қара ағаштан жасалған табытқа салып ... ... ... ... ... бойынша Имам Берекенің ... ... ... ... Ол ... қорықпады, сақтанбады. Жасы 80-ге
аз-ақ жетпегенмен ол не ақылдылығынан, не ... ... жоқ. ... жауы ... ... ... Ол өзінің көзінше
өлтіру, жаулаушылық және әйелдерді зорлау ... ... ... ... ... ... болса да шындықты естігенді жақсы көрді. ... ... ... ... оның ... әсер етпеді.
Батылда, батыр солдаттардың досы болған ол өте ... ... ... және ... ... ... Енді біз Темір ... ... ... ... ... оралайық, оның өзі кайтыс болғаннан
кейінгі артына ... көп ... ... ... ... ойы ... оның өмірдегі жасаған жақсылығы, бақытының бірі еді.
Бірақ оның өзінде төрт-ақ ұл болған: Джигангир Сұлтан, ... ... ... /44/. Әмір ... 1405 жылы ... ... оның өлгеніне жүз жыл
толмай-ақ оның құрған мемлекеті ... Тек қана ... ғана ... ... ... ... ... олар тек сыртқы жағынан жарқырағанмен,
әлсіз, жеке ... да ... Ұлы ... ... ... ... бөліктерінде тимуридтер жергілікті династияның күшімен
биліктен қуылды. Темір өзі жаңа жорыққа шығар кезінде үнемі: «Я ... ... ... ... /45/ дейтін міне сол жел енді өзінің ісін ... ... ... ... ... ХIV ... аяғындағы онжылдар
бойы жүргізілген жаулаушылық, қатты құйындарының белгісі ретінде тек қана
адам басының қаңқасынан жасаған пирамидасы ғана ... Осы ... ... ... тығыз орқаласып, гүлденген кейіннен бос ... ... ... ... ... ... Темір өзі басып алған жерлерден
алып келіп отырды. Сондықтан да ... ... ... ... ... өнер ... қосынды жемісі болды, ... ... ... те ... Сол кездегі шеберлердің
шығармаларының Темір дәуіріндегі ... даму ... ... ... ... аяғы ... ... мүсіншілер өнері
өсімдіктер мен ... ... ... ... ... ... дәуірге сәйкес шеберлер өздерінің жасаған ... ... ... тап өкілдерінің бейнелерін қолдарындағы ... ... және ... ... бйнеледі. Бұл суреттерде
көбінесе жыл уақыттары тамаша бейнеленді. ... таяу ... ... шыққан заттарға қарай отырып сол кездегі Самаркандтағы шеберлер өз
істерінде, өнерде мысты және қоланы өте кең түрде ... ... ... ... ... тамаша өнер туындыларын жасай білген. Жекелеген
мектептерде монғолдарға дейінгі салт-дәстүрлер де ... ... ... қана оны туып келе ... жаңа ... ... бастағаны
көрінеді.
Түрлі - түсті маталарды шығару бүкіл Орта Шығыс территориясына ХIV-XV
ғасырларда, яғни Темір мен тимуридтер кезінде тараған.
Мавраннахр жеріне ... ... ... мақта-мата ісінің
шеберлері осы жерде өз өнерлерінің табысын көрды, ... ... ... ... техникалық жағынан өңделуі болды. Әртүрлі
жапқыштар, жастықтар, матрацтар, ... ... ... ... жан
-жаққа таратылды, оны әрі қарай техникалық және көркемдік ... ... одан ... ... ... сендал, тафта, терсаналдар
алды, осы самаркандтық маталар сол кезде дүние -жүзілік ... ие ... әрі ... ... ... ... жетті.Көркемдік маталар
қатарына тек қана узорлар салынғандар ғана емес, ... ... ... мен ... бар маталарда жатты, соның бірі ... ... ... ... /47/.
Темірдің және мемлекетіндегі әкішілік істеріне де ... ... ... кем ... ... ... ерекше көңіл бөлді.
Өзі басып алған жерлерді ... оны діни ... дә ... ету үшін ол жерлерге бас- муфтилікке Магомет ... ... ... ... және ... атақты және
силы адамдарға ерекше қарайтын ... ... . ... ол мечет,
мектептер, монастырлар, госпиталдар, кедей адамдарға арналған үйлер,
қалалық ... ... ... ... ... ... мен ... өткелдер салғызды /48/.
Темір ғылымға өте көп көңіл бөліп оған үнемі өзі ... ... ... ... ... ... ... дәуірдегі
халықтар мен ірі билеушілердің істерінің тарихын білгенді, әңгімелегенді
жақсы көрді, олардың жақсы істерін мақтап, ... ... ... ал ... ... алыс ... оны ... қызметінде қайталамауға
жол іздеді.
Мемлекеттің бүкіл басты басқару істетрі ... ... оған ... ... ақылы мен білімі жағынан білгір адамдар, бас әмирлер,
тайпалар мен ... ... ... мен ... қатысты. Темірдің
қасында советтегі қаралған мәселелерді жазып ... ... ... ол ... ... оның айтқандары мен советтің бүкіл шешімдерін
жазып отырды, ... ... ... ... айналасында ұлдары,
немерелері және басқа туыстары Темірдің отырды, олардың жасына ... ... ай ... ... ... ... ... ғалымдар, діни адамдар, ... ... ... оң жақ қол ... ... ... ... және әмирлер өздерінің шендеріне қарай сол
қол жағына отраласты ... ... ... / ... / ... ... ... басшылары олардың артына отырды. Әскери
шендегі ерекшее ерлігі үшін ... және ... да ... әскерлері
тронның артында онжағында жеңіс армияның басшылары сол ... ... ... ... ... ... және сұрақтар барлар, немесе ... ... ... ... үшін ... тронның-тақтың сол және оң
жағына орқаласты. Совет кезінде қарапайым ... және ... ... ... ... ... ... қойылған төрт адам жиналыстың
тәртібіне жауапты болды. Барлық қатысушылар өз ... ... ... жиналғандарға арнап, халыққа арнап ас тараттырды: ... ... ... ... ... совет мүшелеріне 1000 ыдыс және орда
әмірлеріне және армия басшыларына аттарын атай отырып 500 ... ... ... ... ... ... жиналыстарында, елшілерді
қабылдау кезінде және басқа да салтанатты жиындарда болды, мұндай жағдай
Шыңғысхан тұкммының билігінде ... ... ... ... Ал ... ... сарайлық кейбір дәстүрлері кейін Москва княздарынын
сарайларында да кездескен.
Осы азғана Темірдің саяси және ... ... ... ... өзі және ол ... ... халықтардың аузында қалған
естеліктер бізге оның өз дәуіріндегі Азия жеріндегі ақылды саясаткер және
ірі ... ... ... бірақ ол сонымен қатар соғысқа өзінің өте
құмарлығының аркасында адамзат өміріне көп шығын ... ... ... да бір ... ... ол оған ... тауып отырған,
тәуелсіз қалаларды бағындырды, толық бір тайпаларды жоюда, өзінің алға
қойған ... ... ол ... өз ... реттеуде, таңдауда өте шебер
болған, тіпті өзінің басып ... ... де ол ... ... таба ... оның ... ... оның айтқанын бұлжытпай
орындаған, оған сенген.
Ол өзінің ойлаған мақсатына жету үшін ... ... ... ... істетпей, керісінше олардың сол істі өздері
сене отырып ... ... ... ... алған.
Темір үшін өзінің айналасындағы әскери адамдардың оған деген сенімі
қатардағы қарапайым улемдерге қарағанда ерекше болды, себебі ол ... және ... ... княз ... ... ... мұсылман еді.
Монғол дәстүрін жалғастырушы адам ретінде ол ... ... ... ... 1370 жылы әмир Хусейнің гаремін басып ала отырып, ол өзіне
оның төрт әйелінің бірін алған, Қазан ханнын қызы ... ... ... ... бірақ ханның қызы болғандықтан ол Темірдің үлкен
әйелі болып саналды.
Осы әйелінің атынан ол ханның күйеу баласы деп ... және ... ... ... /51/. 1370 жылы бүкіл әмирлердің Темірге ... ... ол ... ... ... ... ... кейін ғана өз елінің мемлекетінің билеушісіне айналды. Темірге
қарсылық көрсетіп ... ... ... ... ... ... да болды, әсіресе Мавераннахрдың солтүстігінде орналасқан жалайыр
тайпалары Ходженттің қасындағы, олар сол үшінде өте ... ... ... ... ... біз ... оқиғалар секілді шешім қабылданды, ол
жазалаудан соң жалайырлар ұлысы өмір сүруін тоқтатты, олардың қалдықтары
басқа ... ... ... ... ... ... ... үкімет
басына келген алғашқы күнінен бастап, өзі ... ... ... ... ұлы мен ... ... істерді жалғастырды,
бекіністер салды қалаларды қабырғалармен қоршады және осысы ... ... ... бұзды. 1365-1366 жж.Темір Қаршы қаласының сыртын
қоршап қабырғалар орнатты, ал 1370 жылы ... ... ... ... ... ... мен сарай Ақ-Сарайды тұрғызды /53/. Сонымен
бірге Темір өзі ... ... қол ... олардан өзінің
армиясының қатарына тәртіпті әскери күш ретінде пайдалана білді. Темірдің
армиясы өзінің көсеміне ерекше сеніммен ... оның ... ... ... ... сыртқы жағынан қарағанда мұсылмандардың қатардағы
армиясынан гөрі Шынғысханның ... ... ... ... ... ... ... болмады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Әмір Темір тарихтағы ерекше қарама-қарсылығы көп тұлға. Оның Орта Азия
тарихындағы қызметіне қарай отырып біз оның ... ... із ... федалдардың өзара қырқысы мен феодалдық қырқысуларды жоюда, ... сол ... ... ірі ... ... ерекшеленген
тұлға болды. Темір ... ... ... ұйымдастырушылық қабылетімен
ерекшеленді, күшті жігерімен мемлекет кайраткері ретіндегі ақылдылығымен
көрінді. Сонымен қатар ол өз ... ұлы ... және ол үшін ол ... сол ... асып кетпеді. Туып келе жатқан классикалық
феодалдық кезенде өмір ... ол ... алға ... бола ... ... мемлекетін, егер оның ортаазиялық және ирандық жағынан
алып қарастырсақ, феодалдық ... бір ... ... ... мемлекет болды. Өте қаталдығымен Темір өзінің қоластына басып алған
территориясын тегіс бағындырып, ... ... ... ... ... ірі ... қолбасшылар қатарына қосады. Оның әскери дарындылығы
екі ... ... ... ... ... және қолбасшы
ретінде. Темір өзі үнемі шексіз ... ... ... ... ... койған
нақты мақсаты, белгілі бір жоспары болмады. Әмір Темір -қолбасшы, ... ... ХIV-XV ... ерекше тұлға, дара тұлға ретінде
белгілі.
ХIV ... ... ... ... ... батысында
бірнеше феодалдық иеліктер пайда болды. Үзіліссіз ... ... ... экономикасының құлдырауына әкелді.
Сауда жолдары қауіпті болып ондағы керуендерді тонап және өте көп
салықтар салды. Шаруалар өз ... ... егіс ... ... ... Халық арасындағы наразылық күшейіп күреске шығу қауіпті болд.
Осындай саяси қиын жағдайда Мавераннахрдың ірі ... мен ... ... ... қатал саяси үкімет билігін орната
алатын тұлғаны іздеді. Ондай ... олар ... ... ... ... баласы әмір Теміден көрді. Өзінің әскери қызметін бастаған кезде
Темір бірде бір ... ... ... ... ... болып
соларға қызмет етуден бастады. 1360-1361 жылдары Моғолстандағы ... ... ... Ол ... қоластындағы адамдардың қолдауымен
қаталдығымен, ерлік күресімен ... ... ... 1370 ... ... ... болған шешуші күрестен соң ол ... ... бір ... айналды. Өзінің билігін нығайтқан соң ол
күзетші ... ... ... ... алу үшін тонаушылық
соғыстарын бастады. Оның жаулаушылығының бірішісі Хорезм елі ... ... ... ... ол ... ... төрт рет ... жасады.
Хорезмнің астанасы Ургенч және оның айналасындағы жерлер бос қалды.
Темірдің отызбес жылдық билігі кезінде /1370- 1404 жж./ ұлы ... үшін ол ... ... ... мен территорияларды, басқа елдерді
жаулап алушылық соғыстарын жүргізді.ХІҮ ғасырдың 70-90 жж. ... ... ... атап ... солтүстік Моғолстан жеріне
бірнеше рет енді. Оның ... ... ... ... дейін, Ілеге дейін, ал
оңтүстікте Ферғана даласындағы Үргенчке дейін келді. ... ... ... халықтың арасында үрей тудырды, ол ... ... ... ... мен ... өртеп, әйелдерді, балаларды
өлтірді. Тұтқынға түскендерді кұлға айналдырып Мавераннехрге айдап әкетіп
отырды, ондағы қала ... ... ... кездесті. Моғолстан жерін
талқандаған соң Темір енді Тоқтамысқа қарсы Дешті-Қыпшақ ... ... жылы ... ол ... армиямен жорыққа аттанды: Ясы,
Сауран, Сары-Өзен, Ултау арқылы өтті. Сол ... ... ... ... ... ... елді мекенінде ірі шайқас болды. Ол жерде
Тоқтамыс толық ... Ол өте мол ... ... келе ... ... өмір ... ... Ақ Орданың ұлысының жерін талан-таражға салды.
1395 жылы Солтүстік Кавказ жерінде Тентек өзенінің жағасында тағы
Темір мен ... ... жаңа ... ... Осы ... де ... Оны қуып жүріп Темір русь жерінің шетіне дейін барды, одан соң ... ... ... ... кірісті, Алтын Орданың астанасы Сарай
Беркені ... ... ... мен ... бай ... ... Каффа,
Азакты тонады.
ХІV ғасырдың 90 жылдарында Әмір Темір ірі мемлекет құрды, ... ... ... ... ... ... облыстар,
Ауғанстан, Иран, Индияның бір ... ... ... ... ... Ақ Орда мен ... өзінің еркіндігін сақтады, бірақ
Темір бұл жерді ... үшін ... ... ... ... чингизидтер
тұқымынан тағайындайтын болды. Темір исламды ... ... ... ... өте жоғары құрметтеді, үгіттеді. Ол ортаазиялық қалаларда
мечеттер, ... ... ... ХІV ... ... Қожа ... ... арнап басына мавзолей орнатты.
1404 жылы Темір Қытайға жорыққа аттанды, бірақ жолда ол ауырып 1405
жылы ... ... ... ... ... ... тұрақсыз
бірлестік болды. Ол қарудың күшімен біріккен бір-біріне ... ... ... Темір қайтыс болғақ соң өзара
қырқыс-тартыстар пайда ... оның ... ... ... ... ... ұлы империяның құлауына алып келді. Үнемі жүргізілген әскери
жорықтардың нәтижесінде Моғолстанда феодалдық ... ... ... ХV ... ... жартысында Ақ Орданың екі бөлікке
бөлінуіне алып ... ... ... ... ал ... көшпелі өзбек
хандығы Абілхаир бастаған пайда болды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Якубовский А.Ю. Тимур //Вопросы истории,1946,№ ... ... ... ... ... ... Института истории
материалъной кулътуры .Вып.ХҮІІ, с.14-21.
3. Лянглә Л. Жизнь Тимура.Ташкент,1992,пер.
4. ... Г. ... ... ... ... А.Ю. ... ... истории, №9, с.72-74.
6. Грановский Т.Н. ПСС.СПб Т.1.С.341-352.
7. Иванин М.И. О ... ... и ... ... ... при Чингисхане и Тамерлане. СПб.С.129-237.
8. Бартольд В.В. История турецко-монгольских народов. Ташкент, 1928.
9. Бартолъд В.В.Соч.М. ,1964 , Т..2.Ч.2. ... ... М.М. ... ... Вып.ХVІІ. с.14-15.
11. Грановский Т.Н. ПСС, СПб,Т. 1.С.348-350.
12. Гийасаддин Али. Дневник похода Тимура в ... ... ... Эпоха, личность. М.,1992, стр.45.
14.Муминов И.М. Роль и место Амира Тимура в истории Средней ... ... ... В.В. ... М.,1964, Т.2.Ч.2. С. 37-40, 450-460.
16.Умняков И. Из истории международных отношений ... Азии ... ... в ... XV ... А.Ю. Тимур// Вопросы истории, 1946, № 8-9.
18.Умняков И. Из истории международных отношении..М., 1960, с.123.
19.Цугаченкова Г.А. Очерки искусства ... ... ... М.И. О ... искусстве и завоеваниях монголо-татар и
среднеазиатских народов при ... и ... ... Тимура Соч.Т.2.Ч.2. М., 1964
22.Клавихо Р.Г. Дневник путеществия в Самарканд ко двору Тимура
23.Бартольд В.В. Соч.Т.2.Ч.2.С.128-234.
24.Вамбери Г. ... ... ... Т.Н. ... ... Г.А., ... Л.И. Очерки искусства Ср. Азии: Древность и
средневековье. М.,1982.С.120-122.
27.Грановский Т.Н. ПСС.СПб,Т.1.С.341-352.
28.Герасимов М.М.Портрет Темарлана. Вып.ХҮІІ,С.14-21.
29.Пугаченкова Г.А.Очерки искусства Средней Азии,М,1882.
30.Очерки истории искусства Средней ... М., ... ... М.И.О ... искусстве и завоеваниях монголо-татар С.129,235-
236.
32.Бартольд В.В. Сочинини, М.,1964,Т.2.Ч.2.С.37-62.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орталық Азия және қазіргі таңдағы халықаралық қатынастар жүйесі55 бет
Орталық азиядағы геосаяси жағдайлардың дамуы59 бет
Бабыр9 бет
КөшIм хан мен Сүзге сұлу7 бет
Мұхаммед Тарағай бин Шахрух10 бет
Ұлықбек 10 бет
Азиядағы жаңа индустриялы елдер экономикасы21 бет
Азиядағы өзара іс-қимыл мен ынтымақтастық төңірегіндегі мәселелер8 бет
Азиялық өндіріс19 бет
Германияның Орталық Азиядағы саясаты (92-2009 жж.)137 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь