Шаушуқұмтөбе қалашығының зерттелу тарихы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3
І.ТАРАУ Шаушуқұмтөбе қалашығы 8.14
1.1 Шаушуқұмтөбедегі қазба жұмысы 8
1.2 Шаушуқұмтөбенің затттай мәдениеті 14
ІІ.ТАРАУ Ақтөбе . 1 қалашығы 20.37
2.1 Цитадельдені қазба жұмыс 20
2.2 Шахристандағы қазба жұмыс 26
2.3 Ақтөбе . 1 қалашығындағы қазба жұмыс 31
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... . 42
1959-1963 жылдары Шардара су қоймасының зонасында Сырдария өзенінің орта ағысында, Шыназ көпірінен “Шардара” совхозының орталық мекеніне дейінгі жерде археологиялық, қазба жұмыстары жүргізілуі негізінде, осы еңбек туды.
1959 жылы Ш.Уалиханов атындағы Қазақ СССР Ғылым Академиясы Шардара экспедициясын ұйымдастырды, оның мақсаты археологиялық зерттеуде территорияны белгілеу болды. Су қоймасының құрылуына байланысты археологиялық жұмыс ісін тездетуге тура келеді.
Экспедиция өзінің жұмысында Шаушүкүмтөбе қалашығы мен Ақтөбе қалашығын зерттеу болды.
А.Н. Бернштам басқарған Оңтүстік Қазақстанның археологиялық экспедицияның құрамындағы Р.И. Пацевич 1951 жылы бір інші Сырдарияның Солтүстік ауданын зерттеді. Г.И. Парцевич Ақтөбе –І қалашығына схемалық планына қысқаша суреттеп, табылған заттардың негізінде он б.э. ІХ-ХІ ғасырларының І мың жылдығының жартсы деп аталады.
Осы жылы Е.И. Агеева қалашықтарын солтүстік-шығысқа 10 км жерде бірнеше обалар қазды.
1955ж. Ақтөбе-І қалашығына Н.Н. Вактурская келді, ол көтерілген материалдарға байланысты, орта ғасырдың аяғы деп даталайды . 1958ж. археологиялық барлау тұрақтарда болып көптеген материалдар жасады. Көне және араб тағы да осы жаба дерекнамалардан Сырдария өзенінің орта
1. Агеева Е.И., Пацевич Г.И. Из истории оседлых поселений и городов Южного Казахстана. //Труды Института истории, археологии и этнографии. АН КазССР. –Т.5, 1958.
2. Агеева Е.И., Пацевич Г.И. Отчет о работах.
3. Бартольд В.В. Очерки истории Семиречья – Фрунзе, 1943.
4. Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана. Л., 1924.
5. Бернштам А.В. Древний Отрар. //Известия АН КазССР. 1951. Вып.3.
6. Буряков Д.Ф. Городище Минг-Урюк в Ташкенте. //Труды Средне-азиатского государственного университета, Вып. /ХХХІ-Ташкент. 1956, С. 127: Буряков Д..Ф., Зильпер Д.Г. Археологические наблюдения в 1957 г. На городище Минг-Урюк. С. 134.
7. Вактурская Н.Н. О поездке в южные Кызыл-Кумы в 1955 г. //Полевые иследования Хорезмской экспедиции в 1954-1956 гг. Вып.І. –М., 1955.
8. Васильев А.И. Согдииский замок.
9. Вичурин Н.Н. /Иакинф/. Собрание сведений о парадах, обтавших в Средней Азии в древние времена. – М-Л.,1950, Т.І.
10. Ворокин В.С. Отчет о раскопах поселения Тасты-булак в 1960 г. //Архив отдела археологии Институти истории, археологии, этнографии АН Каз ССР. – Рукопись. №227.
11. Воронина В.Л. Архитектура древного Пенджикента. //Материалы института археологии АНСССР. 1959. №66. С.
        
        КАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
ДИПЛОМ ... ... ... ... |3 ... |Шаушуқұмтөбе қалашығы |8-14 ... ... ... жұмысы |8 ... ... ... ... |14 ... ... – 1 ... |20-37 ... ... ... ... |20 ... ... ... жұмыс |26 ... ... – 1 ... қазба жұмыс |31 ... ... | ... ... ... |42 ... ... ... су ... ... ... өзенінің
орта ағысында, Шыназ көпірінен ... ... ... ... жерде археологиялық, қазба жұмыстары жүргізілуі негізінде, осы
еңбек туды.
1959 жылы ... ... ... СССР ... ... Шардара
экспедициясын ұйымдастырды, оның мақсаты ... ... ... болды. Су қоймасының құрылуына байланысты
археологиялық жұмыс ісін ... тура ... ... жұмысында Шаушүкүмтөбе қалашығы мен Ақтөбе[1]
қалашығын зерттеу болды.
А.Н. Бернштам ... ... ... ... ... Р.И. Пацевич 1951 жылы бір інші Сырдарияның
Солтүстік ауданын зерттеді. Г.И. ... ... –І ... ... ... суреттеп, табылған заттардың негізінде он б.э. ... І мың ... ... деп ... жылы Е.И. ... ... ... 10 км жерде
бірнеше обалар қазды.
1955ж. Ақтөбе-І қалашығына Н.Н. ... ... ол ... байланысты, орта ғасырдың аяғы деп ... ... ... тұрақтарда болып көптеген материалдар жасады. Көне
және араб тағы да осы жаба ... ... ... ... жерлерде ертеден табиғи ауа-райының жағымдылығына байланысты
қоныстаған ... және ... ... ... мал ... ... ... жыл бойы малды қолда ұстаған, Сырдарияның құнарлы жер інде
жайылым шөбі және де дән ... үшін ... ... ... ... ... ... дақылдарын өсірген.
Фазлалаха геби Рузбихан ал-Исфаханидің шығармасында Сырдария осы
аудандағы негізгі су көзі ... XVI ... ... ... ... ... ... жузінде бірде-бір жерде Сырдариядан қолайлы
және жағымды өзен жоқ, ... ... ... ... теңдесі жоқ жабайы
құсы, ол өте жоғары тұқымды аңдар мен жабайылар үшін ... ... ... ... ... ... жайылған, желді де шамалы да
өткізбейтін орманды аршалар өскен»[3]-дейді. Сырдария жағалауында ... ... ... бай ... ... да бұл ... ... шөлейт
пен қола кезеңінен бері өмір сүргеніне табылған ... тас ... мен ... ... ... келе Сырдарианың жағалай сақтар тұрған, олар мал
шаруашылығымен ғана айналыспаған дейді[4].
Б.з.д II ғасырдың екінші жартысының ... ... ... ірі
Кангүйлер тайпасының одағының территориясының болғанын дерекнамалар
хабарлайды.Кангуйлер 2000 дай ... ... ... жатыр және ол
өзіне бес кішкене майда би лікті, Сусу, Фуму, Юяни, ... ... ... Кангүй Юни /Юони/[6] билеушіліктің шеткі бөлігіне,
А.Н.Бернштам Ташкент оазисіндегі ... ... ... ... ... ... ... Ақтөбе I қалашығының төменгі
қабаты мен ... ... бар ... көруге болады.
Ерте тарихи шығамалар мен археологиялық, материалдарға қарап б,з,д, I
ғасыр мен б,э, 1 ... ... ... мен Орта ... ... ... ... шыққанын білеміз[8].
Осы территорияға Х1-Х111 ғасырларда ... ... ... ... ... мен Шу аралығының барлық жерінде мәдени қатынастары
бірдей, ... ... мен ... ... бірдей екенін
хабарлайды.
Батыс Түрік қағанаты 737 жылы құлағаннан ... бұл ... ... ... бөлегіне қарады.2 –жылдан ... 739 жылы ... ... ... орта ... ... ... түскен.
IX ғасырдың бір інші жартысында бұл жерде ... ... ... ... I ... бекініс қабырғасы салынғаны болу мүмкін.
Бірақ 999 жылы саманидтер өкіметі күйрейді де, өкімет Қараханидтер –
Богра- ... тюрк тер ... ... ... өтеген. Осы
кезенде Ақтөбе I қалашығының гүлденген кезені құлайды. Оғыз ... әлі бір ... ... қол ... ... белгісіз еді, тек ғана
олармен сауда арқылы байланысты болғанын ... саз- ... ... ... ... бұл ... саяси жағадай өте аур болған еді. Бір ... мен Орта Азия ... ... ... келії болса,
екінші жағынан Хорезм шахы ... осы ... ... ... ... ... ұмтылған болатын[9].
XIII ғасырдың басында маңғолдардың ... ... ... Юган – тепе ... ... ... ... Ақтөбе I қалашығында
жойылған.
Жұмыс ұсынуы бойынша кіріспе, екі тараудан және қорытындыдан тұрады.
Бірінші тарау Шаушу кұмтөбе қалашығындағы қазбаны жазу ... ... ... ... қалдықтары мен материалдық мәдениетіне
байланысты қалашықты екі кезеңге бөледі: III – V ... ... VI-XIII ... ... ... Е.И. ... талдау жасады.
Екінші тараудан IV- XIII ғасырлардың басындағы Ақтөбе I қалашығындағы
цитадель мен ... ... ... жүргізілген жұмыстары
туралы айтылады. Үлкен емес отырықшы тұрақтары мен орта ... ... ... не ... ... осы ... ... дінине, қоғамдық
құрылысына шарушылығына байланысты сұрақтар қаралған.
Барлық заттардың негізіне талдау жасай келіп Шаушу құмтөбе қалашығы
мен Ақтөбе I ескерткіштері ... ... ... ... және де ... жағдайының көшпелі далаға жақындығы туралы түсіндіріледі.
І - ... ... ... ... қалашығы Сырдария өзенінің орта ... ... ... ... ... ... поселкасынан солтүстікке 5 км
шамасында орналасқан. Оның алаңының көлемі 250 х 250 ... ... 4 ... 5м-ге ... ал ... ... ескі ... шахристаны
секілді. Оның ортасынан оңтүстік-батыс беткейіндегі төбешікте пирамида
секілді төртбұрышты емес алаң ... Оның ... ... ... ... 28,6 м, ... 98 м ... 0,5 м-ден 0,8 м
дейінгі алаңның биіктігін дуалмен қоршаған. ... ең биік ... ... алаң ... бұрышында қала цитаделінен өте биік емес
адырлы мұнара орны бар. Ал ... ... ... ... ... ... ... үшінші беткейіндегі немесе оңтүстік -
батысынан 4 м төменде ... ... ... ... бір қалдықтың орны
табылды. Оның өзінше ерекшелігі дуалдың баурайынан ордың тереңдігі 0,8-1,1
м, ал көлемі 1-1,5 м ... ... ... ... ... ... алаңның шахритасында тап осылай мұнараның жанын өте биік емес
дуалдық, адырлы орны қалған.
Шахритасында да бірбіріне ... емес ... ... ... ... әр ... ... және түрлі типтегі жер дуалдар
кездеседі.
Қалашықтың территориясы мен айналасынан әр түрлі типтегі, ... ... ... ... ... ... ... цитательдің солтүстік-шығыс
беткейінен ортасын бульдозер мен ... 4,5 м ор ... ол ... ... өткен екен .Ордың солтүстік тереңдігі 2,5м ... ... 2 ... ... жүргізілді.
Бірінші қазба жұмысы оңтүстік бұрышында өлшемі 8х8 м төртбұрышты болып
орналасқан, кейін ол оңтүстік ... ... 10х10м ... ... ... ... жоғарғы қабатпен қабырғаны Ірі ... саз ... ... ... ... 0,4-ден 0,1м де дейінгі, ал
төменлі бөліктің 3м ... ... ... ... ... қабат пен
қамыстың күл басып жанғаны мен ... ескі ... ... ... 15см –ге созылды. Оның астында екі ... ... ... 3 м ... ... шығысқа дейінгі
қабырғалары 0,4-0,6 м ... ... 6-7 ден ... ... ... ... ағаш тіреуіш қалдығы табылды ол тік ... ... ... ... 80 ... ... қашықтықта, бұдан басқа жуандығы
20 см шамасында, ал ұзындығы 1,5 м-дей. ... ... ... ... ... ... 2 м ... қатар тіреуіштен оңт.-батыс жағалап
екінші қатардығң тіреуіштерінің қалдықтары сақталған. Олар ... ... ... ... ... ... ... салмағын
көтеріп тіреу үшін пайдаланған.
Қабырғаның өте терең емес жер інде ... ... ... ... ... 47 ... тас ... негізінде ойынға немесе болашағын болжауға ... ... ... ... - шығыс бөлігінде тереңдігі 0,85 м дей сопақша
түрдегі ошақ. Залы еңкіш болы онда ескі ... ... ... табылды.
Ошақ қатты сазбалшықты журде орналасқан. 1,25-1,3 м тереңдікте ... ... ... ... қалдығы анықталды, оның біреуі тас плитадан
жасалған. Осы ... ... ... ... ... ... ... немесе оның типті ортасындағы қабырғаның қалдығын
саз балшықпен көмкерілген, ол 34-36 х 23-24 8-10 см ... ... . ... ... ... бір ... емес, ал кірпіштердің
көлеміне байланысты 1 ден 8см дейін қалдықта болған. Бұл ... ... жер інде ... ... бөлігінің ортасында тереңдігі 1,2 м қуыс шұңқырда және
жуан ыдыстың сынықтары кездеседі.
Ол қолдан жасалған ... беті ашық – сары және ... ... ... ... ... жолақ пен қоңыр бояумен боялған. Осы жерде 1м ... ... ... ... ... Осы ... саз балшықта жасалған
ыдыстың 2 қақпағы табылды, біреу ынталы түрде жасалды ... ... ... ... ... 34 ... әр түрлі ыдыстар мен құмандар табылған.
Олардың көпшілігі бүйірлі.
Кейбір қалдықтардың бүйірінде суреттер, сызықтар болды. ... ... ... ... ... ... ал ... стильді түрде
жануарлар мен қойдың бейнесі бар, бұл ... ... ... ... ыдыс ... ... солтүстік – шығыс қарай тазартылған алаңда
қатты тығыздалып саз балшықтан жасалған қабырға жағалай ... ... 1,4 м ... күйген кірпіштен 1-ші қатарлы қылып өріліп
бекітілген. 1,8 м ... өте ... емес ... ... формадағы күлді-
көмірді дақ ... ... ... ... кесе ... ыдыс
сыланған пеш табылды.
Ыдыс немесе оның ... ... су ... етіп
күйдірілген ыдыстың түбінде мыс тереңдігінде қалдығы ... 2,65 ... ... оның ... ... ұзақ
доматылынған таза қабат ... оның ... 4 м, ені 0,6 м ... 0,6 м ... Оның неге ... ... анықтамаған ,мүмкін ол
цитадельге су жіберетін ... ... ... ... ... ... одан ... жоқ.
Екінші қазба жұмысы цитательдің солтүстік-шығыс ... ... Оның ... траншеясының ені 2,5 м, ... ... Ол ... ... ... ... шығыс табанынан төмен түскен.
Сонымен бірге дуалмен ұрды да ... ... үш ... шамамен
биіктігі оның жартысындай. Қазба барысындағы нәтижеде цитадельді қоршаған
қабырға, бірінші ... ... 20 дан 35см ... тас ... ... ... анықталды. Соның жуандығы 2 м шамасында, ... Оның ескі ... 34-36х 23-х 8-10 см ірі ... ... ... белгілі.
Қабырғаның қалындығын тазалау барысында тек қана күидірілген саз
балшықты бұйымнан ... көп ... ... ... жасалған беинелер
белбеуге немесе аттың әбзелдеріне тағылатын тапсырмалар табылған. ... ... ... ... 1,2 м- дей ... орналасқан,
өңделмеген кірпіштен салынған, одан әрі тазалау барысында цитадель ішіне
қарай еңкейіп орналасқан[11].
Әр түрлі типтегі саз балшықты ... ... ... ... ... ... табылды.
Құрылыстың төменгі қалдығы анықталмады, қабат кезектестіру жалғасуда,
бірақ сынықтардың саны азайды. Жалпы саны көбейді. Одан әрі жуан ... ... ... ... шыға ... ... ... бөлігіне негізгі талдау жасалды.
Салынған архитектуралық қалдықтарына, материалдық, мәдениетінің ... ... ... ... ... өмір сүру кезенін б.э. VIII ... ... ... ... ... ... б.э. III - V ғасырлары деп
белгіленген.
Бұл жерде адамдардың қай кезден өмір ... ... ... ... ... өмір ... ... шекарасын біз екі кезенге
бөлеміз.
Біріншісі қоладан жасалған белбеуге тағылған ... ... ... ... I ... бұны VI-VIII ... деп ... кезеңнің үстінен төменге қарай есептегенде кангойлық мінезде
есіндегі керамикасы түрі Кауншы төбе ІІ ... ... ІІ ... деп ... ... қазба жұмысы барысында алғашқыда өзінше бір өте
алкен қорған немесе ескі тұрақ, әлде бір үзілген платформа және де ... ... ... ... ... барлық жағынан өңделмеген
кірпіштен жасалған қапсырғамен қоршалған.
Бірінші қазбаны жақсы бақылау үшін ... одан әрі ... ... ... ... басы қала ... шығу ... қаланың цитаделі болған, осы уақытта қорғанды айкала салынған ... ... ... ... пахса балшықтан жасалған дуал, дуалмен
оның бүйірінің ... ені 5 м ... роль ... орай ... жумыс бұл қаланың өмір сүру суретін толық
дамытып жеткізе алмады.
1.2. Шаушуқұмтөбе қалашығының заттай мәдениеті
Қаланың стратегиясына ... ... ... ... біз ... ... ... қабаттағы үй өңделмеген кірпіштен толтырылып салынған.
2. Жоғарғы қабаттағы үй өңделмеген ... ... бұл 1 ... м тереңдіктегі пештен, 2 қазбадағы төселген кірпіш пен ... Үй саз ... ... ... ... түрі ... ... біз керамиканың қырғынға ұшырағанын
көреміз, ұстайтын тұтқышы бар, тағы да ... беті ... ... ... ... ... ... Бүтін ыдыс жоқ, ... ... ... жасайтын балшықты езу 2 топқа бөлінді. Жақсы иленген балшыққа майда
құм араластырып қалыпқа дайындалды. Оның ... емес ... шоқ ... ... ... сары бояу мен ... ... береді, ал
негізгі отта күйдірілгенін сынықтарында күміс түстес бояу болады. Ал екінші
топқа жататын жататын балшыққа ірі тас ... ірі құм, ... ... немесе осылардың барлығын бірге қосып дайындалады.
Бірінші топқа ... кең ... ... иілген мойынның диаметрі 14-16
см құмыралар жатады. Саз ... жуан ... ... ... ... ... ... Оның үстіңгі бетінде кесінді белдіктер мен
көмкерілген. Бірінші табылған саз балшықтан жасалған ыдыстарда ашық түсті
ангобпен боялған. Ыдыстардың ... ... ... Ангобтың түсі
ашық, күлгін және де балшықтан негізгі күйдірілген түсінен ашықтау немесе
қуаң түстес ... өте ... ... өте ... ... Жуан ангобты
құмыралардың барлығы қайтадан қара ... ... ... ... ... ... қаз ... нық иеленген балшықтан немесе жақсы күйдірілген
немесе қара не ... ... ... ... ... мынадай:
а) жайпақ – тұтқалы таба бүйірі кең қабырғасы төмен, түбіне ... ... Оның ... ұшақ тас пен ірі құм ... ... мен ... ... тегістеліп еленген, кейін жуылған.
б) шиыршықталған тәріздес тұтқышымен ойықтап салынған өрнекті дөңгелек
тегіс ... ... ... екі ... тәрізді әдемі жасалмаған қойғыш. Жоғарғы
жағын жақсы өңделіп, ұзынша қырлы қылып өзен өрнек салынған қойғыш
г) ... ... ... ... ... тәрізді үлкен тік белдік
немесе ойылып ... ... ... жайғана кесілген, қабырғасының
жуындығына байланысты ... ... ... емес ... ... шығу ... азайды. Олардың тұтқыштары тік, шиыршықталған тәрізді, бірде бүтін,
гүлдің тәжісі ... ... ... ... ... ... ... келеді.
Құмыралардың шойындары цилиндр тәрізді және гүлдің тәжісі секілді жайлап
бүгіліп кеудесіне өтетін ... ... ... бастырылып салынған
болады.
Төменгі бөліктің шамасында бір құмыраның есілеген кесінді түріндегі
тұтқышы ... ... ... тап ... оның ... ... болғаны ерекше, оның барлық үш қабатының негізделгендігіне,
оның төтенше сақталғандығымен бірге, ыдыстың түрі оны ... ... ... ... кейбір айырмашылықтары төменгі ... ... ... ... мен орта қабаттың бір-бірімен
байланысты екені көрінеді.
Олардың сыртқы формалары жаңарып кейін шыққаны анықтала бастады. ... ... ... ... ... ... ... немесе
біріңғай өмір сүргендігін шығаруға болады. Үздіксіз ... ... ... ... жетілдірілді.
Шаушуқұмтөбе керамикасының бүтіндей комплексіне тікелей анықтау сізге
керамикалық материал ретінде жариялау керек ... ... ... ... ... Орта
Сырдария тұрақтарындағы коллекция кең кейбір ұқсастар мен тепе-теңдіктер
ерекшелінеді.
Қалашықтың барлық үш ... ... ... ... Екі ... ... ... ұсақ тасты, шамоты ыдыс, бұған
қазанның ... ... ... ... хош ... түтік
шығаратын аспан өте биік цилиндрлік керамикасының ыдыстарының тұтқыштары
кесілген жұмырлап жапсырылған болады.
Шаушуқұмтөбе кермикасы ... ... ... ... қойдың басынан тіреу бойтұмарлар, ыдыстарының тұтқыштарында
қойлардың бейнелеріне ілектеу сақталмаған, тек қана аңдардың ... ... ... ... ... прилиц басым көпшілігі тегіс, ал Қауншы комплексінде
негізінде биваникалық. Шаушуқұмтөбенің керамикаларында өте көптеген ыдыстар
қызылмен жылтыратылған, ... ... ... ... Г.В. ... ... керамикасында ыдыстардың сыртқы бетіндегі бұндай
өңделуі сақталмаған. Осылайша бұндай ... ... ... ... ... мен алимбайтөбе қалашығындағыларды өте
жақын дейді және Кауншидегі ескерткіштерді ... б.з. І-ҮІ ... ... ... төбе ... ... ... Мәселен: Алтын
Асарадағы үлкен үйді ... ... ... ... табылды[14],
құмырғалардың мойындары бұдырлау, тағы да ... ... ... ... бар[15].
Үшінші састалып б.з. ҮІІ ғасырға шейін ...... ... бұлдырау таңбалы, кең мойынды ... ... ... ... ... қарай Асаралық комплекстің кермикасынан
бұдыры, біздің ... ... ... өте ... екенін
белгілеуге тиіс.
Ақтөбе 2 қалашығынан керамикасына анағұрлым ұқсастықтар мәлімдеді.
Құмыралардың соғылуы, қыш құмыра тәрізді ыдыстар өте ... ... ... ... ... ... ... 2-нің ыдыстарымен
Шаушуқұмтөбе ыдыстары секілді қойыны мен бүйірлерінің әшекейлері бірдей.
Ыдыстарды ... ... ... ... ... да бар: ... заттарында ыдыстардың
белгілері ұқсас.
Шаушуқұмтөбе қалашығының ыдыстарын ... ... ... Бұл белгілер мағынасы қиын сиқыршыл деп санайды.
Біріншіден: тап ... ... ... және екінші ыдыста да тап осы
түрде салынған.
Екіншіден: барлық жерде – «сиқыршылық ... ... ... ыдыстың бүйірінен жоғары бөлігі бүтіндей ангобпен боялған. Бұл
енді археологиялық әдебиетке бірнеше рет айтылды.
Қорыта келе ... ... ... ... түрлерінің тепе-теңдігін белгілеу және сырдария өзенінің орта
ағысымен. Келес және Арыс ... ... ... ... ... Оңтүстік-Қазақстанның археологиялық экспедициясының жұмысы
кезінде алынған және керамикалық коллекциялар стратиграфиялық қазба ... ... ... ТАРАУ. Ақтөбе – 1 қалашығы
2.1. Цитадельдегі қазба жұмыс
Ақтөбе – 1 ... ... ... ... жағалауында
«Чардарстрой» поселкасынан солтүстік-батысқа 3 іле жерде, кішкене көлдің
батыс бөлігіндегі Сырдарияның екі ескі тармағында орналасқан.
Оның ... ... ... ... батысқа созылып 2 м-ден
7 м дейінді биік жерді қоршап жатыр. Ұзындығы 300 м ... екі ... 50 м, ... 170 ... ... 60х70 м-лі ... ... батыс ернеуіне
жақын жерде биіктігі 10 м –дей төбе орнылысқан. ... ... ... кейін мұнаралы бекініс қабырғаларының қалдығы ... емес ... ... ... – батыс бұрышында төбе орналасқан, ... ... ... ... айналғанда 4 м-дей.
Цитадельдің солтүстігінен батысына, оңтүстігінен шығысына орман және
қорғанның дуалымен қоршалған. Дуалдың түбінен ... ... ... ... ... биіктігі 2 м-дей 7 м дейін созылған ... ... ... пішінінен мұнаралы қорғанның қабырғалары
өтеді. Оңтүстік және солтүстік – шығыс беткейі Сырдария өзенінің тармағына
дейін барады.
Цитадельдің ... ... ... ... ... биік алаң бар, негізінде бұл жерлеудің барханды әсері.
Қалашықты зерттеуде де ... оның ... ... ... ... 14 ... бөлінеді. Цитадельдің солтсүтік-шығыс
бұрышынан /бірінші қазба/ сарай салынған жер, бірінші ... ... ...... ... 2 ... 3 шурф ... бөлігінде ор мен дуал, шахристанның солтүстік-батыс бөлігіндегі –
қорғанның қабырғасы 3 – ... және 1,2 ... ... ... жататын 7 шурф анықталды. Жалпы қазбаның көлемі 1000 м
шамасында[19].
Бірінші ... ... ... ... ... ... 17х20 м ... қабаттың 15-20 см-дей қалыңдығы алынғаннан кейін ... ... екі ... паралельді қабырғаның қалыңдығын
тапты, бір-біріне 1,2 м ... ... ... 1,2-1,5 м, ... 30 см, ... см ... кірпіштен салынған.
Алаңның түрлі бөліктерінде қазба жұмысы кезінде диаметрі ... ал ... 3-4 ... төрт ор табылған. Солардың үшеуі күрелген
қоқыус төгілетін ор да, ал төртіншісі - мбе. ... ... ... ... ... ... ... жасалған.
Жоғарғы мәдени қабаттағы ормен көмбені ашқан кезде көптеген ... ... ... ... ... ... тастан немесе сүйектен
жасалған әшекейлер, мыс тиындар табылған.
Қазбаның 2; 4 м тереңдігінде үйдің қалдығы ... ол ... ... ... ... ... Үйде үш үйдің қабырғасы шектеліп жатқаны
сақталған.
Бұдан басқа қазбаның оңтүстңк ... екі ... ... Оның ... ... 1 м, ... 1,1 м. Шығыс үйдің солтүстік
батыс бұрышындағы қабырға ... ... саз ... ... ... өзі
5-6 см қалыңдықта балшықтан істелген, ал сары топырақтың қалыңдығы 50 ... ... ... ірге ... бөлігін құрағанда. Үйдің жоспары мен
көлемін анықтау қиын. Бірақта ... ... ... ... ... материалдың жиынтығы бойынша бұл жерде сарай ғимараттарының
орны деп есептейді.
Еден мен ірге ... ... ... ... ... ... үш ... табылды.
Олардың аузы белгілі қалыпты негізінде орналасқан. Олардың ... ағаш ... және екі ... қамыстан салынған.
2 және 3 құдықтар қазса алаңының ортасында, ал 1 құдық батыс баурайда
кездескен. Олар барлық төбенің мәдени қалыңдығын кесіп өтіп және одан ... ... ... ... тұрақтарда бірнеше археологиялық
ескерткіштерде кездеседі[20].
Үйінді қабаттан және ... ... көп ... мен ... ыдыстар және де басқа заттар табылған.
Осы жерден алебастрлі пұтпен мыс тиындар ... әрі ... ... ... 5 метрлі шой таспен толтырылып
тас балшықпен өңделген кірпішті сары қабат ашылған. Бұл алынғаннан ... ... ... емес ... үймемен қоршаулы екі қабаттан тұратын
қорған шықты. ... 3 м-лі ... бар, 15-17 см ... ... Салынған ғимараттың жоғарғы қабаты негізінде ... ... ... крест тәріздес төрт бөлмелі және коридор етіп салнған.
Қорғанның бөлмелерін тазалауда ыдыстар, құмыралар, қыш-құмыралар күзе
мен күзешелер ... ... 90 ... ... ... ... ... бірнеше керамикалық, ұршықты басындағы тасы,
кермикалық ... хош ... ... ... ең жоғарғы аяғында жарты
сфералы резервуар, саз ... мор, ... пұт ... т.б. ... жұмыстың қысқаша қорытындысы мынадай: мәдени ... 14 м-ге ... және ол 4 ... ... ... 80 см ... қабат, ол тікелей материкте
орналасқан. Одан бірде бір құрылыс қалдықтары табылған жоқ.
Екіншісіне екі қатарлы қорғанның ... ... ол ... ... ... ... тұрады. Кермиканың тұтқышы жапсырылған
ыдыстардан негізінде тұрады.
Үшіншісіне Сарай үйінің қалдығынан, шой ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Қабаттағы кермикалық
ыдыстар олардың жартысынан астамы қыш құмыралар жасайтын ... ... ... ... мен үй қабырғаларының ... ... ... Бұл жерде де керамикалық ыдыстар, олардың 90 ... ... ... ... ... кең ... бірінші кесінді.
Кесінді ұзындығы 40 метр шамасында, екі әртүрлі және ... 2 ... ... ... тереңдікте бекініс қабырғасымен ор және дуалдан кесіп өткен.
Бекініс қабырғаларының алаңының ішкі бетінде үлкен емес ... ... ... ... нәтижесі мынандай: мәдени қабаттың орташа
жуандығы 8,5 м, ол төрт топқа бөлінеді, бірінші қабаттағы қазбаға ... ... ... ... қабатта орналасқан. Бадан балшықты қабырға,
жартылай жерлі ... сол ... ... ... ... бар
қалдықтары табылған. Бұл қабат І қазбадағы ... ... ... ... ... ... бірінші және екінші үйлер мен ... ... ... Бұл ... ... екі ... қалдықтарына ұқсас. Ол тек сол кезеңге екі ... ... ... ... бос ... ... ... қабырғасы мен өрлеп
қоршалады. Осыдан көп уақыт өткен соң, екініші кезеңнің аяғында бірінші
және ... ... және ... қабырға құлағаннан кейін құлаған жерге ... ... ... ... ... ... қабырғасының еденініде
күйген кірпіш төселген бірнеше ... ... ... үй ... үй ... ... сарайға сәйкес, құлаған ... ... ... ... ... ... ор мен дуалдың ескіріп кетуіне
байланысты сарай территориясының бөлігіне ауысқан. Үшінші кезеңнің ... өмір ... ... ... немесе өртке ұшырағанын
еденде жатқан бөренелерден, сол сияқты ... ... ... ... басқа заттардың қырғынға ұшырағандығынан көреміз. ... ... ... ... ... ... төселген. Бекініс қабырғасы мен
дуалы жөнделген, сол сияқты күлді қабат ... ... ... ... немесе жаңадан құлатылған деп сипатталған. Жоғарғы қабаты бірінші
қазбаның көрінісіне ... Одан әрі ... өмір ... ... ... ... жұмысы.
Шахристанды жүзегі асыру 6 пунктен тұрады /1,2,3/ үш ... ... /2/, ... ... екі кесінді /2 және 3/.
Шахристанның солтүстік-батыс бөлігінде статиграфиялық шурфтар /1,2/
біреуі 25 м де, екіншісі 50 м де ... ... ... Бірінші шурфтың мәдени қабатының жуандығы 7 м, екінші шурф 6,5
м тұрады. Бірақ ... ... әр ... ... мен ... ұқсайды. Екі
шурфтың мәдени жуандығы 4 топқа бөлінген, цитадель қазбасындағы қабатқа
ұқсас. ... ... ... ... қабатындағы заттарға ұқсас.
Мұның өзі шахристанның белгілі бір бөлігі цитадель ... ... ... ... өртегенді. Өмір сүру территориясындағы үйлердің
тығыз құрылыстары әр ... ... ... ... ... стратиграфиясы мен бекініс қабырғасының кесіндісі ... ... ... ... ... ... ... қабырғасының қалдықтары өткен. Ол ... ... ... ... шығысқа имектеліп Шахристанның белгілі бір
бөлігі цитадель секілді өртенгенді. Өмір сүру территориясындағы ... ... ... ... қалдықтар екеніне негізделген.
Шахристанның стратиграфиясы мен бекініс қабырғасының кесіндісі ... ... ... ... ... ... қатты құлаған
түріндегі бекініс қабырғасының қалдықтары өткен. Ол ... ... ... ... ... ... шахристанның
солтүстік- батыс бетімен өзенге жақындаған. Қабырғаның ұзындығы 15 м. екені
анықталған. Осы алаңда бір- бірінен 20-23 м. ... ... ... ... қай ... салынғанын анықтау үшін шахристанның құрылысы мен
стратиграфиясындағы екі ... /2 ... ... ... 16 ... ені 1-ден 4 ... дейін. Олар бекініс қабырғасындағы мұнараны
да, сол сияқты кеңістік пен қабырғаның екі ... ... ... ... ... ... ... қабаттың
кесіндісі бірдей екендігі анықталған.
Бекініс қабырғасындағы шырақ пен бірнеше ... ... олар ... ... ... глазур жағылған, қара бояуда бар
заттарға негізгі назар ... ... 7,5-8,5 см. ... ... ... тұрады және
2,25 м. сақталған. Мұнараның жоспары трапеція тәріздес болған.
Қабырға мен мұнараның ... ... оның ... сақталғандығынан
табу қиын.
Цитадельдің бірінші кесіндісіндегі бекініс ... ... ... және оның өте ... ... ескеріп осы кезде пахсалы
кірпішті қалауға өткен. А.И.Тереножкин Хорезмдегі ... ... ... онда V-VIII ... ... ... ... тек қана
тұрғын үйдің қабырғасын, тағы бекініс қабырғасын пахсадан тұрғызған[21].
Бекініс қабырғаларындағы пахсалы ... ... ... ... мен ... ... ... ұқсастығы
бар[22].
Тік бұрышты мұнара айалмалы мұнараға ... өте ... ... ... ... ... ... мұнараның формасын IX
ғасырдың екінші жартысына жатқызған, ал осы аудандағы Ақтөбе-2 сопақша
тұрағын б.э. I ... мен IV ... басы деп ... ... ... ... құбылысы бақылануда б.э.
II-IV ғасырларға жататын Бабиш-Кулла I қалашығындағы сопақша түрдегі
мұнарадан белгілі[24].
Бекініс ... ... ... ... ... ... ... қалдығы екені анықталған. Осы деңгейде оның негізгі
едені төселген. Бекініс қабырғасының негізінен ... ... ... ... ... ... ... құрылыстың құлауының нәтижесінде пайда
болған. Бұл жерде де цитадельдегі үшінші және екінші кезеңдегі қалашықтың
өмір ... ... ... балшықтан жасалған ыдыстар ... ... тас ... тағы да басқа заттар тасылған. Бұның екі ... ... ... заттарына ұқсас.
Жаба кезінде Шахристанның бұл бөлігі қалашықтың бүтіндей ... ... ... ... ... ... ... салынған,
ол төртінші кезеңде он жанынан құрылыс ... курс ... 50 м ... ... ... шығыс бөлігінде
орналасқан. Бұл жерде күйген кірпіштен салынған үйдің ірге тасныңы батыс
бөлігіндегі жоғарғы қабаттың ... ... ... ... ... ... оңтүстікте көлемі 7х15 м 2 қазба жүргізілген. Бадан
қабырғасының қалдығы мен 2 үйдің /1 және 11/ суфі ... ... ... ... және ... 1 м ... жері сақталған.
Соңғы жұмыс 11 үйде 11 үйде жүргізілді. Ұзындығы 57 м, ені 90 см ... 58 см ... ... ... суф салынған. Ол ... ... ... ... сыланған. Оңтүстік қабырғадан шығысқа
жақын жер інде бөлменің ортасында тағы да бір ... 3 м, ені 2,1-2,3 ... 50 см суф ... тұр. Еден алаңының үстінен арттыру Тасты-Бұтақ
тұрағында қаса ... жер інде ... Олар ... дем алу
үшін немесе суфтың түп тұлғасы болып арнайы қойылған.
1 үйдің батыс бөлігінде өңделген кірпіштен салынған ... ... ... планы дөңгелек сыртқы диаметрі 1,25 м, ішінен диаметрі 67
см, еденіннің үстінен биіктігі 56 см. Оның ... ... ... 13 см, жел ... екі ... бар. Пеш бөлмені жылыту үшін және
тамақ Істру үшін қолданылған. ... см ... ... ... ... ... ... еденнің деңгейінен диаметрі 67 см,
жуандығы 12 см қол тас диірменнің беті табылған. Ол ... см ... ... ... ... істелген орда орналасқан. Диірмен тас
диірменнің астыңғы дөңгелегі екен. Оның ортасында диаметрі 8 см ... ... ... ... ... ... стержень болуы керек.
Қабырғалар мен үйдің суфтары қатты өртелген қабырғаның шығыс суфынан
жартылай өртенген шидің ... ... және ІІ ... едені мен суфтың тазалауда керамикалық дастархан,
қазандар, табақтар мен тостағандар, ... ... ... ... қолдан
жасалған қасық пен шанышқы табылған.
Заттар цитадельдің жоғарғы қабатынан және қалашықтың басқа ... ... ... ... ... бір бөлігі ең ... ... ... ... – 1 қалашығының заттай мәдениеті.
Бірінші төменгі ... ... ... ... ... ... ... 1,5 га шамасында
кездесті. Төменгі қабатта көбіне саз ... ... 300 дей ... табылды.
Олардың барлығы ыдыстардың тұтқыштары жапсырылған түрі екен.
Ыдыстардың қалдықтарынан ... ... ... мүмкіндік береді.
Олар қыш құмыра, ... ... ... ... және құмыралар.
Олардың белгілеріне арап үш топқа бөлеміз: ... ... ... ... ... ... ас ... – тамақ Істру үшін және
шыруашылық үшін – денді, суды қорда сақтау үшін деп.
Бұл топтың ... ... ... ... ... мен мотиві
өрнектерінің ұқсастығы І-Ү ... ... ... ... келеді.
Кувшиндермен ас үйдің құмыралары екінші топқы жатады. Кеудесінің ... ал ... ... ... ойық ... ... қималанған.
/кесілген/. Сынығы сұрғыл немесе қанық сұрғыл түсті. Ал үйінің ыдыстары ... ... ... ... сол ... он даталау қияын.
Үшінші топқа саз балшықты ыдыстар, құмандар жатқызылады. Бүтін ... ... ... ... жоқ, ... ... дейін олардың
түрліре мен өлшемдерін келтіруге болады. Құмыралардың биіктігі 1 м дейін.
Сыртқы жағы ашық түсті ... ... ... өте ... емес қайық
секілді деп. Үккіш, қайрақ тасылды.
Бұл қабаттың материалындағы кермиканың негізін даталауға дайындау
техникасы, түрі ... және ... ... ... ... ... ... қалашығының ескерткіштері мен ... ... ... 1-дің ... ... ... ... Ақтөбе -2 тұрғының
мәдени дамуындағы соңғы этапын жалғастырушы мәдениет дейді. Сондықтан ... ... ... ... ІҮ ... Ү ... ... кезеңіне
жатқызады. ІІІ-Ү ғасырлардағы Мың-Өрік, Шаш-төбе, Жуан-төбедегі ... ... ... бірінші қабаттай осы қазбада анықталды. Құрылысы
барлық жерде бірдей, өтпелі кезеңде болған. /Бұғағы қорғанда, ұлутасы пұт
бейнесі мен ... ... мер. ... ... ... басқа табылған заттармен бірге төиенгі ... ... ... мен ... жасалған көр табылды. Бұлардың негізгі бөлігі саз
балшықты ... ... ... ... ... ... ... аз. Ыдыстардың жаңа түрі пайда болды және ыдыстың саны ... ... 10 ... ... ... ... ұқсастығы екі
қабаттада анағұрлым айтарлықтай және екі ... ... ... байланысы бар екенінен күмән келтірмейді.
Ыдыстардың белгісіне қарай үш топқа бөлеміз: асханалық, ас үйлік және
шаруашылық ... ... ... ... құмыра тәріздес ... ... ... екінші топқа ас пісіретін құмыра, қойғышы
мен тұтқыш керамикадан, үшінші топқа күзелер мен күзешелер жатады.
Кувшиндардың формалары ... мен ... ... ... жаңа түрі ... асханалық ыдыстарда құманға ұқсас болып
кездеседі.
Қатты ұқсастығы адам ... ... ... ... ... ... Оның ... 12,5 см, ені 4-5 см.
Жасының бейнесі торсыға пропорциональды емес. Мұрын, көзі мен ... ... ... Қолы бүктелген кеудесіне жиналған, онда
ешқандай басқа зат табылмады. ... өте ... ... ... ... ... ... ал Ақтөбе[30] және Ворух
обалардағыдай жалпы бар.
Бұдан басқа сүзектен ... ... да ... Осы ... асықты
айтатын болсақ, жан жағы сырылған. Ойын үшін ... ... ... ... ... тұрағындағы асықтарға ұқсайды.
Дән үккіш, қайрақтарда осындай бірінші ... ... ... ... да
сондай түрде табылды.
Ас үйінің құмыралары ҮІ-ҮІІ ғасырлардағы Ташкентке жақын ... ... және ... ... жоғарғы қабатындағы Бурджар
обасындағы[34] кувшиндердің өте үлкен емес ауыздарымен – айналма тәріздегі
тұтқыштарынан ҮІ-ҮІІ ... ... ... жанындағы
обадан табылған заттардан оның ішінде құмыралардың көп ұқсастықтары бар
екендігінде.
Бұл ескерткіштердегі ... ... ... ... мен оны ... және де құрылыс материалдары Ақтөбе – 1 ... ... ... ... ... Ташкентке жақын жердегі
Ақтөбе қамалының /ҮІ-ҮІІІ ғасырлардағы/. ҮІІ-ҮІІІ ... ... ... ... ... ... құрылысы[37]
немесе ғимаратының ұқсастықтары бар. Осының барлығы екінші қабатты ҮІ
ғасырмен бірінші қабатты ҮІІІ ... ... ... ... ... та осы қазбада байқалды, бұл қабат өтпелі кезеңге жатады.
Бұдан алынған заттар онша ... ... ... ... қарағанда өте
бай материал берген еді. Басқа қалашықтағы пунктерге қарағанда, ... ... ... ... ... білеміз. Бірақ, күннің барлығы бірдей
хронологиялық кезеңге ... ... ... ... ... ... қабаттан кермикалық ыдыстардан тиынға дейінгі заттар жиналды.
Жартыдан көбі 60 пайыз ыдыстар.
Цитадельдегі І қазбадан биіктігі 11,5 ... ... ер ... ... 1-дің ... және ... ... бейнелер көлемі жағынан
ұқсас, басының бітімі, бас киімінің ұқсастықтары бар. ... да ... ... біреуінен үш күміс тиын еденінен табылған. Олар өте
нашар ... Сол ... ... ... ғана айыра алынды. Оны
М.Е.Массон ІХ-ХІ ғасырлардағы Оңтүстік ... мен Орта ... ... ... ... бұл кезеңнің заттай және
рухани мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... Кауншы мәдениетінің ішінде де шықты.
Төртінші қабатта осы қазбада анықталды, бұл қатбатта өтпелі кезеңге
жатады. Бұдан басқа ол шахристанның ... ... ... ... ... ... ... қорғанының қалдықтары, пахса кен ... ... ... қабаттан көптеген және әртүрлі заттар табылған. Керамикалық
пряслице, конус ... ... ... шыны және тас ... ... ... поливный және неополивный керамикалар.
Ташкент оазисіндегі Отрар оазисіндегі ескерткіштерде кездескен
дастархандары да ... 1 ... қазу ... алынған заттар және де ауданда
тұрақты зерттеуді аяқтайды.
а) Ақтөбе-1 қалашығы /ІҮ-ХІІІ ғасырдың басандағы Ташкент ... ... ... ... ... мәдениеттің ескерткіштері екені
анықталды. Бұнда ... ... ... ... ... өсуі ... ... қайнар көзі Кауншы мәдениетінде табылды. Ақтөбе 1-дің
бірінші және ... ... ... ... ... ... өте ... Заттай мәдениет шаруашылық колледжінің
базасында алғашқы ... ... ... кейін жер шаруашылығы
дамыды. ... ... ... мен ... мәдениеті ерте
феодалдық қоғамның кезеңі үшін негізді болған.
б) Калашықтың 3 және 4-ші ... ... және ... мәдениет
жергілікті негізде дамып, қауншы мәдениетінің ареалына кіреді, бұл ... ... ... мен Орта Азияға тән болды. Бұндай ұқсастықтардың
басты негізін бүкіл байтақ территорияда шаруашылықтың негізі ... ... жер ... мал ... ... ... өмір ХІІІ ғасырдың басында саяси жағдайға байланысты тоқтап
қалды, өтпелі қираған ... ... ... ... Қара-қытайлар мен наймандар,
хорезмнің шахы Мұхамедті, моңғол шапқыншылығын еске ... ... Орта Азия және одан ... моңғол әскерлерінің күресінің жолында
табылды. Бізде оның осы ... ... ... басқа бір жағдайға
ұшырағаны алынған материалдардан таба алмалық, ... ол ХІІІ ... ... Осы ... ... ... өмір сүруі аяқталады, онан
Отурар –төбе, Шыназ, Жуан-төбе, ... ... ... ... ... Азия мен ... ... зерттеуде оның әлеуметтік-
экономикалық тарихын дұрыс түсіну үшін оның не себепті болғанын анықтағанда
күші бір ... ... ... ... ескерткіштердің бірі шаушуқұмтөбе қалашығы
Сырдария ... ... ... ... Оның үш жағынан – Шушлилік
ташкенттік жағалауы бөлігінен басқа биік қорғанымен қоршалған. ... жақ ... ... 1 ... орналасқан. Өзеннің жағасынан оның
өңірінің кеңдігі 5 м ... ... 30 м ... ... ... және солтүстігінен оңтүстігіне қарай созылып жатыр. Қазіргі уақытта
құмбегі жағалаудан 1 км –дей алыстаған. Осындай етек ... ... ... ... жағалауының белгілі бір бөлігінде қазіргі арнасына жақын жерде,
жида, талдар өскен.
Физикалық, географиялық жағдайға ... бұл ... ... ... және ... қалғанына қарай айтылған.
Географиялық және ауа райы жағдайының жағымдылығына байланысты ... ... ... ... оған шөп ... мүмкіндік болған. Сырдария
жағалауын егін шаруашылығы үшін ... ол ... және ... жер ... ал Х ... ... ... суармалы
егіншілік дами бастаған.
Шаушуқұмтөбедегі саманды кірпіштер, шығырлар, диірмен тастар ... және ... сан ... ...... сақталатын құмандар
табылған[38].
Ал барлық ескерткіштерді қазғанда үй жануарларының көптеген сүйектер
табылды, бұдан біз мал шаруашылығының дамығандығын ... ... ... олардың 30 пайызы қой мен ешкі, 7 ден 11 пайызыға дейін аттікі
және 4,5 пайыздан -7 пайызғаи ... ірі ... ... ... анықталды.
Бұдан басқа түйенің де сүйектері кездеседі. Бұның өзі тек қана ет үшін
пайдаланбаған жүні мен терісі және сүті үшін ... ... ... ... оның ... ... ... үйдің және де жерлеудегі күмбездерден
оның жоғарғы дәрежеде ... ... ... ... ... ... Орта Азия ірі сәулетшілік өнер мәдениетінің орталығы ... кен ... ... ... роль ... Бұлы короллдан
жасалған білезік, лазурита, перламутра, агата, халцедола, ... ... ... ... бар алты сырғалардың табылғандығынан белгілі. ... ... ... ... тиын бұл ақша ... дамығандығын
көрсетеді.
Ескерткіштерді қазған кездегі алынған археологиялық, мәліметтер осы
аудан тұрғындарының әлеуметтік –экономикалық қарым-қатынасының ... ... ... ... ... М.С. ... пікірі
Шаушуқұмтөбе, Ақтөбе 1 қалашықтарынан алынған, шаруашылығына құлдық еңбекті
қабылдағанын айтуға негіз болмайтын да.
Осы ... осы ... ... ... – жер шаруашылық
мәдениеті мен көшпелі мал шаруашылығының тығыз ... ... ... ... құрылыстан феодалдық құрылысқа өтуге әкеліп соқты. Ақтөбе
1 және басқа да ... ... алып ... ... ... ... /ХІІІ ғ./ өмірінің ... ғана ... ... ... дамуының жоғарғы деңгейіне жеткенде феодалдық
құрылыстың ішкі қарама қайшылығы ... ... ... ... ... ... ... жайылған. Ыдыстарда қойдың
мүйізінің бастырып салудың үш түрлі білгісі кездеседі.
Қойды ... б.з. 1 мың ... ... ... ... бар екенін айта келе, қойдың екі тұрмыс пен идеологияда ерекше бір
мәдени роль атқаратынын ... ... ... ... отырып
К.М. Скалон қойды да, сарматтық кезеңдегі ... ... ... ... ... ... ... қойларды бейнелеуге онша көңіл бөлген жоқ. Ол Кауншы
тұрғындары қойға, өгізге ... ... ... ... және ... ... ру ... тетелесті қой болғанын көрсетеді.
Шаушуқұмтөбе Ақтөбе 1 қалашықтарының екінші кезеңінде егіздің басы
секілді ... және ... үшін ... ... ... Олар ... шыға бастады және қойғыш қой тәріздес болып ауыса бастады, бұның
өзі ... ... ... ... көрсетуі мәдениетінің өзгеруін
білдіреді. Табылған ыдыстардың көпшілігнде тұтқыштары бар. Көп тұтқыштар
ыдыстарға жапсырылған және олар жануарлардың ... ... ... ... ... материал жағынан қарағанда ыдыстарды
жағымсыз ... көз ... ... үшін ... Көзден сақтаудың
үшін үлкен дақ ретінде салу пайда болды[41].
Өте ертеде Манғышылақта мойынға алқа тағу неше түрлі ... ... ... ... үшін ... моншақ таққан[43].
Айналардың көбісі көмбелерден сынық түрінде табылған. Осылар арнайы
сындырылғаны немесе тоналған кезде сынғанын айту өте ... ... ... айна ... қамтып кеселте, ол – жауыздық рухты
қуады, ал сынық айна бақытсыздық пен өлім ... ... Міне ... ... ... ... айна кездеседі.
Ақтөбе1 қалашығының екінші және үшінші кезеңінде екі алебастрлі еркек
статуэткасы табылған. Олар қандай да бір мәдениетпен байланысты, оны ... ... анық неге ... бір құдіретті іске асырғандығында[45].
Қтөбе 1-дің кейінгі немесе соңғы қабатынан керамикалық табақ, діни
тәртіпті ұстау нақылы түсірілген ... ... тағы да Х ... ибн
Хакукальдік жазба дерекнамасына байланысты. ІХ-ХІ ғасырларда осы ... ... ... ... ... табылған.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Агеева Е.И., Пацевич Г.И. Из истории оседлых поселений и городов
Южного Казахстана. //Труды Института истории, археологии ... АН ... –Т.5, ... ... Е.И., ... Г.И. ... о ... Бартольд В.В. Очерки истории Семиречья – Фрунзе, 1943.
4. Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана. Л., 1924.
5. ... А.В. ... ... ... АН ... 1951. ... Буряков Д.Ф. Городище Минг-Урюк в Ташкенте. //Труды Средне-
азиатского государственного университета, Вып. /ХХХІ-Ташкент. ... 127: ... Д..Ф., ... Д.Г. ... ... ... г. На городище Минг-Урюк. С. 134.
7. Вактурская Н.Н. О поездке в южные Кызыл-Кумы в 1955 г. //Полевые
иследования ... ... в ... гг. Вып.І. –М., 1955.
8. Васильев А.И. Согдииский замок.
9. Вичурин Н.Н. /Иакинф/. Собрание сведений о парадах, обтавших в
Средней Азии в ... ...... ... ... В.С. Отчет о раскопах поселения Тасты-булак в 1960 г.
//Архив отдела ... ... ... археологии, этнографии
АН Каз ССР. – Рукопись. №227.
11. Воронина В.Л. Архитектура древного Пенджикента. //Материалы
института археологии АНСССР. 1959. №66. С. 194-215: ... ... ... ... ... ... ... //Там же.
С.104.
12. Григорьев Г.В. Келесская степь в археологическом отношений.
//Известия Ан Каз ССР. ... ... – 1948. ... ... ... Е.А., Литвинский Б.А. Археологический очерк Исфарийского
района. //Труды Института истори, археологии и этнографии Тадж.ССР-
Душанбе, 1955. Т. ... С. ... Его же Холм ... близ ... ... по ... Т. І. ... 1948, С. 12.
15. Крашенникова Н.И. Археологические наблюдения на Чаш-тпе.
//Ташкентского госудаоственного университета. Вып. 172. ... ... ... Л.М. ... и врпросы хронологии памятников Деты-Асарской
культуры. //Материальная культура народов Средней Азии и ... 1966, С. ... ... А.Г и др. ... ... С. 251, Алма-Ала. 1968.
18. Максимова А.Г., Мерщиев М.С., Вайнберг В.И., Левина Л.М. Древности
Чардары. Алма-Ата, 1968, С. 36, 52.
19. Масанов Э.Н. ... ... и ... ... ... ремесленников.
//Известия АН КазССР. Серия истории, археологии и этнографии. 1961,
Вп.І. С.60.
20. Мершиев М.С. Раскопки цитадели городища Актөбе- 1. //Вестник АН
КазССР. 1964, №12, С. ... ... Е.М. ... ... ... ... М.-Л., ... Пишулина К.А. Юго-Восточный Казахстан в середине ХІҮ- начале ХҮ
века. //Вопросы политической и ... ... ... 1977, с. ... ... Т.Н. К ... технических особенностей керамики низовьев
Сыр-Дарьи. //Труды Института истории, археологии и этнографии АН
КазССР. Т. 7. 1959.
24. Сенигова Т.Н. ... ... ... ... Опыт ... //Автореферат диссертации кандидата исторических наук.
М., 1954.
25. Скворцов Ю.А. и Бабушкин Л.Н. Голодная степь. Физико-географический
очерк. Ташкент, 1957, С. 4. ... Г.В. ... ... ... Его же. ... ... в археологическом
отношении. //Известия АН Каз ССР. Серия археологическая. 1948. вып.
І. С. 54-55.
26. Смирнов К.Ф. ... ... С. 186, ... ... А.М. ... на ... археологической сессии отдела
археологии Института истории, археологии и этног. АН КазССР в 1965
г.
28. Тераножкин А.и. Согд и Ча. ... ... ... ... ... ... о ... и полевых
исследованиях Института материальной культуры АН СССР. 1950. ... С. 165: ... Е.И., ... Г.И. Из ... оседлых
поселений и городов Южного Казахстана С. 117: Григорьев Г.В. Каунчи-
тепе – Ташкент, 1940, Его же Городище Тали-арау. //Труды ... ... ... 1940. Т. ІІ. Его же ... в археологическая. 1948. Вып. І.
29. Тереножкин А.И. Памятники материальной культуры на Ташкентском
канале. //Известия Уз АН СССР. 1940, №3, с. ... ... Ю.А. ... ... ... вв. н.э. в Кара-Калпакской
АССР. //Известия УЗ ФАН ССР. 1940, №5, ... ... А.И. Холы ... близ ... С. ... Толстов С.Н. Древнохорезмийский памятники в Каракалпаки. //Вестник
древней ... 1939. №3. С. 153: Его же. ... ... – этнографической экспедиции АН СССР в 1949-1953 гг.
//Труды Хорезмской археолого-этнографичесой экспедиции. 1958 Т.2. С.
179-241: Максимова А.Г. и др. ... ... С. 21: ... ... ... ... на городище Баба-ата.
//Археологические исследование на иверных склонах ... ... ... ... и ... АН Каз ССР. 1962, ... 120.
33. Толстов С.П. По древним дельтам Окса и ксарта. М., 1962, С. 158.
34. ... С.П. ... ... ... – этнографической
экспедиции АН СССР в 1949-1953 гг. //Труды Хорезмской археолого-
этнографической экспедиции. С.118. Его же По следам древнохорезмской
цивилизации. М., 1948: Его же. По ... ... Окса и ... 1962, С. ... ... Ю.А. ... ... в Зеравшанскую долину.
//Труды Отдела Востока. Гос Эрмитаж 1940. Т. ІІ, С. 113.
-----------------------
[1] Агеева Е.И., ... Г.И. Из ... ... ... и ... ... ... Института истории, археологии и этнографии. АН КазССР.
–Т.5, 1958, с. ... ... Н.Н. О ... в ... Кызыл-Кумы в 1955 г. //Полевые
иследования Хорезмской экспедиции в 1954-1956 гг. Вып.І. –М., 1955, -С.
40,51.
[3] Пишулина К.А. Юго-Восточный Казахстан в ... ХІҮ- ... ХҮ ... ... и социально-экономической истории. Алма-Ата, 1977,
с. 40.
[4] Григорьев Г.В. Келесская степь в археологическом отношений. //Известия
Ан Каз ССР. Серии археологическая. – 1948. ... І. –с. ... ... Н.Н. /Иакинф/. Собрание сведений о парадах, обтавших в Средней
Азии в древние времена. – М-Л., 1950, Т. І, С. ... ... А.В. ... ... //Известия АН КазССР. 1951. Вып.3. С. 97.
его же. ... ... ... Л., 1941, С. ... Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана. Л., 1924.
[8]Бартольд В.В. Очерки истории Семиречья – Фрунзе, 1943. с. 17.
[9] Бартольд В.В. ... ... ... ... Л., 1927, с. ... ... Е.И., Пацевич В.И. Из истории оседлых поселений и городов
Южного Казахстана. С. 116-132.
[11] Тереножкин А.И. Памятники материальной культуры на Ташкентском ... Уз АН ... 1940, №3, с. ... же Холм ... близ ... ... по археологии Узбекстана. Т.
І. Ташкент, 1948, С. 12.
[12] Тераножкин А.и. Согд и Ча. ... ... ... ... ... ... о докладах и полевых исследованиях
Института материальной культуры АН СССР. 1950. Вып. ХХХІІІ. С. 165: ... ... Г.И. Из ... ... поселений и городов Южного Казахстана
С. 117: Григорьев Г.В. Каунчи-тепе – Ташкент, 1940, Его же Городище Тали-
арау. ... ... ... ... ... 1940. Т. ІІ. Его ... ... в археологическая. 1948. Вып. І.
[13] Максимова А.Г., Мерщиев М.С., Вайнберг В.И., Левина Л.М. Древности
Чардары. Алма-Ата, 1968, С. 36, ... ... Т.Н. ... ... ... ... Опыт хронологической
перисдизации. //Автореферат диссертации кандидата исторических наук. М.,
1954, С. 6-9.
[15] Толстов С.П. Работы ... ...... ... СССР в ... гг. //Труды Хорезмской археолого-этнографической
экспедиции. С.118. Его же По следам древнохорезмской ... М., ... же. По ... ... Окса и ... М., 1962, С. ... ... Т.В. К изучению технических особенностей керамики низовьев
Сыр-Дарьи. ... ... ... ... и ... АН ... Т.
7. 1959, С. 223.
[17] Максимова А.Г. и да. Древности Чардары. С. 36-62.
[18] Григорьев Келесская степь. //Известия АН ... ... 1948. вып. І. ... ... М.С. ... цитадели городища Актөбе- 1. //Вестник АН
КазССР. 1964, №12, С. 74-77.
[20] Толстов С.Н. Древнохорезмийский памятники в Каракалпаки. //Вестник
древней ... 1939. №3. С. 153: Его же. ... ... ... ... экспедиции АН СССР в 1949-1953 гг. //Труды Хорезмской
археолого-этнографичесой экспедиции. 1958 Т.2. С. 179-241: Максимова А.Г. ... ... ... С. 21: ... Е.И. ... ... Раскопки
на городище Баба-ата. //Археологические исследование на иверных склонах
Каратау. //Труды ... ... ... и этнографии АН Каз ССР.
1962, Т.14, С. 120.
[21] Тереножкин Ю.А. Жилые ... ... вв. н.э. в ... ... УЗ ФАН ССР. 1940, №5, С.70.
[22] Якобовский Ю.А. Археологическая разведка в ... ... ... ... Гос Эрмитаж 1940. Т. ІІ, С. 113.
[23] Максимова А.Г. и др ... ... С. ... ... С.П. По ... ... Окса и ксарта. М., 1962, С. 158.
[25] Ворокин В.С. Отчет о раскопах поселения Тасты-булак в 1960 г. ... ... ... истории, археологии, этнографии АН Каз ССР. –
Рукопись. №227. С. 3.
[26] Буряков Д.Ф. Городище Минг-Урюк в ... ... ... университета, Вып. /ХХХІ-Ташкент. 1956, С. 127: Буряков
Д..Ф., Зильпер Д.Г. ... ... в 1957 г. На ... ... С. ... ... Н.И. ... наблюдения на Чаш-тпе.
//Ташкентского госудаоственного университета. Вып. 172. Ташкент 1960,
С.156.
[28] Левина Л.М. Керамика и врпросы хронологии памятников Деты-Асарской
культуры. ... ... ... Средней Азии и Казахстана. М.,
1966, С. 88.
[29] ... К.Ф. ... ... С. 186, ... Давыдович Е.А., Литвинский Б.А. Археологический очерк Исфарийского
района. //Труды ... ... ... и этнографии Тадж.ССР-Душанбе,
1955. Т. ХХХҮ. С. 51.
[31] Сообщение А.М. ... на ... ... сессии отдела
археологии Института истории, археологии и этног. АН КазССР в 1965 г.
[32] Теренсжкин А.И. Холы Ак-тепе близ Ташкента. С. ... ... А.Г. и др. ... ... С. ... ... Е.И., Пацевич Г.И. Отчет о Работах с. 55.
[35] Агзамходжаев Т. Указ. Раб. С. 225.
[36] Васильев А.И. ... ... С. ... ... В.Л. Архитектура древного Пенджикента. //Материалы института
археологии АНСССР. 1959. №66. С. 194-215: Веленицкий А.М. Общие результаты
раскопок ... ... ... //Там же. ... Скворцов Ю.А. и Бабушкин Л.Н. Голодная степь. Физико-географический
очерк. Ташкент, 1957, С. 4.
[39] Григорьев Г.В. Каинчи-тепе. Ташкент, 1940, ... Его ... ... в ... ... //Известия АН Каз ССР. Серия
археологическая. 1948. вып. І. С. ... ... К.К. Указ раб. ... ... Е.М. ... ... ... Азии. М.-Л., 1959, С. 80.
[42] Масанов Э.Н. Условия труда и бытовой уклад казахских ремесленников.
//Известия АН КазССР. Серия ... ... и ... 1961, ... Пещерява Е.М. Гончарное производство Средней Азии. Л., 1959, С. 80,82.
[44] Воронец К.Э. Указ.раб., с. 55.
[45] Максимова А.Г и др. ... ... С. 251, ... 1968, С. 251.

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Республикалық «Мәдени мұра» бағдарламасы – Қазақстанның ортағасырлық қалаларын зерттеудің жаңа кезеңі124 бет
"Қазақстан жерінің зерттелу тарихы"20 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Қазақ» газетінің шығу тарихы мен зерттелуі27 бет
«Қырымның қырық батыры» жырлар циклінің зерттелуі, тарихи орны55 бет
Абай мұрасының зерттелуіне шолу23 бет
Абай тілінің зерттелуі15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь