Шығыс Қазақстанның қола дәуірінің қоныстары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
I тарау. Шығыс Қазакстандагы қола дәуірінің қоныстары ... . 9
1.1. Қанай қонысы ... ... 9
1.2. Трушникова қонысы ... ... 17
1.3. Мало.Красноярск қонысы ... ... 20

ІI тарау. Кәсіпшілік және мал шаруашылығы ... ... 24
ІІІ тарау. Қоғамдық құрылыс ... ...31
Қорытынды ... ... 36
Пайдаланган әдебиеттер тізімі ... ... .39
Шығыс Қазақстан - еліміздің археологиялық ескерткіштерді зерттеудің 200 жылға жуық тарихы бар ірі аймағының бірі болып саналады.
Алтайдың Қалбы жотасы мен Тарбағатайдың таулы және биік таулы аудандары, солтүстігіндегі далалар, оңтүстігіндегі шөл және шөлейт жерлер Шығыс Қазақстандағы алуан түрлі жер бедері, міне осындай. Негізгі су арнасы Ертіс пен оның көптеген салалары Бұқтырма, Күршім, Оба, Үлбі, Шар, Қызылсу және басқалары. Топырағы құнарлы жазық алқаптар, жайылымдар, таулардағы мыстың, қалайының, алтынның көптеген кеніштері, балығы мол өзендері, аңға толы ормандары ерте темір дәуірінің жоғары мәдениетінің дамуына себепші болды .
...Қазақстанның территориясындағы және көрші облыстары Сібір мен Уралдағы қола дәуірі біршама жақсы зерттелінген. Қола дәуірінде молалар мен обаларға тыңғылықты зерттеу жұмыстары жүргізіліп, қоныстарға онша назар аударылмаған. Соңғы жылдары ғана ғалымдар, қоңыстарды зерттеуге көңіл аудара бастады. Себебі, олар қоғамдық құрылысқа, шаруашылыққа байланысты сүрақтарды шешуге көмектеседі, әрі сагі түрлі мағлүматтар береді.
Тақырыптың актуалдылығы: қола дәуіріндегі қоныстар мен молаларды қатар зерттеу -қоғамның дамуындағы негізгі мәселелерді шешуге, осы кезендегі өндіргіш күштер мен өндірістік қатынастардың даму тарихын алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырау, жойылу себебін ашып көрсете алады.
Шығыс Қазақстан территориясында ғана емес, Урал, Кавказ, Қырғызстан облыстарында осы кезге дейін шоғырланған қоныстар мен молалардан жиналған материалдарды зерттеу Шығыс Қазақстандағы қола дәуіріндегі ескерткіштерді хронологиялық топтарға бөлу мәселесін қойды.
1„ Артомонов М.И. Донская экспедиция ГАИИМК: Проблемы истории материальной культуры.- № 1-2. -Л. - 1933.
2. Артомонов М.И. Совместное погребение в камерах со скорченными и окрашенными котями. // Ппроблемы истории докапиталистических обществ. - 1934. - № 7.
3. Акишев К.А. Эпоха бронзы Восточного Казахстана /рукопись/.
4. Агеева Е.И., Акишев К.А. Археологические исследования Института истории в 1954 г. //Вестник АН Каз ССР.- 1954. - № 117.
5. Богаевский Б.Л. История техники. - Т.І., ч.І. - - М.-Л. - 1936.
6. Гинзбург В.В. Антропологическая характеристика населения Казахстана в эпоху бронзы. // Труды института истории, археологии и этнографии АН КазССР. Ер.археол. 1956. Т.1.
7. Грязнов М.П. Антропологические очерки. -- Л. - • 1927.
8. Грязнов М.П. Землянки бронзового века близ хутора Ләгичева на дону. // КСИИМК. - - М. - 1953.
9. Грязнов М.П. Минусинские каменные бабы в связи с некоторыми новыми материалами. Советская археология. - 1950. ТХІІ.
10. Калинин Н.Ф., Халиков А.Х. Поселение эпохи бронзы в Приказанском Поволжье. // МИА. Вып.42. - 1954.
11. Кандауров А.Н. Патриархальгная домашняя община и общинные дома у ягнобцев. // Труды института этнографии. - Т.ІІІ. - Вып.1. Серия этнографическая. - - М.-Л. - • 1940.
12. Комарова М.Н. Погребение Окунева улуса. // Советская археология. - 1947. - Т.14.
13. Максимова А.Г. Эпоха .бронзы в Восточном Казахстане. ТИИАЭ. АН КазСССР. - 1959. - Т.7.
14. Нифонтова Л.К. Андроновское погребенис в Абаевском районе Семипалатинской области. // Известия АН КазССР. Серия археологическая.
        
        КАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
ДИПЛОМ ... ... қола ... ... 3
I ... Шығыс Қазакстандагы қола дәуірінің қоныстары..... 9
1. Қанай ... ........ 9
2. ... ... ........ 17
3. Мало-Красноярск қонысы ........20
ІI тарау. Кәсіпшілік және мал ... ... ... ... ... .......31
Қорытынды ........36
Пайдаланган әдебиеттер тізімі .........39
КІРІСПЕ
Шығыс Қазақстан - еліміздің археологиялық ... ... ... жуық ... бар ірі ... бірі ... ... Қалбы жотасы мен Тарбағатайдың таулы және биік ... ... ... ... шөл және ... жерлер
Шығыс Қазақстандағы алуан түрлі жер бедері, міне ... ... су ... пен оның ... салалары Бұқтырма, Күршім, Оба, Үлбі, Шар, Қызылсу
және басқалары. Топырағы құнарлы жазық алқаптар, ... ... ... ... ... ... балығы мол өзендері, аңға
толы ормандары ерте темір дәуірінің жоғары мәдениетінің ... ... ... және ... ... ... мен
Уралдағы қола дәуірі біршама жақсы зерттелінген. Қола дәуірінде ... ... ... зерттеу жұмыстары жүргізіліп, қоныстарға онша назар
аударылмаған. Соңғы жылдары ғана ... ... ... ... ... ... олар қоғамдық құрылысқа, шаруашылыққа байланысты
сүрақтарды шешуге көмектеседі, әрі сагі түрлі мағлүматтар береді.
Тақырыптың актуалдылығы: қола дәуіріндегі ... мен ... ... ... дамуындағы негізгі мәселелерді шешуге, осы кезендегі
өндіргіш күштер мен өндірістік қатынастардың даму ... ... ... ... ... себебін ашып көрсете алады.
Шығыс Қазақстан территориясында ғана емес, ... ... ... осы ... ... ... ... мен молалардан жиналған
материалдарды зерттеу Шығыс Қазақстандағы қола ... ... ... бөлу мәселесін қойды. Бұл аймақтағы тайпалардың
мәдениетін үш кезеңге топтауға ... ... қола ... ортаңгы
және соңғы қола мәдениеті.[2]
Бұл диплом жұмысының мақсаты - қола дәуіріндегі ... ... ... ... мал ... дамуы мен ролінің сипаты,
егіншілік, балықшылық, аңшылық, ... ... діни ... жайлы
жылдар бойы шығарланған материалдар жинап және оны қорытындылау.
Сібір мен Алтайды Жетісумен және Орта Азиямен ... ... ... да, ... оқиғалар мен адамзат мәдениетінің дамуында ... ... де, бұл ... аз ... ... ... аймағы - XVII ғасырдың басында, алғашқыда ... ... ... ... ... көптеген
саяхатшылар мен зерттеушілердің назарын аударған.
Олар жол үстінде, кейде ... ... ... ... ... мәліметтер жинаған. Ғалымдардың ішінде қазба ... де ... ... ... ... ... И.Г.Гмелин, Г.С.Паллас,
И.П.Пальк осы аймақтағы қорғандарды, архитектуралық ескерткіштердің қираған
орындарын, үйінділерін, ежелгі кен ... және тағы ... ... ... зерттеді. Бұл ғалымдар 18-ғасырдағы Жоңғар тайпасы ... ... ... Жеті палатаның үйіндісіне қазба ... ... ... ... ... ... ... алғашқы бақылаулары, ізденістері өзінің маңызын әлі жоймай
келеді. Шығыс Қазақстандағы ... ... ... 1734 жылы ... және
1793 жылы ботаник Сиверс жүргізді. Миллер Өскемен қаласының ... ... ... ... тот басып қалған темір заттарды ғана
тапты. Сиверс ... ... ... қоса ... ... ... екі бай қорғанды қазып зерттеді.
XIX ғасырдың басында осы объектілер туралы Спасский (1919), Левшин
(1832), Ледебург (1829) ... ... ... соңы XX ... ... жергілікті басылымдарда, ескі
қорымдар мен қорғандарға жеке археологиялық ... ... ... статьялары жарық көрді (Н.Гуляев, 1916; С.Гуляев,
1835; Малахов, 1886, 1888; Никитин, 1896, 1902).
1865 жылы ... ... ... ... ... ... ... атап өтуге болады. Экспедиция Бұхтарманың
биігіндегі бірнеше қорғанды қазған атақты Берел қорғанып да ... ... ... ... Қазақстандағы ең бірінші археологиялық экспедиция
қатарына жатқызуға болады.
1903 жылы ... ... ... ... осы ... ... ... казды[3].
1910 жылы Ертістің басталуына В.И.Каменскидің басшылығымен Бобков,
Бокия, ... ... ... аттандырылды. Экспедиция кіші
Қойтасты, Кирс пен және Қараджан ... ... ... Бұл ... қола ... жайлы бай, аса құнды мәліметтер берді.
Зерттеуші С.А.Теплоухов алғаш Андронов мәдениетінің ескерткіштерін
бөліп топтастыруды бастаған еді. 1910 жылы ... ... ... ... ... оба), Н.В.Бобковтың жүргізген қазба
жұмыстарына кеңінен сипаттама беріп өткен[4]. Шығыс Қазақстан аймағының бір
белігін арнайы ... ... 1911 жылы ... ... ... ... қорғандарын қазды. Бұл қорғандардан
ол бай мәліметтер алды. ... ... ... үшін, ол өзінің
сапарының барысында жартастардағы жазулар мен тас ... ... ... Осы ... ... музейінде кездейсок ... әр ... ... ... керамиканың сынықтары мен қоладан
жасалынған бұйымдар шоғырланған болатын.
Қазан ... ... ... ... ... ... ... осындай.
Қазан төңкерісінен кейін, бұл аймақты археологиялық зерттеудің екінші
кезеңі басталды. ... ... ... көне ... ... мен әндіргіш күштердің дамуынан дерек беретін ... ... ... ... қайта зерттеу міндеті тұрды.
Маркстік-лениндік теориямен қаруланған кеңес зерттеушілерінің жүйелі
және сәтті жүргізген зерттеулері тарих ғылымының ... ... ... ... себін тигізгендігін жоққа шығаруға болмайды.
Адамзаттың өткен тарихын зерттеумен шүғылданатын кеңес археологтары
тек қана қорғандарды казу ... ғана ... ... ... ... көне ... ... үлкен мән берді.
1930-жылдары белгілі ғалым М.П.Грязнов Шығыс Қазақстандағы кола
дәуіріндегі кең ... ... ... ... құбылыс ретінде
суреттемесін жасап берді. Далалық қола ... ... үш ... ... соңғы кезеңдерін саралап берді. Ғалым орта жөне соңғы
қола дәуірінің ... ... ... ... ойпатынан бөлек,
өзіндік ерекшеліктерін атап көрсетті[5].
Шығыс Қазақстанды ... ... ... 1935 ... ... ... материалдық мәдениет тарихының институты, Қазақ ССР-нің
тарих, ... және ... ... ... ... ... археологиялық экспедициясының қызметінен басталды. Бұл
экспедицияны СССР-дің Ғылым Академиясының материалдық ... ... ... ... ... ... Бұл экспедиция 1957 жылға
дейін үздіксіз барлау, қазба жұмыстарын жүргізді. 1947 жылы ... ... ... ... ... ... ... Абай
ауданында қола дәуірінің бірнеше қорғандарын ашып зерттеген[6].
Шығыс Қазақстанның археологиялық экспедиция өзінің жұмыстарында ... ... ... ... ғана ... жоқ. Түркі дәуірі,
ерте көшпелі дәуір, неолит, палеолит кезеңцері жайлы бай археологиялық
мағлүматтар ... жылы ... ... ... аулында және тағы ... ... ... ... палеолит уақытындағы тұрақтарды
ашу, қазу экспедиция жұмысының үлкен жетістігі болып табылады.
С.С.Черников экспедициясының (1947-1950 жж., ... жж.) ... ... белсенді қатысқан. Соңғы жылдары қоныстарды, Қанай
ауылындағы молаларды ... өзі ... ... ... Грушникова
селосында құрбандық шалатын орындар мен ... ... ... ... жүргізілген қазба жұмыстарының нәтижелерін
С.С.Черников бір жүйеге ... ... ... в ... ... деген
еңбегін 1960 ж. жариялады. Бұл еңбектің құндылығын ... ... бір ... ... ... қорғандарды тағы басқа
ескерткіштер арқылы, Қазақстан алғаш рет бір ғана ірі географиялық ... ... ... толыққанды анықтама беріп отыр. Материалдардың бай
қоры, археолог-ғалым С.С.Черникова қола дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... ... туралы жаңа ғылыми
тұжырымдар жасауына ... ... Бұл ... ... тарих ғылымында
алатын орны өте зор.
Сонымен, Шығыс Қазақстандағы қола ... ... ... ... ... зерттеу, сондай-ақ көрші қазба ... ... ... қола ... тарихын толықтырып жазуға көп көмек
болды. Енді қола ... ... ... ... ... ... тарауларда тоқталып өтейік.
I ТАРАУ
Шығыс Қазақстандағы қола дәуірінің қоныстары
1.1. Қанай қонысы
Ежелгі қоныс Ертіс өзенінің оң жағалауында Шығыс Қазақстан ... ... ... ... бір километр жерде орналасқан. 1950 жылы бұл
қоныс археологтар А.Г. Максимова мен Э.Р. ... ... ... ... Қоныстың кей бөліктері ғана сақталған, негізінен үлкен
жыраларға айналып қатты бүлінген. ... ... сол жағы ... бөлігі қирап қалған. Сол ... қола ... ... тастан
жасалған бір жағы бұрышталған үккіш, көптеген саз ... ... ... ... жылы қоныс орнына шағын (42 кв. м.) қазба жұмысы жүргізіліп,
нәтижесінде мәдени қабат ... А.Г. ... ... ... 1951, 1952, 1953 және 1954 ... ... Барлығы 713 кв. м.
жер ашылды және ... ... 1953 жылы ... жапсарлата
салынған шаруашылық құрылыстары бар тікбұрыш түріндегі (аумағы 50 кв. м.
жуық) тұрғын үй ашылды. Жай ... ... ... Ал, 1954 жылы ... және ... ... алып ... осы тұрақ жайды аршу зерттеу
жұмыстары аяқталды (1- табл.).
Мәдени қабат 10 см ... ... ... бірден құрылған. Мәдени
қабаттың қалыңдығы әр түрлі. Төмен ... еш ... ... ... ... шекарасын дәл анықтауға мүмкін болды. Тұрақ жай сияқты,
шаруашылық құрылыстары да, жартылай жер қабырғалар арқылы салынған, ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
болмағандықтан, біз оның қалай салынғандығын, архитектурасын шұңқырга
көмген ... ... ... ... ... ... тереңдетілгендерінде шіри бастаған ағаштың қалдықтары ... ... ... ... ... оның негізін қалап тұрған.
Қола дәуіріндегі тұрақтың төбесінің жабылу тәсілі қалай жабылғандығы
туралы түрлі ғылыми тұжырымдар бар. Мәселен М.П. ... ... ... ... ... ... жабылған деп есептесе[7], Х.Б.Трубников
сыңар айтақалы шатыр жайлы өз ойын ұсынса[8], О.А.Кривцова-Гракова тұрақтың
төбесі дөңгелек күмбез тәрізді ... ... ... ... ... қоныстың төбесі
екі жағы да ... ... ... деп, бір тоқтамға келсе[10],
К.В.Сальников қоныс екі немесе төрт ... ... ... ... Н.Ф.Калинин және А.Х.Халиков шатырдың түрлі типтерінің болу
мүмкіндігін айтып өтеді, шатыр төрт сырғымалы, екі сырғымалы, бір сырғымалы
болуы да ... ... ... ... ... ... болып
жабылғандығы анықталды. Осындай ... ... жабу ... және осы аймақтың қазіргі ... елді ... ... ... ... тең ... ... болып
келген, сәкі-төсекті елестетеді. Сәкінің беті ... ал ... ... ... көтеріңкілеу болып келген бөлігінен екі шұңқыр ... ... ... ... ... қазылған болу керек (диаметрі
75 см, тереңдігі 55 см) жануарлардың ... ... ... ... (тік ... ... 50x55, тереңдігі 32 см) күлдің
қалдықтары және өртелген тал-шіліктің ... ... Бұл ... ... ... ... ... қонысты жылытып отырған. Жайдың біршама биік оңтүстік
шығыс бөлігінен ыдысқа ою-өрнек салу үшін ... ... ... ... ... ... қыш ... сынығы, тас келсап пен үккіш, малдың
еңделген жауырыны, малдың жақ сүйегінен жасалған сабау шықты.
Сондай-ақ, балықты ... ... ... ... ... пышақ, қола моншақтар, білезік бұрмасы, аңдардың сүйектері
табылды.
Қоныстың батыс жіне ... ... ... ... үш ошақ ... күйеленіп, ыс басып қалған. Бірінші ошақ қоныстың батыс бөлігінде
орналасқан.
Ошақтың айналасындағы күлдің және ... ... ... қыш
ыдыстардың сынықтары, аңдардың сүйектері табылды, жанында ... ... болу ... екі тас ... ... ... ... екінші ошақ орналасқан. Ошақта және оның айналасында көмір мен
күлдің өте қалың қабаты ... ... ... ... ... ... қалдықтары табылмағандықтан, бұл ошақ үйді жылытуға арналған деп
есептеуге болады. Үшінші ошақ қоныстың солтүстік-батыс бөлігінде, қабырғаға
жақын жерге салынған.
Ошақтың айналасындағы ... ... ... қыш ... сынықтары,
жануарлардың күйдірілген сүйектері табылды. Бұл ошақ та, ... ... ... ... ... ... бірдей орналасу деңгейінен,
ошақтардың бір уақытта салынғанын көруге болады. Қоныстың батыс қабырғасы
үшбұрыш түрінде ... оның ық ... ... қаратып, таратып, тар
дәліз, есік ... ... ... 70 см, ені - - 60 см. ... бөлігі кіретін дәлізден аласа қабырғамен бөлінген. Бұл туралы
бағаналар орналасқан шүнқырлар ... ... ... бір ... ... үшін арналса, екіншіден шағын тоқыма шарбақ түрінде қоршау
қызметін атқарған. Тұрғын жайға ... ... ені 3,5 м, ... жапсарлана салынған[14]. Оның жалпы ауданы 24,5 шаршы метр.
Жапсыра салынган шаруашылық құрылысының ... ... ... кіретін үш есігі болған. Оның оңтүстік - шығыс бөлігінде ... ... ... ... ұзындығы 1 м, ені 1,3 м) мыс ... ... ... және жануарлардың сүйектері табылған.
Қонысқа солтүстік батыс жағынан екінші шаруашылық құрылысы, ұзындығы 6 ... 3,75 м, ... ... ... ... ... ... болады. Құрылыс, тұрған жаймен
байланысты болған. Осы жайдың оңтүстік бөлігінен тереңдігі 50 см, 2,25 ... м ... ... ... ... күлдің қалың қабаты және
құйма қалыптың жартысы табылған. Барлық шаруашылық құрылыстарының төбесі
негізгі тұрақ ... ... ... ... ... ... ... қабырғалары сияқты, тіреулер, олардың арасына қалыс салынып,
балшықпен салынған. Тұрақ ... ... ... ... ... ... күйдірілген сүйектері, қамыс пен қалдықтары ... ... ... ... ... ошақ ... ... күйдірілген
сүйектері, қамыс пен тал-шілік сақталатын бұрыш қалдықтары дәлелдейді.
Тұрақ жайдың сырт ... ... ... салынғандықтан, бұл ошақты жаз
айларында ... деп ... ... ... солтүстік
бөлігінде, шаруашылық құрылыстарынан 3 метр жерде, тағы бір күн ... Одан ыдыс ... ... ... ... ... заттар, ошақ маңындағы тал шіліктің орындары, ағаштың жанған
қалдықтары, отын жөнінде негіз жасауға ... Отын ... ... ... ... ... қонысынан, күлдің арасынан тезектің шала жанған
және көмір боп ... ... ... ... заттар мен
жануарлардың сүйектері, қоныстың барлық жерінен табылғанмен, ... ... ... мен оның ... ... көп ... Тастан
жасалынған бұйымдар табылды: дән үккіш, құйма қалыптың жартысы (1-сурет),
үккіш (табл.ІІ, 1-3, 5-7). ... ... ... ал, ... ... істелген ұсақ-түйек заттар (кетпен, табл.ПІ, 32),
пышақтар (III, 32), жануарлардың жақ ... ... ... ... жасалынған заттар: төртжақты біздің ... (II, 24, ... ... 22); шыны ... ... жасалынған, моншақтар
(табл.ІІ, 23). ... ... ... жіп ... ... ... ... салынған ыдыстардың көптеген түрлері. Қоныстан
табылған құмнан жасалынған ыдыстарды екі түрге бөлуге болады: тік ... ... ... ... мен иіні ... келген қыш құмыралар
(түбінің диаметрі 6-дан 25 см-ге ... ал ... 9-40 см). ... жабайы және үй жануарларының сүйектерінің көптігі, дән
үккіштің табылуы, тұрғындардың ... егін және мал ... ... оны ... ... ... ... аталуы |Қанай ауылы ... |
| | ... саны |
| |1950 |1952 |1953 |1954 | ... ... мал |53 |215 |1104 |177 |1549 ... |71 |65 |485 |55 |676 ... мал | | | | | ... |1 |25 |50 |7 |113 ... |- |7 |26 |5 |38 ... қой |50 |- |- |- |50 ... |- |- |- |3 |3 ... |4 |- |- |- |4 ... |2 |1 |- |- |3 ... |- |1 |7 |- |8 ... |- |1 |9 |- |10 ... |- |2 |11 |- |13 ... |- |2 |1 |3 |6 ... |- |2 |1 |2 |5 ... |- |2 |- |- |2 ... 200 ... көтеріңкілеу келген жерде, жерден 60 см жоғары ... мыс ... ... ... ... ... табылды. Шлакқа
анализ жасағанда, одан қошқыл түсті минерал болу, кварц, ... ... ... ... ... және ... ... түсіруге
ықпал ететіндіктен, болу мен кварцты қосады екен. Әріне, бұл ... ... ... бірнеше солтүстікке қарай орналасқан тұрақ жайлар болған екен,
бірақ зерттеу кезінде, олардың қатты ... ... ... ... ... ... бірігіп жүргізетін патриархалды
семьялар өмір сүрген болуы керек. ... ... ... осы ... 13 ... ... ... табылған (табл.-І).
Қанқалардың бір ... (Т.И, 2, 3, 4, 9, 10) шым ... ... ... ал бір ... (Н 5, 6, 7, 8, 11, 12, 13) мола ... беті тас плиталармен қаланып, жабылған. Шым ... ... ... қол-аяктарынқүсырылған күшінде жатқызылсаэ ... ... ... ... ... ... Барлық қаңқа сүйектердің бастары батыс, солтүстік-батысқа
қаратылып жатыр.
Қаңқаның ... ... ... ... адамдар болғандығы
анықталды. Бұл адамдардың барлығы В,В,Гинзбургтің ... ... ... Олардың бас сүйектері негізінен
мезокрандылыққа Казахстанской ұқсас, орташа келте басты, беті төмендеу және
жалпақ, көз ... ... ... үсті ... қыр мұрынды, көрікті
болып келеді[16].
Жоғарыда айтылғандардан, мынадай қорытынды жасап шығуға болады. Мола
шұңқырларына ерте көктемде жөне ... ... тоңы әлі ... ... ... қазу қиын ... кезде, өлікті жерлеп отырған. Қаңқалар шым
қабатының дәл астында болды, сондықтан мола шұңқырларына ... ... ... ... және ... қоныспен байланыстыруға ешқандай
негіз жоқ. Өліктердің жерленген дәл уақытын ... бар ... ... ... бір ... ... ... қоныстан кейін пайда
болған. Қоныс, молалардан әлдеқайда ерте уақытта пайда болған және белгілі
бір ... ... ... ... ... ... тастап, көшіп кеткен.
Бұған, қоныста бүтіндей барлық ыдыстар мен тұрмыстық заттардың ... Ал, егер ... ... ... ... ... көшіп
кетсе, сонда біраз болса да, тұрмыстық ... ... ... қойған болар
еді. Тұрғындардың қонысты тастап көшіп кету ... ... ... бойынша, болжау қиын. Бәлкім, қоныстан тұрғындар қандай-да бір
індеттің зардабынан көшіп кетуі де мүмкін ... ... ... ... қалай емдеуді білмейді, ауруды тағдыр тәлкегіне тастап,
село тұрғындары түгел басқа жерге көшіп кетеді"[17].
Қоныстың оңтүстік-шығысына таман 200 ... ... үш тас ... ... орын ... № 1 ... тастармен қоршап қойған,
жердік бетіне шығып жатыр. Оның ішінде ... ... ... қыш ... ... ... ... табылды. № 2 тас
қаламадан солтүстікке қарай 3 м жерде орналасқан. № 2 тас ... см ... ... 15 м, ... қоршалған, қоршаудың биіктігі 40 м.
№ 3 тас ... ... 300 ... жерде орналасқан, жердің бетіне таспен
қалаған, сопақша келген, ұзындығы 10 м, ені 7 м.
Шым қабатын алып ... ... ... түгел тас қалама болып шықты.
Ұзындығы 10 м, ені 5 м. Бұл ... қыш ... ... ... ... ... ... орын белгілі бір жерге ... ... ... ... қаланып, қойылады екен. Кей уақытта тастардың
ішінен де табылады. Бұл құрылыстар ... ... ... ... құрбандық шалатын арнайы орын болып есептелген. Ыс басқан
диірмен тастары, дәнүкіштердің сынықтары, сондай-ақ күл, ... ... бұл ... ... шалу ... ... ... ыдыстардың сынықтары, қоныстан ... ... ... бұл құрылыс осы кезеңге жатқызылады. Қандай қонысынан
табылған қыш ... ... ... ... ... техникасы,
формасы, өрнектері бойынша, ерте қола дәуіріндегі ескерткіштермен ... бар ... ... Ерте қола ... ескерткіштер
(б.э.д. II мың жылдықтың екінші жартысы және ... ... және ... ... ... Федеров кезеңіне
жатқызылады. Сондықтан, Қанай ауылын біз ... қола ... ... ... ... ... ... ХІУ-ХІ
ғасырдың 1 жартысы).
1.2. Трушникова қонысы
Қоныс Шығыс-Қазақстан ... ... ... ... солтүстікке қарай, 1,5 км жерде, Ертістің сол ... ... ... ... ... ... қоршалған. 1953
жылы бұл қонысты Шығыс Қазақстан экспедициясының қызметкері И.М.Павлюшенко
Ертіс өзенінің жағалауынан ыдыстардың сынықтарын, ... ... ... және шақпақ тастан жасалған құралдарды жинап, осы қонысты ашты.
1954 жылдан бастап, автор қонысқа қазба жұмыстарын ... ... 100 ... ... ... жұмысы кезінде, қоныстың қалдықтары, жекелеген екі
құрылыс табылды. Бірінші ... жай жеке ... ... Оның үлкен,
оңтүстік-Шығыс бөлігі Ертіс ... ... ... ... ... және батыс қабырғаларының сұлбасы ғана қалған. Кезінде ... ... тік ... ... ... ... ... Қоныс
солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр. Қоныстың салыну ... ... ... ... ғана жобалаймыз. Бағаналардың көптеген
бөлігі ұшталған және жерге 60°-градустық бұрышпен үштен он үш ... ... ... ... ... ... сантиметрге дейін болған,
Тұрақ жайдың солтүстік-шығыс бөлігінен, 1,3 м ... ... ... тас плиталардан құрастырылған ошақ табылды. Ошақтың ... ... м, ені - 1 м. ... ... күл мен ... ... балшықтан
жасалған ыдыстың сынықтары, шақпақ тас табылады.
Ошақтың айналасында, қоныстың солтүстік және ... ... ... ... топырағынан үлкен қара дақтар ... тұр. ... осы ... ... ... жайлы болғандықтан, көп мекен
еткенін көрсетеді. Тұрақ жайдың бетіндегі шым ... ... ... кейін, жануарлардың күйген сүйектері, саз балшықтан жасалынған
ыдыстардың сынықтары және түрлі бұйымдар, ... ... ... ... ... Сүйектен жасалынған біз, ине, түткіш құралдың
сынықтары, бүғы мүйізінен дайындалған кетпен шықты[21].
Екінші тұрақ жай бірінші тұрақ жайдан батысқа қарай, 24 метр ... ... ... ... 30 км.м ... қазылғандықтан, оның
реконструкциясы туралы айту қиын. Тұрақтың қабырғаларының ... ... ... болған, бұл тіреулердің аралыгы шарбақпен немесе ағашпен
өріліп бекітілген. Осы тіреулерден қалған шұңқырлардың тереңдігі 5-32 ... ... 10-30 см ... тағы ... ... шұңқырлар болған, оның
төртеуі-шаруашылық мақсатқа арналған. Олардың көлемдері мынадай: № 2-37 ... 50 см ... 45 см ... № 3 - - ... 50 см, ... ... см, № ... 40 см, № 6-ромбы тәріздес формада, ені 75 см, ұзындығы
1 м, ... 26 ... ... ... жасалған ыдыстардың сынықтары, жануарлардың
сүйектері табылған. № 4 шұңқырдан жебенің оқ тәріздес, екі шетінде ... ... қола ұшы ... ... 6). № 6 ... керамика сынықтары
мен жануарлар сүйектерінен басқа, балық сүйектері шықты. Екі шұңқыр ... ... (№ ... 75 см, ... 50 см; № ... см, ені 50 см, тереңдігі 85 см). Тұрақ жайдың ... ... ... мүшеленген омыртқа сүйектері, еденде анатомиялық тәртіппен жатыр.
Едені жер, еденнің түгелдей беткі ... күл мен ... 10-12 см ... алып жатыр. Осы мәліметтен тұрақ жай өрттің зардабынан жойылған деп
топшылауға болады.
Күл мен ... ... көп ... табылды. Осы жерден тастан
жасалынған кетпен, үккіш, қоладан жасалынған шиыршықталған сымның сынығы,
(табл.У, 7); ... ... ... ... ... ... 13-15). Еденнің астындағы қабаттан және еденнен мыс рудасының
(малахит) жекелеген кесектері кездесті. Екінші ... ... ... 1,2 ... ... 2,1 м құдық болған.
... Сол жерден жиналған тас кетпендер, дәнүкіштер, тас тоқпақшалар,
келілер, келсаптар бұл ... ... егін ... көрсетеді.
Тұрақ жайдан табылған сүйектен жасалған бес ... ... ... өрнекті
тығыздауға арналған болу керек, ұршыққа арналған қыш ... ... ... Тері ... белгілі болғандығын лөкет пышақтар,
тегістегіштер дәлелдейді. Қола ... ... ... ... пышақтардың, әшекейлердің, жебе ұштарының) табылуы олардың
жергілікті ... ... ... ... ... көптеген қыш
ыдыстардың арасында құмыралардың екі түрі: иіні дөңгелек, ернеуі тік ... ... ... құмыралар және бүйірі өте-мөте шығыңқы, ... ... сәл ... ... ... басым болып келеді. Олар ернеуінде,
мойында тарақ тәрізді немесе тегіс қалыппен қиғаш және ... ... ... ... жіңішке белдеулермен өрнектелген. Түбі дөңгелек
келген, ою-өрнек ... ... да ... (табл.ҮІ, 13-19).
Қоныстың оңтүстік-батыс жағында, 250 метрдей жерде ірі тас қаламалар
орналасқан екен. Осы тас ... ... ғана ... № 1 тас ... ... метр көлемінде. Тас қаламаның бетіндегі шым қабатын аршығаннан кейін,
90 см тереңдіктен ыдыстардың жекелеген сынықтары, ... ... ... № 2 тас ... 1,5 х 1,25 м ... Осы ... ... қойма табылды. Қойманың түбінен 90 см тереңдіктен ... ... ... ... ... ... дақтары табылды. №
3 қаламаның диаметрі 1,5 м. Бұл жерден балық ... ... ... ... оның бір ұшы ... ... Бір ... ыдыс сынықтары, жануарлардың сүйектері, ... ... ... ... ... сонымен бірге жасалған заттар, бұл
жерде құрбандық шалу ғұрпының атқарылғандығын ... Саз ... ... ... өздерінің жасалу техникасы, формасы өрнегі
бойынша, қоныстан табылған ыдыстармен бірдей ... ... ... ... және жасалу уақыты осы дәуірге жатады. Сондай-
ақ, қазба кезінде андронов мәдениетінің Федоровтық кезеңіне ... ... ... алынды (табл.ҮІІ, 1-18). Осы табылғандар, бұл
жерде неолит дәуіріндегі, ерте қола дәуірінің ... ... ... ... өзге ... ... ... соңғы қола дәуірінің
құрылыстары ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік болған жоқ.
1.3. Мало-Красноярск қонысы
Мало-Красноярск қонысы Үлкен-Нарын ауданында, ... оң ... ... ... ... ... ... сақталып қалған алаңының аумағы Солтүстіктен Оңтүстікке қарай 70
метр, ал Батыс ... ... ... ... жағалаудың қүлама жарынан 30-35
метрдей жерден аяқталады. Осы ... ... ... кара-
қопсылары бар, жер астындағы құрылыстары бар екі тұрақ жай ашылды. ... жай. ... ... орналасқандықтан, үштен-бірі Ертістің суымен
шайылып кеткен. Үйдің бұрыштары иіліп келген тік ... ... ... ... ... ... ... аумағы 14 х 11 м, 160 шаршы метрге
жуық. Тұрақ жайдың аденіне қара-қоңыр ... ... ... ... ... ... Оң жақ бұрыш және ... ... ... ... мен ... ... қабырғаның
бір бөлігі жақсы сақталған. Тұрақ жайдың еденіне қабырғаның сызығы ... ... ... диаметрі 30-35 см, 40 см тереңдікте, қабырғаның
негізін ... ... ... ... ... алаңының көп жерінде
бағаналардан қалған шұңқырлар болды. Олардың арасынан үлкен және ... екі ... ... бөліп көрсетуге болады. ... ... ... (5-15 ... см), ... ... см-ге дейін
көптеген шұңқырлары бар. Шұңқырлардың орналасулары әр түрлі. Қабырға ... ... ... ... ... ... таман жерге ошақ
орналасқан. Ошақты жасау үшін, еденді сопақша етіп тереңдетіп5 110 х 50 см
көлемінде ... ... ... 20-25 см ... ... ... 2 метр ... тұрақ жайдың еденінде үлкен тас келі тұрған. ... ... ... ... формада жасаған. Граниттің өңделмеген
кесегінен, көлемі 70-80 см, диаметрі 20 см, ... ... ... жайдың солтүстік-шығыс қабырғасына, жерге 30-40 см тереңдетілген екі
шаруашылық құрылысы ... ... ... формасы жағынан дәліз
іспетті, бейне бір жабық аула сияқты. Екі құрылыста күрке ... ... ... ... ... ... біз, ... арналған ат
жабдығының бір бөлігі табылды. Екінші құрылыстан мыс ... ... ... ... құю ... ... әлі толық өңделіп бітпеген қола
найзаның ұшы табылды. Бұл заттар, бұл ... ... ... ... қола қару-жарақ жасаумен айналысқан. Шеберхананың
қоныстан бұрын ... ... ... ... ... ... тастармен толтырылып тасталғандығынан көруге болады. Шеберхананың
артқы қалқасы бөлшектелген, ал ... ... жер ... ... ... дәліз іспетті құрылыстарымен, ауласымен,
шеберханасымен, жеке бір ... ... ... Бұл қоныстың
ұзақ тіршілік етпегенін жұқа мәдени қабат пен керамиканың аз ... ... ... ... тастап кеткен және қоныс Қанай
қонысы сияқты өртенген. Қоныста ... ... ... ... ... болу ... ... қоныстан үш қола жебенін ұшы мен ... ... ... Егер ... ... ... ... себептермен кетсе, онда
құнды заттарды өздерімен бірге ала ... ... ... ... ... көп бөлігі қирап кеткен. Тұрақ жайдың солтүстік бұрышы,
90 шаршы метрдей алаң және тұрақ жайдың солтүстік-шығыс қабырғасына ... ... 8 х 13 м ... ... ... ... ... бұрыштары иіліп келген тік бұрыш бітімді болған деп ... ... ... ... және дәліз іспетті құрылыстарда бағаналардың үлкен
жөне кіші диаметрдегі шұңқырлар, ... ... ... ... ... Шұңқырларды күл мен қоңыр топырақ араластырып толтырған.
Тұрақтың солтүстік жағында, 45-50 шаршы метр ... ... ... ... ... үлкен болғанмен, уақыт ете келе, жырлардың
пайда болуына байланысты, аумағы кішірейіп кеткен. ... ... 1,2 ... ... ... ... жүргізілген жерінің бәрінен жануарлардың
сүйектері, саз балшықтан ... ... ... ... ... ... ... IX, X, XI, XII)[24]. Тұрғын ... мен ... ... ... ... ... дән сабақтарының дағы бар
орақтар, біздер) тастан жасалынған (құйма қалып, күрзі, келісаптар, қайрақ
тастар), ... ... ... ... ... ... ... қыш ыдыс) еңбек құралдары көптеп табылды. ... ... ... ... ... Олар ... және бүршікті жапсырмалармен
өрнектелген. Мало-Красноярск ... ... ... ... ... ... тас жәшіктер, тікбұрышты, сопақша келген,
жерден қазылған шұңқырлар түрінде болып келеді. Көбіне жеке өлік ... ... бір ... ... ... өлік көмілген қабірлер де
кездеседі. Кейбір қабірлерден жосаның, күйген ... ағаш ... өлік ... қалдықтары кездеседі. Жерлеу мүлкі қола пышақтар,
қанжар, қыш ыдыстар түрінде болып келеді.
II ТАРАУ
Кәсіпшілік және мал ... ... ... ... көшу адам ... ... ... болды. Қолға үйретілген және қолда ... ... ... ... ... ... қыс кезінде, тамақ қоры ... ... ... ... қолға үйрету неолит дәуірінде басталды. Неолит
дәуіріне жататын ... ... ... ... Сексеуілді,
Усть-Нарымда жабайы жануарлардың сүйектерімен қатар қолға ... ... ... ... ... қола ... үй жануарларының саны құрт артады. Адамдар ірі
қара малдарды ... ... қой мен ... саны аз болған.
Қанай, Трушникова, Мало-Красноярск қоныстарынан ... ... бұл ... ... және ... ... анықтап береді, ірі
қара малдың сүйектері - 1549, ұсақ ... ... 676, ... ... ... ... ара ... алдыңғы қола дәуіріндегі
адамдардың негізгі кәсіби-мал шаруашылығы, бақташылық болғандығын көрсетіп
береді.
Қола дәуірі шаруашылық нысаны ретінде, мал ... ... ... ... ... адамдар малды үй маңында өсірді. Малдарды жаю
үшін, жайылымдағы шалғын пайдаланылды. Кәрі малдар мен әр ... төл ... ... арналды, ал төлдің бір бөлігі табында қалдырылды. Үй маңында
мал бағу бірте-бірте жайлауда мал ... ... ... ... ... малмен бірге бір жайылымнан екінші жайылымға жылжи көшіп отырды
[26].
Дамыған қола дәуірінде жылқы неғұрлым кең көлемде: күш көлігі ... салт ... жүру үшін ... ... ... ... пайдалану
даладағы жөне биік таудағы жайылымдарды игеру мүмкіншілігін молайтты.
Бұл кездегі мал шаруашылығы экстенсивті шаруашылық ... ... ... ... ... ... жарайтын (қыстар қар астынан
аяғымен шөп аршып алуға ұзақ жер жүруге қабілетті) жылқы, қой ... ... ... ... ... көбеюіне жеткізді. Қола дәуірінде малдан ет
пен тері ғана ... сүт те ... ... ... ... ... қазба
жұмыстарын жүргізген кезде, өліктің жанына бірен-саран ғана емес, ... ... ... Зерттеудің нәтижесінде, өлікті ... ... ... мол, сүт, ... ... ... ... Өнімді мал шаруашылығына көшу ілгері басқан құбылыс
болды. Жаңа ... ... ... ... ... ... тайпаларға
мол материалдың игіліктер өндіруде көп артықшылықтар болды. ... қоры ... ... жаңа ... (ірімшік, сүзбе) пайда
болды, үй кәсібі теріден, жүннен бұйым жасау ұлғайды.
ЕГІНШІЛІК
Неолит дәуірінен бастап, бір ... мал ... ... ... тұрмыс мәдениетіне, шаруашылығына көп өзгеріс ... ... ... күштері одан әрі дами түсті. Жер тастан жасалынған
кетпен мен еңделді (Қанай Трушникова, ... ... ... өңдеуге бүғы мүйізінен жасаған тесе, кетпен де ... ... ... ... қола ... шаруашылыққа үй
жануарларын кең пайдалануда, төменгі Поволжье ... ... ... ірі қара ... күші ретінде ... ... ... ... үшін ... ... орақтар пайдаланылған
болу керек. Сондай-ақ бұл қола, мыс орақтар ... ... шөп, ... ... де ... Қола ... адамдардың негізгі егетін дәні-бидай
болған (Алексеев қонысынан бидайдың дәні мен сабақтары ... ... ... ... қара ... тары еккен. Бұған Қанай қонысынан
табылған тамақтың құрамы дәлел. Бірақ, қола ... егін аз ... ... өндеу, негізінен кетпенмен ғана жүргізілді, ал ... аз ... ғана ... ... Жерді өңдеу тәсілінің
қарапайымдылығынан, адамдар өзендердің ... ... ... ... егін ... ... ... өзінің сипаты жағынан
қарапайым болып қала берді және дамып келе ... мал ... ... роль ... ... ... ... күштердің
дамуы, шаруашылықты өзгертуге алып келді, нәтижесінде ... ... ... ... ... шаруашылығы тамақ өнімдерін ғана емес, сонымен қатар киім мен аяқ
киім тігілетін шикізаттар да ... Қола ... ... ... ... тоқыма станогінің ұршық бастарының, сүйектен, тастан,
балшықтан жасалған ... ... ... ... ... ... ... сүйек жұлдыздардың табылуы дәлелдейді. ... ... ... жүні мен ... ... ... Қола дәуіріндегі
тайпалар кендірден, қара қурайдан, жабайы зығырдан және қалақайдан иірілген
өсімдік жіптерді қолданды. Бұлардан ... ... ... есілді,
балық аулайтын ау тоқылды, киім тігілді. ... ... ... ... олар теріден тігілген, тақалары болмаған, тарамыс
жіппен тігіліп, ... ... ... ... байланған. Теріні үқсату
үшін ірі малдың жақ ... ... ... ... және ... ... тегістегіштер қолданылды. Еркектер мен әйелдер басына жүннен
тоқылған, теріден құлақшын киді. Сыртқы киімдер де жүн ... ... сірә қос ... ... мойында ойығы бар, сол жағынан бір түйемен
қаусырылған болу керек. Әйелдердің киімі көйлек, құлақшын, тері аяқ ... ... жүн ... ... көйлектің етегі тізеден төменірек түсіп
тұрған. Жеңі ұзын болған. Жеңінің қайырмасына ... ... ... алды ... етегіне дейін бірнеше қатар ақ моншақтар
тізбегімен сәнделді. Мата ... ... әр ... реңімен алқызыл, күлгін-
қызыл бояумен боялды. Қабілерден табылған көптеген ... ... ... ... айын ... үлкен сырғалар мен бұрама самай сырға,
мойындарына ... ... ... ... алқа ... қолдарына білезік,
жүзік салған деуге болады. Киімнің жағасына әйнек моншақтар ... ... ... ... ... із, ... ромб тәрізді,
кейде өрнектелген ... ... ... ... тараған.
Еркектер де әйелдер де сәндік зат және бойтұмар есебінде ... ... ... ... ... ... ... қызыл жосамен
боялған.
Қоныстарды мекендеушілерде керамика ыдыстарын жасау ісі жақсы дамыды.
Оның бәрі шаруашылық пен тұрмыста ... ... Бұл ... ... айналысты. Ыдыс-аяққа қарап, олардың жасалу ... сөз ... ... Балшық өте мұқият таңдап алынып, кейде ол ... ... ... ... соң ... атап ... немесе жаз бойы кептірілетін, одан кейін жібітіліп, иленетін
болған. ... ... ... жасалды. Ыдыстардың көпшілігі
(қабырғалары тік немесе бүйірі сәл ... құты ... ... ... ... ... ... қалыптастыру әдісі болды;
мұндай қалыптар ретінде жүн ... ... ... ... құм ... пайдаланылды. Дорба тиісті формаға келтірілді, оны айнала балшық
жапсырылып, түбі бекітілді. Мұндай ... ... тас ... ... бодды. Сөйтіп, ыдыстардың бүйірі де, түбі де дөңгелек, мойыны
әдетте тік жасалды. Ыдыстардың көбі су ... болу үшін ... ... ... ... ... ... кішкене таспен тегістелген.
Ыдыс жылтырлатылғаннан кейін, тегіс, тығыз болды, ал күйдірілген соң ... ... ... ... ... ... ... өрнектелді. Өрнек
күйдіруден бұрын шикі немесе тобарсыған балшықтың бетіне, ... ... ... ... ... ... Ыдыс ашық аулада,
көлеңкеде немесе желқуарлы үйде кептірілді. Кейде қабырғаларының жұқалау
жерлері (қабырғалардың ... ... ... ... сақтау үшін
уақытша сулы шүберекпен немесе шөппен ... ... ашық ... Кептіру мен күйдіру ыдыстар шытынап кетпеу үшін балшық
майсыздандырылды, ол үшін ... ... ... құм, ... ... ... Ыдыстардың тұрпатын, жасалу техникасын және өрнегін
салыстыра зерттеу қола ... ... ... ... ... бір түрі тән ... анықтауға мүмкіндік берді.
Қола дәуіріндегі тайпалар жауынгерлік қару жасай білді; ол қару ... ... ... көп жасалуы шаруашылықтың жаңа ... мал ... көше ... ... ... ... өмірінде
соғыстардың ролі күшейгенін керсетеді. Қару-жарақ жапырақ сияқты, жебеге
кигізілетін ұңғыма жасалған қола ұшы бар ... ... ... ... ұшы бар ... күрзілер, дүмі шығыңқы балталар, шоттар қолданылды.
Қола дәуірінің соңғы кезеңінде ... ... ... ... айқүш-үйқыш
тұтқа-тиегі бар, тұтас қола қанжарлар да пайда болды.
МЕТАЛЛ ӨҢДЕУ
Қола дәуірінде мал ... ... ... қоғамның өндіргіш
күштерінің кен ісі, металл өңдеу прогрессивті роль ... ... ... ... ... және ... бай кендері
бар екендігі ежелден белгілі болған. Қола дәуіріндегі руда өндіруге, металл
өңдеуге арналған құралдар Шығыс Қазақстанның ... көп ... ... ... ұшы ... тас ... тас кетпен, руданы
бөлшектеуге арналған тас балғаларды атап өтуге ... ... ... ... ... қонысқа жақын жерде қорытылды. Қорыту үшін көрік
тәрізді қорыту пештері ... ... ... ... ... ... ... Руданы балқыту үшін ағаш ... ... ... Ағаш ... кесектері, Қанай қонысынан табылған шлактың
құрамынан анық керінуі, бұл жерде көріктің ... ... ... ... мыс рудаға және Қанай қонысынан алынған
шлакты металдың қоспасын ... ... ... ... ... ... мөлшері болса, сонша қалайының проценті (0,02-0,07) бар
екендігін дәлелдеді Бұған қосымша дәлел, ... ... ... ... пен қалайының әр түрлі проценттік ара қатынасының болуы.
Мыс ... мен ... ... жеке-жеке балқытылды, ал кейінірек,
белгілі бір ... ... ... ... ... қалайы қосылды. Қола
заттарға жасалған химиялық және спектрлік талдау ежелгі металлургтердің
қара дүрсін технологиясымен әр ... ... ... мен ... ... қосқанын көрсетеді. Олар қорытпада қалайының үлесі көбірек болса,
металдың қатты, бірақ опырылғыш болатындығын, ал оның ... ... ... ... ... неғұрлым және иілгіш болатынын білген. Сондықтан
соққыш құралдар ... үшін ... 9%-ке ... ... ... үшін және
құрылыс құралдарының кейбір түрлері 9%-тен 12%-ке дейін және одан да ... ... ... ... ... да ... проценті көп болды. Ал,
орақтарда қалайының проценті аз болады, өйткені, қалайысы көбірек ... жұқа жүзі ... ... және тез ... ... ... ... Қоғамдык құрылыс
Қола дәуірінде Шығыс Қазақстан территориясын мекендеуші тайпалардың
негізгі кәсібі - мал шаруашылығы мен егіншілік болды. Қола ... ... ... мал ... мен ... енді ... бола ... бұлар үй шаруашылығындағы тайпалардың негізгі кәсібі болды, еркектер
бұл кезде аңға ... ... ... адамдарды тамақпен толык қамтамасыз
ете алмады. Шығыс Қазақстан территориясын мекендеуші тайпалардың шаруашылық
өміріндегі ... мал ... ... дамуы, металлургия
және тайпааралық айырбас, қоғамдық құрылыстың да өзгеруіне алып келді. Қола
дәуіріндегі мал шаруашылығы мен егіншіліктің дамуында ... ... ... сапалық өзгерісті де байқауға болады[32]. Бұл кезде адамдар малдан ет
қана ... сүт, жүн ... алып ... ... қола ... ... ... малға аздық етіп, енді адамдар биік таулардың маусымдық
жайылымдарын да ... ... Қола ... ... те ... Тұрғындар егінді жүйелі салуды үйренді. Мал шаруашылығы ... жаңа ... ... ... ... қоруды
ұйымдастыру қажет болды, қысқа жем-шөп дайындау, мал үшін қашар тұрғызу,
егістік үшін қоршау дайындау ... ... құю ісі, ... арнайы шеберханаларда жүзеге асырылды. Құйма
шеберханаларының қалдықтары Мало-Красноярск қонысынан табылды. Бұл жерден
тас ... ... бір ... біз, ... мыс рудасының кесектері,
жебенің ұштары шықты[33]. Қанжар мен ... құю үшін ... ... тас
құйма қалыптардың формаларының сынықтары табылды. Қақталған, бедер салынған
әшекейлер - ... ... ... ... ... ... ... табылды. Шығыс Қазақстан территориясында руда
өңдеу ісінің көптігінен, металл өңдеудің ... ... ... ... ... қана ... өзге тайпалармен айырбас жасап отырған.
Осы аймақтың ... ... даму ... жоғары сатысына жетіп,
еңбек құралдарын, қару-жарақ, металдан ... шыны ... ... ... көрсетті. Шығыс Қазақстан ескерткіштерін зерттеу, көне
қола дәуірінде мал шаруашылығымен ... ... ... ... ... мекендеуші тайпалар б.э.д 8-7 ғасырларда өмір образына өтіп,
малға бай жайылым, ... жер ... бұл ... ... ... ... өмір ... көшеді. Осы кезден бастап, бұл тайпалар басқа
бір ... ... ерте ... ... ... Бұл ... ... болып, дамуына алып келді. Шаруашылық негізін өзгертуде
патриархат тез тарады, ал бірақ матриархаттан патриархатқа кешу Орта Азия,
Қазақстаннан табылған ... ... ... ... фигуралардан,
біртіндеп жүзеге асырылғанын көреміз. Ер кісілер ... ... ... үстем дөреже алды; ол рулық қауымның басшысы болды,
туыстық әке ... ... ... Бұл ... ... ... ... археологиялық дәлелдердің бірі андроновтық
ескерткіштердегі қос табыттар; онда ... ... қоса ... болған. Әйелді зорлықпен өлтіріп отырған. ... ... ... ... ... ғана ... бірге көмген.
Бұған ер адамдардың әйелдерден жекелеген қабірлері дәлел болады. Ал,
қос қабірлер үлкен қоршаулармен қоршалған және бай ... ... әйел ... ... ... ме, әлде бөтен әйел ме ол арасы өзінше
жұмбақ. ... ... ...... ... ... ... күңі деп есептейді. Ал, ... ... ... ... ... ... ... әрі жесір әйел
туыстарының қорғауында болған жағдайда, әйелге зорлық-зомбылық көрсету
мүмкін емес деп ... ... М.П. ... ... ер ... әйелімен қоса жерлеу
ғұрып болған деп, бұны патриархаттық дәуірден матриархаттық дәуірге өтуі,
бұл кезең, эволюциялық процесс нәтижесінде ... жоқ, бір түр ... түр ... ... деп ... Этнографиялық
мәліметтерден, өлген күйеуімен қоса әйелін жерлеу дәстүрі, қола дәуірінде
болғандығын ... ... ... территориясындағы қоныстарды
зерттеу, қола дәуіріндегі қоғамды сипаттайтын материалдар береді. Жертөле
типтес тұрақтарды 20 шақты ... бар ... ... ... өмір
сүретін. Қоныстардың әрқайсысында осындай тұрақтардың бірнешеуі ... ... ... ... шаруашылықпен айналысатын және бір рудың
мүшелері болып саналады. Коллективті еңбек ету ... ... мен ... ... ... ... алдыңғы қола дәуіріне тән
сипат болды. Соңғы қола дәуірінде өздерін-өздері ... ... ірі ... ... ... ... теңсіздік пайда бола бастады.
Байлық негізінен тайпа көсемдерінің, ақсақалдардың абыздардың қолына
шоғырланды. Бұл ... ... ... ... ... және ... тайпаның дәрежесін көрсететін тас ... ... ... Қазақстандағы мүліктік теңсіздікті қабірлерден
байқауға болады. ... ру ... ... ... ... қабірлерінен, бай жерлеу үрдісімен ғана емес, қабірге өлікпен
қоса жерленетін заттарымен да ерекшеленеді ... № 1, 2, 3, 4, 8, ... Бұл ... ... квадратты, дөңгелек қоршаулар, ал кейде
негзінде тас плиталармен қабірдің айналасын ... ... ... ... ... ... № 7 ... қоршау, М.Қойтас. № 3 қорған).
Діни нанымдар мен табынушылықтар. Қола дәуіріндегі тайпалардың тұрмыс
мен әл-ауқаты түгелдей табиғатка ... ... ... адам ... ... деп ... Бұл ең ... күн, от, жануарлар мен өсімдіктер
дүниесі болды. Күн мен от жылылық береді - мұның бәрі ... ... ... Қайырымды рухтарға қарама-қарсы суықпен,
қараңғылық пен өлім т.б. ... ... алып ... ... ... Осы ... қарастырып отырған кезеңдегі адамның діни ... біз ... ... ғұрпынан, құрбандық шалатын орыннан, әшекейлерден
мәлімет аламыз. Мола құрылыстары көбінесе, ... ... ... немесе
дөңгелек түрінде тастар төселінген болып ... Бұл ... ... ... Өліктерден қорқып, моланы айнала
қоршайтын болған. Өлген адамды ... ... ... үшін, оны өртеп,
көмген. Күлді жерлеуден басқа, Шығыс Қазақстан территориясында, өлікті
жерлеу ... кең ... ... отқа ... бұл жерде де байқалады„ Өліктің
үстіне қып-қызыл жоса тугелдей сеуіп шығып, жерлейтін болған (Қанай № ... ... ... ... ... ... құм себілгенін байқамыз.
Отқа табыну дәстүрі және от зұлым рухтардан тазартады ... ... ... ... ... этнографиялық материалдар көрсетеді. Отқа,
әсіресе ошақтың отына үлкен құретпен қарады, от бәрін ... ... ойы мен ... ... ... деп ... Отқа су құюға, қоқыс
тастауға, түкіруге болмайды деген үғымдар осы кезден ... ... ... осы ... дейін, отпен аластау дәстүрі бар. Күнді құдай
деп санау, оған табыну символын деңгелек формадағы ... ... ... ... ... ... бар ... бар әшекейден
көруге болады. Бүндай қаңылтырлар Алексеевкада[38]; Орталық ... ... ... қаңылтыр белгі құюға арналған құйма ... Қола ... ... ... адам өзін рулық қауымның бөлінбес
белігі деп сезінген және рудан тыс өмір сүремін деп ... ... ... ... ... ... ... кезде көп тайпаларда тайпа, ру
көсемдерінің малы мен ... ... ... тиым ... ... ... деп
білу әдеті шықты. Адамның ой-өрісінің дамуы оның өзі ... және ... ... ... діни ... пайда болуына әкеліп соқты.
Қ О Р Ы Т Ы Н Д Ы
Шығыс Қазақстан территориясында палеолит дәуірінен бастап, ... Осы ... ... - ... ескерткіштері, Қанай қонысы,
Ново-Никольский, Пещера ауылдары. 1954 жылы ... Усть - ... ... ... ... ... бұл кезеңде негізгі шаруашылық
аңшылық болғандығын, үй ... ... ... жақсы дамығандығын
көреміз. Бұл дәуірдегі адамның еңбек құралдары - ... ... ... ... Қола ... ... ... ілгерілеу байкалады.
Қола дәуіріндегі мал шаруашылығын ... ... ... ... сүт ... ... ... табылған заттар
дәлелдейді. Кездейсоқ шыққан бидай өнімдерінен көріп адамдар ... ... ... ... ... жер ... ктпенді егіншілікті
дамытты. Металл, тас, сүйек оңдеу жетілдірілді. Алдыңғы қола дәуірінде
андроновтық мәдениеттің ... ... ... 14-21 ғғ) ... ... Қазақстандағы Қанай қонысы. Осы кезең ... ... ... ... ... табылған мал қоралары дәлелдейді. Осы
кезеңге жататын шаруашылығын бірге алып жүрген, патриархалды жанұя ... ... ... тұрақтың, сонымен бірге жалпақ түпті, дөңгелек
және құмыра ... ... ... осы ... ... тұрғындары барын
куәландырады. Тарбағатай теріскейіндегі бұл дәуірдің соңы және ... ... ... ... ... өңдеуге және тау жұмысына қажетті құралдарды тастан жасаса ... ... ... ... жасады. Келесі дәуір б.э.д ХІ-Х ғасырлар
қола ... ... ... болады. Шығыс Қазақстан территориясындағы
осы кезең ... өте аз ... ... тек ... ... ... ... отырып Трушникова қонысынан
қазып алынған ыдыстардың сынықтарына, өрнектерге қарап отырып осы кезеңге
жатқызып ... ... Осы ... ... оған ... көл ... ата ... жатқыза аламыз.
Ал соңғьі қола дәуіріне Сібірдің синхронды қарасу мәдениеті, Орталық
Қазақстандағы ... және ... ... ... Трушникова, Мало-Красноярсқ ... ... ... ... ... Қазақстанның бұл дәуірдегі
ескерткіштері қатарына Құлбабас ескерткіші қосылды.
Қазба " кезінде алынған материалдардан, осы ... ... ірі ... ... болғандығы байқалады.
Қоныстардан алынған археологиялық мәліметтерден ... ... ... ... мен уақ ... көбейе түскенін байқаймыз. Осының барлығы
келе-келе ежелгі көшпелілердің мәдениетінен - кешпелі мал ... ... ... ... ... ... те ... маңызды
роль атқарды. Аңшылық пен балықшылық қосымша кәсіпшілік ... қала ... ... ... ... жер төле ... болып келетінін білеміз. Ал
Тарбағатай теріскейінен қола дәуірі адамдарының қоныстары әзірге ашылмады.
Мал шаруашылығаның рөлі артуымен, тайпа ... мал, ... ... ... ... бұл кезенде тайпа, ру ... ... ... ... ... ... бай ... ең бірінші тайпа
көсемдері, қолбасшылар бөлініп шыға бастады. Ру, ... ... ... ... ... қабірі, халықтың қарапайым мүшелерінің
қабірлерінен бай жерлеу үлгісімен ғана емес, мола ішіне қойылған ... ... Бұл ... ... ... ... ... биік
қорғандар болып келеді.
Шаруашылықта өзгерістердің енуіне байланысты адамдардың діни-наным
сенімдері де ... ... ... Энеолит және неолит дәуірлері
кезеңдерде адамдар ... ... ... ал қола ... ... шаруашылығы болғандықтан, діни наным-сенім, ... ... деп ... от, күн, ... ... ... көшпелілер мәдениеті кезеңінің де негізгі ... ... ... ... ... ... ... өзгеруін
бақылап және жол тауып отыратындықтан, аспан ... ... ... ... кезендегі бір мәдениеттің екінші мәдениетке ауысуы
кездейсоқ емес, эволюциялық даму жолмен бір ... ... ... қатынастардың және өндіргіш күштерінің өсуімен байланысты
екінші мәдениеттің ... ... ... ... ... алдыңғы және соңғы қола дәуірінің зерттелген ескерткіштері
туралы сөз еткенде, біз ... ... ... күштердің дамуын бір
мәдениеттің орнына екінші мәдениеттің пайда болып өткен мәдениеттің іздері
сақталып, жаңа ... ... ... ... ... ... көреміз.
Қола дәуірінде Шығыс Қазақстанды мекен еткен тайпалар ... ... өзге ... мен Оңтүстік Сібірдегі бақташы тайпалары сияқты
сол тарихи дамудан өтті. Бірақ бір ... топ ... ... ... мен шаруашылығы туыс болғанмен де, мекендеп отырған ... ... және ... қалыптасқан жағдайларына байланысты
іргелес жатқан аудандардағы ... ... ... өзіндік мәдениеттің
дамуымен де ерекшеленіп отырды. Қола дәуіріндегі тайпалар ... ... ... ... ... ғ. басы) металлургия мен
мал шаруашылығының интенсивті түрде ... ... қола ... де ... жатқан тайпалар сияқты, келесі тарихи дәуірге көшпелі
дәуірге, скифсақ ... ... ... ... ... М.И. ... ... ГАИИМК: Проблемы истории
материальной культуры.- № 1-2. -Л. - 1933.
Артомонов М.И. ... ... в ... со скорченными
и окрашенными котями. // Ппроблемы истории докапиталистических обществ. -
1934. - № ... К.А. ... ... ... ... /рукопись/.
Агеева Е.И., Акишев К.А. ... ... ... в 1954 г. ... АН Каз ССР.- 1954. - № ... Б.Л. История техники. - Т.І., ч.І. - - М.-Л. - 1936.
Гинзбург В.В. ... ... ... ... ... ... // Труды института истории, археологии и этнографии АН
КазССР. Ер.археол. 1956. ... М.П. ... ... -- Л. - • ... М.П. ... ... века близ хутора Ләгичева на дону. //
КСИИМК. - - М. - 1953.
Грязнов М.П. ... ... бабы в ... с ... ... ... археология. - 1950. ТХІІ.
Калинин Н.Ф., Халиков А.Х. Поселение ... ... в ... // МИА. ... - 1954.
Кандауров А.Н. Патриархальгная домашняя община и общинные дома у ... ... ... этнографии. - Т.ІІІ. - Вып.1. Серия этнографическая. - ... - • ... М.Н. ... ... ... // Советская
археология. - 1947. - Т.14.
Максимова А.Г. Эпоха ... в ... ... ... АН КазСССР.
- 1959. - Т.7.
Нифонтова Л.К. ... ... в ... ... ... // ... АН ... Серия археологическая. - • 1949. ... О.А. ... ... и ... // ... ГИМ.
Вып.17. -- М,- 1948.
Трудникова Х.В. Поселение ... ... у ... // ... - - ... - М. - • ... С.А. Древнее погребение в Минусинском. Материалы 110 этнографии.
- Т.Ш. - • ... И.В. ... ... ... ... районов Заволжья. //
Советская ... - 1949. - ... А.П., ... Н.А. Из ... ... ... Среднего
Поволжья. // По следам древних культур. - № 3. - М. -
Сальников К.В. Бронзовый век Южного Зауралья. // МИА. ... - ... ... К.В. Древнейшие памятники истории Урала.
. Свердловск.- ... Ф. ... о ... подотдела Западно-
Сибирского отдела Руского географического общетсва.
Семипалатнск. — ... С.С. ... ... в эпоху бронзы. М.
1960.
Черников С.С. К вопросу о составе древних бронз Казахстана. ... ... — 1951. - ... С.С. О ... ... ... ... -- Вып.64. - 1956.
Формозов А.А. К вопросу о происхождении андроновской
культуры. // КСИИМК. - 1949. - - ... ... А.П., ... Н.А. Из ... ... ... ... // По следам древних культур. - № 3. - М. -
Сальников К.В. Бронзовый век Южного Зауралья. // МИА. ... - ... ... К.В. ... ... истории Урала. .
Свердловск.- 1952.
Педашенко Ф. ... о ... ... ... ... Руского географического ... ...... С.С. ... ... в эпоху бронзы. М. 1960.
Черников С.С. К вопросу о составе древних ... ... // ... - 1951. - Т.ХІІ.
Черников С.С. О работах Восточно-Казахстанской экспедиции. // ... ... - 1956. ... А.А. К ... о происхождении андроновской
культуры. // КСИИМК. - 1949. - - ... ... ... 1 - Қанай қонысының жоспары.
I, II сурет - Құ қалыбы, тас кетпен.
Таблица II - ... ... ... және саз ... жасалған
бұйымдар.
Таблица III - сүйектен және саз ... ... ... IV - ... және ... ... ... V сүйектен, қоладан және саз балшықтан жасалған бұйымдар.
Таблица III - Трушникова қонысының жоспары.
IV сурет - ... ... ... жұмысының жоспары.
Таблица VI - саз балшықтан жасалған ыдыстардың сынықтары.
Таблица VII - саз ... ... ... ... VIII - ... табылған қарулар.
Таблица IX-саз балшықтан жасалған ыдыстардың сынықтары.
Таблица X - қоныстан табылған ... XI - ... ... ... XII - қоныстан табылған керамика.
Таблица XIII — Мало-Красноярск қонысының жоспары.
-----------------------
[1] Қазақстан тарихы. — 1-том. — Алматы, — 1996. — 136 ... ... С.С. ... ... в ... ... - М.-Л. - 1960. ... Педашеико Ф. Отчет о деягельности подотдела Западно-Сибирского Отдела
Русского географического общества. — Семишлатинск. — 1903. — 14-27 бет.
[4] Теплоухов С.А. ... ... в ... ... Материалы 110
этнографии. Т.Ш. Вып.ІІ. - Л. -- 1927. - 85-87 б.
[5] Грязнов М.П. Казахи. Антропологические ... ... - Л. - 1927. ... ... Л.К. ... ... в ... районе
Семипалатинской области.//
Известия АН КазССР. — Серия археологическая. — 1949. — Вып.2. — 143 б.
[7] Грязнов ... ... близ ... ... на Дону./
КСИИМК,М,1953, С.145.
[8] Трубникова Х.Б. ... ... ... у ... ... //
КСИИМК. - Вып.50.- М. - 1953. - С.227.
[9] Кривцова-Гракова О.А. ... ... и ... // ... ... 17. — М. - 1948. - ... Аргамонов М.И. Донская ... ... // ... истории
материалыюй культуры. - № 1. - Л. - 1993. - 54 б.; Синицьш И.В. ... ... ... ... Заволжья. // Советская археологил. - 1949. ... - 199 б.; ... А.П., ... Н.Я. Из ... ... ... ... // По следам древних культур. - № 3. - М. - 1954. - ... ... К.В. ... век Южного Зауралья. // МИА. — Вып.21. —
1951. — 107 б.
[12] Калинин Н.Ф., Халиков А.Х. Поселение эпохи бронзы в ... // МИА. - ... - 1954. - 173 ... ... А.Н. ... домашняя общииа и общшшые дома у
ягаобцев. // Труды Инстигута этнографии. Т.Ш. — Вып. 1. — ... ... ... — 1940. — 69 ... Қазақстан тарихы. — Алматы. — 1996. — 1-том. — 137 ... ... О.А. ... ... и ... //
Труды ГИМ. — Вып. 17. — М. - 1948. - 89 ... ... В.В. ... ... населения
Казахстана в эпоху бронзы. // ... ... ... археологии и
этнографии АН КазССР. — Серия археологическая. -1956. -Т.1. - 1666.
[17] Пржевальский Н.М. От ... на ... ... ... - М. - 1948. ... б.
[18] Комарова М.Н. // Погребение Окунева улуса. // ... — 1947. — Т. 14. — 58 ... ... К.А, Эпоха бронзы центрального Казахстана. — 135 б.
[20] Агеева Е.И., Акишев К.А. Археологические исследования Института
истории в 1954 г. // ... АН ... - 1954. - № 11. - 67-68 ... ... С.С. Восточный Казахстан в эпоху бропзы. - МИА. - 1960.
- 52-55 б.
[22] ... С.С. ... ... в ... ... МИА. - ... 55-56 б.
[23] Максимова А.Г. Эпоха бронзы Восточном Казахстана.-ТИИАЭ АН ... ... ... А.Г. ... ... ... Казахсхана.-ТИИАЭ АН
КазССР.-1959.-Т.7.-114 б.
[25] Формозов А.А. К вопросу о щюисхождении андроновской ... ... - 1949. ... - 11 ... ... С.С. ... ... в эпоху брозы. — МИА. — 1960. - №
88. — 44 ... ... О.А. ... поселение и могильник. — Труды ГИМ.
- Вып.ХҮІІІ. -1948. - 73 б.
[28] Кривцова-Гракова О.А. Алексеевское поселение и могильник. Труды ГИМ. ...... 142 ... Б.Л. ... техники. - М.-Л. - 1936. - Т.1, 4.1. - ... ... С.С. К ... о ... ... ... Казахстана. Советская
археология. — 1951. -Т.ХҮ. - 140-145 б.
[31] Черников С.С. К вопросу о составе древних бронз ... ... — 1951. ... - 140-145 ... ... М.П. ... каменные бабы в связи с некоторыми новыми
материалами. // Советская археология. — 1950. — ... — 152 ... ... С.С. О ... ... ... КС ... -
Вып.64. -1956. - 51 б.
[34] Артомонов М.И. Совместное погребение в камерах со ... ... ... // ... истории докапиталистических обществ. —
1934. - № 7. - 18 ... ... К.В. ... ... ... ... — Свердловск. —
1952. — 61 б.
[36] Грязнов М.П. Минусинские ... бабы в ... с ... Іювыми
матариалами. //
Советская археология. — Т.ХІІ. — 1950. — 153 б.
[37] Сальников К.В. Бронзовый век Южного Зауралья. - МИА. ... ... - 145 ... Кривцова-Гракова О.А. Алексеевское поселение и могшгьник.—Труды ГИМ. —
Вып.17. — 114 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қола дәуірі."23 бет
Мәдениет ұғымы 9 бет
Қола дәуірі қоныстарындағы құдықтар6 бет
Шәкәрім және шығыс әдебиеті12 бет
Көне заман ғұрыптық-еске алу құрылыстары130 бет
Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының қола дәуірін зерттеу тарихы32 бет
Қазақстан қола дәуірінде7 бет
Қазақстандағы ежелгі қола және тас дәуірі12 бет
Қазақстандағы қола дәуірі туралы18 бет
Қазақстандағы қола дәуірінің археологиялық ерекшеліктері34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь