Ұлы Селжұқтар мемлекеті

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

I тарау. Селжұқтар мемлекетінің құрылуы (Х.ХІ ғ. алғашқы жартысы) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
8
1.1. Х ғ. соңы мен ХІ ғ. бірінші жартысындағы Селжұқтар мемлекетінің нығаюы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
8
1.2. XI ғ. ортасы мен екінші жартысындағы Селжұқтар империясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
17

II тарау. Селжұқ империясының әлеуметтік.экономикалық жүйесі және сепаратистік қозғалыстардың басталуы ... ... ... ... ... ... ... ... .
26
2.1. Селжұқ империясының даму ерекшеліктері және саяси дағдарыстың басталуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
26
2.2. Ұлы Селжұқтар империясының ыдырауы және Шығыс Селжұқ сұлтанаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
34

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
41

Пайдаланылған әдебиеттер мен деректердің сілтемесі ... ... ... ... ...
44
Ұлы дүрбелең тарихи оқиғалардан соң XI ғ. ортан белінде құрылып, XII ғ. зор әскери державаға айналған Селжұқтар мемлекеті әлем тарихында, әсіресе, Оңтүстік және Батыс Азия тарихында үлкен із тастап кеткен мемлекет болды. Ұлы мемлекеттің аты оны билеген династияның атына байланысты шыққан, яғни, «селжұқтар» дегеніміз белгілі бір әулеттің аты болып табылады. «Селжұқ» термині бірте-бірте этнонимге, этнос атына қатысты айтыла бастайды./1/. Селжұқ есімімен ең алғаш шыққан адам Сырдың орта ағысы мен Қаратау қойнауларында шоғырланған оғыз тайпаларының көсемі Селжұқ Тұғақұлы болды./2/. Кейінірек оның есімі өз тайпасына қатысты айтылса, ал тіпті кейінірек бүкіл империяның атына қатысты айтылатын болды.
Селжұқтар өзінің нағыз шарықтау уақытында, кемеліне келіп толықсыған көзінде ұлан-ғасыр территорияларды өздеріне бағындырады: Оңтүстік Түркістан, Иран, Ауғанстанның батыс аймақтары, Закавказья, Алдыңғы және Кіші Азия селжұқтарға бағынды./3/. Селжұқтар әу баста Оңтүстік Түркістан жеріндегі аса қайшылықты этникалық процестердің, негізінен оғыздар мен түркімендердің ортасында пайда болған еді. Олардың мемлекет болып қалыптасқан аймағы Солтүстік Қорасан аймағы болды./4/. Ол кездегі Қорасан аймағына - қазіргі Түркіменстанның Оңтүстігі, Солтүстік Батыс Иран, Солтүстік Ауғанстан территориялары кірген болатын. X ғасыр араб географтары «Қорасан» аймағы деп бұдан әлдеқайда үлкен аймақты, атап айтқанда, Шығыста Үндістанға дейінгі, Батыста Туранға дейінгі, ал Солтүстікте Амударияға дейінгі жерлерді түсінген./5/. Қорасан аймағында құрылған Селжұқтар мемлекеті тек шығыстағы аса жауынгер түркі мемлекеті - қазналықтарды, немес газневидтерді жеңген соң ғана өз мемлекеттігін баянды еткені белгілі./6/.
Тарихшылар мен шығыстанушылардың көп күш салуының арқасында «селжұқтар мәселесі», Ұлы Селжұқ мемлекетінің тарихы XX ғасырда жақсы зерттелінді, бірақ бұл проблеманың барлық қыры толығымен ашылып, сараланды десек тарихи ақақаттан алыс кетеріміз хақ. Селжұқ мәселесінің тарихнамасы өте бай, бұл мәселенің тарихи деректері де аз емес.
Селжұқ тарихы туралы ең алғаш қалам тартқандар әр түрлі едерде өмір сүрген орта ғасыр жылнамашылары болды. Селжұқтардың Ирандағы саяси процестерге тартылуынан соң, олардың мұндағы іс қимылдары туралы көптеген парсы авторлары мәліметтер қалдырады./7/. Ал, селжұқ армиялары Бағдаттағы Аббасид халифтарын айтқанымен жүргізген уақытта бұл туралы араб тілді авторлар толып жатқан мағлұматтар жинайды./8/. Селжұқ армияларының күнгей Кавказдағы жеңістерінен соң жергілікті халықтардың тілінде (армян, грузин) мол деректер жазылды./9/.
1. Бартольд В.В. Очерк историй туркменского народа. Сочинения. Том II, часть 1., Москва, 1963, с. 547-623; Якубовский А.Ю. Сельджукское движение и туркмены в ҮІІІ-Х в.в. «Советская этнография», 1947, N4, с.48-49; Толстов С.П. Пережитки тотемизма и дуальной организации у туркмений // Проблемы истории докапиталистических обществ. Москва, 1930, N9-10, с.З- 41; Толстов С.П. Огузы, печенеги, море Даукара // «Советская этнография», 1950, N4, с. 49-51; Росляков А.А.Туркмены и огузы. // Уч. Зап. Туркменского гос. Унив. Вып-3. Ашхабад, 1956, с. 73-105; Агаджанов С.Г. Новые материалы о происхождении туркмен. Ашхабад, 1963, Агаджанов С.Г. Огузская проблема и задачи ее изучения. // Тюркологический сборник, 1973, Москва, 1975, с. 6-26; Лившиц В.А. Согдийские документы с горы Муч. чтение. Перевод. Комментарий. Вып. II. М., 1962, с. 179.
2. История Востока. Том 2 М., Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999, с, 268.
3. Агаджанов С.Г. Государство Сельджукидов и Средняя Азия в ХІ-ХІІ в.в. М., 1991, с. 3.
4. Босворт К.Э. Мусульманские династии. М., 1971.
5. Хатиби С. Персидские документальные источники по социально-экономической историй Хорасана XIII-XIV в.в. Ашхабад, 1985.
6. Гибб Х.А. Арабская литература. М., 1960.
7. Маркарян С.А. Некоторые сведения армянских историков XI —XII в.в. о тюрках-сельджуках //-Вестник общественных наук АН АрмССР, 19816 N12; Шенгелия Н. Н. Грузинские историки ХІ-ХІІ в.в. о сельджуках //- Тюркологический сборник, 1973 г. М., 1975.
8. Латын-грек тілінде жазылған автордың еңбектері өте көп болуына байланысты оларды тексте жеке-жеке қарастырамыз.
9. Якубовский А.Ю. Махмуд Газневи. К вопросу о происхождении и характере Газневидского государства. Фердовсй, СГ.ст. Л. І934.
10. История Востока. Т. 2. (Восток в средние века). М., 1999, с. 222-225.
11. Беляев Е.А. Арабы, ислам и арабский халифат в ранее средневекове. М., 1965.
12. История Византии. В 3-томах. Том 3, М., Наука, 1967.
13. Буниятов З.М. Государство атабеков зербайджана (1136-1225). Баку, 1978, с.271.
14. Строева Л.В. Государство исмаилитов в Иране в ХІ-ХІІІ в.в. М., Наука, 1978, с.274.
15. Негматов Н.Н. Государстов Саманидов (Мавреннахр и Хорасан в ІХ-Х в.в.) Душанбе, 1977.
16. Буниятов З.Б. Государство Хорезмшахов- Ануштегинидов (1097-1231). М., Наука, 1986, с. 247.
17. Забаров М.А. Крестонсцы на Востоке. М., 1980.
18. Конрад Н.И. Запад и Восток. М., 1966.
19. Семенова Л.А. Из истории фатимидского Египта. М., 1984.
20. Борназян С.В. Армения и Сельджуки в ХІ-ХІІ в.в. Ереван, 1980.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
«ҰЛЫ СЕЛЖҰҚТАР МЕМЛЕКЕТІ»
(Диплом жұмысы)
Мазмұны:
|Кіріспе.............................................................|3 ... | |
| | |
|I ... ... мемлекетінің құрылуы (Х-ХІ ғ. алғашқы | ... ... | ... Х ғ. соңы мен ХІ ғ. ... ... ... ... |
|нығаюы..............................................................|8 |
|.................... | ... XI ғ. ... мен ... жартысындағы Селжұқтар | ... | |
| |17 |
| | ... ... ... империясының әлеуметтік-экономикалық жүйесі және | ... ... ... |26 ... ... ... даму ... және саяси дағдарыстың | |
|басталуы............................................................|26 |
|.................... | ... Ұлы ... ... ... және ... ... | |
|сұлтанаты………………………………………………………... |34 |
| | ... |41 |
| | ... ... мен ... сілтемесі………………. |44 ... ... ... ... соң XI ғ. ... белінде құрылып, XII
ғ. зор әскери ... ... ... мемлекеті әлем тарихында,
әсіресе, Оңтүстік және Батыс Азия тарихында үлкен із тастап кеткен мемлекет
болды. Ұлы мемлекеттің аты оны ... ... ... ... ... «селжұқтар» дегеніміз белгілі бір әулеттің аты ... ... ... ... этнонимге, этнос атына қатысты айтыла
бастайды./1/. Селжұқ есімімен ең ... ... адам ... орта ағысы мен
Қаратау қойнауларында шоғырланған оғыз тайпаларының көсемі Селжұқ Тұғақұлы
болды./2/. Кейінірек оның ... өз ... ... айтылса, ал тіпті
кейінірек бүкіл империяның атына қатысты айтылатын болды.
Селжұқтар өзінің нағыз шарықтау ... ... ... толықсыған
көзінде ұлан-ғасыр территорияларды ... ... ... ... Ауғанстанның батыс аймақтары, Закавказья, Алдыңғы және
Кіші Азия селжұқтарға бағынды./3/. Селжұқтар әу ... ... ... аса ... этникалық процестердің, негізінен оғыздар мен
түркімендердің ортасында пайда болған еді. ... ... ... ... ... ... ... болды./4/. Ол кездегі Қорасан
аймағына - ... ... ... Солтүстік Батыс ... ... ... ... ... X ... араб ... аймағы деп бұдан әлдеқайда үлкен аймақты, атап айтқанда, ... ... ... ... ... ал ... Амударияға
дейінгі жерлерді түсінген./5/. Қорасан аймағында ... ... тек ... аса ... түркі мемлекеті - қазналықтарды, немес
газневидтерді жеңген соң ғана өз мемлекеттігін баянды еткені белгілі./6/.
Тарихшылар мен ... көп күш ... ... ... Ұлы ... ... тарихы XX ғасырда жақсы зерттелінді,
бірақ бұл проблеманың барлық қыры толығымен ашылып, сараланды десек ... алыс ... хақ. ... ... ... өте бай, ... ... деректері де аз емес.
Селжұқ тарихы туралы ең алғаш қалам тартқандар әр түрлі едерде ... орта ... ... болды. Селжұқтардың Ирандағы саяси
процестерге тартылуынан соң, ... ... іс ... ... ... ... мәліметтер қалдырады./7/. Ал, селжұқ армиялары ... ... ... ... ... бұл ... араб ... толып жатқан мағлұматтар жинайды./8/. Селжұқ армияларының ... ... соң ... ... ... ... ... деректер жазылды./9/. Фатимидтер династиясы билеген Египетпен әскери
жанжалдан соң, әсіресе 1071 жылы селжұқ сұлтаны Алып ... Кіші ... ... ұлы ... ... ... ... тас-талқан
етіп жеңген соң грек және латын авторлары/10/ селжұқ мәселесімен тыңғылықты
түрде айналыса бастайды. XII ғасырда Византия ... мен ... ең ... ... - селжұқ проблемасы болды. Ұлы селжұқтар дәуірі
Азияның Оңтүстік және ... ... ... үшін ... ... дәуірі
болғаны белгілі. Мұнда бұл кезде бір империя құлап, енді бірі қайта күшейе
түскен болатын. 962-1186 жылдары ... ... ... болған, газналық
түрік гулямдары құрған атақты Газневилер мемлекеті/11/, 945-1056 жылдары
өмір сүрген түрік гулямдары құрған ... бір ... ... ... ... ... ... халифатының (750-1258) әлсіреуі/13/,
аса салтанатты Византия империясының ... ... аяқ ... ... ... ... сондай-ақ Иранда
исмаилиттер мемлекеті/16/ ... ... ... ... өмір
сүруі соның айғағы. Памир мен Бадахшанда бұрынғы Саманилер мемлекетінің
территориясы да аса ... ... ... соңғы уақыттарында
өздерінің солтүстік шекараларында күшейе бастаған ... ... ... шайқастар жүргізуге мәжбүр болады/18/.
Селжұқтар саяси аренаға шыққан ... Таяу ... ... мен ... да ... еді. ... ... шақыртуымен, сосын Рим
папасының (Ватикан ... ... ... феодалдық Европадан
жиналған рыцарлар армиялары/19/ Таяу ... ... ... оқиғаларға себепші
болды. Бүкіл христиаңцық Батыс пен мұсылман Шығысы Таяу Шьныстағы ... жіті ... ... ... Крестшілердің қанды жорықтары
Византия империясына да аз шығын ... жоқ. ... ... ... ... қарсы азаттық күресін жүргізіп жатқан жалғыз ... ... ... ... Египет еді/21/. Аббасидтердің
Бағдаттағы саяси ... ... ... олар ... әлемінің саяси-діни
орталығы болудан қалған соң бүл рольді Египеттің фатимид династиясы ... ... ... Ұлы ... ... ... ... соң
селжұқтар мен фатимидтердің арасындағы ... ... күрт ... екі
держава да бір бірінен үстем болуға тырысады. Қанша нашарлады дегенімен де,
латын агрессиясынан соң қайта есін ... ... да ... ... үшін ... ... ұрыстар жүргізеді.
Этногенез жағынан алғанда бұлардың ... да жас ... ... өз көршілерін жеке-жеке талқандайды. Селжұқтардың 1038-1062 ж.ж.
қағаны, ұлы сардар Тоғрыл бек 1055 жылы ... ... ... ... ... ... ... қысым жасайды. Бағдат халифалары бүл
кезде түрік гулямдарынан шыққан бұлардың саяси ықпалында болатын. ... ... ... ... ... өз ... алады/22/.
Селжұқтар көшпелі оғүз-селжұқ аламандарының әскери күшіне сүйене отырып,
негізінен батыс ... жаңа ... ... үшін ... ... ... ... талқандап, олардан Сирияның
көп жерін, Палестинаның шығыс аймақтарын ... ... еді. ... әлсірей бастаған Византияның шығыс жерлері есебінен де өсіп
отырды. 1062-1073 ж.ж. арасында селжұқтардың қағаны ... Алып ... 1071 жылы Кіші ... ... шайқасында император Роман IV
Диогеннің ... ... де, ... көп ... ... ... ... алынған жерлерде артынан селжұқтардың батыс топтары ... ... Өз ... қамтамасыз ету үшін Византия императоры
батыс христиандарынан әскери көмек сұрайды да, ... ... ... ... кетеді. Селжұқтар Азиядағы ... бас ... ... ... мен ... ... Византияда крестшілер
армияларын бірнеше рет талқандайды. Фатимидтер крестшілерден көп ... соң ... ... ... ... ... ... басына
айубидтер династиясын (1171-1250) ... ... ... ... ... де, ... селжұқтармен тіл табыса алмайды.
Оңтүстік Азияда зор селжұқтар империясының құрылуы Шығыстың көптеген
елдерінде этномәдени процестерге үлкен әсер ... Ұлы ... ... ... ... ... көтерген көшпелі
түркілер соғыстар барысында, жаңа жерлерді игеру барысында Азияның көптеген
елдеріне тарала орналасады. Олар ... ... ... Араб ... Палестина, Күнгей Кавказ, Кіші Азия жерлеріне қоныстанады/23/. Ұзақ
уақыт бойына Ұлы Түркістанның ішкі аймақтарынан толассыз келіп жатқан ... ... ... ұлы ... ... ... өсіріп отырды,
бұл түркілердің дені - оңтүстік түркілері, немесе оғыз ... ... ... ... ... ... қарай көшпелі
түркілер отырықшы өмір салтына ... ... ... ... халықтар да түркілердің зор этникалық мәдени ... ... ... ... ... ... ... Селжұқтар
түркімен, азербайжан, түрік-осман халықтарының қалыптасуына шешуші ... ... ... ... ... ... атауына тоқталмай өту
мүмкін емес. «Оғыз» этнонимі алғашында Сырдария мен Арал маңындағы ... ... ... ... ... ... белгілі/25/.
«Оғыздардың» өзі көзінде Ұлы Көк Түрік қағанатын құрған тайпалардың бірі-
тоғыз - ... ... ... еді. ІХ-Х ... ... этникалық
үғымға ие болады. Сырдария оғыздарының арасынан атақты дала абызы- Ұлы
Қорқыт атаның шыққаны мәлім.
IX ... Оғыз ... ... ... ... ... ол жерлерде этногенездік процестерге қатынасады. Бүл
дәуідегі ... ... ... ... XI ғасырдың ортасында
Қазақстан жерінде күшейген ... ... ... ... ... ... топқа бөлдінеді де, олардың бір ... ... ... ... ... ... ал ... бөлігі Хорезм, Мауреннахр,
Қорасан аймағына ... Енді бір ... Арал ... қалып, қыпшақ
конференциясына қосылады. Осы уақыттан бастап саяси-этникалық ... ... сөзі аз ... бастайды. Оның орнына кейде «түркімен»
сөзі қолданыла ... ... мен ... оғыз-түркімеңдердің ортасынан X
ғасырдың аяғы мен XI ... ... ... ... бел ... ... Қынық тайпасының билеуші әулеттері қалған оғыздарға билік
жүргізуге ... ... ... ... ... ... Селжұқ Тұғақұл
барлығына өз құзырын орнатады да, селжұқтар династиясының ... ... ... ... ... ... «қаған», кейде «бек»
атағын иеленіп ... де, ... ... ... ... ... түпкілікті
иеленеді. Сондықтан да, тарихи әдебиеттерде олардың мемлекетін әр ... ... ... ... ... ... ... «селжұқ қағанаты», «селжұқ сұлтанаты» және т.б. Бұл ... ... ... Ұлы ... мемлкетінің балама атаулары болып
табылады, әрі қай атты пайдаланса да кдте болмайды.
Исламға ... ... ... алу ... ... ... ... исламды ресми мемлекеттік дін ретінде қабылдаған соң ... ... ... ... ... ... өте ерте кезден бастап ак жылнамашылар (әр
тілдегі) мен ... ... ... жоғарыда айттық. Енді ... ... ... мен ... ... олар туралы кдндай
авторлар еңбектер жазғаны мәселесін ... ... ... ... ... Абул ... Низам ал-
Мулькті/30/ ал-Хусайни Садр-ад-дин Алиді/31/, Абул Фазл ... ибн ... ... ... және т.б. ... болады. Негізгі
тарихи деректер араб, парсы, ... ... ... Ұлы ... ... ... ... жарыққа шығаруда ірі еңбек сіңірген
шығыстанушы- Г.М.Курпалидистің еңбегін/34/ ерекше атап ... ... ... ... ... ... ресми зандарын, елшілік күжаттар мен
хаттарды, ... және ... ... ... күжаттарын, жер
нормативтеріне арналған актілерді, әскери уставты, ақша-монета ... ... ... ... ... дәуірінің құжаттарын зеррттеу -
үшін Г.М.Курпалидистің аталған еңбегі үлкен қолғабыс болары сөзсіз.
Тарихнамалық еңбектер аса бай болуына орай біз бұл ... ең ... ... ғана шолу ... ... ... бар ... Негізгі авторлардың ішінен біз ... атар ... ... ... ... ... ... Б.Шпуллер/42/, ... ... ... ... З.М.Буниятов/49/, Г.М.Курпалидис/50/, А.А.Чакрян/51/,
В.А.Гордлевский/52/, Т.Ходжаниязов/53/, С.В.Борназян/54/ және ... ... ... ат ... ... тарихшылары
И.Кафесоглыны/55/, О.Туранды/56/ бөле айтуға болады. ... ... ... ... ... ... ... біз белгілі бір
мөселеге тоқталған кезде текстің ішінде айтып отырамыз.
Бүл диплом жұмысының құрылымы мынандай тараулардан тұрады:
I тарау. ... ... ... (Х-ХІ ғасырдың алғашқы
жартысы)»; II тарау. «XI ғасырдың ортасы мен екінші ... ... III ... «Селжұқ империясының әлеуметтік-экономикалық жүйесі
және сепаратистік қозғалыстардың басталуы»; IV тарау. «Ұлы ... ... және ... Селжұқ сұлтанаты».
Жұмыстың соңында қорытынды және әдебиеттер мен деректердің ... ... ... ... ... (Х-ХІ ... ... Х ғ. соңы мен ХІ ғ. бірінші жартысындағы Селжұқтар мемлекетінің
нығаюы.
Селжұқ мемлекетінің тарихы Сырдария оғыздарының ... ... ... ... ... ... X ... алғашқы
жартысында қалыптасқан болатын. Оғыздардың алғашқы астанасы Жаңакент қаласы
болған деген жорамал бар. Ондай ... ... ... рет ... айтқан болатын/57/. Бірақ бұл әлі күнге дейін ... ... ... ... ... ... тарихына қатысты
тарихи мағлұматтар өте аз сақталған. Сақталған материалдар үзік-үзік
болуына орай, ескі ... ... ... баянды тарихы әлі
күнге дейін толық қалпына ... жоқ. Орта ... ... ал-
Идрисидің (1100-1166) «Китаб Руджар» атты еңбегінде ... ... ... ... ... ... алғаш рет картография
ғылымында оғыздардың территориясын анықтауға әрекет жасаған еді. ... т.б. ... ... ... ... ... оғыз мемлекеттік
бірлестігінің алғашқы территориясы Сырдария ... қос ... ... Арал ... маңайы деп топшылауда. Оғыздардың шығыс шекаралары X
ғ. Оңтүстік Балқаш аймағына дейін, Батыс ... Еділ ... ... ... ... Іле ... оғыздар мен қарлықтарды екіге бөліп
түрған табиғи шекара рөлін ... ... ... ірі ... ... бөлініп өмір сүреді.
Оғыздардың Оңтүстік Қазақстан ... орын ... ерте ... тұратындары да аз емес еді. Негізгі сауда жолдары мен ... өз ... ... ... сол ... халықаралық саудада
үлкен роль атқарады. Оғыздар арасында қола мәдениеті тіпті жақсы ... X ... өн ... оғыз ... ... ... ... аударып,
жылжи отырып Қорасан аймағына дейін қоныстанады. Батыста оғыз ... ... ... ... Бұл ... ... ... «Худуд ал -алем» кітабында келтірілген/59/. ... ... ... соң сол уақыттың өзінде оғыздардың бірнеше
ірі тайпалары осы дінді ... ... ... ... Осы ... ... ... X ғ. «түрікмендер» деген этноним пайда болады.
Бұл туралы деректер Әбу ... ... ... ал-джамахир фи марифат
ал - джавахир» атты еңбегінде ... ... ... ... ... да ... отырып, аталған оғыз-түрікмендердің көптеген
қалаларының аты мен орналасқан орындары туралы хабар береді./61/
Қала мәдениетінің барлығына қарамай-ақ бұл ... ... ... көшпелі мал шаруашылығымен айналысты. Жер шаруашылығымен ... де ... ... ... ... ... ... жыл он екі ай бойы, маусымды жайылым қуып өмір ... ... мен ... ... өте ... ... реттелген еді. Өздерінің өмір
салты, әдет-ғұрпы, тілі, ... ... ... ... ... басқа түркілерден көп айырмашьшығы болған жоқ. Оғыздар төрт
түлік малдан әсіресе маусымды жайылымға ... ... ғана ... ... ... ... ешкі, қой, аздаған мөлшерде сиыр болды. ... ... еті, ... ... терісі оғыздардың ең басты қажеттерін
толығымен өтеп отырды. Оғыздар артық өнімдерін ... ... ... ... өткізетін. Оғыздар сол кездегі халықаралық айырбасқа да,
саудада да үлесі бар ел еді. Бұл ... ... ... ... ... ... өмір ... Бірақ олардың қоғамдық құбылысында
феодализмнің алғашқы көрінісі де байқала бастаған еді. Орта ... ... ... ... ... қарағанда Сырдария оғыздарында 24
негізгі тайпа болған./62/ Олар: қынық, қайық, баяндұр, йива, салұр, афшар,
бектілі, бұқдұз, ... ... ... ... алқабұлақ, игднр, урегир,
тұтырқа, улайондулуг, тюгер, джебни, ... ... ... ... ... ... Бұл ... аттары сондай-ақ Фахр ... ... ... ад-Диннің де/64/ еңбектерінде кездеседі. Соңғы
автор оғыздардың барлық тайпасы екі үлкен одакқа, яғни «бұзұқ» және ... ... ... ... екі ... ... одақтарына жіктелгені тарихшылар
арасында үлкен пікірталас тудырған еді. Тарихшы Т.Хаутсма бұндай ... ... ... ... ... ... қажетінен туған жіктеліс деп
түсінеді./65/ «Бұзұқтар» оғыздардың өз ішінде «ұшұқтарға» қарағанда үлкен
кұқықтарды пайдаланады, ... ... ... отырды. Әр ру тайпа өз
ұранымен, өз таңбасымен өмір ... ... ақ, ... оғыздардың барлығына
ортақ ұрандар мен таңбалар да ... ... ... түрік шежіресінде
оғыз-түркімендерддің 12 аймаққа жіктелгені туралы мәлімет ... ... ... ... Заңы мен ... Заңы ... басқарыды. «Оғыз
елі» деген түсінік «оғыз халқы», ... ... ... ... ... ... тегі жағынан оғыз емес түркілер де аз емес болатын,
олар рулық емес, елдік жүйе бойынша бірікті. ... ... ... ... ... арасында мүлік теңсіздігі кең түрде байқалады. Мысалы, араб
саяхатшысы Ибн Фадлан оғыздар арасында 10.000 ... бар ... да, ... ... де барын әңгімелейді./67/. Оғыз қоғамында ішінара құлдар ... да ... ... ... құл ... ... Мал шаруашылығымен негізінен ерікті бақташылар айналысты. Оғыз
қоғамында кедейленген ... ... ... ... ... «гулям-
жауынгер» ретінде кететін. Оғыз-түрік гулямдары мұсылман елдерінде ... ... ... ... ... бөленуші еді. Әр жылдары,
исламды қабылдаған оғыздар арасынан ерікті гулямдар шығып, олар «қасиетті
жихат» ... ... ... ... ... ... шайқастарға
аттанатын. Түрік оғнздар арасында «гулям» ... ... ... ... ... ... Оғыз қағанындағы негізгі құлдар - соғыс тұтқындары,
яғни, мұсылман елдеріне жасалған жорықтар кезінде қолға түскендер еді.
Оғыз ... ... және ... ... ... қоғамда
феодалдық қатынастардың жандануын жеңілдетті. Феодалдану процесі ... ... өмір ... ... ... ... жоқ, өйткені халық
өздерінің түп аталары саналатын оғыз қаған атты дейтің өсиетке өте берік
болып қала ... ... ... ... ... ... күздеу, қыстау арасында үнемі көшіп күн көріндер! Үлкен өзендердін
жағасына, көлдердің маңына қоныстаныңдар! Сонда ғана ... сүт, ... ... бен ... ... болады»/68/. Сондықтан да, негізгі
оғыз халқы көшпелі өмір салтын түтавды, мұнда отырықшылардың ... ... ... тұрмыс деп санады. Отырықшылыққа өткендерді
«жатақ», «сарт» деп кемсіте сөйледі.
Оғыздардың ... ... ... ... ... ... бері келе
жатқан «қаған», «жабғы», «шад», «байғы», «елек», «иналы», «бек», «тархан»
титулдары кездесіп отырды. Иран жаулап ... соң ... ... ... ... кездесе бастайды. Бағдат каласы алынған соң ислам түсінігіндегі «иіпан»,
«мәлік» титулдары да келді. ... ... ... ... ... ... Бірақ алғашқы билеушілерге қатысты «қаған» титулы көп
қолданылған ... ал ... ... бүл атақ ... ... ... ... түріктерден соң империя құрған селжұқ билеушілері «қаған» атын иеленуге
жүрексінген болса керек./69/ Әсіресе ең көп қодданыста болган ... ... ... ... ... ... ... бек», «бектердің бегі», «думдар
бегі», «шағдауыл бегі», «түмен бегі», «бейбегі» және т.б. жиі ... мен ... оғыз ... негізгі әскери қолбасшылары болды./70/
Барлық оғыздар «төре» немесе «ақ сүйек» және «қара бодан» немесе «қара
сүйек» деп ... Бүл ... ... ... немесе, ел
билеудің үлгісі болды. «Қара ... өзі ... және ... ... ... қабылдаған соң оғыздар арасында мүлік ... ... ... ... ... ... Ал, бұл ... елдің ішкі
тұтастығына сызат түсіріп, толып жатқан әлеуметтік кайшылықтарды тудырады.
Ескі түркілік право мен салттың орнына мұсылман ... мен ... ... енеді де, оғыздардың ең алғашқы әділетті қоғамдық құрылысының
ірге тасы ... ... ... ... оғыз халқының қалай, қай жыл дары нақты
құрылды деген сұраққа нақты жауап берді. Оғыз мемлекетінің ... ... ... жыр, ... өте ... ... ... мағлұматтары бір-
біріне қарама-қайшы келіп жатады. Көптеген аңыздар мемлекеттің құрылуын
Оғыз қағанның есімімен де байланыстырады. Оғыз ... ... ... ... Ибн ал-Факихтың «Китаб ахбар ал-булдан» , ... ... ... ... ... атты ... ... «Аджамб ал-махлукат» атты еңбегіңде73, Сондай ақ, Рашид ад-
диннің жылнамасында кездеседі.
Көк түріктердің империясы құлаған соң оғыздардың ... ... ... территориясына қоныс аударған еді. Қарлық түркілерімен
ұзаққа ... ... ... ... ... ... келіп
орналасады. IX ғ. соңы-Х ғ. ... ... ... мемлекеттік
бірлестіктің болғаны, оны жабғы басқарғаны белгілі. X ғ. ортасында оғыздар
Оңтүстік Түркістан территориясында ең күшті ... ие ... ... ... ... ... аты Тоймадұқ болған деген мәлімет
береді. Салыр-Қазан-Алып туралы сондай деректер бар.
Шамамен IX ғ. екінші ... ... ... бір ... ... ... атымен белгілі) бөлініп кетеді. Беженек-
канжар конфедерациямен, қарлық кағанатымен, соңғы кезеңдерде қимақ - қыпшақ
конфедерациясымен ... ... ... ... ... ... қажеттілік туады да, ол қорғаныс мақсатында қалыптаса бастайды.
Бүл құрылған мемелекеттің тарихы туралы біраз ... ... әр ... әр ... мағынада кездесіп отырады. «Оғызнама»
бойынша Оғыздардың ең алғашқы қағаны Қайн хан болған, сосын оның ... ... ... ... ... ... Оғыз ... баласы еді
дейді. Салурдан соң Жана хан (лакап аты Қарахан) қаған болды. Нақ осы қаған
тұсында оғыз түркілері ... ... ... еді. ... қабылдаған
түркілерді «түркімен» деп атай бастаған еді дейді./74/.
Кейбір көне дереьсгерде оғыздарды Али хан мен Шахмелик хан ... де ... бар. ... хан Алып Қара ... ... шыққан.
«Боран» деген көне түркі лақаб ... оғыз ... ... аты ... «Боран» деген үғым кейінгі Ақ қойлы, Қара ... ... ... да ... ... керек, ал көне дәуірде «баран» ... ... деп ... ... ... біз оғыздарды біраз уақыт атақты Ақ ... ... ... ... ... ... білеміз./75/.
Алғашқы оғыз мемелекетінің тұрғындары ... ... ... ... ... бар. Мүны ... ... де дәлелдеп отыр.
Негізгі халық исламды қабылдаған соң олар өздерін діни ... ... деп атай ... ... ... ... тек, ... тектестер болды. Тәжік-парсы тектестер аз да болса кездесіп отырды.
Мемлекеттің түркі тектес тайпалары өздерін ... ... ... ... деп ... ... ... оғыз бірлестігі X ғ. көршілес
мемлекеттермен — Еділ ... ... ... ... ... ... ... Қарлық кдғанатымен, қыпшақтармен де
жиі қақтығысады. Оғыздардың ллаббасид халифатының ... ... ... күн ... ... ... ... Оғыз барлаушы топтары
кей жылдары тіпті Еділ Болғариясынан барымталап мал ... ... бар. ... хазарлармен қақтығыстарын да тіркеген жылнама
мағлұматтары сақталған./76/. Хазар қағанаты қираған соң Европа далаларыңда
оғыз мемелекетінің ... күрт ... ғ.ғ. ... оғыз мемлекетінің саяси жағдайы күрт ... ... ... ... себепті мемлекеттің территориясында
сеператистік қозғалыстар күшейе ... ... ... ... ... Али ... аспадарсыз саяеаты болды деген пікір
айтады./77/. ... ... ... ... оғыз ... ... ... деректеріне қарағанда Али ханның Шахмелик атты
оспадарсыз ұлы болған. Али хан ... ... ... бар кұдіретті хан болған
соң, өз баласына Қылыш ... ... ... ат ... ... ... ... Қорасан аймағының әмірі етіп сайлайды. Қорасанда ойына
келгенін істеген ... ... ... ... да, ... ... Али хан ... жаза ретінде халықтың еркіне беруді бұйырады,
бірақ Қорасан аймағының бектер кеңесі- канкаш- оны халықка ... ... ... ... ханға бағынудан бас тартады. Осылайша, ... мен ... - ... оғыздарының арасында үлкен жанжал басталады.
Халық Али ханды да, ... де ... Бүл ... соң ... ... өмір ... өте қиын еді. ... көшпелі түрік қаганаттарының
тарихында сан рет ... бұл ... ... ... түбі ... ірге тасын шайқалтқаны белгілі. Осылайша, билік ... ... ғана Оғыз ... ірге ... шайқалтуға әкетіп жатты.
Оғыз мемелекектінің қиын ішкі жағдайын сыртқы жағдайы тіпті қиындатып
кетті. Солтүстіктен қыпшақтың ... ... ... келе ... Бұл тұста
Қиыр Шығыста агрессияшыл қидандардың Ляо империясының құрылуына орай, бүкіл
Азия далаларын ... ... ... ... ... ... тайпалар оғыздардың территориясына баса көктеп ... ... бірі ... ... ... ... Оғыз мемлекеті
үшін өте ауыр болды. Оғыз тайпалары бас ... ... ... ... ... ... ... бағынуға мәжбүр болады. Бұдан әрі
оғыз тарихы селжұқтардың тарихы ... өз ... ... ... ... қалай басталғаны туралы тарихи мағлұматтардың
ішінен ең ... ... мен ... (авторы Захир ад-дин
Нишапури) болып табылады. «Маликнаменің ... ... ... ... деген мағлұмат бар, бірақ негізгі деректердің көпшілігі
селжұқтардың оғыздардың ортасынан шыққандығын дәлелдейді. ... ... ... ... ... ... толық дәлелденген./78/.
Селжұқтардың аты оғыздардың жергілікті топтарын біріктірген бектердің
бірі-Селжұқ Туғақұлының атымен байланысты ... ... ... ... ... өмір ... жылдары анық емес, шамамен X ғ. үшінші
ширегі мен XI ғ. ... өмір ... ... ... ... ... X ғ. ... жартысында Селжұқ Мауреннахрға, одан Сырдарияның төменгі
ағысына кетіп, өз. ұлысын құрады. Олар бірте-бірте үлкен адамдардың санына,
мол мал-дүниеге ие ... ... ... ... ... ... ие
болған Селжұқ Туғақұлы бірте-бірте Али ханмен ... ... ... ... оған ... төлегісі келмейді. Селжұқ өз жақтастарымен
алдымен Жент қаласын ... ... ... ... ... мен ... қоныс аударады. Бүл кезде Жетісу мен Қашкар аймағынан ығысқан
түрік қараханидтер ... мен ... ... баса ... ... Қараханидтер тозығы жеткен Саманилер мемлекетін қиратады./81/.
Селжұқ әскерлері Саманилерге әскери ... ... ... ... ... талқандалады. Соңғы Саманилер Әбу ... ... ... 1003 жылы ... ... ... ... тырысқанымен де, ештене шығара алмайды.
Бұдан әрі селжұқтар қараханидтердің әскери күштерімен жекпе-жек шығуға
мәжбүр болады. ... ... ... ... ... 999 ж.
шамасында селжұқтар негізінен екі топтан түрды. Олардың алғашқы тобын —
Мұса ... ... Шшры бек және ... ... бек басқарады. Соңғылары
Селжұқтың баласы Микаиленің ұлдары болатын және ... ... ... ... ... ғ. ... ... қаласы қараханид Алыптегінің билігінде болды.
Исраил Селжұқұлы Алыптегінмен тіл ... ал оның ... ... онымен
жауласады, бірақ ағаларының ақылымен артынан Алыптегінмен достасады. ... ... ... ... ... ... жіті ... еді. Газневидтердің өзі көзінде саманилердің армиясында қызмет
атқарған ... ... ... ... еді. Бұқараның қараханидтердің
қолына түскенін кешіре алмаған газневидтер Алыптегіннен оны ... ... да, ... ... ... Газневидтер Алыптегіннің досы Исраил
Селжұқты 1027 жылы тұтқынға түсіріп, алыстағы ... ... ... ... ... үшін ... Мауреннахрдегі,
Қорасандағы селжұқ ұлыстарына қатты соққы береді. ... ... ... ... ... ... тайпаларын Амудариядан асырып,
қазіргі ... ... ... аудартады. Селжұқтардың бүл
тобында 4 мың ... бар еді, ... ... ... ... қызыл
және Көктас бектер болады. Осы селжұқтар 1027 ж. ... ... ... ... ... бас ... ... Газневи көтерілісшілерге
қарсы Арыстан Жазиб бастаған жазалаушы бөлімше ... ... ... ... мен Исфахан аймағына келеді, ал ... ... ... ... ... ... селжұқтардың бастапқы тайпа
одағы бірнеше жекеленген топтарға бөлініп кетеді. Бүл XI ғ. ... ... ... еді. ... бір ... Мұсаның, Дәуіттің,
Мұхаметтің басқаруымен Мауреннахрда ... ... ... ... ... топ ... мен ... аймағына, Иранның солтүстік-батыс
аймақтарына қоныс тебеді. Осы ... топ ... ... ... ... ... аталады./84/.
XI ғ. 20-30 ж.ж. селжұқтардың ... ... ... ... 1030 ж. ... ең ... ең ... басшысы Махмүд Газневи
қайтыс болады. ... ... ... оның ... ... пен Мұхаммед үлкен
бәсекеге түсіп, оны ағасы Масуд ... ... ... кей ... ... ... әмір деп аталады. Осы дәуірден бастап бұрынғы құдіретті
газневилер ... мен ... күрт ... дағдарыстар кезеңіне аяқ
басады. Газневидтер империясының әлсіреуіне негізгі себеп кдзынаға түсетін
табыс пен салықтың ... деп ... ... ... ... ... ... тұратын, олардың ең байы- Балх,
Тоқарыстан, Қорасан ... еді, олар ... ... ... ... ... Амудария ойпатына билік жүргізіп келген еді. Сұлтанның
тағайындаған ... өз ... ... ... ... Исфахан және Хамадан аймақтарындағы өкілдігі Какуйд әулеттерінің
қолында еді. Иракта да ... ... ... Турган мен Табаристан
аймағын ... ... ... ... биледі. Хорезм де
газневидтерге үлкен салықтар төлеп тұрды. ... ... ... ... ... ... еді./85/.
Газневид сұлтандары өздеріне тәуелді аймақтарды әскери ... ... ... ерекше келісім-шартпен үстап отырды. Әкімдер ... ... ... ... жыл ... үлкен мөлшерде салық жинап беріп
отырды. Мысалы, Кокуйдтер әулеті жыл сайын ... екі жүз мың ... ... ... төлейтін. Соғыс жағдайында әр аймақ барлық каруымен,
керек-жарағымен газневид сұлтандарына ... ... ... ... ... бірі ... тартып алынған
Хиндустан аймағы болды./86/. Газневидтердің негізгі ... күші ... ... ғ. 30 ж. ... ... ішкі ... ... одан бетер
асқынады. Масуд сұлтанның жақтастарының бүкіл мемлекеттік қызметтерді тек
өздері ғана ... ... ... ... ... ескі ... Махмудтың жақтастары мен Махмүдшылар арасындағы саяси жащай
газневид мемлекетінің іргетасын ... ... өз ... ... ... ... қатты куғындай бастайды.
Масуд армияны, әсіресе түрік гулямдарының мемлекеттегі ролін барынша
жоғары көтереді. Негізгі газневид армиялары ... Ирак және ... ... еді. Бас ... жоқ ... түрік гулямдары
ерекше құқықтарды пайдаланды. Егер олардың жағдайына аз ғана нұқсан келген
жағдайда, олар ... ... ... ... оның ... ... ... отырды. Сондықтан да, Масуд ең алдымен гулямдардың ... ... ... қиын ішкі актуалды әр түрлі ислам секталарының
өкілдері одан әрі ушықтырып отырды./87/. XI ғ. ... ... ... ... ... тіпті көрінді. Бұл империяның
барлық аймақтарында газневидтердің ... ... ... ... ... ... ... ошағы 1031-1034 ж.ж. Қорасанда
болды. ... ... ... ... ... шығып, қарулы
қақтығыстар ұйымдастыра бастайды.88 Масуд ... ... ... ... армия аттандырғанына қарамай, мақсатқа жете алмайды. Бұған
қосымша ретінде ... ... ... әскері мен Хиндустан
халқы газневидтерге ... ... ... .ж.ж. ... ... ... аймақтарында газневидтерге бірнеше үлкен соққылар береді. Бірте-
бірте селжұқтардың көтерілісін жақтаушылар ... ... ... бас ... ... ... Алыптегін мен Алтыншашты
ауыстырған Хорезм шахы Қарын да қостайды. 1034 ж. желтоқсан айында ... ... ... ... ... ... басқарған армиясын
талқандайды, бірақ өздері де әскери күштері ... ... ... бүл ... ... түрде өткен қозғалыс болды.
Оларда не түрақты басшы, не ұйымдасқан ... да ... Неше ... ... ... газневидтердің ұйымдасқан күштеріне ұзақ
уақыт ... бере ... ... ж. ... ... Микаил Селжұқ бастаған жаңа көтеріліс
болды. Оларды ... ... ... ... туыстары Мүхаммед
Тоғрыл бектің, Дәуіт ... ... ... Мұса ... ... ... ... бұл кезде Қорасандағы, Тургандағы,
Табаристандағы барлық ... ... бір ту ... ... ... ... да ... отырады. Селжұқтардың шақыруымен олардың
армиясын күшейту үшін ... ... ... оғыз және басқа да
түркі тайпаларының аламандары келіп қосылып жатты. ... ... ... ... ... де ... саясаткер, қолбасшы
Тоғрылбек көтеріледі./89/.
Масуд Тоғрыл бекке қарсы 1035 ж. жақсы қаруланған армия аттавдырады.
Масудтың ... ... ... Тоғрыл бек Копендаг тауларында
қиратады. Ниса түбіндегі бүл жеңіс селжұқтарға жігер береді./90/.
Шешуші шайқастарға әлі күштері аз ... ... ... бек
Масудпен келісім-шартқа қол қояды. Ол бойынша селжұқтарға - Ниса, Ферав,
Дихистан, Солтүстік Батыс ... ... ... 1036 ж. ... ... ... жаңа ... беруін талап етеді де, соғыс
қайта басталады. Газневид сардары Сүйбасы мен ... ... ... ... ... ... отырып селжұқтар қайтадан Мерв
аймағына шегінеді. 1038 ж. ... ... ... бек ... армиясын
масқара жеңіліске ұшыратады. Осылайша, 1035-1038 ж.ж. ... ... ... ... ... ... ... Селжұқтар газневид
империясының батыстағы ірі аймақтарына өз билігін орнатады. Беделі өскен
селжұқтармен Хорезм ... ... хан да, ... ... ... Ал-
Каим да елші алмасуға тырысады. Бағдат ... ... жұма ... бектің құрметіне хүтба намазы оқылады./91/.
Селжұқтарды жазалап, қайта бағындыру мақсатында 1039 ж. ... ... зор ... ... шеру ... ... ... барлық шеру
жабдығымен, керуенімен ауыр қимылдайды, ал селжұқтар өте тез ... ... ... шығады.
1039 ж. 27 маусымда Дихистан Базарган шайқасынан соң селжұқ армиясы
соғыспай, тылға шегініп ... 1039 ж. ... ... ... ... ... Тоғрыл бекті тұтқындамақ оймен жаңа шабуыл ... ж. 23 ... ... ... ... ... ... күннен кейін
Данданкан қалашыгының маңында болған шешуші шайқастарда ... ... ... армиясын түпкілікті қиратады./92/.
Данданкан шаиқасы мен ондағы ұлы жеңіс жаңа мемлекеттің Ұлы Слжұқтар
мемлекетінің құрылғанын, оның енді газневидтердің вассалы емес ... ... ... ... ... алаңынан әрең қашып күгылады. Майдан болған
жерде әскер ... ... ... дүниеге келген Селжұқ қағанатының басшысы
ретінде Тоғрылбекті ақ киізге отырғызып, хан көтереді. Тоғрыл бек ... ... ... ... Жаңа ... ... хабарын айтып Тогрыл
әмір өз елшілерін барлық елдерге ... ... ... барлық
жерлерде, әсіресе Бағдат халифаты аса құрметпен қарсы алуға мәжбүр болады.
1.2. XI ғасырдың ортасы мен ... ... ... ... ... ... ... Саманилер мемлекетін
құрып, ол бірте-бірте ... ... ... алу жолымен
кеңейген болса, тура сол ... ... ... ... ... ... бір тобы қашып келіп, Герат пен ... ... ... артынан атақты Газневидтер империясын құрған еді. Газневидтер мемлекеті
де саманилер державасы ... ... ... ... ... ... еді./93/.
Ал, Ұлы Селжұқтар мемлекетінің құрылуы жоғарыдағыларға мүлдем
ұқсамайды, бұл ... ... ... ... ... қоныс аударып келген оғыз-селжұқ тайпалары құрды, яғни селжұқтар
мемлекеті халықтың ... ... ... ... ... ... ... бағытталған селжұқтардың азаттық қозғалысының нәтижесінде
орта ғасырлық зор мемлекет, артынан зор империя құрылады.
Көптеген тарихшылар Селжұқ мемлекетінің құрылуының ... ... ... ... ... ... ... сөйлейді.94 Ислам
тарихшылары селжұқ империясының ... мен оның ... ... ... ... марапаттай сөйлейді. Олардың пікірінше, көш ... ... ... ... ... ... әлемінің мұсылмандарға
жасаған қиянатын тыю үшін ... өзі ... ... ... ... ... орта ... және жаңа заман тарихшылары ... ... ... ... де, Ұлы ... империялы мемлекетінің дүниеге келуі
толып жатқан саяси, этникалық, экономикалық, миграциялық ... ... ... ... Европалық шығыстанушылар ... ... ... әлі де ... келе ... ... ойынша, мал жайлауларын,
өрісін кеңейту мақсатында, көшпелі тағылар, варварлар үнемі мәдениетті Таяу
Шығыс, Күнгей Кавказ ... ... ... бір сәтте қоймаған
көрінеді! Селжұқтардың тарихы да, олардың ... тек ... ... ... ... ... Европа армияларының Еділ
қаған ғұндарынан, мажар қьшшақтарынан, көк ... ... ... селжұқтардан масқара жеңілістерін әлі
күнге дейін ұмыта алмай, мүмкін ... ... ... ... ... ... Олар дала ... түркі өркениетін ешқашанда
мойындаған емес, оларды тек «тағы», «варвар» әлемі деп ... ... ... армиялары «мәдениетті» Европа армияларын ненің күшімен
талқандағанына ой жібергісі келмейді?! «Тағылардың» ... ... ... ... ... ... жер бетінен құрып кетпеген
деген сұрақтан бас ала кдшады! Европа мәдениетінің Латын Америка, Солтүстік
Америка, Африка ... ... ... халықтарына не ... біз ... ... тарихы туралы осындай көзқарас алалығы тарихи әдебиетте бірде-
бір рет ... ... ... қарамай-ақ соңғы кезде байсалды пікір айтатын
тарихшылар мен мәдениеттанушылардың катары көбейіп келе ... ... жеке дара ... ... ... ... «әлемдік тарихи процеспен»
етене тоғысқан тарих болды.
Алғашқы мемлекеттің базасы, ядросы құрылып, ел есін ... ... өз ... ірге ... бекітіп, оның аумағын өсіруге
тырысады. Осылайша, өз заманының тарихи процестерінің әсерімен селжұқтар
Иранға, парсы ... ... ... ... бен Кіші Азияға ұлы әскери
жорықтар ... 1040 ж. ұлы ... ... ... ... ... ... күресе жүріп, мықты армия құрады, ... ... ... ... ретінде қалыптаса бастайды. Барлық оғыз тайпалары
көзінде ұлы сардар болған Микаил ибн Селжұқтың ... мен ... ... мемлекетінде орталықтанған басқару аппараты, ... ... ... ... ... ... «сұлтан» деп атала
бастайды./96/. Иран бағындырылған соң оны «шаханшах» деп атау да ... ... ... адам оның ... Әбу ... ... Шағрыбек
болды. Ол Мерв облысының «шаханшахы» немесе арабша «малик ал-мулюк» атағын
алады./97/. ... ... ... бүкіл селжұқ армиясының ... етіп ... ... ... бұрынғы рулық- тайпалық билік жүйесі
ыдырады, оның ... ... ... ... ... төре ... ... Хандар мен мемлекет басшылары, ұлыс басылары енді тек хан ... ... ... ... шығатын болды. Бүл өзгеріске бұрынғы
ру-тайпа әкімдері мен ... еш ... ... ... селжұқтар
дала демократиясына сәйкес атам заманнан бері келе жатқан Ұлы Түркістан
дәстүрін ... ... басы ... ... жүрген оғыз
тайпаларын біріктірген, оларды ұлы ... ... ... ... ұлы ... ... нақ ... әулеттері болатын. Олардың
ел басқарудағы көрегендігі мен әулеттілігі, әскери таланты мен ... ... ... ... ... оғыз-селжұқ, әулеттері
Селжұқ Тұғақұлы
1. Исраил 2. ... 3. ... ... 1029 ж. ... ... ... ... қорғанының
зынданында өлтіреді.
2. Исраил өлген соң билік аз ... ... ... ... ... ...... Тоғрыл бек пен оның інісі Әбу Сұлеймен Дәуіт Шоғры
бек негізгі билікті иеленеді.
3. Мұса ... адам ... соң ... ... ... ... аталады. Мұсаның баласы Жүсіп қараханидтердің қолынан өледі.
Исраил түттқында ... соң, ескі оғыз ... ... әулеттің басшысы,
яғни «байғы» титулын інісі Мұса иеленген болатын. «Байғы» титулы бар адам
еддің ханы роліңде саналатын. ... ... ... ... көзінде
ерекше ерлік пен талант көрсеткен Микаиддың үддары - ... ... ... ал оның ... Әбу Сүлеймен Дәуіт Шағры бек армиялардың қолбасшысы
атақтарын алады да, селжұқ әулеттерінің өз ішінде билік таласы туып ... ... да, 1040 ... ... ... ... ... өзара соғыспау үшін ант ішіп, келісім жасайды./98/. Бұдан әрі
Селжұқтар арасында ... ... ... Тоғрыл Амудариядан
Нишапур қаласына дейінгі аймақты, Шағры Копендаг таулары мен ... ... ... ... — Мұса ... Герат, Бушендж, Сиджистан, Гур
аймақтарын, Тоғрылдың ... ... ... ... Ибрагим Иналұлы
Кухистан мен Журджак аймақтарын өз иелігіне алады.
Селжұқтар мемлекет нығайғанға дейін барлық көршілерімен ынтымақта ... ... Олар бүл ... ... ... Буй ... ... болып отырған, тек имамат орталығы деген атағы ... ... ... де сыйласуды ұмытпайды.
Данданакан шайқасынан соң 1040 ж. Тоғрыл бек армиясы Қорасан мен
Нишапур аймағына, Шогры бек Балх пен ... ... ... Масуд
Газневи Солтүстік Үндістанға қашып кетеді. Газневидтердің билігі оның ағасы
Мүхамедтің қолына өтеді, бірақ 1040 ж. сәуір ... ... ұлы ... ... тартып алады. 1049 ж. Маудуд өлген соң ... ... ... ... ... ұлы ... ... қолына өтеді.
Газневидтердің өз ішіндегі династиялық ... ... өте ... ... ұту үшін Шағры бек 1060 ж. газневид Ибрахим ибн Масудпен өз ара
соғыспау туралы келісім жасайды./99/. Шарт бойынша ... ... ... ... ... ... ... өз мемлекетіне қосады.
XI ғ. 40 ж. бастап селжұқтар Буй династиясы билеп отырған Иран жеріне
әскери ... ... ... ... Ираісгың таулы Курдистан,
Луристан, Фарс, Хулван, ... ... курт ... ал ... ... ... марванидтер династиясы, Ирак, Ал-Джазира,
Сирияда араб әулеттері билеп отыр еді. ... ... ... ... ... еді. 1042 ж. ... бек өз армиясымен Турган, Табаристан
аймақтарын бағындырады. 1043 ж. Рей ... ... оны ... жаңа астанасы етіп жариялайды. 1045 ж. Тоғрыл Хамаданды, 1050
ж. Исфаханды бағындырады.
Ибрахим Иналұлы Керманды, Солтүстік Иранды ... да оны ... ... ... ... ... 1063 ж. ... бастаған армия
Фарс, Шираз аймақтарын басып алады. Ибрагим Иналұлы 1046 ж. Керманшахты,
Луристанды, Хулванды, Курдистанды тартып ... енді ... ... астанасы Бағдатты бағындыруды
жоспарлайды, бірақ ол үшін өздерімен ... ... мол ... ... ... ... ... Ирактағы «ирак түркімендерімен» одақтасуға
тырысады. Бірақ ирак ... ...... ... ... ол одақты қаламайды. Ирак ... ... ... ... Кавказға, Ван көлі маңына кетеді, одан әрі олар Әзірбайжанның, Батыс
Иран мен Араб Ирагының жергілікті халықтарымен ұзақ ... ... ... ... ... мәжбүр болады.
Бағдаттағы ауал да орнықты емес еді. Халиф ал-Каим ... ... ... ... ... ... ж. ... бек селжұқтардың астанасын Рейден Исфаханға көшіреді.
Селжұқтар исламның сунниттік бағытын ... соң ... ... ілім деп ... ... ... ... барлық
мұсылман мешіттерінде жұма намазда Тоғрыл бектің құрметіне арналып хутба
оқу ... ... ж. ... бек ... бен ... ... ... бірінен соң бірін бағындыра отырып, Тоғрыл бек ... ... ... шиит ... азат ... деп жар ... де, ... де араз болған ... ... шиит ... ... ... ... гарнизонының бастығы,
түрік гулямдарының өкілі, атақты сардар — Арыстан Басасири де қолдайды.
1055 ж. ... ... ... бек ... ... ... қоршауға
алып, Ирактағы бұлардың билігін жояды. Аббас халифы ал-Каим Тоғрыл ... ... ... қарсы алады да, оны ислам дәстүрі бойынша Рукн ад-Даул
(халифаттың ... және ... ... ... ... пен
Батыстың патшасы) деген атақтар береді./101/.
Селжұқтардың әскери жорықтары тек Оңтүстік және Батыс ... ... ... ... ... да жүргізіледі. Хорезм билеушісі
Исмаил Хандан Сырдария оғыздарынан жау ниет тани ... еді, ... ... ... іздеп ол Қорасанға қашып келеді. Хорезм территориясына,
сондай-ақ, Қазақстан территориясынан көптеген түркі тайпалары қоныс ... ... ... ... ... ... бірте-бірте Хорезмді
тартып алуға әрекет етеді, олардың билеушісі ... ... ... ... қуып ... ж. ... бүйрығымен Шағры бек Хорезмге аттанып, Шахмалик
әскерін талқандайды. Бір ... ... ... ... ... кіретін сары тайпасы ... ... ... ... ... ... ... мен Батыс Иран
территорияларына қашады.
Батыс жорықтарын жалғастырған Шағры бек 40 ж. ... ... ие ... еді. 1042 ж. ... мен ... ... ... жасайды. 1046 ж. сардар
Құтылмас батыр бастаған ... ... ... мен
Әзірбайжанның таулы өлкелерін бағындырады. 1050 ж. ... ... ... ... ... бастаған армян- I грузин ... ... ... де ... Кіші Азияны тартып алады. 1054 ж. селжұқтар
күнгей Кавказ арқылы ... ... ... баса ... кіреді. 1058
ж. сардар Құтылмас батыр жасақтары Манцикері аймақтарын бағындырады. 1062
ж. ... ... ... ... Азербайжанды толығымен
бағындырады./103/.
Осылайша, өте қысқа уақыттың ішінде, шамамен 1040-1060 ж.ж. ... ... ... одан ... ... ... ... және Батыс Азия тарихында ұлы өзгерістер жасайды.
1060 ж. ұлы ... ... ...... ... бек ... болады.
Оның жесіріне түркілердің әмеңгерлік заңы бойынша ағасы Мүхаммед Тоғрыл бек
үйленеді. 1063 ж. ... ... ... құрушы Тоғрыл бектің өзі де
қайтыс болады, өлер алдында өз орнына Шоғры ... бір ... ... тағаиындау туралы өсиет айтады./104/.
Марқұм Тоғрыл бектің бүл ... ... ... ... ... ... ұлы, Сүлейменнің ағасы Алып Арыстанды қоймақ болады. Алып Арыстанды
соңғы кезде жасақталған түрақты армия мен ... ... ... 1063 ... ... ... Алып Арыстан Ұлы Сұлтан деп жарияланады. Алып
Арыстан селжұқ империясының түңғыш ... ... ... халифы оны Адуд
ад-Даул және Зийа ад-Дин деп жариялайды./105/. Алып ... ... ... ... ... ... оғыздардың басым көпшілігі селжұқ династиясының билігіне
наразы бола бастайды. Қоныс аударып келген аймақтарында оғыздар ... ие бола ... еді, ... ... ... ... да өте шиеленісіп кетеді. Еркіндікті үнататын оғыздар селжұқ
әулетінің қатаң тәртіпке ... ... ... ... ... тырысқан әрекеттіріне қарсы болады. I Оғыздардың бұл өкпелі
топтарын Исраилдың ұлы Құтылмас батыр басқарып, Алып Арыстан сұлтанға қарсы
шығады. Алып ... ... ... түбінде оны өлтіреді де, ұлы
Сүлейменшахты шекара қызметіне дейін төмендетіп жібереді.
Алып Арыстан (1063-1072), ... оның ұлы ... ... (1072-1092)
түсында селжұқ империясы әкімшілік-басқару ... ... ... ... ... өзі басқарған он жыл ішінде империяның саями жүйесін,
әкімішілік жүйесін, салық нормативін, аграрлық мәселелерді, қала ... ... ... ... ... ... саудаға көп көңіл
бөледі. Тоғрыл бек сынды Алып Арыстан да аббасид ... ... ... ... үшін ... құдандалас болады./106/.
Селжұқтар Аббасидтерге өз ... ... ... ... ... ... ... өз әскеи өкілдерін үстап отырды. Тоғрыл бек
қайтыс болған соң мүрагерлік ... ... ... қайталамас үшін
Алып Арыстан 1066 ж. ... ұлы ... ... ... деп
жариялайды. Селжұқ әулеттерінің барлық өкілдеріне жақсы қызметтер беріледі.
60-жылдары селжұқтар Күнгей ... ... ... ... Кіші ... ... Кавказда, Сирияда ірі әскери ... 1064 ж. ... ... ... ... ... мен
Грузияға, сосын Анатолияға жорық жасайды. Бүл жорық христиандарға ... ... ... ... 1071 ж. Алып Арыстанның атты ... ... ... ... ... ... Диогеннің
таңдайлы армиясын быт-шытын шығара жеңеді. Византия императоры Алып
Арыстанға 1,5 млн. ... ... ... ... және әр жылы 360 мың динар
алтын ақша ... ... ... ... ... Византияда тұтқында жүрген
барлық мұсылмавдарды босатуға уәде береді./107/.
Манцикерт жеңісінінен соң Кіші Азия территориясына көп санды ... ... ... ... ... ... ... бүл аймақта XI ғ. 70-
80 ж.ж. ерекше Кония немесе Рум ... ... ... ... ... ... ... отырықшы өмір салтына өтеді.
Селжұқтар 1065 ж. Солтүстіктегі қыпшақтарды өздеріне ... ... ... Алып ... ... ... ... қатынас орнатуға мүдделі болды. 1072 ж. ... ... ... ... осы ... белгісіз себептерден Алып
Арыстан кдйтыс болады.
Алып Арыстанның ұлы ... ... ... ... ... өзінің ең биік әскери-саяси күдіретіне жетеді.
Орта ғасырлық шығыс тарихшылары Мәлікшах әкесіне қарағанда көп жүмсақ
адам еді деп ... Оның ең ... ... ... ... ... ... Бірақ династия аралық тартыстарды, көтерілістерді басу көзінде ол
аса ... ... ... жағынан туыс немере ағасы Қара Арыстан
Қабүрттың таққа таласқанын кешіре алмайды. ... ... ... ... өзі өлім ... кесіледі. Бірақ оның балаларына ... мен Оман ... ... ... ... ... Балх ... екінші туысы Бөрі Барысқа Герат, Гур, Гаршыстан аймақтарын
тартады. Шоғры бектің ұлы Османға Валвалидж аймағын береді.
Мәлікшах ... ... ... ... ... жеке ... сіңген адамдарға үлкен құрмет көрсетеді. Әскери адамдарды түрлі
аймақтардың әкімдері етіп ... ... ... ... ... ... ... Саптегінге үлкен аймақтардың иелігі
беріледі./109/.
Әкесі көзінде құрылған түрақты армиямен қатар сұлтан оғыздардың ... да ... ... тиімді пайдаланып отырды. Оларды сұлтан
парсы-араб феодалдарына, ... ... ... Византия
императорларына, крестшілер армияларына қарсы жүмсап ... 1072 ... ... осындай жасақтардан күралған армияны басқарған Атсыз
батыр Сирияга аттанады. Палестина, Рамла, Иерусалим алынады. 1076 ж. Атсыз
Дамаскіге ... ... ... ... ... мазасызданған Мәлікшах сұлтан Атсыз
батырға көмекке інісі ... ... ... ... ... ... жаңа армиялармен аттавдырады. Селжұқтардың Батыстағы ең күшті
дұшпандары -Египет ... ... ... ... ... ... Мауреннахр қараханидтері, ал Солтүстікте Дешті Қыпшақ қарсы
түрды.
Қараханид қаупін сейілту үшін Мәлікшах 1074 ж. ... ... ... ... ... ... 1075 ж. ... армиясы Мауреннахрдың өз
территориясында қараханид ханы Шамс ал-Мулк әскерін қиратады. ... ... ... билігіне қараханид Ахмет хан келеді, әрі ол Мәлікшах
сұлтанның туысы, әйелінің ... ... ... ... оған ... ... ... да, 1089 ж. Мәлікшах Бұқара, Самарқант, Үзген, Ош, ... ... ... Қотан, Қашқар арқылы Шығыс Түркістанға дейін
жорық ... ... және ... ... кдғанаттарын өздеріне
бағындырады./111/.
Біраз үзілістен соң қайта күшейген ... 70 ж. ... ... ... ... ... бастайды. Газневид сұлтаны
Ибрахим 1073 ж. Аяз Алып Арыстанұлы билеп отырған Балх ... ... ... өз армиясымен атанып, газневидтерді Ауғанстанның ... ... қуып ... ж.ж. Мәлікшах уақытын өз ағасы Текештің Балх ... ... ... жүмсайды.
Мәлікшах негізгі жорықтарын әкесі сынды ең аддымен ... ... ... 1079 ж. ... ... армиялары таулы Кавказға жорық
жасайды. Селжұқтар грузин патшасы Григорий II талқандап, 1080 ж. ... ... ... ... ... береді./112/.
Сүлеймен мен оның үлдары Алып Елек және Мансүр бастаған армиялар Шығыс
Византияға ... ... ... ... ... теңізі жағалауларын,
Никей аймағын тартып алады.
1070-1080 ж.ж. ұлы жорықтарда селжұқтар ... ... ... ... орнатып, ұлы империя орнатады. Жаңа жерлерді әскердің
күшімен басып алу мүмкін болғанымен де, ол жерлерді әскердің күшімен үстап
түру өте қиын еді. ... ... ... ... ... ... әкімшілік, әскери, экономикалық, діни, этникалық факторларды шебер
пайдалануға тырысады. ... ... және ... ... ... ... мен христианство арасындағы ғасырлық ... ... ... ... ... Селжұқтардың осынша зор
территорияларды тек шағын оғыз ... ... ... гана
бағындырмағаны белгілі, олар, сондай-ақ, Ұлы Түркістан қалаларынан толқын-
толқын келіп жатқан басқа да түрік ... ... ... бір арнаға
салып, өз саясаттарына икемдеп отырғаны аян./113/.
Империяны басқару үшін ең алдымен орталықтанған мемлекеттік басқару
аппараты ... еді. Ескі ... ... ... ... империяны
басқару үшін тіпті жетімсіз болды. Империялық басқару ... ұлы ... ... ... ... ... дейін бірте-бірте қалыптасады. Мемлекеттік
басқару аппаратына - орталық саяси-әкімшілік билік, орталық әскери ... сот ... ... ... ... ... ... атқару
аппараты, жергілікті басқару жүйесі, діни басқармалар, кеңесшілер мектебі,
ішкі қауіпсіздік және тыңшы-барлаушалыр мектептері, елшілер мектептері және
т.б. кірді./114/. ... ... ... ... өз ... жүйелердің бірі болды. Селжұқ империясының басында ... ... ең ... ... Тоғрыл бек сұлтан титулын 1037 ж. Нишапур
қаласында қабылдаған болатын. Император дәрежесіне жетсе де ... ... ... ... оның хан ... қаған титулын иемденуге батылы
жетпеді./115/.
Сұлтаннан соң мемлекеттегі екінші адам ретінде ... ... ... ең ... уәзірі Абу-л-Фазл Рази болды.
Селжұқ ... ... ... ... ... ... ... (везират) құрылады. Уәзір орталық басқару аппаратының - диван-и
салдың ісін ... ... ... ... ... мындай дивавдар жұмыс істеді: диван-и инша ... ... ... истифа (орталық қаржы-финанс бөлімі),
диван-и ишраф (бақылау-тексеру бөлімі), арз ал-джайш (өскери ... ... Әр ... ... адамдар- асхаб-и дивандар басқарды. Уәзір (везир)
барлық дивандар мен асхаб-и дивандардың ... ... ... ... ... ... орталық қазына - хазаин да бағынды.
Уәзір көзге ... ... ... ... ... (маваджиб) және
сыйлық (арзак) беріп отырды. ... ... өз ... ... қуа ... ... ішкі саясатпен қатар, сыртқы саясатқа да ... еді. Әр ... ... сұлтандарының жанында ақылды да талантты
уәзірлер, мысалы, Абу Али Хасан ибн Али ат-Туси және т.б. ... Али ... ... ... еңбегі үшін құрметті атақ - Низам ал-Мульк атағын алады
(яғни, ... ... ... ... Али ... ибн Али ... (1017-1092) қарапайым оғыз шаруасының
баласы болды. Алдымен ол Балх облысында қарапайым шенеунік - ... ... ... ... ... ... сұлтан тұсында везир (уәзір) болып 20 жыл
істейді. Ол өте күрделі селжұқ басқару ... ... ... ... ескі ру ... жасақтарының орнына өскери қызметі үшін
мемлекеттік жерлерден жер үлесін - икта, ал, мемлекеттік қазынадан ... ... ... ... керектігін дәлелдеген, әрі іске асыру үшін
көп еңбектенген де осы уәзір болды. ... ... ... ... ... іске ... ... өзіне дейін бүл өлкелерде өмір сүрген мемелекеттердің
жақсы жақтарын алып, жаман жақтарынан бас ... ... ... ... ... олар ... істермен әйгілі болған
газневидтердің ескі ... ... ... ... ... ... жаңа ... ал-Мульк вазир бұрынғы ақпарат диванын яғни, диван-и сахиб хабар
бөлімі мен құпия полицияны - диван-и барид бөлімшесін таратып ... ... ... ... ... жексұрын даңқы жайылған окқағарлар
мен жеке күзетті - диван-и сахиб харас бөлімшесін де ... ... ... ісінен гөрі, таситын өсек-аяңы көп сарай ауласының
бастығының ... - ... де ... ... ... ... соң ислам-мұсылман кановдарына
сүйене құрылған мемлекеттік құрылысқа қызыға ... ... ... ... ислам духовенствосының өісілдері өте көп болды.
Отырықшы өмірге бейімделген мемлекеттік аппаратты ... ... ... ... ... дала ... түркі дәстүрлерінің көптеген
элементтерін әсте де ұмытқан жоқ. Жас селжұқ ... ... ісі ... ... ғана тапсырылды. Абу Али Хасан ибн Али ат-Тусидің өзі де
Ұлы атабек атағын иеленеді, яғни Низам ал-Мульк Алып ... да, ... ... да ... атабектері болған еді./119/.
Империяда сұлтан сайлау дәстүрі тек таза түркілік салт бойынша, кең
далада, киіз үйдің алдында, ақ киіз ... ... Ақ боз ат ... ... ... ... қайталанады. Селжұқ сұлтандары парсылардың,
арабтардың, христиандардын салттарының бірін де ... ... ... ... өз малы ... жыл сайы эгыз ... мен
қолбасшыларына мал сойып, тамақ, ет асаі дестүрін еш бұзған жоқ. ... ... ... ... (дрсылығына қарамастан-ақ, сұлтандар жыл
сайын мамыр айыны юңғы күні аруақтарға арнап Ұлы Ас ... ... ... Іүмкіндігі барлардың барлығы да келуге міндетті еді./120/. Рулык
жпалық деңгейде түркілердің дала салттары негізінен толы ... ... ... ... империясының әлеуметтік-экономикалық жүйесі және
сепаратистік қозғалыстардың басталуы.
2.1. Селжұқ империясының даму ерекшеліктері және саяси дағдарыстың
басталуы.
Селжұқ империясының ... ... де оның ... құрылысы сынды өте күрделі болды. Мемлекеттің алғашқы
экономикасы әр ... ... әр ... ... ... ... ... еді. Сондықтан да, олардың барлығын бір
экономикалық организмге біріктіру селжұқ әулеттері үшін өте көп ... тура ... іске ... ... ... мемлекеттердің
экономикалық жүйесінде, аграрлық жүйесінде, салық жүйесінде дамып келген
аймақтардың экономикасын ... ... ... ... қосу аса
қиынға түсті.
Экономикалық саясаттағы тағы бір ... ... ... жатты: бұрынғы
мемлекеттік жүйелердің құлауы мен үзаққа созылған ішкі соғыстардың, жаулап
алу жорықтарының көзінде шаруашылық ... ... ... ... Аграрлық жүйе, ирригациялық жүйелер, егін алқаптары, бау-бақша,
жайылымдықтар, кдлалардағы сауда мен қолөнер, ішкі ... мен ... ... ... ... ... ... есебінен саяси жағынан негізделді, ал
экономиканы армия күшімен ретке келтіру мүмкін емес еді. ... ... ... ... ... шешу кезек күттірмейтін жайтқа
айналды. Барлық жерлерде шаруасы күйзеліп, аштыққа ұшыраған ... ... ... көтерілістер ұйымдастырып жатты.
Қалыптасқан жағдайдан шығу, ... ... ... ... ... ең ... тәсілді қолданды. 30-жылдардың өзінде Қорасанның
қираған шаруашлығын қалпына келтіру үшін Тоғрыл бек барлық халыкты бір ... ... ... ... ... ... кезде сұлтан бүкіл кдла
халқынан үш жылға дейін ... ... тиым ... Тура ... ... селжұқ билеушілері басып алынған жерлердің халықтарын салықтан
ұзақ мерзімдерге ... ... өз ... ... келтіруге кең
мүмкіндіктер берді.
Қазіргі әлем тарихшылары селжұқтардың экономикалық саясаты ... ең ... ... болғандығын атап көрсетеді./122/. Халыкрың
жер салыгынан уақытша босатылып, артынан бүл ... ... ... ... ... ынтасын арттырады. Кейінгі жылдарда халық аз
мөлшердегі ... тез ... ... ... ... дер ... ешқандай да зорлықсыз төленетін болады.
Сұлтанның арнайы бүйрығымен жергілікті өкімдер мен қала ... ... ... ... мен ... ... мен тоғандарды, бау-
бакша егін алқаптарын, диірмендерді тез қалпына келтіреді.
Селжұқ империясында ... ... жүйе көп ... Жер қоры ... ... салынады. Отырықшылардың қолындағы көп
жер үлестері қоныс ... ... ... оғыздардың және басқа түркі
тайпаларының иелігіне өтеді. Орасан зор күнарлы аймақтар ... ... оның ... ... ... дін ... , әскер
басыларының иелігіне беріледі. Селжұқтар көп жерді жергілікті халықтардың
бекзадаларына ... ... ... ... әулеттері бір жерлерді жеке өз
меншіктеріне ... ... енді бір ... икта ... алып
отырды./124/. Селжұқтар отырықшы халықтың шаруаларының жеке меншік ... ... жоқ, ... ... және дииа үлестерш сақтауға мүмкшдік алады.
Империя құрамына ... ... ... жер ... ... ... жоқ. Мысалы, бұрыннан бар категориялар -мемлекеттік фонд
(ардал-мамлака, арази-йи дивани), - пайғамбар әулетіне ... жер ... - жеке ... ... жер фондылары (мильк), ең ... ... Бұл ... көп ... ... де, ... ... қатысты икта системасы бірте-бірте кең көлемде дамытыла бастайды.
Икта системасы соңғы дәуірлерде ... ... ... саяси және
әлеуметтік-экономикалық өмірінде зор роль атқаратын болады.
Икта жүйесі бойынша мемлекеттен жер ... ... адам оны өмір ... ... ... ... ... құқық алады. Икта жүйесі негізінен
мемлекетте түрақты армияның құрылуымен кең көлемде дамып отырды. Мемлекет
ірі ... ... ... жерлердегі икта меншігі ... ... ... икта ... да ... ... өмір сүрген икта
формаларына негізделіп құрылды: - икта ал-истиклал (бұл иктаға ие болған
адам тек өз ... ... жер ... ... ... ғана күн көруге
қақысы болды), -икта ал-иджара (бұл иктаның иесі ... ... жер ... біреуге арендаға беріп, ол үшін мемлекетке салық төлей алатын еді),
-икта ат-тамлик (бүл иктаның иесі сол жердің меншік иесі деп ... ... ... жер ... мүрагерлік құқын пайдаланды), -икта ал-ирфак
(өз иктасындағы ... ... ... ... ... ақша алу ... ... жер үлесін уақытша ғана пайдалануға алды), ... ... ... ... ... құқы)./126/.
Сырдария дәуірінде оғыз тайпалары газневид сұлтаны ... ... ... мен Мерв ... ... ... ... еді, ол
үшін оғыздар газневид армиясына аламан беруге шарт ... ... ... ... тарту үшін оларға жайылымдар беру ісі ... ... түрі ... ... ... үшін ... жер ... де
икта системасы арқылы реттеліп отырды. Мысалы, әскери иктаның мынаңцай
түрлері болды: -икта ат-и ... икта ... ... ... армиясының агрожүйесін дамытуға зор рычаг болды,
сұлтандар осы системаны барынша жетілдіре түсуге тырысып отырды.
Империяның ... ... ... мен одан әрі ... ... ... шешу үшін селжұқ билеушілері ішкі
саясатты барынша ойластырып жүргізуге тырысады. Ішкі ... ... ... адамдар империяның барлық аймақтарынан ... ... ... ... ... алынды. Олардың
табысты жұмыстар істеуі үшін әлеуметтік жағынан мүдцелері үнемі ... ғ. 70-80 ... ... ... ... ұлан-ғайыр
территорияларды, атап айтқанда Қашқардан- Жерорта теңізіне ... ... ... шығанағына дейін, Кавказдан -Палестинаға дейін, Арал
теңізінен Гератқа дейінгі жерлерді кдмтыды. Осыншама ... ... ... ... басқару мүмкін емес еді. Сондықтан да, әр
аймақтың өзіндік экономикалық, климаттық, ... ... ... отырылды.
Селжұқ билеушілері барлық отырыкдіы облыстарға ірі каналдар, тоғандар,
суландыру жүйелерін жасауға ... ... ... ... ... ... ... мен көпірлер қайта салынды. Негізгі сауда жолдары қатаң
бақылауға алынып, керуендердің ... ... ... әрі ... жеңілдету мақсатында ірі жолдардың барлығында мыңцаған керуен
сарайлар тұрғызылды. Жетісудан-Румға, Мауреннахрдан-Иеменге, ... ... ... баратын керуен жоддары үзіліссіз
жұмыс ... ... ... ... ... үшін ... салықтың
түрлері мен мөлшері селжұқ дәуірінде ең аз мөлшерге дейін төмендетілді.
Қашықтықты, уақытты ... ... ... арнайы комиссиалар жұмыс
істеді. Ұзындық, қашықтық өлшемі -фарсах жүйесі ретке ... мөні бар ... ірі ... жол ... ... ... ... діни орталықтарда ірі мемлекеттік
жүмыстары барынша ... ... ... ... ... ... қалпына келтірілді, не мүлдем жаңадан салынды. Ірі
қалалардың көпшілігі тас қабырғалармен, ... ... ... айналдырылды.
Низам ал-Мульк уәзірдің кеңесімен Мәлікшах сұлтан әсіресе ... буй ... ... көп бүліншілікке ұшыраған аббасидтердің
астанасы- Бағдат қаласында ірі құрылыстарды табыспен жүргізеді. Қала ... ... төрт ... төрт аса ... қақпа орнатылады.
Негізгі көшелер кеңейтіліп, көгалдандыру ісі атқарылады. Қаланың бір ... ... ... оған ... ... сұлтаны -Тоғрыл бектің
күрметіне «Тоғрыл қаласы» деген ат беріледі. ... ... ... ... сарайын, жаңа базар, монша салдыртты. ... ... ... ... ... ... ... кейінірек селжұқ сұлтандарының
қыруар қаржы жүмсап салдыртқан осы құрылыстары соңғы ... ... ... ... ... Бұл XII ғ. соңындағы аббас
халифаларының көзінде өздеріне ... буй ... ... ... мен ... қорған болған селжұқтарды тез естен
шығаруға тырысқан арам пиғылының нәтижесі болды./128/.
Селжұқтар Бағдат, ... ... ... ... Рей, ... Амул, Балх және т.б. қалаларда ірі мұсылман діни оқу орындарын -
медреселер ашты. Тоғрыл бек ... бері ... ... ... ... ханафит бағытын жақтап отырды, бірақ өз империяларындағы
шиитерді еш ... ... жоқ. Елде ... ... ... буддистер мен интуистер, сондай-ақ, исламды
қабыддаудан бас тартқан көшпелі түркілер - азаттар еш ... ... ... ... ... жыл сайын көктемгі тасқыннан зардап ... ... ... ... ... ... Мүрғап тоғанын салдыртады. Бұл
тоғанның ұзындығы 12 фарсахқа дейін ... оның ... ... 100.000 мың ... ... істеді./129/.
Астықтың өнімділігін қамтамасыз ету үшін сұлтан үкіметі бүкіл едде су
ресурстарьщ реттеп отыратын арнайы штаб ... Ол үшін ... ... ... ... отыру үшін жыл ... ... ... ... Қалаларда ауыз су мәселесін шешу ісі де әте ... ... ... жыл ... ... ... ... мақсатында
ауыспалы егіншілік жүйесі дамытылды.
Мемлекеттің өмір сүруі қаржы-салық жүйесіне тікелей тәуелді болатын.
Мемлекеттің қазынасын реттеу үшін ... ... ... ... ... ... түсында империяның жылдық табысы 215 млн. динарға дейін
өсірілді. Мемлекеттік кдзынаның негізгі бөлігі басқару аппаратына, ... мен ... ... ... ... ... жыл сайын
700 мың алтын динар тек жалақы ... ... ... ... ... үшін ... 20 мың алтын динар бөлінді. Мемлекет дін басыларының
қажетіне деп жыл ... 300 мың ... ... ... болды./130/.
Мемлекеттің тірегі болып отырған ... жер ... ... ... ... ... ... дәрі-
дәрмекпен қамтамасыз ету үшін сұлтан үкіметі ... ... ... ... Икта ... ... кең таралуы халық жасақтарының орнына
маманданған ... ... ... ... ... ... сұлтан тұсында селжұқ армиясы негізінен мынандай екі топқа
жіктелді: 1. ... ... хор» және 2. ... ... ... ... ... кдзынасынан жалақы алып ... ... ... икта системасы бойынша жер үлесін алып ... ... жеке ... ... ... - 15 мың атты аламан,
сондай-ақ, сарай күзетінде - 2 мың атты ... ... ... ... - ... ... ... күрдтерден, кавказдықтардан
жасақталды. Армия тек түріктердің соғыс киімдерін ... ... ... ... ... ... Мәлікшах сұлтан ірі икта жерлерін меншікке
беріп отырды, мысалы, Ақсүңқарға-Алеппо ... ... ... ... -Мосул, Ұранқұс батырға-Йеменді береді./131/.
Селжұқ империясы құрылған кезде салық ... ... ... ... болғаны рас. Отырықшы елден салықты калай жинау, ... ... алу ... ... мәселені дұрыс шешу үшін үкімет бүл мәселені
кең түрғыда зерттейді. Империяның негізгі халқы отырыкдіылар болған ... ... ... ... ... үшін бұрыннан түсінікті салық
түрлерін қалдырып, ал көшпелілер үшін ... ... ... ... ... ... шешім қабылданады. Мұсылман тұрғындардан салықтың
атаулары да сол қалпында қалдырылады. Негізгі ... ... және ... ... ... ... оның түрі мен ... кдмтамасыз ету, есеп-
қисап мәселесі арнайы мемлекеттік орган -диван-и истифаның қузырында бодды.
Бүл органның басшысы -мустауфи деп аталды. Салықтар дер ... ... оның ... ... мен жерін тартып алып, басқаға беруге қақылы
болды. Салықтарды тікелей жинау ісімен ... - ... ... ... - ... бен ушр ... да, ... да алынды.
Салық - раийат деп аталды, оны ... ... ... ... деп ... оны үры ... ... мемлекеттің міндеті деп есептелінді. Раийатты
дер көзінде төлеп түрған адам ... - ... ... өзін
басбүзарлардан қорғауын талап ете алатын. Бұл туралы барлық ... ... мен заң ... ... ... ... ... шейхтер, құран көшірушілер
ешқандай салңқ төлеген жоқ. ... ... ... ... ... мүлдем босатады, соңцай-ақ, көңілдерін аулау үшін жергілікті ірі
әулеттің екілдері де салықтан мүлдем босатылды немесе тек ішінара ... ... ... ... ... үш түрі ... ... тіркеуге алынып өлшенген жер көлемінен төленетін
салық), ... ... ... ... ... ... ... (жер үлесін иелену құқы үшін төленетін салық).
Халық шариғатта көрсетілген ресми салыкден қатар (русум), ... ... ... да ... дер көзінде, еш қарсылықсыз
төлеуге міндетті болды. Салықтар заттай да (махсулат), ақшалай ... ... ... ... ... осы екеуін араластыра отырып ... ... ... ... ... ретінде армияға әскери жылқылар мен мал
өнімдерін (арқан, киіз үй, текемет, алаша, жүн, ... ... ... ... Ірі ... мен алыс ... көзінде соңғы дәуірде
көшпелілердің әскери жасақ беруі салығын өтегендік деп ... ... ... ... ... ... ал төлеуден бас
тартқан немесе салық төлеуге шамасы жоқтарды ... ... ... Оларды
зорлап түрліше мемлекет жүмыстарына жекті. Мұндай адамдарды - бар-зигары
асбаб-и хасс деп ... ... - ... ... дін ... әскерге төлейтін салықтар болып бірнеше топқа
жіктелді. Негізгі салықтар-харадж, хукук-и дивани және т.б. ... ... ... жоғарыдағы мекемелердің барлығына арнап салалық
салықтар бөледі. Хиссас-и дивани ... - ... ... ... ... - қонақ салығы, улуфе салығы - ... ... ... Мемлекетте ірі салық аймақтары, салық аудандары, ... ... ... ... ... түрі мен мөлшері
белгіленді.
Селжұқ үкіметі қалаларда сауданы, қоленерді дамытуға мүдделі ... ... Орта ... ... Иранда, Солтүстік Ауғанстанда қалалар мен
қала халқының саны күрт ... ... ... ... ... ... саны да, ... да өсті. Қала салу ... жаңа ... ... ... ... Қала мәдениеттің, өркениеттің, сауда ... ... ... Қала ... ... құрамы да жыл өске сайын
ала-құла бола түсті. ... ... тән ... селжұ қалаларында да
сақталды, қалаларда өздік ерекшеліктер әрдайыі ... ... ... мен ... ... ... ғана емес сондай-ақ,
отырықшы әлем мен көшпелі өлемді байланыстытруші ... ... ... экономика мен көшпел экономиканың товар алмасуы іске ... ... ... дәрежесі тек қалады ғана айқыі көрініп
тұрды.
Селжұқ империясында жүздеген ірі қалалар, ... орта кіші ... еді. Ірі ... катарына -Мерв, Бағдат, Герат Исфахан, Нишапур,
Термез, Хульбук, Турган, Шаш, ... ... ... Рей, ... ... ... Кермен Суза және т.б. жататын. Сол дәуірдегі
Мерв қаласында 150.000 адам тұратын/134/ ірі ... ... ... ... карқынмен дамыды, олардың барлығында көптеген атақты базарлар
жұмыс істеді. Ағаш шеберлерінің ... ... үй ... ... ... ... тоқу, мата току, арба жасау, зергерлік бұйымдар, әшекей
заттар, кдғаз өндіру, темір балқыту, қару-жарақ ... ақша соғу ... ... Селжұқ мемлекетініі товарлары сол дәуірдегі бүкіл әлемге
жақсы таныс болды Керуендер алыс ... ... ... ... ... товарларын құрлық, су жолдары арқылы алыс елдерге ... ... ... ... шаруашылыққа қажеті еңбек
құралдарын, транспорт ... ... ... ... алынды. Шам лампасы,
соқа, күрек, кетпен, балта, шынжыр, арба шот, ине, тырма жасаушылардың ... ... ... ... ... форфор бұйымдар әлі күнге дейіі
мәдениеттанушылар тарапынан жоғары бағасына алып жатқаны рас. Бұл ... ... мен ... ... ... әлем ... ішкі және ... болып екіге бөлінді. Ішкі ... ... ... ... дайындалған өнім түрлері өте көп болды. Сыртқы және
көтерме саудамен негізінен мемлекет және ірі феодал ... ... ... Сауда жасаушылардың құқы, заттың құны мен сапасы туралы
арнайы заңдар жүйесі қабылданды. Ішкі саудамен орта және ұсақ ... ... ... ... ... ахл ал-базар дап атайтын. Сауда
мен базар жүйесі мемлекеттік қазынаға ... ... ... тұрды. Саудада
келісім шарттар (муамала), несие беру (сарф), көтере алса бағасын кеміту
сияқты процестер жүріп ... ... ... ... ... ... үкіметі мен діни
мекемелер әділ сауда теориясын жасауға әрекеттенеді. Осы ... ... ... ... және тиым салынған сауда (ал-харам, ал-махзур)
теориялары жасалды. Сондай-ақ, тиым салынбаған, жағымсыз сауда ... да ... ... Товарға несиеге беру арқылы сауда жасау да онша
жағымды іс-әрекет деп есептелмеді.
Селжұқ ... ... сол ... барлық ақша түрлері -
валюталар айналып ... ... ... тек ... ... ғана
айырбастауға мүмкіндік берілетін еді (саррафтар). Мысалы, XI ғ. ортасындағы
Исфаханның ортылық базарында ... ... бар 200 ақша ... ... ... ... Базарларды басқаратын адамдарды ресми өкімет
орындары тағайындап отырды, оларды - зуама-йи асвак деп ... ... ... әлеуметтік-этникалық жүйесінде көшпелілердің,
көшпелілер шаруашылықтарының алатын орны ... ... ... ... ... ... ... басқаларға қарағанда жеңідціктерді пайдаланды.
Отырықшы өмір ... ... оғыз ... ... ... егіншілікпен, саудамен, құрылыспен, қолөнерімен ... ... ... ... ... ... арпа, бвдай, күріш, бау-бақша
өсірумен айналысты.Оғыз көшпелілерінің дені жаңа ... ... ... ... Төрт ... малдан жылқы, түйе,
сиыр, қой, ешкі өсірді. Олар мал ... ... ... ... ... ... ... немесе нақты ақшаға сату дәстүрі енеді.
Бірақ, оғыз тайпаларының қару асынуға жарамды ер-азаматтарының дені ... ... ... ... Қарапайым көшпелі азаматтар армияда аламан
міндетін атқарса, көшпелілердің бекзадалары армияда ... ... ... мемлекеттік қызметтерге тартылды. Селжұқ мемлекетінің өмсір
сүруінің өзі оғыз көшпелілерінің әлеуметтік-экономикалық жағдайының түрақты
болуымен тығыз ... ... ... үкіметі ешқашанда естерінен
шығарған жоқ./136/. Кез-келген империя сынды Селжұқ империясы да ... ... ... қала ... еді. ... этностардан,
мәдениеттерден, өмір салттарынан, экономикалық аймақтардан тұратын Селжұқ
империясында да ішкі ... өсе келе XI ғ. ... ... үдей ... ... ... шах сұлтан мен Низам ал-Мульк уәзірдің бір
мезгілде қайтыс болуынан соң ... ішкі ... ... дағдарыс
дәуірі басталады. Мәлікшах түсындағы темірдей тәртіптің арқасында селжұқ
армиясы тәуелсіздікке үмтылған кез-келген әрекетті ... ... ... отыратын. Мысалы, Мәлікшах сұлтан 1081-1085 жылдары үлкен күшпен өз
ағасы Текештің көтерілісін баскдн болса, ал 1007-1085 жылдары Кавурдид ... ... ... жусатады. Сепаратистік қозғалыстар Орта
Азияда, Ауғанстанда, Иракта, Иранда, Сирияда бір ... ... ... ... ... өрті ... бастап еді. Ұлы уәзір
Низам ал-Мульктің даңқын көре алмаған, иран бекзадаларының өкілі, ... ... басы ... ... ал-Мульк Абу-л-Танаим мемлекетті
ыдырату үшін аса белсенділік ... ... ... Түрлі әдістермен ханша
Тарқан қатынның сеніміне ие болған ол астыртын ... ... ... болды./137/.
Низам ал-Мульк уәзір мемлекеттің келешегінен қауіптеніп, Мәлікшахқа өз
мұрагері ретінде екінші әйелінен ... ... ... ... ... ... Тадж ... оған қарсы әрекеттеніп, Тарқан
қатынды араға салып, оның жас ақымақтау баласы Махмүдты келесі ... ... ... ... ... ... қоймайтынын болжаған Низам
ал-Мульк уәзір орталық мемлекеттік аппаратты барынша күшейтуге тырысады. Ол
өз маңына ... да ... ... ... ... бастығы Абу Сайд
Мқхамедті, мемлекеттік хатшылықтың бастығы -Камас ... Абу ... ... ... өз ... 20 мың ... ... тұратын
ерекше гвардия үстайды. Сарайдағы арам пиғыдды топтар Низам ... ... ... ... ... 1092 жылы ... ... Бағдат халифасының
шақыруымен барған сапарында құпия қайтыс болады. Дұшпандар шиитерден ... ... кісі ... жалдап сол жылы ұлы уәзір Низам ал-
Мулькті де өлтірткізеді./138/.
Орталық биліктің әлсірегенін түсінеген шиит ... ... ... ... ... ... ... ас-Саббах
Низам ал-Мулькті өлтіруді тікелей ұйымдастырған адам еді. ... мен ... ... ... ... династиясының өкіддеріне
қарсы қастандық әрекеттерін жасай бастайды. Селжұқ армиясы исламистерді
Аламутта, Иранда ... рет ... ... де ... ... ... тырысады.
Осылайша, XI ғ. соңы XII ғ. басында Ұлы ... ... ... ... еді. ... біріктіруші күштерден гөрі,
оны ыдыратушы күштер бел ала бастаған еді. Селжұқ ... өз ... ... өршіп, әулеттің әр аймақтарында билік жүргізіп отырған
өкілдері өз иеліктерін жеке ... деп ... үшін ... ... еді. Кіші Азияда Коний немесе Рум ... ... ... ... ұлысы (1078-1117), Керменде (1041-1187) кавурдидтер
әулеті, Хорезмде Ануштегіндер әулеті (1097-1221) жеке мемлекет больш құрыла
бастаған еді.
2.2. Ұлы ... ... ... және
Шығыс Селжұқ сұлтанаты
Ұлы император Мәлікшах сұлтанның жұмбақ қазасынан соң оның ... ... ... ... ... ... билігін жеке өзіне бағыңдыруға
әрекет жасайды. ... ... мол ... беру арқылы ол өз ұлы
төрт жасар ... ... етіп ... ... ... селжұқ
әмірлері мен бектерін сатып ала бастайды. Тіпті қысымға шыдамаған Бағдат
халифасының өзі оған ... ... ... ... ... Тарқан
қатынның екінші есімі қатын Жалалия болғандығы айтылған. Қатын ... ... ... Тадж ... ... ... он екі жасар Беркеарықтың көзін
жою мақсатында астана Исфаханға сапар шегеді. ... арам ... ... ал-Мульктің жақтастары Беркеарықты Рей қаласына қашырып жіберен-ді.
Бұл топты селжұқ әмірі Ер ... ... еді. Рей ... Ер ... Ұлы Сұлтан деп жариялайды. Ұлы селжұқтар империясының тарихында
осылайша бір мезгідде екі ... ... ете ... ... ... ... ... екеуінің есңмдері де барлық мешіттерідегі хутба
намаздарында айтылып, әр қайсысы өз атынан ақша соқтыра бастайды.
1094 жылы ... ... ... ... ... ... ... талқандайды. Көп өтпей Қатын Жалалия да, ұлы ... ... ... ... 1094 жылы акданда бағдат халифы ал-Мустазхир ... ... ... деп ... сұлтан (1094-1105) селжұқ билігінде он екі жылдай отырды.
Оның кезеңі империя жеріндегі таусылмайтын билік ... ... ... ... ... ... ... сепаратистік
пиғылдарға толы болды. Оның ең қауіпті жауы, өз ... ... ... ... Тадж ... Тұтыш болды. 1093-1094 жыдцары Дауыл Тұтыш
селжүк империясының бүкіл батыс аймақтарын бөліп алып, Иран мен Қорасанды
қаратуға әрекеттенеді. ... ... ... соң өзін ... ... ... деп жариялайды және Бағдат халифасын қорқытып, одан Рукн ад-Дин
есімін ... ... ... ... ... мемлекетін әлсіретіп,
олардан тәуелсіз болу үшін осындай істерге құана келісіп отырды.
1095 ж. ақпанда Түгыш ... ... ... болып аттанады, бірақ Рей
өзені алқабындағы шайқаста орталық ... ... ... ... ... ... ... ішкі ахуалы сыртқы жағдайдан бетер қиындай түсті. Рим
папасының ... дүр ... ... ... Таяу ... азат ету үшін ... ... бастаған еді. 1097 ж. франк
крестшілері батыс селжұқтардан Никей мен Рум ... көп ... ... да, Таяу Шығысқа еліп орналаса бастайды. Крестшілер Палестина мен
Батыс Сирияда ... ... ... ... ... ... Крест жорықтары Селжұқ империясына да, бүкіл мұсылман
әлеміне де қатты қауіп ... ... ... ... қарсы шара ұйымдастыра алмайды. Крестшілерді тоқтату былай түрсын
біртұтас селжұқ империясы бірнеше бөлікке ... ... ... ... ... ... ұлыстары Қорасан селжұқ сұлтанаты мен Ирак селжұқ
сұлтанаты пайда болады.
Әзербайжандағы ... ... Әбу ... ... ... көтеріліс
ұйымдастырып, 1099 ж. өзін селжұқтардың ұлы сұлтаны мен деп ... ... ... ... оны ... оған хутба оқиды да Гийас ад-Дуниа
ва-д-Дин титулын береді. 1101 ж. Хамадан шайқасында Тапар жеңіске жетеді.
1104 жылғы ... шарт ... ол ... ... ... Ефрат бойын, Мосул өлкесін, Сирияны өз иелігі деп жариялайды. ... ... ... ... ... Диярбекір, Ал-Жазира, Мекке мен
Медина қалады. Сол келісім бойынша Тапар Беркеарықтың жоғары сұлтандығын
мойындағанымен де, екеуі де ... ... деп ... ... ж. ... ... ... өлген соң, селжүктардың ұлы сұлтаны
болып Мүхаммед Тапар (1105-1118) ... Ол өз ... тағы да ... ... Араб Ирагын қаратады.
Селжұқ империясының түгастығын енді ешкім де қамтамасыз ете алмас еді.
Селжұқтардың ұлы сұлтандары - ... ... Алып ... ... үлкен қаетсі: мұсылман әлемін өз жағына икемдеу үшін Бағдаттағы куыршақ
аббас ... ... ... ... еді. ... агрессиясын
тоқтату үшін еш әрекет істемеген халифтер, оған қарсы түруға шамасы ... ... ... ... ... қирату үшін өздерінің бар
қулықтарын, арамдық-сұмдықтарын қолданып бақкан еді.
Селжұқ империясының шығысында да ... ... ... ... ... оның немере ағасы Арсытан Арғын өз ұлысы Қорасаңды
жеке мемлекет етуге үмтылған еді. Ол өз ... ... ... ... ... бағындырады. Берекеарық Исфаханнан Арыстанға ... ... ... болып, жеңіліс табады. Бірақ, көп үзамай Арыстан
Арғын өз қызметшісінің ... ... де, ... ... ... Мәлікшахтың
тағы бір ұлы Санжарға (1118-1153) өтеді./142/.
Махмүд 1118 жылы Исфахандағы ұлы сұлтан Мүхаммед ... ... ... ... оның баласы Махмүд сайланады (1118-1131). Махмүд сұлтан
Әзербайжанның, ... ... ... билігін өзіне қаратты дегені
болмаса, оның билігін еңці ... ... ... да ... ... осы ... ... ақ, Ұлы Селжұқ империясы өмір сүруін ... ... ... Оның ... ... ... жау үш Селжұқ
мемлекеті өмірге келген еді. Олар Юші Азияның мемлекеті (Рум ... ... ... ... ... және Шығыс Селжұқ мемлекеті
(Қорасан ... ... үш ... ... де ... ... екіншісі байып,
күшеюге тырысады. ІІІығыс сұлтанй Санжар қалған екеуін бағындыруға ... ... ... ... ... ... Ёсесіне Санжар
Ауғанстан мен Шығыс Иран ... өз ... ... әрі ... өзіне вассал етеді. «Ұлы сұлтан» Махмүд пен Санжар арасындағы
келісім бойынша соңғысы өзіне Мазендаран, ... ... ... Рей ... ... алады. «Ұлы сұлтан» Махмүд тек негізінен Ирак
сұлтанатының билігін ұстап отырған еді.
Өз жеңісіне масаттанған Санжар көп ... өзін ... «Ұлы ... деп те жариялайды. Ресми күжаттарда оны ... пен ... Ұлы ... деп те ... ... шын ... оның билігіне
Қорасан, Турган, Табаристан, Рей, Хорезм, Гур, ... ... ... ... ... ... өз ... (Махмүдтың Ирак сұлтанаты) іштей одан өрі
жіктеле түседі. ... ... ... Аве, ... ... ... ағасы Масуд - ... ... ... аймақтарын Ирак
сұлтанатынан бөліп әкетеді. Олардың қиын жағдайын ... ... ... Давид IV (1089-1125) қыпшақтардың көмегімен Ирак сұлтанатына
бағынудан бас тартады.
1131 жылы «Ұлы сұлтан» Махмүд қайтыс ... соң Ирак ... ... ... кетеді. Санжардың қолдауымен билікке келген оның
ағасы Тоғрыл 1131-1134 жылдары, сосын оның туысы ... ... ... Ирак ... ... ... елге айналған еді.
Осылайша XII ғ. алғашқы ... ... ... ішінде
мықтысы - Шығыс немесе Қорасан сұлтанаты болды, ал сүлтаңдардың мықтысы
Санжар Мәлікшахұлы болды. Санжар ... ... ... ... баласы
болғандықтан да кдлған балалары оны жек көрдһ Санжар да қолынан келгенінше
Мәлікшахтың туған ... де, ... ... де ... өтеді.
Шығыс селжұқ сұлтанаты басқаларына қарағанда күшті болғанымен, енді
қайтып Ұлы Селжұқ империясының құдіретіне жете ... жоқ. ... ... бүл ... ... да ... еді. ... негізгі халқы
парсы немесе иран тектестер бодцы да, мемлекетті билеп отырған ... аз еді. Иран ... бүл ... ... ... деп атау ... ... бүл атау этникалық үғымды емес,
әлеуметтік үғымды беретін. Территориялық белгілері жағынан алғанда ... ... ... ... ... соғдылықтар,
гераттықтар және т.б. деп аталатын. Әр аймақтың тілінде үлкен диалектілік
ерекшеліктер де аз емес еді. ... дені ... ... олар ... ... ... мен шийттерге бөлінді.
Мемлекеттегі ресми тіл түркі тілі мен Шығыс Иран тілі ... ... ... ... ... - ... ... түркілер
негізгі роль атқарды. Мұнда аздаған христиандар, иудейлер де әмір сүрді.
Мемлекет шенеуніктері негізінен фарси (дари) ... ал ... ... ... ... тілінде сөйледі./144/.
Сұлтанаттағы көшпелі түркілер: оғыз-түркімендер мен ... оның ... ... - ... ... Арал ... ... қоныстанды.
Санжар сұлтан түсында Шығыс селжұқ ... ... ... ... Ұлы Селжұқ империясы тұсындағы
жүйелерден онша көп өзгеріске түсе ... жоқ. Тек ... вак ... ... ... үшін ... мемлекеттік орган - диван-и аукаф-и
мамалик құрылады. Ал, икта мен мульк системасы көп ... түсе ... ... түсында икта системасы бойынша ... ... ... - ... ... дін ... ... мен
бектерге, қолбасыларға, гулямдар мен мамлюктерге кең көлемде таратып
берілгеніне байланысты, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... бірте-бірте икта системасы бойынша алған жер
үлестерін жеке меншікке өткізуге рұқсат беруіне байланысты, елде ... ... ... ірі ... саны күрт ... Ұлы ... ... өз титулдарын айтқан кезде жәй ғана
«сұлтан» деген сөзді пайдаланса, ... ... ... ... өз дәрежесінің артық екендігін көрсету үшін көбіне-көц ... ... ... ... ... ... ... ад-дүниа ва-д дин» (Дүниеге аты жайылған, діннің ... ... ... ал-Машрик» (Шығыс патшасы), «ас Сұлтан ал-азам» (Құдіретті
сұлтан), «Искандар ас-сани» (Екінші Ұлы ... ... ... Дақпырттарына қарамай-ақ, шын мәнінде, Санжардаң қолында басқа
селжұқ сұлтандарына қарағавда анағүрлым зор билік ... ... ... ... оны ... селжұқ әулеттерінің басы, көсемі деп
жариялаған болатын.Ирак сұлтанатының сұлтандары сырт ... ... ... жылы ... ... ... сұлтаны Мугас ад-Дин Махмұд қайтыс
болады да, Санжар Ирак сұлтанатының жаңа ... ... үшін Рей ... одан ... ... ... аттанады. Көптеген
үміткерлердің барлығын талқандаған соң, ... ... ... ... ... ... 1134 ж. ... кенет қайтыс болады да, оның ... ... ... ... ... Масуд таққа келеді (1134-
1152).
Селжұқ әулетінің ішкі араздығын пайдаланған аббас халифасы оны одан
әрі өршіту үшін неше ... ... ... да, ... ... (Қорасан)
сұлтанаты мен Батыс Селжұқ (Ирак) сұлтанатының ара қатынасы одан ... ... ... көп ... ... мен ... ... келісімге келіп,
аббасидтердің саяси билігін қалпына келтіруге тырыскдн бағдат халифасын (ал-
Мустаршид) жазалауды ойлайды. Халиф ... ... ... ... қарсы шығады. Біріккен селжұқ армиясы 1135 жылы Марага
шайқасында халиф армиясын ... ... ... ... көп ... Аламут исмайлиттері өлтіріп кетеді, ал оның ... ... ... бар кінәні Санжарға артады./146/.
Ирак сұлтанатындағы саяси жағдай одан әрі ... ... ... ... ... ... әмірлері мен бектері, аббас әулеттері
ойларына келгенін істейтін болады. Ирактағы жағдайды ... ... бүл ... ісіне жігерлі түрде араласады.
Санжар үшін батыстағы сияқты ... ... ... ... да ... ... еді. Мысалы, Ибрахим Газневи
(1059-1099) мен Масуд III Газневи (1099-1115) тұсында селжұқтардың вассалы
болған бүл ... ... ... ... ... ... ... бағынғысы келмейді. Сондықтан да, Санжар газневидтердің
территориясына бірнеше рет ауыр ... ... ... ... ... ... де жіті араласады. 1129 жылы Санжар өз
армиясымен Самарқантқа жорық жасайды. Самарқантта бұл ... оның ... ... әулетінің өкілі Мухаммед Арыстанхан Сүлеймен Дәуіт билеп
отырған. Мүхаммед Дәуіт Санжарға қарсы әрекеттерге түсе ... соң ... ... ... да ... жиендерін отырғызады. Осылайша, Санжар Самарқанд
хандарын да, Бұқара ... де ... ... жыл ... сайын шиеленісе түседі. XII ғ. 30 ж.
аяғында Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азия ... ... ... ... ... ... болатын. 1125 жылы ... ... ... Елей Дашы өз ... ... ... Мұнда ол саяси
билігін орнатып, гурхан ... ... Елей Дашы ... ... ... ... ал ... келімсек қидандардың бүл
тармағын «қарақытай» немесе ... деп атай ... жылы Елей . Дашы ... ... ... ... жеріне
басып кіреді. Ходженд түбінде олар ... ... ... Шығыс Селжұқ сұлтанатының шығыс ... ... жылы ... үлкен армиясымен Амудариядан өтіп, ... ... ... 1141 жылы 9 қыркүйекте Самаркант түбіндегі
Катаван аймағында ... Елей Дашы ... - ... қарлықтар,
синдер, қытайлар, қидандар ... ал ... ... - ... ... ... болды. Катаван шайқасында Селжұқ сұлтанатының
армиясы жеңіліске ұшырайды. Санжар 300 адаммен Термезге қашып келеді.
Тархан Елей Дашы ... ... Си Ляо ... Ляо) мемлекетінің
құрылғандығын жариялайды, бірақ тарихта бүл мемлекет Қарақытай мемлекеті
деген атпен белгілі болды.
Катаван шайқасының ... ... ... үлкен ықпалы болды. Елей
Дашы шайқастан Самарқантты, Хорезмді бағындырады. Бүл аймаққа өз ... ... ... ... мұсылман армиясының шығыста
«пресвитер Иоанн патшадан» жеңілгені туралы ... Рим ... ... ... ... ... ... әлеміне қарсы крест жорықтарын жалғастыра
беруге шақырумен болды. Қарақытайлар бірте-бірте ... ... ... еніп кетеді де, олардың Жетісуда, Хорезмде, Мауреннахрда,
Қорасанда ізі де ... ... үшін ... ... - ... аймағы болды. Бүл аймақ Шығыс
Селжұқ сұлтанатының вассалы саналатын. ... ... ... ... ... ... ... Бұл династияның негізін салған
Қорасан селжұқтарының Хорезмдегі әмірі - Кутб ад-Дин ... ... 1128 жылы ол ... ... соң ... ұлы ... Атсыз
(1128-1156) хорездошах болып сайланады. Атсыз мықты саясаткер болды, әрі
Санжар сұлтанның барлық жорықтарына көмектесіп ... ... ... Хорезмді Шығыс Селжұқ ... ... ... ... ... 1138 жылғы жорығында Атсыздың ... ... ... ... ... ... ... тұтқынға түскен Атсыздың ұлы
Атлықты өлтіртеді. Оған ... ... ... ... Санжардың
жеңілгенін пайдаланып, Атсыз Мерв облысын ... 1141 ... ... ... ... 1143 жылы ... ... бағындырады. 1147 ж. шабуыл
жасап, тағы ... ... рет ... қанша рет кешірім сұраған Атсыз
Санжардың билігін еш мойыңцағысы ... ... ... ... қарақытай
гурханыньщ билігін мойындағанына қарамай, түптің-түбінде ... ... ... ... ... өз ... ... әрең
дегенде қалпына келтіреді. Жаңа армия құру, оны қаржыландыру үшін орасан
зор қаражат қажет болады. ... ... да ... ... ... ... жерлерде феодалдық бүліншіліктер мен халық көтерілістері
өршиді. XII ғ. ортасына таман Шығыс ... ... ... Рей,
Систан, Табаристан, Хорезм толық белініп кетеді. Сұлтанның қиын жағдайын
пайдаланған бағдат ... ... ... құру үшін ... ... ... да ... орын алып,
билік Ала ад-Динге өткен соң, ол Санжарға вассал болудан бас тартады.
Қорасан сұлтанатының территориясында бүл ... ... ... ... ... ... ... - Исфаханда, маздакшылар - Қорасанда,
Рейде, мубайидтер - ... ... - Иран мен ... жасайды. Бүлардың ішінде қанышерлігімен көзге түскені Аламут
исмаилидтері болды./149/.
Шығыс ... ... ... ... оғыз тайпаларының 1153 ж. Балх
көтерілісі болды. Кетерілісті басуға келген ... ... ... Санжарды тұтқынға алады. Балх оғыздары өз жеңістерін пайдаланып,
тұтқындағы Санжар ... ... ... ... ... ... ... 1153
ж. күзде оғыздар Мерв қаласын тартып алады да, барлық дін басыларын ... ... ... ... ... қазынасы оғыздардың қолына
түседі.
Астана Мерв қаласын алған соң Балх оғыздары бүкіл Қорасаңды шабуылдай
бастайды. ... ... ... ... ... және басқалары
иеліктерін өздеріне қаратуға тырысты. 1154 ж. қыста Нишапур каласы ... ... ... территориясында аштық пен анархия орнайды. Мың-
мындаған үрылар, қарақшылар елге ... ... ... ... ... селжұқ әмірлерін түнделетіп өлтіре бастайды.
Балх оғыздарының ойранынан шошынған барлық ... ... ... ... ... әулеттері мен дін басылары оларға қарсы біріге
бастайды. Бүл қозғалысты ... ... ... ... ... ... Балх оғыздарынан Қорасандағы бассыздықтарын тоқтатып,
Санжарды тұтқыннан босатуды талап етеді. Санжар тұтқынға түскен соң ... Ирак ... ... ... ... ... ... деп жариялаған еді, бірақ ол оғыздарға қарсы ештеңе бітіре алмаған
соң, 1154 жылы тағы бір жиені ... ... ұлы ... ... ... жылы сұлтан Санжар оғыз тұтқынынан қашып құтылады да, ... жаңа ... құра ... Оған ... келе ... хорезмшах Атсыз
кенет қайтыс болып кетеді, оның орнын баласы Ел Арыстан иеленеді. ... ... ... ... ... мен бектері Балх оғыздарына
аттанудың орнына, бірін-бірі өлтіріп, масқара болады. 1157 жылы ... ... ... да, сол жылы ... ... ... ... сол дәуірдегі ислам тарихшыларын қатты толғандырады, өйткені оның
өлімімен бірге Ұлы ... ... ... ... құрылған Шығыс
Селжұқ сұлтанаты (Қорасан сұлтанаты) да өмір ... ... ... ұсақ ... ұлыстарына ыдырап кетеді. Осылайша, зор ... ... оғыз ... ең ... сол ... ... еді. XII ғ. ... таман бүл ұсақ селжұқ ұлыстарының барлығы ... ... ... бағынуға мәжбүр болады. Ирак сұлтанаты да XII
ғ. соңында толық бөлшектеніп, Аламут исмаилидтерінің қолынан қырғын ... ... XIII ғ. ... ... ... Халиф ал-Мустади (1170-
1180) түсында Аббасидтер Бағдат халифатын қайтадан тәуелсіз мемелекет ... ... ... - ... билігі кейінгі ғасырларда Ұлы Осман
империясын құрады./151/.
Корытынды
Ұлы селжұқтар ... ... ... өте күрделі де қызық
баяңдарының бірі: Азияның көптеген елдерінің тарихыңца өшпес із ... ... ... ... ... келе жатыр және де болашақта
бүл тоқталмақ емес. ... ... мен Орта Азия ... Иран, Ирак, Сирия, Араб елдерінің, Күнгей Кавакздың, Таяу ... Кіші ... орта ... тарихында із қалдырған ұлы ... ... ... ... ... басқа да империялы мемлекеттер
сынды классикалық жолмен өтті.
Селжұқтардың бастапқы тарихы Ұлы Дала ... ... ... ... Ұлы көк ... ... ... соң оның құрамында болған
көптеген түркі тілдес тайпалардың қатарында ... да ... ... ... ... ... ... аударады. Онда
оғыздардың көшпелі мемлекеті ұзақ уақыт өмір сүріп, артынан ыдырайды да,
тағы қоныс ... ... ... ... ... ... өткен оғыз
тайпалары Мерв, Қорасан аймақтарынан жаңа мекен табуға ... XI ... ... негізгі оғы? тайпалары бүл аймақтарға түпкілікті
орналасады.
Көшпелі оғыздарды мұндағы ... ... ... ешбір күтіп
отырған жоқ еді, сондықтан да, көшпелі оғыз түркілері мен отырыкдіы парсы-
араб түрғындарының арасында ... ... жаңа ... ... Газневид мемлекеті мен бұларға
бағынуға мәжбүр болып отырған, әлсірей бастаған ... ... ... ... Мерв пен ... ... ең алдымен газневидтердлің
қаупін сейілтуге тырысады. Газневи сұлтандары селжұқ қозғалысын ең ... ... ... ... ... ... жасайды. Газневид сұлтаны
Махмүт тұсында оғыздар қатты зардап шегеді, олардың аман қалған бөліісгері
бекзада Селжұқ Тұғақұлының басқаруымен ... ... ... ... ... Осы ... ... селжукидтер көзінде оғыз-селжұқ
мемлекеті дүниеге келеді. Селжұқтардың алғашқы сұлтаны Тоғрыл бек ... ... ... Қорасандағы жақсы жайылымдарға орналастырып,
өздеріне ... ... ... ... ... 1040 жылы ... қырғынға ұшыратып, жас Селжұқ мемлекетінің тәуелсіздігін баянды
етеді. ... бек пен ... ... ... басшылығымен селжұқ әулеті өте
қысқа тарихи уақыттың өзінде өздерінің Қорасандағы шағын мемлекеттерін Ұлы
Селжұқ империясына ... Буй ... ... аббас халифаларын
ислам әлемінің діни басылары ретінде өздеріне ... ... ... ... ... Сирия, Иемен, Аравия, Палестина, Әзербайжан,
Армения, Грузия, Шығыс Кіші Азия Ұлы ... ... ... ... ... ... Алып ... (1063-1072) бұл империяның тұңғыш
императоры болды. Ал, оның ұлы сұлтан ... ... , ... Селжұқ
мемлекеті өзінің классикалық кезеңін, гүлдену дәуірін ... ... ... ... ... ... алғанда орта ғасырлық
феодалдық-әскери мұсылман мемлекеті болған еді. Түрік-оғыз аламандарының
әскери ... ... ... ... ... ... сүйенген бүл мемлекеттің саяси, қоғамдық, экономикалық,
әлеуметтік жүйесі ... көп ... ... ... кдтарлас, өзінен кейін
өмір сүрген мұсылман мемлекеттерінің саяси, әлеуметтік, ... діни ... ... болды. Империядағы негізгі үш этнос ... ... және араб ... мен көшпелі түркі этносының арасындағы
қарым-қатынас мемлекеттің ... ... ... шарттар еді.
Этноаралық қайшылықтарды селжұқ әулеті түрісі көшпелілерін отырықшы өмір
салтына көшіру, исламды ресми ... ... деп ... ... ... халық бекзадаларын селжұқ мемлекетінің басқару жүйесі
мен армиясына тарту арқылы жүргізуге тырысады.
Империяда өте күрделі ... ... ... Салық, аграрлық
кдтынастар мәселесі, әскери мәселе, духовенство, ... ... ... ... ... ... шешідці. Үкімет соғыстар көзінде
бүлінген шаруашылықтарды өте тез қалпына келтіріп, одан әрі дамыта ... даму өз ... ғана ... ... тек ... ... ғана өте тез уақыт ішіңде өрлей көтерілген Ұлы Селжұқ
мемлекеті дәл солай тез өшуі де тиіс еді, әрі кім оны ... ... ... ... оны құртуы да тиіс болатын. Бүл бұлжымас заң ... ... тез ... император Мәлікшах сұлтан өлісімен-ақ оның мүрагерлері ... ... ... Жігерсіз сұлтан Беркеарық (1094-1105) тұсында ұлы
Селжұқ империясы бір-біріне тәуелсіз үш ... ... ... ... ... ... (Қорасан сұлтанаты), Батыс Селжұқ сұлтанаты (Ирак
сұлтанаты), Кіші ... Рум ... ... ... ... крестшілермен- соғыса жүріп, монғол
шапқыншылығына дейін (XIII ғ. ортасы) өмір сүрсе, әу ... ... Ирак ... тек XII ғ. ... ... ... ... атын
сақтай алды. Олардың ішіндегі мықтысы Шығыс Селжұқ сұлтанаты ... ... оның ... ... ... ... (1118-1153)
барлық селжұқ иеліктерін қайта біріктіруге тырысқанымен де, ештеңе ... 1143 ж. ... ... жаңа жау - ... ... ... ... де бағы таяды. Санжардың бүкіл өмірі не газневидтермен, не
қараханидтермен, не қарақытайлармен, не өздерінен ... ... ... жағдайында өтеді.
Ұлы Селжұқ империясын да, оның орнына құрылған ... ... ... ... ... ... ... саяси екі жүзділігі үлкен роль
атқарды. Шығыс Селжұқ сұлтанаты баскадан емес, дәл өз ... ... Оны ... Балх оғыздары шешуші роль атқарған еді. ... ... соң бүл ... ... ... ретінде өмір сүруін
тоқтатып, бір-бірімен өштескен ұсақ селжұқ ұлыстарына ыдырайды да, аддымен
хорезмшах-ануштегіндерге, артынан монғоддар мен ... ... ... ... ... тарихы- ұлы түркі жүрты ... ... бірі ... біз үшін аса ... да аса ... ... ... берері хақ!
Пайдаланылған әдебиеттер мен деректердің сілтемесі
1. Бартольд В.В. Очерк историй туркменского народа. ... Том ... 1., ... 1963, с. 547-623; ... А.Ю. Сельджукское
движение и туркмены в ҮІІІ-Х в.в. «Советская этнография», 1947, N4,
с.48-49; Толстов С.П. Пережитки тотемизма и ... ... ... // ... истории докапиталистических обществ. Москва,
1930, N9-10, с.З- 41; Толстов С.П. ... ... море ... ... ... 1950, N4, с. 49-51; Росляков А.А.Туркмены и
огузы. // Уч. Зап. ... гос. ... ... ... 1956, с.
73-105; Агаджанов С.Г. Новые материалы о происхождении ... 1963, ... С.Г. ... ... и задачи ее изучения.
// Тюркологический сборник, 1973, Москва, 1975, с. 6-26; Лившиц ... ... с горы Муч. ... ... ... ... М., 1962, с. ... История Востока. Том 2 М., Издательская ... ... ... 1999, с, ... ... С.Г. ... Сельджукидов и Средняя Азия в ХІ-ХІІ в.в.
М., 1991, с. 3.
4. Босворт К.Э. ... ... М., ... ... С. Персидские документальные источники по ... ... ... XIII-XIV в.в. Ашхабад, 1985.
6. Гибб Х.А. Арабская литература. М., 1960.
7. Маркарян С.А. Некоторые сведения армянских историков XI —XII в.в. ... ... ... наук АН ... 19816 ... Н. Н. Грузинские историки ХІ-ХІІ в.в. о сельджуках //-
Тюркологический сборник, 1973 г. М., ... ... ... ... ... ... өте көп болуына
байланысты оларды тексте жеке-жеке қарастырамыз.
9. Якубовский А.Ю. Махмуд Газневи. К вопросу о ... и ... ... ... ... Л. ... История Востока. Т. 2. (Восток в средние ... М., 1999, с. ... ... Е.А. ... ... и арабский халифат в ранее средневекове. М.,
1965.
12. История Византии. В 3-томах. Том 3, М., Наука, 1967.
13. Буниятов З.М. ... ... ... (1136-1225). Баку,
1978, с.271.
14. Строева Л.В. Государство исмаилитов в ... в ... в.в. М., ... ... ... Н.Н. Государстов Саманидов (Мавреннахр и Хорасан в ІХ-Х в.в.)
Душанбе, 1977.
16. Буниятов З.Б. Государство Хорезмшахов- Ануштегинидов (1097-1231). ... 1986, с. ... ... М.А. ... на ... М., ... ... Н.И. Запад и Восток. М., 1966.
19. Семенова Л.А. Из ... ... ... М., ... ... С.В. ... и ... в ХІ-ХІІ в.в. Ереван, 1980.
21. Босворт К.Э. Нашествия варваров: ... тюрк в ... ... мир. 950-1150. М., 1981.
22. Агаджанов С.Г. Огузская проблема и задачи ее ... ... ... 1970, М., ... 1975.
23. Агаджанов С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Среднии Азии ... ... ... 1969, с. ... Агаджанов С.Г., Государіхлъо Сельджуков и Средняя Азия в ХІ-ХІІ в.в.
М., Наука, 1991, с. 5.
25. Байхаки Абу-л ... ... ... М., ... ... Г.М. ... ... Сельджуков. М., Наука, 1992, с.
140.
27. Бapтольд И.И. Очерк истори туркменского народа // ... ... ... 1. М., 1963.
28. Крачковский И.Ю. Арабская географическая литература // ... М., -Л., ... ... В.И. Арабские источники по истории ^туркмен и ... ... по ... ... и ... . Том I, ... 1939.
30. Рамаскевич А.А. Переидские источники по ... ... ... же. Том І, М.,-Л., 1939.
31. Арендс К.А. Байхани Абу-л Фазлдіың «Масуд тарихы» атты еңбегін тауып,
тұңғыш рет 1969 жылы жариялаған ... ... С.Г. ... ... и ... Восточно- Сельджукского
государство. Автореф.канд.дисс. Ашхабад, 1956; Очерки истории огузов и
туркмен Средней Азии ... в.в. ... 1969; ... и
туркмения в ІХ-ХІІ в.в.Ашхабад, 1973 Государство сельджуков и
«Средняя Азия в ... в.в.» М., ... ... З.М. ... ... Азербайджана (1136-1225), Баку,
1978; Государство Хорезмшахов- Ануштегинидов (1097-1231). М., 1986.
34. Курпалидис Г.М. Государство Великих ... М., ... ... А.А. ... ... ... ... Автореф.кан.дисс.
Ереван, 1990.
36. Гордлевский В.А. Государство Сельджукидов Малой Азии. ... ... ... Т. ... ... в ... ... Сельджуков.
Ашхабад, 1977.
38. Борназян С.В. Армения и Сельджуки в ХІ-ХІІ в.в. Ереван, 1980.
39. ... В.В. ... ... ... 1, М., 1963, с. ... ... С.Г. ... истории огузов и ... ... ... в.в. ... 1969, с. ... ... ал-алем. Рукопись Туманского. С введением и ... Л., 1930, ... ... по ... ... и ... ... М.,-Л., 1939, с.185.
43. Махмуд Кашгари. Диван лугат ат-г*турк. Ташкент, 1977, с.304-306.
44. Агаджанов С.Г. Очерки истории огузов и ... ... Азии ... ... 1969, с.102.
45. Рашид ад-Дин Фазлуллах. Джами ат тауарих. Критический ... ... М., 1965, ... ... С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии ІХ-ХІІІ
в.в. Ашхабад, 1969, с.103.
47. ... А.Н. ... ... Сочинения Абу-л- Гази, хана
Хивинского. М.,-Л., 1958, ... ... А.П. ... Ибн ... на ... ... М.,-Л., 1939, с.63.
49. Агаджанов С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии ІХ-ХІІІ
в.в. Ашхабад, 1969, с. ... ... по ... ... и Туркмении. М.,-Л., 1939,с.153.
51. Агаджанов С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии ... ... 1969, ... Толстов С.П. Древний Хорезм. М., 1948, с.15.
53. Семенова Л.А. Салах ад-Дин и мамлюки Египта. М., 1966, ... ... С.Г. ... сельджукидов и Средняя Азия в ... М., ... 1991, ... ... ... ... М., 1999, с. ... Агаджанов С.Г. Государство сельджукидов и ... Азия в ... в.в. ... ... Негматов Н.Н. Государство Саманидов (Мавреннахр и Хорасан) Душанбе,
1977.
58. Агаджанов С.Г. ... ... и ... Азия в ... М., ... 1991, ... ... С.Г. Юзбашян К.Н. К истории тюркских набегов на Армению в
XI в. //- ... ... Вып. 13 (76). М., 1965, ... ... ... История Масуда (1030-1041). Перев. введ. коммент.
А.К.Арендса. М., 1969, ... ... С.Г. ... ... и ... Азия в ... М., ... 1991, с.31-32.
62. Росляков А.А. Из истории военного иск#ства туркмен (организация
предследование в ... ... в ... в.в.) ... ... им.А.М.Горького. Вып. 1. Ашхабад, 1947, с. 35.
63. Агаджанов С.Г. ... ... и ... Азия в ... М., Наука, 1991, с.50-51.
64. Негматов Н.Н. Государство Саманидов (Мавреннахр и Хорасан в ІХ-Х в.в.)
Душанбе, 1977.
65. Бұл жерде ... сөз ... ... ... ... ... ... ескертеміз. Олардың концепсиясы маркстік ... ... ... ал ... ... ... саятын. Ал, бірақ орта ғасыр жағдайындағы ... сол ... өз ... мен ... ... ... ... К.Э. Нашествия варваров: появление тюрк в мусулъманском мире
//-Мусульманский мир. 950-1150. М., 1981. с. 20-25; Коэн ... и ... в ... ... мире ... мир. 950-1150. М., 1981, с. 111-121.
67. Ходжаниязов Т. Денежное обращение в государстве Велиісих Сельджуков.
Ашхабад, 1977, ... ... С.Г. ... ... и ... Азия в ... М., Наука, 1991, с.58-59.
69. Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Пер. Л.А.Хетагурова. Том-1, книга-1,
М.,-Л., 1952, с.105-106.
70. КумековБ.Е. Государство кимаков ... в.в. по ... ... 1972, с. 122-129.
71. Борназян С.В. Армения и Сельджуки в ХІ-ХІІ в.в. Ереван, 1980, с. ... ... С.Г. ... ... и ... Азия в ... М., Наука, 1991, с.79-80.
73. Гордлевский В.А. Государство Сельджукидов Малой Азии. М.,-Л., 941.
74. Агаджанов С.Г. ... ... и ... Азия в ... М., ... 1991, с. ... Бортольд В.В. Очерк истории Семиречья // Сочинения. Том-ІІ, часть-1,
М., 1963, с. 99-100.
76. Шенгелия Н.Н. Грузинские ... ... в.в. о ... //
Тюркологичксуий сборник, 1973, М., с.41.
77. Мусульманский мир. 950-1150. М., 1981.
78. Агаджанов С.Г. ... ... и ... Азия в ... М., Наука, 1991, с. 97-102.
79. Низам ал-Мульк. Сийасат наме. Книга о правлении вазира XI ... ... ... ... ... 1949, ... Бұл да сонда, 369 б.
81. Агаджанов С.Г. ... ... и ... Азия в ... М., ... 1991, ... ... ал-Мульқ. Сийасат наме. Книга о правлении ... XI ... ... М.,-Л., 1949, с.135.
83. Агаджанов С.Г. Государство сельджукидов и Средняя Азия в ХІ-ХІІ
в.в. М., ... 1991, с. ... ... С.Г. ... ... и Средняя Азия в ... М., ... 1991, ... Лэмбтон Э.К. Аспекты расселения сельджуков огузов в ... ... мир. ... М., ... ... С.Г. Государство сельджукидов и Средняя Азия в ... М., ... 1991, с. ... Мухаммед Казим. Наме-ий аламарайн надири (Мироукрашающая надирова
книга). Том 1. М., 1960, с. ... ... С.Г. ... ... и ... Азия в ... М., ... 1991, с.105.
89. Курпалидис Г.М. Государство Великих Сельджуков. М., 1992, с. 83-97.
90. Агаджанов С.Г. ... ... и ... Азия в ХІ-ХП
в.в. М., Наука, 1991, с.144.
91. ... Л.В. ... ... в ... в ... в.в. М., ... ... Агаджанов С.Г. Государство сельджукидов и Средняя Азия в ХІ-ХІІ
в.в. М., Наука, 1991, с. ... ... З.М. ... ... ... ... 1978, с. 17-20.
94. История Востока . Том-2. М., 1999, с. 272-273.
95. ... С.Г. ... ... и ... Азия в ... ... Наука, 1991, с. 118-119.
96. Буниятов З.М. Государство Хорезмшахов-Ануштегинидов (1097-1231). М.,
1986.
97. Строева Л.В. Государство исмаилитов в ... в ... в.в. М., ... Агаджанов С.Г. Государство сельджукидов и Средняя Азия в ХІ-ХІІ в.в.
М., Наука, 1991, с. 217.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оғыздар4 бет
Патшалық Ресейдің отарлау саясат және түркі халықтарының күресі20 бет
Түркілердің Иран мәдениетіне ықпалы69 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь