Кеңес дәуірі әдебиетіндегі Шыңғыс хан бейнесі

I Кіріспе
1. Кеңес дәуірі әдебиетіндегі Шыңғыс хан бейнесі.
1.1 Кеңес жазушыларының шығармаларындағы Шыңғыс хан бейнесі.
1.2 Қазақстан жазушыларының шығармаларындағы Шыңғыс хан образы.

2. Тәуелсіздік тұсындағы әдеби шығармалардағы Шыңғыс хан бейнесі.
2.1 М.Шаханов шығармасындағы Шыңғыс хан.
2.2 М.Мағауин шығармасындағы Шыңғыс хан бейнесі.
2.3 Қазақ ақын жазушыларының шығармаларындағы Шыңғыс хан бейнесі.


Қорытынды
Пайдаланған әдеибетер мен сілтемелер тізімі.
Тақырыптың өзектілігі: Еліміз тәуелсіздігін алғалы бері тарихқа жаңаша көзқараспен қарауға мүмкіндік алды. Тарихта субъективті көзқарас белең алып , тарих тек бір жақты зерттеліп келді., түріктер мен түркі-моңғолдардың мемлекеттері өмір сүріп, қайталанбас Кеңес одағы кезінде Қазақстан тарихы аясында бұрмалаушылықтар да болып отырды. Өзінің геополитикалық жағдайы жағынан еліміз Еуропа мен Азияның ортасында, славяндар мен түркі халықтарының, Қытай мәдениетінің шекарасында орналасқан. Еуразияның осы кіндігінде сақтардың, ғұндардыңдала өркениеті жасалынды. Осы жерде көшпелі және отырықшы халықтардың басы қосылды. Қазіргі қазақ халқы осынау өркениеттің тікелей мұрагері болып отыр. Сондықтан ел тарихының орта ғасырлар тарихында моңғол шапқыншылығы, Шыңғыс хан және оның құрған империясының маңыздылығы, оның ішкі және сыртқы саясатын зерттеу , оның қазақ тарихында алатын орнын анықтау маңызды болып табылады. Барлық деректерде жалпы бұл тақырып аясында тек бір жақты зертелінді. Сонау кеңестік тарихнамада саяси астарлар мәні жатқан зерттеулер де мүдделік баға берілді.
Қазақстан тарихында бұл кезеңнің тигізген әсері баршылық. Шыңғыс хан тұлғасы бұрмаланып, бір жағынан аса мадақталып, екінші жағынан зұлым ретінде қара күйе жағылып, субъективті көзқарас белең алып отыр.Шыңғыс ханды тарихи, тұлға ретінде зерттеу,оның көркем әдеби шығармалардағы бейнесін ашу және оны талдау ерекшелігін саралау өзекті болып табылады.
Шыңғыс ханның тарихтағы орны туралы көптеген пікірлер жазылуда. Алайда оның өмір сүрген ортасы, қоршаған әлеуметтік қоғам ерекшеліғгі ескерілмейді. Бұл тұлғаның жетістіктерге жетуінде болған факторлар, оның ішкі және сыртқы саясаты маңызды болып табылады.
1. Самойлович А.Н., Западный Туркестан со времени завоевания арабами до монгольского владенчества., СПб, 1903. –416 с., Гейнс. Сборник статьей о Средней Азии. СПб., 1890.-585с.
2. Бартольд В.В. Тюрки: двенадцать лекции по истории турецких народов Средней Азии. Алматы, 1998. – 192 с.; Аристов Н.Я. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведение об их численности. СПб., 1896, вып. ІІІ-ІV с. 277-456.
3. Рашид-ад-Дин.Сборник летописей.М.,-Л.,1952.
4. Книга Марко Поло.Алматы, 1990.
5. Карпини П.История монголов.М., 1957.-211с.
6. Моңғолдың құпия шежіресі.Өлгий,1979.-135 б.
7. Утемиш-хаджи. Чингиз-наме.Алматы,1992.-3с.
8. Әбілғазы. Түрік шежіресі. Алматы,1998.
9. Иванин М.О. О военном искустве при Чингиз хане и Тамерлане.Алматы,1998.-252с.
10. Радлов В. В. Опыт словаря тюркских наречии.СПб.,1893-1911.
11. Вельяминов –Зернов В.В. Исследование о Касимовских царяхи царевичах.СПб., 1863-1866.-27с
12. Карамзин Н. М.История государство Россиского.СП.,1892-26.
13. Савицки П.И. Ритмы монгольского века.М., 1996.-610с.; Владимирцев Б.Я.Чингиз хан. Берлин,1922.-175б.;Хара-Даван Э. Чингиз хан, как полоководец и его наследие.Алматы,1992.-272с
14. Тынышпаев М.Материалы к истории киргиз-казахского народа. Ташкент,1925.-15с.
15. Ян.В.Г. Чингиз - хан Нукус., “Каракалпакстан”.1975.,-350с
16. Сонда.359с.
17. Ян.В.Г “Последнему морю”,История повесть., Нукус., “Каракалпакстан”,1968.-115с
        
        Жоспар
I Кіріспе
1. Кеңес дәуірі әдебиетіндегі Шыңғыс хан бейнесі.
1.1 Кеңес жазушыларының шығармаларындағы ... хан ... ... ... ... ... хан ... Тәуелсіздік тұсындағы әдеби шығармалардағы Шыңғыс хан бейнесі.
2.1 М.Шаханов шығармасындағы Шыңғыс хан.
2.2 М.Мағауин шығармасындағы Шыңғыс хан ... ... ақын ... шығармаларындағы Шыңғыс хан бейнесі.
Қорытынды
Пайдаланған әдеибетер мен ... ... ... ... тәуелсіздігін алғалы бері тарихқа ... ... ... ... ... субъективті көзқарас белең алып
, тарих тек бір жақты зерттеліп ... ... мен ... өмір ... қайталанбас Кеңес одағы кезінде Қазақстан тарихы
аясында бұрмалаушылықтар да болып отырды. Өзінің геополитикалық ... ... ... мен ... ортасында, славяндар мен түркі
халықтарының, Қытай ... ... ... ... осы
кіндігінде сақтардың, ғұндардыңдала өркениеті жасалынды. Осы жерде ... ... ... басы ... Қазіргі қазақ халқы осынау
өркениеттің тікелей мұрагері болып отыр. Сондықтан ел ... ... ... ... ... ... хан және оның ... маңыздылығы, оның ішкі және сыртқы саясатын зерттеу , оның
қазақ тарихында алатын орнын ... ... ... ... ... жалпы бұл тақырып аясында тек бір ... ... ... ... саяси астарлар мәні жатқан зерттеулер де мүдделік баға
берілді.
Қазақстан тарихында бұл ... ... ... ... Шыңғыс хан
тұлғасы бұрмаланып, бір ... аса ... ... ... ... қара күйе ... ... көзқарас белең алып
отыр.Шыңғыс ханды ... ... ... ... ... әдеби
шығармалардағы бейнесін ашу және оны талдау ерекшелігін саралау ... ... ... тарихтағы орны туралы көптеген пікірлер жазылуда. Алайда
оның өмір ... ... ... ... қоғам ерекшеліғгі
ескерілмейді. Бұл тұлғаның жетістіктерге жетуінде болған ... ... және ... ... ... болып табылады.
Тақырыптың тарихнамасы. Шыңғыс хан, құрған мемлекет пен оның әулеті
жайында тарихи деректемелер өте көп. Бұл ... ... ... парсы,
орыс, кеңес, еуропалық және қазақ тарихшылары кеңінен ... ... ... деректер қалдырған. Бұған қоса Шыңғыс хан заманында ... ... ... да ... ... ... ... қолданған кезде бірнеше кезеңге бөліп, сипаттама жасаған дұрыс.
Алғашқы кезеңге ХІІ-ХІ ... өмір ... ... ... (парсы,
қытай араб т.б) еңбектері мен сол заманда түркі-моңғол ... ... ... ... ... ... ... авторлардың ішіндегі көрнектілеріне және ... ... ... ... ... Ата ... Мухаммед (1226-1283) — парсы тарихшысы әрі
мемлекет қайраткері. Ол Хулагу хан ... ... ... ... ... ... қаласының әміршісі болған. Жастайынан жүйелі білім алған әрі
монғолдар мемлекетін көп аралап, ... ... ... ... ... ... ... Жувейни моңғол хандарының тапсырмасымен көп
жыл еңбектеніп, "Тарих-и-Жаһангушай" ("Әлемді жаулап алушының тарихы") атты
үш ... ... ... [1]. ... ... томында Шыңғыс ханнан бастап
1248 жылға дейінгі түркі-монғол мемлекеті тарихы қамтылды. Екінші кітабында
Хорезм, ... ... ... ... ... ... ... хан заманына дейінгі тарихы баяндалады. ... ... ... жорығы айтылады.
Жамал Қарши (шын аты - Абдул Фазыл ибн Мұхаммед) (1230-1315) - ... туып ... ... Ол ... ... Жетісу өңірінен
шыққан тұңғыш тарихшы. Әрі Алмалық пен Қашқарда оқып, араб-парсы дәстұрінде
тәрбиеленген. Шағатай ұлысын көп ... ... ... ... ... мен Орта ... оқиғаларды өте жетік білген және осы
оқиғаларды бірінші ... ... ... түсірген. Негізгі еңбегі — араб
тілінде жазылған. "Мұлхақат-ас-сурах" ("Лұғатқа ... ... ... ... ол сол заманындағы өмір сүрген ... мен ... ... баға ... ... оқиғалардан үш кезеңді — Оғыз-
Қарахан дәуірін, қарақытайлар мен наймандар үстемдігін және Шыңғыс ... ... ... ... ... Оның еңбектерінде тарихи
адамдардың туған, өлген жылдары, атқарылған қызметтері нақты айтылған.
Келесі бір тарихшы әрі мемлекет қайраткері Рашид-ад-дин ... ... Хейр али ... (1247 — 1318) — 1298-1318 жылдары Газан хан мен
Ұлжайгу хандарға ... ... ... ... реформа жүр-гізуге
атсалысты. Ол ғұлама ғалым, энциклопедист. Медицина, ботаника, агро және
құрылыс ... ... ... ...... -аль-аср" және
мұсылман (сунит) треологиясының авторы болды. Ең құнды еңбегі үш ... ... ... ... "Жами-ат-тауарих" ("Жылнамалар жинағы")
атты парсы тілінде жазылған орта ғасырдағы тарихи ... ... ... ... жартысы мен XIV ғасырдағы ең үлкен ... ... ... ... ... ... бұл ... ерекшеліктеріне
қарамастан Иран, Әзір-байжан, Орта Азия, Моңғолия т.б мемлекеттер ... ... ... ... ... "Тарихи Газани" ("Газан тарихы") деп
аталып, сол ... 1304 ... ... ... баяндалады.[3]. __
Екінші бөлімінде монғолдар ... ... ... ... ... франктер (Батыс Еуропа елдері), Рим императорлары мен
папалары, ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер
береді. Бұл кітапты жазу үшін Рашид-ад-Дин ... ... ... ... ... т.б. ... ... жұмылдырды. Олар түпнұсқа мен тарихи
дәстүр негізінде ешбір саяси немесе діни мүдделерден тыс ... ... ... ... Жүз ... ... ... мен шет елдерде автордың
атақты еңбегін 1836 жылы француз зерттеушісі Катрмен, 1858-1888 ж.ж ... И.Н. ... жеке ... ... ... ... және т.б
зерттеушілер талдап келді. Шыңғыс хан заманы жөнінде өте ... ... ... ... ... ... хан ... тарихын
зерттеуші ғалымдардың бірде-біреуі бұл еңбекті пайдаланбай қоймайды.
Сонымен қатар, Месопотамияда жазылған Ибн-әл-Асирдің араб "хроникасы",
1260 жылғы ... ... ... ... ... ... қытай саяхатшыларының, Шыңғыс хан ... ... ... және ... ... Чан-Чуннің деректері маңызды
болып табылады.
Марко Поло — Венеция көпесшісі, моңғол заманы кезіндегі жағдайлар
туралы ... ... ... ... .[4] Ол әкесі Никколо мен неме-
ре ағасы ... ... Рим ... I ... ... ... ... үшін саяхаттап жолға шығады. Ауғанстан арқылы 3 жылдан
аса жол жүріп Құбылай ... ... ... ... ... бар ... Үндістан, Цейлон, Коромандель, Малабар, Ява, Жапония ... ... ... түгел аралап, географиясын, этнографиясын зерттейді.
Марко Поло Құбылай ханның қол астында ұдайы он екі жыл ... ... ... жері ... ... ... бір тапсырманы орындау барысында жол
жүріп еліне қайтады. Оның кітабындағы мәліметтерді жазушы ... ... ... Бұл ... ... шығыс елдері - Үндістан, Қытай, Орталық Азия туралы бірден-бір
толық географиялық еңбек болып табылады.
Европалықтардың ... ... ... Азия ... ... сауда қарым-қатынасын жасауға жағдай жасады.
Марко Поло кітабы - XIII ғасырдағы Азия туралы құнды еңбек. ... ... ... ... ... ... ... зерттеуіне
пайдасы зор болды.
Карпини Джованни де Плано (1182-1252) — ... ... ... шыққан монах. Рим папасы Иннокентий IV 1245 ж. Лион соборының
тапсыруымен оны әдейі моңғолдарға ... ... Ол ... Еділ ... ... ... ... 1246 жылы екліп жетеді. Күйік ... ... ... ... 1246 жылы ... ... ... Бату
ханға жолығады. Оның берген жолдамасымен аман-есен 1247 жылы 22 ... ... ... ... ... жері ... ... Азияға барып
қайтқан атақты елші, әрі саяхатшы 1252 жылы ... ... ... оралған шақта П.Карпини моңғолдарға бағынған халықтар мен қалалар
жөнінде аса құнды ... ... ... ... ... ... - ... Карпини Европаға қайтып
келгеннен кейін алты ... соң ... ... ... IX ... ... етіп жіберген елші, моңғол елі туралы құнды деректер қалдырып кеткен
саяхатшы. 1253 жылы ... бір топ ... алыс ... ... ... ... портына, одан кейін Еділдің төменгі ағысындағы моңғол
ханы Сартак сарайына аялдаған, ол әкесі Батиға ... ... ... ... ұлы ханы Мөңкеге аттанады. Жол бойы көрген-білгенін
мұқият жазып отырған. Саяхатшы ... Арал ... ... ... ... жүріп, Орталық Азияға өтеді. Мөңке сарайына келген Рубрук елдің,
тұрмысы, ... ... көп ... алады.
Бұл батысеуропалық саяхатшылар қалдырған мәліметтер өте құнды болып
табылады.
"Моңғолдың құпия шежіресі” — XIII ... ... ең бір ... ... Бұл ... ... ... тарихи шығармалармен қатар
қоюға болады. Көне замандарда ... ... ... ... ... ... ... шебер бейнелеп жазатын ділмар да білгір адамның
бірінің ... ... ... ... ... болғанмен шумақтардан
оның мерзімін анықтауға болады, яғни 1240 жылдың жетінші айы. Зерттеуші
ғалымдардың пікірінше, ... 1240 жылы ... ... ... ... ... 1382 жылы ... шежірешілері оны қытай әрпімен
көшірген. Пекин кітапханасында сақталған осы нұсқаны әуелғі ... ... де ... Шежіренің қытайша атуы "Юань-Шао-Би-Ши". Мұндағы Юань
- мемлекеттің атауы, Шао - құпия. ... - ... ... ... Шежіренің
құпия аталуы ол тек сарай төңірегіндегілердің ғана ... ... ... дәптердің саны (жігі) белғісіз. Көбінесе 15 не 12
дәптерғе бөлінеді. Әйтсе де Юань ... ... ... ... жылы ... ... Ей-де-құй алғысөз жазған басылымда "Құпия шежіренің"
нұсқасы 12 дәптер екен. Алғашында бастапқы 10 дәптер ... ... ... ... ... ... ... екі дәптерде Өгедей ... ... ... ... он дәптерде моңғолдың шығу тегінен
бастап, Шыңғыс ханның өліміне дейінгі оқиғалар ... ... ... ... ... шежіре тарихшылардың назарын аударып
келеді. Ғалымдар арасында оның авторы жөнінде де пікірлер көп. ... ... адам ... ... ... қалғандары Шыңғыс ханның ең ... бірі ... ... әрі ... хат танитын сауатты адам
Шиғихтуғ жазды деген пікірді ... ... ... ... моңғолдар ғана емес, сонымен бірғе сол
кезеңдеғі басқа ... ... ... салыстыруда құнды болып
табылады. Дегенмен шежіреде сыртқы шетелғе ... ... ... ... емес.
Моңғол тілінде жазылған Шыңғыс хан патшалық құрғанының Алтын кітабы
"Алтын дәптер", Шыңғыс хан ... ... яғни ... ... ... ... ... әдет-ғұрып, көзқарасын, моңғолдың
әдет-ғұрыптық заңдарын қамтыған ... ... ... хан ... ... ... Олар бізғе шығыс авторларының сілтеу жасауы арқылы белғілі.
Моңғолдардың өзінде бірқатар ... ... ... өз тарихшылары болған.(
Алтан-тобчи, Хухо-дебтер және "Шығыс Моңғолия мен оны билейтін ... ... ... ... т.б.)
Утеміс-қажының Чингиз-наме еңбегі - Шыңғыс хан әулеті туралы ... ... ... .[7] ... бір ғана нұсқасы белгілі
және ол XVIII-XIX ... ... діни ... ... ... ... қосылған. Мәтін шайбанид Иш-сұлтан (1558 жылы ... ... XVI ... ... жартысында жазылған.
Утеміс-қажы Маулан Мұхаммед ... ұлы ... хан ... ... ... жанұядан шыққан, сарай хатшысы ретінде қызмет
еткен. Еңбеғінде ... хан және оның ... ... ... ... ... хандарды қамтыған. Бұл Хорезмде жазылған шығарма Ақ,
Көк, Алтын Ордаға ... ... ... ... хан мен оның ... ... ... басшыларының әңгімелері негізінде де ауызша
ақпараттарға сүйеніп, тарихи көшпелілер білгендерін ... ... ... ... саяхаттап отырып мәліметтер жазып отырған.
"Түрік шежіресі" - XVII ... ... ... ... ... орын алатын Әбілғазы баһадүр ханның еңбегі. .[8] Еңбектің
ерекшелігі - авторының Шыңғыс хан ұрпағынан бола ... өз ... ... және тарихи, әдеби жағынан аса құндылығы.
Әбілғазы кітапты хижраның 1074 жылы, яғни 1663 жылы жазуға кіріседі,
бірақ аяқтай алмай, 1664 жылы ... ... да, ... оның ұлы ... ... ...... ханнан бұрынғы және одан кейінгі дәуірде Орта
Азия, Таяу ... ... ... ... ... мен ... қайраткерлер жүргізғен саясаттың жылнамасы. Еңбектің құнды жағы -
оның таза көне ... ... ... Бұл ... ол " бес ... ... ... қарапайым түрік тілінде жазған, араб, парсы тілдерінен
ешқандай сөз қоспаған. Еңбек, сонымен қатар ... ... ... ... тармақталуын баяндайтан шежіре. Шығарма тоғыз . ... ... ... ... одан ... хан туралы, соңында Шейбани
әулетінен Хорезм мемлекетінде патша болғандар жайында тарауымен аяқталады.
Қадырғали Жалайыр "Жылнамалар жинағы" ... ... хан ... қарай ата-бабасының шежіресін таратқан. Екінші ... ... ... ... ... және ... ... баяндаған.
Одан әрі Шыңғыс хан тегі мен ұрпақтарын, яғни Газын ханға ... ... ... үшін аса ... ... ... ... бұрын-соңды
ешқандай автордың еңбектерінде кездеспеғен тарихи мәліметтерге тың. ... ... ... ... Сонымен қатар шежіреде Алтын Орданың
ыдырауына байланысты аса қажетті деректер ... ... ... ... ... ... ... бас
кезіндегі шығармаларды жатқызуға болады. XIX ғасырдан ... ... ... хан империясына қатты назар аудара бастады. Мұнымен
қоса осы кезеңде Ресей де ... даму ... бола ... өз ... ... Батыс және орыс тарихшылары Шыңғыс хан мен оның
мұрагерлерінің ... мен ... ... ... Масштабтағы
"шапқыншылық" ретінде қарастырды. Әрі бұл жөніндегі мұсылман және ... ... ... орыс т.б ... аудара бастады. Әсіресе XIX
ғасырдың екінші жартысынан бастап орыс тарихшылары ... хан мен ... жеке ... мен ... жорықтарын жан-жақты зерттеп, талдай
отырып бағалауға тырысты. Олар осы зерттеулер арқылы орыс елінің неліктен
300 жыл бойы ... ... ... ... ... ... ... Хиуа жорығына қатысушы ғенерал-лейтенант М.И.Иванин қытай,
парсы деректерінің аудармаларын пайдалана отырып, түркі-моңғолдардың әскери
құрылымына, стратегиясы мен ... ... ... ... ... Бұл ... ... В.В.Радлов, В.И.Вельяминов-
Зернов.[10], С.М.Соловьев, И.И.Крофт т.б қалам тартты. .[11] Олар ... ... ... орыс ... ... ... ұлгісінде болғандығына және Русь жерінің Мәскеу ... ... ... Орда ... ... ... мол ... баршаның
көзін жеткізе алды. Бұл жөнінде орыс тарихының атасы ... ... ... ... ... көп борышкер. Егер орыс жерінің үстінде
Орданың байрағы желбіремегенде, Литва, Польша, Венгрия мен ... ... ... да ... ... біржолата тұралатып тастаудан
тайынбайтын еді",- дейді. .[12]
1917 жылғы революция мен азамат соғысынан кейін көптеген орыс ... ... ... болды. Олар большевиктер диктатурасын азияттық ... орыс ... ... деп ... ... Алайда бір
топ ғалымдар (Иакинф (Бичурин), Паладий, Березин И.Н, Васильев В.П., Эрдман
Ф., ... А.М., ... ... ... Ғ.В.Вернадский,
Э.Хара-Даван .[13] т.б. олардың бұл тұжырымдарына батыл түрде қарсы шығып,
өздерін "еуразиялықтармыз" деп атады. ... ... ... ... жоққа шығарып, орыстың батысшыл тарихшыларына қарсы
шықты.
XX ғасырдың бас кезі ... ... ... ... ... ... ... Қазақ зиялылары (М.Тынышпаев, С.Асфендияров т.б.)
Отан тарихына ... ... ... ... өз ... ... Олар өз ... Шыңғыс хан дәуірінің қазақ ... ... оң ... жайында сөз қозғады.
Тақырыптың мақсаты. Шыңғыс хан туралы ХІІІ ғасырдан бері қалам ... ... ақын ... қайраткерлерінің еңбектерін салыстыра
отырып баға беру. Тәуелсіздік алғаннан ... ... жаңа ... ... ... оқырманға ... ... ... Шыңғыс хан образына тоқтала отырып, халық арасындағы оның
бағасын білу. Демократияның саясында оқырмандардың жеке ... ... ... хан тұлғасына бағыттаған мадақтары мен теріс пікірлерін
іріктеп көрсету.
1. Кеңес жазушыларының ... ... хан ... ... отырып анықтау.
2. Қазақстан жазушыларының шығармаларындағы ... ... ... маңызын ашып көрсету.
3. Тәуелсіздік тұсындағы әдеби шығармалардағы Шыңғыс хан бейнесін
сараптау.
4. Шыңғыс ханға тарихи ... ... жаңа ... ... ... Шыңғыс ханға деген көзқарасын зерделеу.
5. Халық жазушысы М. Шахановтың кітабы мен мақаласындағы Шыңғыс ... ... ... ... Екі ... және ... тұрады.
1. Кеңес дәуірі әдебиетіндегі Шыңғысхан.
1.1. Кеңес жазушыларының шығармаларындағы Шыңғыс хан бейнесі.
Ұлы Моңғол империясының ірге тасын қалаушы қаһарлы да ... ... ... хан аса ... тұлға. Оның қанқұйлы қарекеті мен қайталанбас
қайраткерлігі өз алдына бір ... ... ... қатыгездік пен
қайсарлық, қаһарлық пен ақылдылықты басқа да әлемдегі ... ... ... ... Алайда Ескендір Зұлқайнарын, Адорлф Гитлер,
Наполдеон Банопарт, Шыңғыс ханмен непросдсказуемоста тең ... ... мың ... ... ... әлемге паш еткізді, тарих сахнасына
алып келді.
Шыңғыс хзанның өмірі ақиқаттан гөрі ... ... Міне осы ... ... ... тарихшы зерттеулер еңбегін жаудырғаны белгілі.
Жалпы Шыңғыстың өз кезінен бастап ол ... ... ... ... ... еңбектер жазылды. Шыңғыс хан туралы жазылған алғашқы еңбек
«Моңғолдың ... ... деп ... ... ... рет ... ... Моңғол тілінде жазылса керек және ол ... ... ... 1382 ... ... ... әріпімен қайта моңғол
тілінде жазылған кітап Пекин қаласындағы кітапханада әлі ... ... ... ... ... уақыты белгілі болса да оны жазған
автор аты әлі күнге дейін белгісіз келеді. Яғни ... 1240 ж ... ... Бұл ... Шыңғыс ханның ең сенімді серігі және ... адам ... ... ... ... де ... бар. ... хан
тарихындағы мәліметтердің кеңейіп және нақтылана түсуіне сол ... ... ... ... ел ... ... және ... қалдырған
еңбектердің маңызы үлкен болды. .[14]
Сонымен қатар осы кезде парсы оқымысты ғалымы Гадан ... ең ... ... ... ... ... ... әскері Болд Чансан мен
бірлесе отырып ... ... ... ... ... жөнінде
еңбекті үш томдық етіп жазады.
1260 жылдары ... ... ... ... деген тарихи кітап
жазды ал сол ... ... ... ... ... тұтаскезінде
түркістан мен Моңғоли яны аралап жергілікті халық ... ... ... тарихи еңбек етіп жазған. Міне осы еңбектер ... ... ... ... деректерді кеңейтіп әрі нақтылай түсетін құнды
шығармаларға жатады.
Жоғарыда аталған «Моңғолдың құпия шежіресі» атты еңбекті орыс ... ... ... ... ... ... ... тілінен Қытай тіліне содан соң
қытай тілінен орыс тіліне аударды. Міне осылайша 1866 ... ... ... аударылған бұл деректі еңбек ... ... ... ... ... ... .[15]
ХІХ ғасырдың соңы ХХ ғасырдың басында Еуропа және Ресей ғалымдары
Орталық Азия ... ... ... ... ... ... белгілі. Міне осындай топтардың ... тобы ... Бұл ... ... тарихшы және саясаткер
«Евуропалық концепцияға» мазмұнды сараптама жасап ... ... ... жаңа ... ... Олардың мүшелері болып Н.С. Турбецкой
, Н. ... Г.В. ... Н. ... Э. ... ... ... ... тақырыптар жан-жақты зерттеліп сарапталып жасалынды.
Сол тақырыптардың ішіндегі ең ... ... ... ... саяси
мұратына жаңа көзқарастар қарастыру болды. Шыңғыс хан ... және ... ... ... Парсы, Қытай, Моңғол тарихшыларының беттерінен
жиналып, орталық бағытқа келтірілген болатын.
Евразистердің тарихи іліміндегі ... ... ... ... ... жоғарыда аталған Шыңғыс ханның өз кезінде, өз ... ... ... ... ... ретінде түрлі тұжырымдар мен зерттеу
бағыттарын айқындап жатқаны белгілі. Тіпті ... ... ... мен ... ... да ... таң ... жағдай емес. Міне осы
жағдайды ескере отырып жұмыстың тақырыбына сай көркем ... ... ... тарихи тұлғасын қарастыратын болсақ жалпызерттеуді терең әрі
тыңғылықты болуы үшін жұмысты тар ... алу ... ... ... ... кеңес одағы кезіндегі көркем әдебиеттер беттеріндегі Шыңғыс ханның
тарихи тұлғасына тоқталсақ. Ең алдымен ... ... ... ... ... Грогоривич Ян болып табылатыны ... Оның ... ... тоқталатын болсақ “Чингиз хан және Батый “ атты
көлемді романдары және “На ... ... атты ... және ... бар ... ... ... тарихтың қатал қыспағы тұсында Бұқара халықтың сұранысы тарихи
романдарға түсетіні белгілі. Міне ... ... ... 30-шы ... В.Янның “Чингиз хан” және “Батый “ романдары шыққан болатын, және
бұл романдар ... ... атақ ... Осы ... ... ... ... өзі – романның алғашқы жоспарын жасап, оған бөлім
тарауларыне атауңға да ... ... ... өте ... ... ... олар қоғамның дамуындағы
заңдарды білуге көмек береді. Тарихи романдағы кейіптер көңілге ... Мен өзім ... ... ... ... тарихи еңбектер
оқымасам да Годуновты Пушкин ... ... алам . ... ... тарихшы шынайы автор білген еңбектерін ғана оқу ... деп ... ... ... ол тарихи шығармалардың, романдардың
маңызын атап оны да тарих шындығымен ... ... ... ... оның ... “Мүндай жағдайда тарихшы және ... ... ... ... [18]
Василий Григорьевич Янның әдеби еңбектерінде ... ... баға ... ... Бұл ... қажетті кітаптар болып табылады,
ол көркем әдебиетте ... ... ... ... оны басу ... ... ... хан” атты еңбегі 1939 жылы көркемделіп басылып шыққан
болатын . Оның бұл ... ... ... Орта Азиядағы Мауренакр
хандығындағы Шыңғыс хан шапқыншылығына қарсы қарсылықты көрсету арқылы осы
кезде әлемге қаупі ... ... ... қарсы жанталаса күресуге
шақыру болатын көп ұзамай Ұлы отан соғысы жылдарында өз шығармаларынан тағы
да « На крылях ... ... ... хан» ... ... ... бірнеше айдан соң екінші дүние
жүзілік соғыс басталды. Осылайша қазіргі заман « Бронированный Шыңғыс ... ... ... да В. ... ... жыл ... ... болса да
актуалды болып табылады.
В. Янның тарихи ... ... ... және тарихтың ерліктік
суретін салды. Бұл шығармаларда автор тек тарихи ... ... ... ... ... ... ... шеберлік пен
көркемдеу көңілді күшімен жазған болатын.
В. Янның шығармасындағы сенімділік пен әсер ... ... ... ... ... қарсы келмейді емес, қайта оны ашып, ... ... осы ... ... хан» ... ... Шыңғыс хан тарихи
эпопеясына тоқталсақ. В. Ян оны ... ... ... ... ... және «Шыңғыс хан» және «На крылях мужества» атты еңбектерінде
оны хан тағына отырып Қытайдың ... ... алып ... ... ... ... бастап суреттейді. Осылайша автор Шыңғыс
ханды ... хан ... ... ... ауыз екі ғана ... ... В. Янның Шыңғыс ханның әрекетін балалықтағы қиыншылығынан деп ақтап
алғысы келмегені болар.
Сонымен «Шыңғыс хан» ... В. Ян ... ... тұлғалық бейнесіне
тоқталар да ол ұзын басшы, оның жасы алпыс жылдан асса да, ол әлі де ... Ауыр ... және ... ұстандылығы мен ол аюға ұқсайды,
қулығы мен – түлкіге, ызалығымен – ... ... мен – ... пен- ... ал өзі ... ... ... жомарттылығы –ашкөз
жолбарысқа ұқсайды. Оның маңдайы ашық, ұзын жіңішке ... және ... селт ... сары көзі бар [20] деп ... ... Мұхаммед ханға
жіберген өкілін сөйлетеді.Жалпы тарихта Шыңғыс ханның бейнесі дәл ... анық . Яғни В.Ян өз ... ... ... сүйеніп
жазғандығы байқалады.
В. Янның еңбектеріндегі Шыңғыс ханның қасиеттік белгілеріне тоқталсақ.
Автор Шыңғыс ханды барысша қатыгез, зұлым ретінде ... Ал ... ... оның жекелеген қасиеттерін автор жануарлардың ерекше
белгілеріне ұқсатады. ... ... В.Ян ... ... ... ханға
жіберген елшілері, өкілдері және қашқын батырларының бәрі ... ... ... ... және оны ... ... ерекше дарынды
деп айтады. Жауынгер татар хандарының ішінде ... ... ... ерекше жолы болғыштығымен жауына қаталдығымен, жақтастарына
жомарттығымен және ... ... ... ... Бұл ... ... ... қыспақтар, ауырлықтар көрген екен. Оған елу ... ... ... оны ұлы қаған деп атап «құрметтің ақ киізіне» көтерген
болатын. Хандар оны өз айтқанымыздан ... ... еді. ... ... өз ... ... ... өзіне жаңа есім – «Шыңғыс хан»
деп ... Өз ... ... тайпаларды талқандап, мқұлдыққа сатты, ... ... ... [21] деп ... ... ... хан ... өміріне қысқаша тоқталып өтеді. Алайда бұл қатарлардан да ... ... ... ... ... ... қорлықпен, ауыртпалықтары
мен ақтап алғысы келмейді. Жалпы ... ... ... зұлым, әрі қатыгезді
өзінің басындағы қасиет ретінде байқатады. Бүгінгі күнде ... ... ... ... ... қиын ... әсер ... қоймай, сонымен қатар оны өзіне ғана тән ... ... деп ... ... тоқталарда В.Ян елді біріктіруде Шыңғыс ханның
тұлғасындағы мынадай ерекшеліктерге тоқталады. Шыңғыс хан ұлы ... соң, ... ... ... ... жауласқан оның жалғыз әрі
тұрақты, басын иген әскеріне айналды. Ол өзі өз ... ... ... деп ... және өзі ... ... ... басы тағайындады. Өзі
сенбеген әулетті хандарды жоқ етті және ол өз ... ... ... ... ... хабарлады. Бір көшпенді екінші көшпендімен жауласпау
қажет және бір бірін тонап, бір ... ... ... әр бір ... ... бір ... ... ол -өлім. [22] деп ... ... ... елді
біріктірудегі әрекетін көрсетеді. Яғни, Шыңғыс жазалаумен ... ... ... ... В. Ян өз ... ойын ... ... Шыңғыс
хан оған бағынған тайпалар бүкіл әлемдегі жалғыз аспанмен ... ... ... олар ... деп ... керек яғни «Жеңімпаздар» . ... ... ... моңғолдарға бағынып, олардың құлы болуы керек деп
жариялады. Шыңғыс ханға бағынышты емес тайпалар жерден жоқ ... ... ... ғана [23] ... ... елді ... жорыққа дайындау
үшін елді жоғарлатып, құрмет көрсету ... ... да ... ... ... қағаны» хандардың ашкөздігі таусылар еместігіне ... ... ... ... ... ... мықты
болғанына көзі жеткен болатын.жайлап такуриллар өз хандарына қарсы бармас
үшін, Шыңғыс хан бұл жиналған ... ... ... ... болды.Ол құрылтай
(кеңес) шақырып былай ... ... енді үлы ... дайындалу
керек. Сіздер жорықта ілінген алтынмен, аттардың табынымен, малды ... ... ... ... Мен кедей бақташыларды тоқ етем, бірақ бай
елді өзімізге бағындырамыз. Сіздер ... өте бай ... ... [24] деп автор Шыңғыс ханның елдің қажеттіліктерін дұрыс
бағытта бұра ... ... ... ... ... ... Шынында да осы кезде бытырап ... ... ... ... ... ... тоқтатып кейіннен қажеттіліктерін басқа ... ... ... ... хан ... ... де ... Шыңғыс хан Янның еңбегіндегі беттерде ... ... ... біліп өзіне де еліне де даңқ әкелмек болған ақылын суреттеп
жазғандығы байқалады.
Сонымен В Янның ... хан» және «На ... ... еңбектерінде
Шыңғыс ханбейнесі автордың суреттерінде ақылдылық пен қулықты және зұлымдық
пен қатыгездікті ұштастыра алғандығын көрсетеді. ... да ... ... ... алмаған тұлғабытыраңқы тайпалы елді біріктірсе
аларма еді.
В. Янның ... ... ... қалыс қалмайтын оқырмандардың
сүйіп оқитын әдеби шығармаларының бірі Исай ... ... ... ... ... ... Калашниковтың «Жесткий век» атты тарихи ... ... ... ... ... бірі екеніне ешкімнен таласы жоқ
болса керек. Бұл ... бас ... ... ... хан болып
табылады.
И. Калашников өз еңбегінде Шыңғыс ханның ... ... ... ... қарым қатынасын, қоғамның жағдайын, адамдардың өзара
араласуын, жалпы осы ... ... ... ... Яғни ... ... одан жай ... жапа шегетінін көрсетпек болды. «Онон
маңында Чиледу ( Ойлунның Есунйге ... ... ... ... астында
садақ пен жебесі ал қолының жанында қылышын дайын ... ... ... ... өмір ... Біз меркуттер олармен үнемі жауласудамыз,
жақында соғыстық та» [25] Автор Онон ... ... ... етіп ... ... ол өз ... ... тайпалардың жағымсыз
қауіпті етіп көрсетеді, және ... ... ... да ... ... өз
жұбайынан Ойлуннан айырылғанында байқауға болады. Міне осындай жағдайда ұлы
қайраткерлердің бірі Шыңғыс хан ... ... Осы ... ... соғысу,
үнемі ұрысу үстінде Есугей батыр Шыңғыс ханның әкесі татарлардың қолынан
қаза табады. Мұнда да ... ... ... ... ... ... суреттейді. Міне мұның бәрі де автордың заманының және осы
замандағы ... ... ... ойы ... ... ... ... жай бақытты балғын баладан қатыгез қанішер Шыңғысты ... ... ... соң ... әлі де бала болғандықтан үнді мұраны
шешесі Ойнун басқарады. Бұған келіспеген әкесінің көреалмаушы ағайынды қиын
қыстауда ... үшін ... ... Ал ел ... ... жау келген Шыңғыс
ханның әкесі өлгеннен соң қаған ... ... ... және ... да ... ... Мұндай шектеушілік пен басқыншвылықты
мойындағысы келмеген Тимучин тісін ел ішіндегі: билігі қолында қанаушыларға
тісін қайрап ... ... ... ... бірі ... атын ... ... сұр жалын көздері қарайып «мен сені
өлтіремінТаргутай- Кирилтух» деп ант ... [26] ... ... ашу ... ... ... автор оның тіптен Таргутай –Кирилтух қолында құл
да болғанын суреттейді. Бұл кездер Шыңғыс ... одан да ашу ... ... қанталаған кһздерімен қарағандығы байқалады. Тимучин ... ... ... ... ... көптеген қиыншылықтардан өтіп
Тимучин жоғарыда аталған Таргутай –Кирилтухтың құлы да ... Мұда ... ар ... ... ... да ашу ... шығып бойындағы жауыздық пен
зұлымдығын тудырады. «Аучу - ... және ... ... ... ... ... Булганның киіз үйіне беттеген олардың ... ... ... ашық маңдайдың астынан сұр жасыл көзімен ызамен қарауда. Булган
баласы Тайчу- Кури ... ... ... әрі існе ... ... ... ... [27]
Калашников Тимучинді Шыңғыс ханға айналуына ... ... мен. өз ... ... әсер етті деп ... , әкесінің өлгеннен кейінгі Таргутай –Кирилтухтың көрсеткен жәбірі
болашақта Тимучинге ... пен ... ... пайда болуына әсер
етті дей отырып оны тек өз ... ... ... көрсетеді. Шыңғыс
ханның да қазіргі көптеген көптеген зерттеулер нәтижесінде ... ... Иван ... ... ... ... Адольф Гитлердің өз зщаманының тұлғасы болуы үшін
балалық немесе жастық шұағындағы бір ... ... ... ... ... Дәл ... «Жестокиий век» еңбегінде автор Шыңғыс
хан тұлғасының қатыгез етіп дамуына бай ... ... ... ... деп көрсетеді. Тіпті Шыңғыс хан үйленгеннен соң да жұбайы Бортени
Меркеттер алып кеткендігі белгілі. ... ... ... қаттысоққы болғаны
белгілі ақ. Қазір Борте біреудің атының үстінде жатса ... ... ... біреу оны қолымен мұстауда . Бұл ойлардан Тимучинге ... ... өзін ... ... ... де ... қасқырға қарсыласса,
одан тек құры жүннің уысы ғана қалады. Саған ауыр алйда ... ... Ол сені ... сен ... да ... де ... де күтеді... оның күткенін
алдана .. Қазір Меркеттерге шоман өзіне өлім табысып , ... ... ... бар деп қалды. ...Алайда оған уақыт кетеді. Ал ... ... ... ауыр ... Оған ... жау ... түсіп –шауып
жөнеліп, таптамақ ұмтылысы келді. [28] Міне осы ... соң ... ... ... ... межесіне жеткендей. Осыдан соң ол ... одан ... ... өз ... ... ... ... шығады.
Бұл жетістіктерге әкесінің досы Креттер басшы Тогорияға және өзінің досы
Днанукоға сүйеніп жасаған Шыңғыс хан өзінің қолы ... ... ... ... ... ... ... дегеніне көнгендерді ғана
жақындатқан Тимучин қандайда болмасын қарсылыққа шыдамай оны жоюға ұмтьлды.
Оның қатыгездігіне шек қойылмағаны ... ... ... ... ... оның ... оның ... ерекше тоқталады. Шыңғыс хан өзіне туыс адамдардан ... ... ... ... ... ... жақындатуға
тырысты.Шыңғыс хан адалдық пен ақылдылықты бағалаушы және қандай болмасын
жай қателікті қатал жазалаушы ретінде танылды.
Исай Калашниковтың ... ... хан ... ... ... пікірін, көзқарасынан шығып қоймай оны толық ... яғни ... хан ... өз ... сай ... ... Оның қалыптасуы
нәтижесінде Моңғол екібіріктірілді. ..Осыдан бұрын менде осылай ойлар ... ... ... мен ... ... апара алсам, мен әлсіз өскен, ұрланған
және айдауға салынған басқа да құрмсетке ие бола аларымды ... ... ... мен ... өмір сүресің өте қу боласың» [29] деп Калашников өз
еңбегінде Шыңғыс хан тұлғасын ... Бұл ... ... ... ... ... ... Автор Шыңғыс ханды толығымен ақтап
алуға тырысатын байқауға болады, ол өзінің кейіпкерін ... ... деп ... Қазақстан жазушыларының шығармаларындағы Шыңғыс хан образы
Кеңестік дәуірде жасалған қазақ әдебиеті шығармаларын қазіргі ... ... ... ... ... шын ... өлшеп,
кезінде түрлі саяси науқандарға «Үн қосу» ұранына ... ... ... ... ... қалдыру әдебиеттану ғылымының алдындағы
маңызды мәселенің бірі. Кеңістік кезең ... ... мен ... өзі –ақ ... шығарды деп қол ... ... ... ... ... аса көлемді әдеби мұраны кәсіби мамандар
көзімен талғап, соншалық мол ... ... өз ... ... ... ... ала отырып сын таразысына салу қажетігі айқын. Адам өзінің
ата-анансынан гөрі заманына ... ... ... ... ... ... белгілі бір ... ... ... ... ұмытпаумыз шарт.[30]
Сонымен қатар кезінде дүрілдеп аты шыққан, қолдан қолға тимей,жаппай
оқылған ... ... ... ... білу ... ... деген
сұрақта ойландырмай қоймайды.Өйткені әдебиетіміздің жетістігі дейтін
шығармалар да ұдайы ... ... ... Осы ... ... ... қазақ әдебиетінің дамуында елеулі бетбұрысжасаған тарихи
романдарын еске алып, олардың қадыр- ... сөз ... ... ... ... ... ғана емес, қазақ халқы тарихының
төрінен лайықты орын алыатын дара тұлға.
Ақиқат, шындық ... ... ар ... ... ата
тарихының “Ақтандақтарын” зерттеуге тиым салынды жылдары І.Есенберлин ... ... ... ... күрделі тақырыпқа-қазақ хандығының
бостандықпен тәуелсіздік жолындағы күресі тақырыбына қалам тартты ... қана ... жоқ, ... ... ... ... өмірінің сан алуан
қырын кең қамтуы ,қазақ халқының кемеңгер көсемдерінің ... ... ... өзге ... өз бойы ... ... шығармасы-“Көшпенділер”тарихи трилогиясын дүниеге әкелді.Бүгінде
дүние жүзінің көптеген тіліне аударылып , әлденеше рет басылған жазушының
осы еңбегін ... ... ... өмірінің энциклопедиясы десек, артық
айтқандық бола қоймас ! [31]
Ғасырлардан ғасырларға сүңгіп , өз ... ... ... ... ешкім жоқ. Біз атақты Геродотты тарихтың атасы деп келеміз.Ал
біздің І.Есенберлин қазақ ... 700 ... ... ... ... Орда ”екі трилогияға сыйғызып(екеуінің көлемі 139 баспа табақ) өз
халқына өшпес ... ... ... Кеңес одағы кезіндегі қазақ
жазушыларының
Егер І.Есенберлинді, «қазақ халқының ... деп ... ... зиян ... ... дәуірдегі қазақ әдебиетінің ұлы кітабы- «Абай жолы» роман
эпопеясының өзі ХIХ ... ... ... мен ... ... ... «Көшпенділер »қазақ халқының соңғы бес-
алты ... ... ... ... ... ... ... еңбек сіңірген, қоғамдық, мәдениет ... ... ... бейнелерін қамтиды.Есенберлиннің «Көшпенділер» романы қазақ
хандарына тоқталғаны мәлім ж-е ... ... ... да, ... ... ... ... жайнақты тоқталып өтеді. .[32]
Есенберлиннің тарихи романдарындағы Шыңғысхан тұлғасына ... ... ... автор өз еңбегін Әбілқайыр ханнан басталады, ... ... ... ... ... ... табылады.Сондықтан Есенберлин
романында Шыңғысхан тұлғасына өз кейіпкерлерінің мысалдары мен ауыз екі
сөздерімен ғана ... хан ұлы ... деп ... өлім себу деп
атайды. Шыңғысхан бүкіл ... ажал ... ... болған жоқ па еді?
өлім себу –Шыңғыс бабаның ұлы ... ол ... ... ... ... деп жинаған жау жүрек ератын(әскерін ) осы өлімнен қорқытып ұстаған
жоқ па ?… [33] Ия, ия ... ... ... ... ауыз екі ... оның ... мен жауыздық саясатын
көрсеткендей. Алайда ... оны ... ... деп ... яғни ... жету жолында қаталдықпен қатыгездік қажеттігін айтып, Шыңғысханның
асыра қатыгездігін ... ... ұрыс ... осы он адамның біреуі ,не
екеуі ,үшеуі тіпті одан көбі кейін қашар ... ... ... ... өзгелері қозғамай, әлі одан он адам бәрі бірдей ... ... де ... ... айтқанда ,бәрі бірге шегінбесе өз бетімен
шегінгенің бәрі өлтіріледі» [34] деп ... ... өз ... пен ... ... Есенберлин ұлы қалан
ретінде суреттей отырып, оның бойындағы қатыгездікпен қаталдықты табиғи
қасиет ... ... ... ... ... өткеендей Есенберлин
Әбілқайырдан кейінгі хандардың әрекетін суреттей отырып, кеңес ... ... ... шығармаларындағы Шыңғыс хан ... ... ... ең ... ... ... » ... үңілеміз. [35]
І. Есенберлиннің бірқатар романдарының ішінде «Көшпенділер » «Алтын
Орда» трилогиялары ХХ ғасырдың 60-80 ... ... аса ... деп ... деп ... ... осы кезге дейін жабық қалған
тақырыптарды ... ... ... ... ... ... болды.І .Есенберлиннің «Көшпенділер»тарихи романы ... ... ... ... ... ... ... қазақ
мемлекетінің қалыптасуына еңбек ... ... ... ... ... легінің көркем бейнелерін қамтиды.Одаған жылдар
бойында кеңес әдебиетінде халықтың ... ... ... атқарған
көрнекті оқиғалары,ұлттық рухты оятатын іс әрекеттері көрсетілуіне кең жол
ашылмағаны мәлім. «Барлық жақсылық ... ... ... ... одан
бұрынғы тарихта іліп аларлық еш нәрсе жоқ».деген + қатып –сенген қағида
үстем болған ... ... бір ... ... ... ... кеңсе
Рессейдің ілгершіл ролін алаға шығарып айту шарт болатын,ал қазақ елінің
кемеңгер хандарын дана билерін, көрген жауларын, ... ... ... ... ... апаратын зиянды қадам деп есептелетін.
І.Есенберлин тарихи романдарында әдебиетті саясат құралына +
келген догматикалық ... ... ... ... ізденістер жасады.
Шыңғыс ханан тараған ұрпақты да қатыгездік пен ... ... деп ... ... “Көшпенділер”тарихи романында Шыңғыс хан тұлғасын
басқа да әдеби ... ... ... ... әрі ... деп
көрсетеді.Бірақ В.Янға ... ... ... ... хан ... ... қырушы емес, қайта қаталдық пен
қатыгездік қасиеттермен өзіне керек тәртіпті орнатушы ретінде танылады. Осы
тұстан Есенберлин Калашника ... ... хан ... ... ... ... ... романдары қазақ хандықтарының бес ғасырға тарихын
қамтиды.Ол ұлттық әдебиетімізге осынша жабулы жатқан ... жол ... ... ... ой ... ... және өз ... көркем
бейнеледі.Халық өз тәуелсіздігіне қол жеткізіп, оны нығайтуға ... ... ... ол ... ... жазушылардың кейінгі , неғұрлым
жас ұрпағы жүріп келеді.Олар тарихты көркем бейнелеуде өз ... , ... ... олардың кейбіреулері мейлінше жарқын туындылар
жазар.Бірақ І.Есенберлин ұлттық мәдениет пен әдебиет, ... ... әлі жан ... ... ... тыңнан жол салушы ретінде
есте қалатын болады.
2. Тәуелсіздік тұсындағы әдеби ... ... хан ... ... тәуелсіздігін алғаннан кейін өз тарихын қайта жазуы ... ... ... ... ... ... ... толы екенін бәріміз білеміз.Тарихымыздың ақтаңдық ... ... ... ... ... ... ж/е ... алдындағы парызымыз.хх ғасырда қазақ ... ... ... ... қолбайлау көп болды.Еліміз Егемендікке қол ... ... бір ... ” өз ... тиюі мұң екен екі ... ... –шежірші болып шыға келді. ... ... ... жол
ашылды.Бірі естігенін жазады, бірі түсінде көргенін жазады, енді біні ... бір ... көзі ... ... ... жерден жеті қоян тапқандай
әлемге жар салады.Барлығы де өлік өз жазғанын ... ... ... ... ... ретінде қабылдауға түрлі оқулық, щқу
бағдарламаларына енгізуге күш салып , қала берді, қандай да бір ... ... ... ... ... іркес-тіркес аттар
жағдайды.
Бұрын қазақтың тарихы тегін жаққа шығару ... ... ... ... ... ... етек алып ... Сщл баяғы азан-қазан,
тірлік, тари тақырыптары қазақы дау-дамайдың көрігін қыздырып-ақ ... ... ... ... ... ... ... таратып,ұлысын-ру, хардарын “князь” болдырып, Шыңғысты-
“Шығыс”, Батуды ... деп ... ... ... өлді
делінетін, белгісіз “батырларға” теліп тарихтың өзін айналдырып ... өз ... ... ... ... ... жауап
алғысы келеді, егер жағымды жауап ала алмаса, ... ... ... ... ... “кінәсі”- жалған тарих, қисынсыз дау-
дамайға араласпай отырғанында.
Соңғы кезде отандық ... ... ... мәселе
шындықтық шегіне шығып, эйфориялық деңгейге ... ... алып бара ... ... ... бірі-Шыңғыс хан тақырыбы.
Шыңғыс қаған ж/е оның ... ... ... кшді ... ... ... -әлемдік деңгейде ... ... ... ... ... ... бұл ... қалам
тартпағанды кемде-кем.Шыңғыс хан туралы ... ... 100-ге ... ... ғана ... құпия тарихы»
туралы 10-тан аса диссертация қорғалған, тарихи шежіре әлемнің 40 тіліне
аударылған.Әйгілі «Юань Енейдің» 210 ... 86- тек ... хан, ... өмір баянына арналған. XVII ғ/ң басында жазылған мәлім “Атан
Товсқа” [37]дейінгі уақытта жазылған моңғол тарих ... саны ... Тек ... Товстың ” өзінің екі нұсқасы бар. ... хан ... ... ... ж/е ең көп ... ... қатарына Қытай,
Жапония,Ресей,Монғолияның өзі, А.Қ.Ш , Германия жатады.Оларды сараптағанда,
тарих зерттеуінің күн тәртібінде “Шыңғыс Хан ... ма, ... емес пе? ... мәселе болып көрген еме, қазір де жоқ. Ол ... ... ... ... ... етіп, моңғол күйінде өмірден өткен адам.
Тарихи оқиғаларға, тұлғаларға біз баға беруде ... ... ... көз ... принципін бұзбауымыз керек .Біз сол ... ... ... ... сол уақыт шындығы тұрасынан қарайыруымыз
қажет.Сол өткен замандағы тұлғаларды біз осы ... ... ... салып қарастыруымыздан, әрине олар бізге ... ... ... ... анық. Өйткені қазіргі ... ... рең ... ... өрши түсуінің сбебі-Шыңғыс ... ... емес ... өз көз ... ... дау ... ... келмегендіктен оны даттап, барлық әрекетінің зиянын дәлелдеп
бағуда болса, ... оның шығу ... көп мән ... ... ... қандай орын алады деген сұраққа жауап іздеуде. Яғри мәселенің
өзектіде маңызды ... ... ... ... Осы мәселеге байланысты
жазушы М.Шаханов көз қарасын қарайтын болсақ.Мұның анық ... ... ... ... ” ж/ е ... жады ... (“Шыңғыс
ханның пенделік құпиясы”) атты ... да ... қос жыр ... ... ... ... өркениеттегі, адамзат дамуындағы орны мен
рөлі туралы айтыс-тартысты қазір республикалық баспасөздің ... ... ... ... ... ... мәселені тарихшы
ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ... кезіне ” деген Абай сөзіне ... де, ... ... хан ... біз үшін ... ... ретінде
ғана таңсық екенін ескерте отырып ... ... ... ... ... ... роман поэмаларының
эстетикалық ,философиялық қуат-қарымы ж/ е табиғи ... ... ... ... ... ... [39]
Қайырымды қала Отырардың қыпшақ Қайырхан ... алты айға ... ... ... араға ғасырлар салып
барып , әрі қарай жалғап жүрген М.Шахановтың ... ... ... ... ... қуатты өйткені; ол Отырар төбенің басынан
құмырсқадай ... ... ... ғана ... отырған жоқ, әлемдік өркениетпен ... бса ... ... тарих көшін көңіл көзімен шола қарап
,соқталы түіндер жасауға ... ... жаңа ... ... ,ең ұтымды ерекшелігінің өзі-осында!
2.1 М. Шаханов шығармасындағы ... ... ... өз ... шыға ... зор ... жылы ... “Өркениеттің адасуы” деген кең тынысты
философиялық толғаныса құрылған шығармасын білетін ... ... ... ... ... ол ... шарлап кеті. Неміс
жазушысы Фридрих Хитцер Еуропа үшін ... ... ... десе,осындай
биік пікірге М.Шаханов, Е. Евтушенко, Ә.Кекілбаев т.б қаламгерлер ... ... ... ... ... ... ... суығы
басылмай жатып, қолымызға ақынның ... жады ... ... құпиясы) атты жаңа шығармасы тиіп отыр.
Шығарма жанры- поэмалардан құралған роман. Роман 3-бөлімнен ... ... ... ... ... », «Русыздық ерлігіне билік
синдромы ... ... ... Шыңғысханның еліктеуші көпшілікке
жатпайтыны белгілі.Ол –«тарихты жасаушы» тұлға.
Соңғы кезде М.Шахановтың «Жазагер жады ... ... атты жаңа ... романы жарыққа шығуына байланысты
баспасөз беттерінде Шыңғысхан ... ... ... талас қыза
түсті.Бұл жаңашыл философиялық концептуалдық шығарма жазушылармен ақындар
аты ... ... ... ... өте ... баға алды. Олардың беделдері
қандай болса,пікірлерімен де санаспауға болмайды. [41]
Роман жұртшылық арасында үлкен ... ... : ... ... » ... ... ... елдерде театрлық қойылымдар өтіп
жатыр,Укайнаның Довненко атындағы киностудиясы осы шығарма бойынша екі
сериялы көркем фильм ... ... ... ... ... тілдерінде
аударылуда.
М.Шаханов өзінің «Жазагер жады космоформуласы»романында қайырымдылық
пен жауыздықтың мәңгілік күресіне жаңа ой ... ... ... тағы да ... ... ... ... оралтқан өткір драматизм,көп қырлы
философиялық рух және ... ... мен ... ... жадындағы сабақтастық еріксіз таңқалдырады.
Михайл Бахмутский-халықаралық Калифорния(АҚШ)индустрия ... ж/е ... ... ... ... заманғы әлемдік өркениетті,
түсінуге бойды билеп алатындай, қолтаңба түсірген талантты ... ... ... ж ... ... М.Шахановтың «Жеңілмеген жеңілпаз
туралы,Отырар поэмасы немесе Шыңғысханның қателігі » шығармасында, ... ... ... ... екі ... алып келеді.Бірі Қайырхан,
екіншісі басқыншыға қала қақпасын ашып берген сақын.Бұл адамның ... ... ... ... ... мазмұнға ие драматизм.
«Отырардың күйреуі » ... жады ... ... оны ... ... » (5) Шаханов тарихи оқиларды зерттеу кезінде егер осы уақытқа ... ... ... жеткіліксіз болса,жергілікті тұрғындардың халықтық
аңыз-әңгімелеріне сол қайғылы оқиғаларды ... ... ... ... ... жайлы факторды ешбір мойындағысы келмейді. [43]
Отырардың оқиғасы трагедиясы болуына ... оны ... мен ... ... ... алтын әріппен жаіылған «Отырар
-қазақ Бординосы » ... ... ... өзі әр кезде өткен
оқиғалардың ауқымы мен мерзімі болып келген.
Соңғы 3 жыл ... ... ... екі дау тоздырды –дейді
М.Шаханов.Бірі –Елтай Ерндаров маңындағы теке ... ... ... ... ... ... ... екі том
тізулі кәдік.Біріншісіне нүкте қойғандаймыз. Екінші дау ішіне, 1 жылға
жетті ... ... ... үн ... бетінде жалғасуда. [44]
Шыңғысхан туралы ж/е қазақтың арғы ... ... ... ... «Тайпа чокнутого»деген шығармалар жазған жазған Хамза Көктәнді
«замана» газетіндегі «Мен Шыңғысхан қабірін іздеген жоқпын!, ол ... ... атты ... осы ... ... шықмай тұрып, үстірт пікір
айтты деп кіналайды. ... ... ... ... бірінші
президенті Н.Назарбаевқа арнаймын» [45] деген жазу бар .Мұны дұрыс делік..
Енді, осы шығармадағы ... хан ақын және ... ... ... ... ... ... хан өз дәуірінде тамаша
ақын ,философ» болыпты және ол басқа жерде ... ... ... ... Орта Азия ... Асан ... деп ... жүрген тұлғамыз Шыңғыс хан есенн-деп М.Шаханов қарсыпікір айттады.
Шынында да бұл ... ... бдір ... жаңалық емес пе?
Қаншама жылдан бері әлем ... ... хан ... басқа жатқан іздеп
сарылып жүргенде жазушы Көктәенді «өз өлкемізден ... бере ... ... « ... шықты ғой ?- [46] деген ойға келесің.
Мұхтар Шаханов мақалалары Шыңғыс ханды жамандауға араналаған.Ал
көптеген ... ... ... ... ... хан-қазақ» деп айттатын
жазушылар бар.Міне сол себептен дауға әкеліп, соқтырады.Соңғы жылдары зиялы
қауым өкілдерінің Кейбіреулері Шыңғысты Мадақтап ... яғни ... ... ... ... ... ... оның зұлымдығын
мадақтаумен пара-пар, Шыңғыстың тауқыметінен ең көп зардап шеккен ... ... ... өз ... - ... туысымыз дейді. Безбүрек
туысымыз әрі әміршіміз болғаны үшін Шыңғыс ханның талай жазықсыз ... өз ... да қан ... ... көз ... ... ... өз пікірін білдіреді.
Қалай десекте дәл қазір біздің тарих Шыңғыс хан сырқатымен ауырады.
М.Шаханов –Шыңғыс хан сияқты ... ... мен ... ... не сыр бар?- ... сұраққа келіп тіреледі.Моңғолдар
шабуылынан кейін ой қорытқан Епискен Владимирский ... 1240 ... ... аталаған романында келтірілген, уағыз сөзіне ... ... ием ... ... на ... ... гүлзар сұлулығын, не
дәрменсіқз қарттық пен күнәсіз балалықты бағалай ... ... ... ада, ... залым жауды аттандырды.Мүмкін, біз өзіміздің
оспадарсыз қылықтарымыз бен жаратушыны азаландырып алған болармыз ... ... хан ... деп ... ... топ ... қайталанбас даратұлғал тудырды.Бірақ, неше қайтара ұлы қолбасшы
екенін мойындасақта сан миллион адамдарға қасірет уын сепкен ... ... ... ... –ақ Қоюына болады- деп М.Шаханов мақалласында
жазады. ... ... ... Х. ... мені ... ... тұрып
роман жаздыдеп кінәлайды.Бұл әрине ауыр сөз.Х.Әдібаев ... күйе ... ... ... ... ... ... Отырар рухына қарсы
жазылған мақалаларында көркем әдеби шығарма мен тарихи ... ... ... ... ... ... ... ол кісі ұстанған бағытпен
өлемер ... ... ... отандық көркем әдебиет оп-оңай мансұқ етілгені
тұр.
Әйтсе де мен өз шығармама айтылған сынға орай ... ... ... ... деп ... өз ... ... –Х.Көктәнді Шыңғыс хан сұттен ақ, судан таза етіп ақтап ... оның ... ... ... ... ... сұмдық ойға барады.
Егер Шыңғыс хан нояндары жермен –жексен етіп қиратқан Ұлы Отырар ... ... ... ... қойған, өлкеміздің сан ... ... ерте ... ... ... ... мұндай бақай
есепке құрылған пендешіл ойды кешірер ме екен|? –дейді . [48]
Шыңғыс ... ... ... ... бөлігінде жүргізген, жауыздығы мен
зұлымдығын сақтауды тарих кешірмейді.
М.Шаханов өз шығармасында тек Шыңғыстың шын бейнесін көрсетіп ... ... ... ... биік ... » деп аталатын
соңғы бөлімінде бүгінгі күн кейіпкерлерінің «күн көру » ... ... хан ... тамыры сонау тереңге екеніні дәлелдеген
ақыл өз замандамтарын тамырсыздық індетінене жанушыла қалқалағысы келеді.
2.2 М.Мағауин ... ... ... хан ... ... ... екі жылдық жүзі аудт.Бұл
әдеби, тарихи пікірталас шеңберінен шығып ... ... ... бен
мәдениетіміздің маңдайылды қайраткерлерінің бір-бірін өзара ашық кемітуіне,
қорлауын айналды.
М.Мағауиннің «Алтын Орда » газетінде жарияланған ... ... ... , «Казакбайский фактор» деген мақалдардағы М.Шаханов пен
Ш.Айтматовқа айтылған негісіз айыптаулары бұрын ... ... ... ... көрмеген бей бастақ депс біліміз.
Шыңғыс хан –адамзат тарихындағы ең ұлы тұлғалардың бірі, ал біз ... ... ... хан ... ... ... халық та , жаңа ұлыс
құрамында біржола ұйысып, үсті бейіш, асты кеніш, ... ұлан ... ... ... айналып, бүгінгі күніне жете алмас ... ... ... ... ... ... жүз ... тартты, ұран боды,
қуат болды, ... ... ... Қиыл , Жем , ... .
Қайран саланың жатқан аңғары –ай,
Ақ шалмалы пірлердің .
Мешітін жаққан шамдары-ай,
Кәпірден теңдіік алуға
Мұсылманның ... ... ... ... –Қазтуған жыраудың атынан айтылған Мұқтар ақынның зары. [54]
М.Мағауин болса – біздің ұлы бабамыз , ... деп жан ... ... ... өмір ... ортасына, түт астарына ызғар
шашуы, тесік қаз-қатар қойып қайрауыс ертерек ... ... ... ... ... ... үстінде отырғандай ере шауып өршіген
дауғатамызық ... да аз ... ... дауы Мал иесі өзге еді, ... ... орта ... киліккенде де “ешкі жетектеген екеу”деп Айтматов пен Шаханов өз
мақаласымен былғаныш сөздері мен ... ... ... үш қайнаса
сорпасы қосылмайтын қаһанды, түркі, мұсылман, тіпті қазақ етіп ... әлем ... ... ... ... адамзат алдында
кешірімсіз сөз айтты. Шыңғыстың ұлы қолбасшылығы мен ақылдылығын, һәм ... ... ... ... ... ... тең ... таразы
басынатастап салмақтаса, ақиқаты осы, ағайын.Мағауин .- Шыңғыс хан ... ... ... ... Отырарды сыртқы жаудан қорғады. Қайырхан – сатқын,
ол – менің ұлы ... ... ... деп ... ... ... ... Шыңғысты бабам деп бауыр тартып жүрген қазақты да көрген
жоқ едік. Бақытсыз елдің ... ... көп ... ... сөз ... – деп М. ... мақаласында.М. мағауиннің өзінің
“Жұлдыз”журналының 2002жылғы 3 ... ... ... ... ... ... шүйіледі. Қала мен елді мекендерді
талқандап, өртеп тіршілікке өлім уын себуші ұлы деп ... ... бір ... ... хан нағыз біз үшін мәңгілік мақтаныш “Жаңа
ұлыс құрамында біржола ұйысып”халық бола қойды деу де ... қате ... ... ... елінің халық ретінде қалыптасуына “Шарапаты” тиген жоқ,
керісінше, кесапаты тиді. М.Мағауин меңзеп отырғандай Шыңғыс хан ... ... ... деп ... келтірілген. М.Мағауин Шыңғыс ханды
оты баяғы да өткен шығыс түрік қағанатын қайта тірілтіп, нақ бір ... құру үшін бұл ... ... ... адам ... уағыздайды.
М. Мағауин мақаласында – “Шыңғыс хан біз үшін ... ... ... ... ... тоғыз жүз жылға тартты, ұран болды,ақыры
арманға айналды, деп келтіреді.”
М.Мағауин Шыңғыс ханды оты баяғы ... ... ... ... ... нақ бір қазақ халқын адам санатында уағыздайды.- деп ... Бұл ... ... ... біріншіден М. Мағауин жазушы
қателеседі.Өйткені Шыңғыс хан, туркілерді ... ... ... ... ... ... ... Қырғыншылықтың басы қазіргі
маңғол ... ... бұл ... ... ... ... т.б. ... жері болатын.
М.Мағауин құрылтайда сөйлеген сөзінде Шыңғыс хан біздің жерімізге ... алып ... ... Мағауиннің бұлсөзін дұрыс деуімізге
болмайды, өйткені Шыңғыстың “Яссасымен” Жеті ... ... ... жоқ. Ол ... ... С. ... ... заң ғылымының
докторы Н. Өсеровтың еңбектерінде жазылған. Жеті ... ... ... ... ... халқымыздыңң әдет-ғұрып, салт-санасына байланысты
жазылған.
Қателеспейтін адам бар ма, әрбір жазушы, ... ... ... ... Мұны мойындау арқылы қазақ халқы ... ... ... әрі ... келген тарихын қайтарып алады. Көптеген тарихшылар
қатыгез және қырғынды деп санайтын Шыңғыс ханның орнына өзімізді ... ... ... ақ, судан тазамыз деп ақталуға тырысумен тең. Бүкіл
бір халық үшін ... ... ...... ... ... келгенде,
Шыңғыс хан кейінгі ұрпағын төмен қарататындай, оған ... ... ... ...... ... жүргізетіндей ештеңе істеген ... ... ... хан ... ... ... ... шығарудың жөні жоқ.
М.Мағауин - өзінің көптеген шығармаларымен қазақтың ұлттық әдебиетінің
тақырыптық шеңберін ұлғайтып, көркемдік мүмкіндігін бастатқан ... Ол ... ... ... адамзат тарихының тереңінен сыр тартып, ... ... жүзі ... ... ... ... ... жырлаудың
жақсы үлгісін көрсетіп берді.
М. Мағауин- шыңғыс ханды жақсы атпен көрсеткісі келеді. Мадақтап ... ... ... ... ... ... ханды ұлы, тарихи тұлға
ретінде көрсеткісі ... ... ойын ... шындықты айтады. өзгеге
ұнайма, ұнамайма,- оның ойы ... ... ... ... де таңдап
жатпайды. Ой ырғағымен ой жүйесінің табиғатына сай ол ... тілі мен ... де ... жазғанды қалайды. Қай тілде болса да оның шығармаларынан
қазақтың ойлау ерекшелігі, қазақтың ақынжандылығы, қазақтың биік ... ... есіп ... – Шыңғыс ханды жақсы, тұлға ретінде қарап, мақалалар көп
жазды. Осы ... ... ... ... ... ... ... Қарсы мақалалрдың арты дауға дейін барды. Әр жазушының көзқарастары
әртүрл. Әрбір жазушы өзінікін ... дп ... ...... бір ... ба, енді ... дейін жетуім керек” деп мақаласында жазған.
М.Мағауин Шыңғысханды жамандап жазған мақалаларды оқыса, ... ... Ол ... ... ... ... “Шыңғыс хан
тарихтың биік төрінен орын алған адам”. Оны ақтауға ешкімнің көмегі керегі
жоқ. Шыңғыс ... ... баяу жағу үшін ... да, ... дажете
алмайтындығы анық – деп жазған.
Сан миллиондаған адамдардың қанын қаныздай сапырған қолбасшы “бабамыз”,
мың мәрте дарынды ... ... да, ... ... кейбір жазушылар
өздерінің қарсы көзқарастарын ... ... деп ... ... хан шын ... ... жантүршігерлік қанды ойранынан кейін оны
ақтап жазулары киын шығар.
Моңғол халқының даңқты перзенті, ... ...... ... он жыл ... ... ... ойранына бүкіл моңғол халқының атынан,
көзіне жас ерте тұрып, кешірім сұраған-екен деп Мұхтар Шаханов ... ... ...... ... етіп ... емес деген пікірге келген. Өйткені Шыңғыс ханды мақтасын бірақ Қайыр
ханды қазақ демеуі мүмкін емес. Халықүшін, қаласы үшін ... қаны ... ... ... ... ... ... барыпты. Отырардың
жазылмас жарасына тағы бір жала жабу неге апарып соқтырарын кім білсін? –
деген ойға ...... ... түрік дүниесі тарихына алтын әріппен жазуа
тұрарлық деп ... ... хан – ... тарихындағы ең ұлы
тұлғалардың бірі, ал біз үшін мәңгілік мақтаныш. Егер Шыңғыс хан ... ... ... та жаңа ... құрамында біржола,бүгінгі күніне жете
алмайтын еді. Шыңғыс хан есімі біздің халқымыз үшін міне ... жүз ... ұран ... қуат ... ... арманға айналды.”
“Шығыстың көкжалы – Шыңғыс хан” атты мақаласында моңғол қағанын қазаққа
жақындастыруда жаңа дерек тапқан Жұмақан ... ... ... кезеңде
әлем бізді танысын десек ” ... ... ... ... ... ... оған бір табан жақындағанымыз жқөн оны тек әлемсде
қпанқұйлы, құбыжық, аждаха, етіп ... ... ... ... ханы Шыңғыс ханның жасап кеткен ұмытылмас тарихында біздің
бабаларымыздың алар орны ... ... ой ... ... жөн ... әдебиеті газетінің шыққан сандарында М. Мағауин Шыңғыс ханды ұлы
кемеңгер , ұлы қолбасшы, даланың данасы деп ... бар. М. ...... хан ұлы ... ... ... хан да ұлы болмас
еді” дейді. Бірақ біріншіден жазушы М. ... ... ... аты ... хан ... ... ... –ақ 200-300 жыл бұрын шықпады
ма? – деген ойға келесің
Егер Отырар ойран болмаса, оның ... ... ... әлі талай
Әл- Фарабилар шығар еді. Міне “ұлы” қаланы ойран жасағаны үшін ғана Шыңғыс
ханның аты шығып, ... үшін ғана ... ... ... ханды
жазғанда, оны жамандап мүлде ... ... ... ... олай болуы
мүмкін емес. Ол туралы талай жазылды да әлі ... ... ... тек
шындық , шынайы сөз жазылуы тиіс. Ол еш уақытта ұлы дана , ... ... ол ... ... ... ... қалады. Сонда ғана біз
ондайларға қарсы жастарды өз отанын сүйе білетін, қорғай білетін ... ... ... ... мақаласында мынадай пікір келтірген: - Жас кезінде жетім
қалып, өмірдің небір қиын ... ... ... ... ... ... ... ролін жоққа шығару тарихқа қиянат. Шыңғыс хан еш
уақытта ... ... ... өзінде жеке басын дәріптеген емес,
қайта көне моңғол дәстүріне ... ... ... ... ... анық ... қараған жердің халқына, дініне, салтына , ... хан ... ... хан ... ... кейбір мемлекеттер өздерінің болашағы
қалай дамитындығын айқындады.
Шыңғыс ханның жеке басы қаншалықты, қайшылықты ... да, өз ... ... мағауинге қаншама қара жағушылар ... ... ... дара тұлға ретінде қарастыруын тоқтатпайтын
шығар деп ойлаймын .өткені қаншама ... бойы ... ... ... ... ... ... ойымша бұл тарих, біз Шыңғыс ... ... ... керек. Өйткені Шңғыс ханды қанша қазақ ... оның ... ... ... жазушылар қателеседі.Мейлі мақтасын, мейлі ... ... ... ... дегеніміз қателескеніміз.
М. Мағауин қазақтың көрнекті ... Оның ... ... ... Ол ... ... ұлттық әдебиетінің тақарыптық
шеңберін ұлғайтып, көркемдік мүмкіндігін байытқан адам.
М.Мағауин – біз жастарымызды айбынды бабаларымызды мақиан тұту ... ... ... Еділ мен ... хан ... ірі тұлғалардың рухында
өқалыптастыруымыз керек. Ия, олардың шынайы ... ғана ... ... де ... ... ... ... өзінен кейінгі жастарға тарихымызды тереңбілуі керек екенін
білдіреді. “Өз тарихын білмеген ... ... ... сөз ... ... ... өз мақалаларында Шыңғыс ханды сүттен ақ, судан таза деп неге
асыра мақтайды деген ойға келесің. Шын мәнінде Шыңғыс хан қаншама ... ... 900 ... ... оның ... жартысы Оңтүстік Қазақстан
қалалары. Қаншама аналар, қаншама жас балалар, қырғынға ... ... ... хан.
М.Мағауин – Шыңғыс хан есімі біздің халқымыз үшін қуат болды, арманға
айналды - дейді.
“Арманға айналғаны” қаоай? Бәлкім бұл ... ... хан ... ... ... ... ... мадақтаудың және оны мақтан тұтудың өзі
де айып ... ... ... ... ... М. Шаханов айтады. Көп
жазушылар, ақындар, тарихшылар М.Мағауиннің Шыңғыс ханды ... ... хан - ... ... - ... бүгінгі ізгіліктері
қалыптаспаған аласапыран заманда өмір сүріп, ақ пен ... ... ... көп ... ... ... қағанға баға бергендердің ішінде оны пір
тұтқандары да, қарғысқарғыс ... ... да бар. ... үшін ...... еді, ... еді ... дейін барып, әрі мақтаудың да
оны тартысқа толы атқарған ісіне бір ... қара күйе ... да ... ... хан - әлем тарихына айтулы із қалдырған аса ірі ... ... ... ... ... шексіз, әлі неше қыры ашыла беретін
тұоға. Бұны тарих сахнасынан ешкімде тарих тақтасына ... ... ... ол тарихтың қара тақтасының көш бастаушыларының бірі .
Қазақ мемлекетінжде өмір сүріп отырған әр бір ... ... ... ... ... ... қандай мұра болмақ. Сол мұраның кәусар
бұлағының көзін ашу - әр бір ... ... ояу ... ... ... [56]
Сонымен, бұл тарихи маңызы зор оқиғаны атап өту ... ... ... қана ... ... күремскерлік, азаматтық мерейін
жаңа сатыға көтерер ... шара ... ... ... назардан тасалаудан.
Қай ел опа тауыпты ?
Ия, ерлікті жасамаудан.
Бағаламау әлде қайда қауіпті !
2.3 Қазақ ақын- жазушыларының шығармаларындағы ... хан ... ... ... ... аты әйгілі Шыңғыс хан туралы жазылып
жатқан пікірлер көп.Бірі оның әскери ... ... ... ... бірі ой түйініні сол ... ... ... ... әкеп соғады.Ал, ақиқаты қайсы? Егер өз
тарихымызды өзгелердің көзқарас пайымдауларымызбен біржақты ... ... ... осы күнге дейін жазылып ... ... ... парсы, орыс, тілдеріндегі деректердің ... ... ... дәйекті, адал-пиғыл мен жазылған еңбектер де,
сондай-ақ бұра тартып үстірт пайымдарға ижол берген дүниелерде бар.Соларға
сүйеніп, Шыңғыс ханды ... ... бар ма? оның да ... ... ... дана ... ... Шәкірім,ақын Мағжанның
айтқандарына ден ... ... хан ... ... ... ... ұлттық тамырын тереңнен
зерделеген олардың жазбаларында ... ... ... қайнар
көзі жатқан тәрізді. Енді ... ... ... сол көне ... басқаларға жолтақтамай, тарихты ұлттық тұрғыда сараптап, шындығын
батыл айтса, құба-құп дер ... ... ... ... ... ... ... созылған жылға Шыңғыс хан туралы даудың ғаламдық,
азаматттық ... ... ... ... ... ... тарихи
ақтандақтардың құпия ірімдеріне ашылғандай болды.Әртүрлі рулық іріктерді
қарастырып,Шыңғысханды өзіміздің туысымыз екен деп, ... екен деп ... да тауы ... ... ... ... санмыңдаған
бейбіт өмір нышанындағы жавзықсыз адамдарды шыбындай қырған адамның,билікті
,атақты қолбасшы болса да, атауын өзгрету мүмкін бе?
Кейбір ... ... ... ... ... қана
қоймай, Шыңғыс ханды сүттен ақ, ... таза етіп ... ... ... ... ... ... жазған .Кейбір жазушыларымыз Шыңғыс ханды
«қазақ» деп жазғанын айтсақшы.
Мен Шыңғыс хан туралы қалаш ... ... ақын ... ... ... «тарихшылармыз » деп жүрген авторларымыздың
еңбектерін оықғанда ,олардың көпшілігінің ... », ... ... ... ... ... мен ... тарт
ұмытылған тарихи » атты аңыз скітаптың авторы Хамза Көктәндінің Шыңғыс
қаған ... ... ... ... о ... ... ... бірде бақсы, тіпті, бірде оны «Асан қайғы » екен –деп адасқан.
Аспан мен даланың, төрт ... ... атты ... ... ... ... Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа арнаймын деген жазу бар.
Бұны дұрыс дейік.Ал ол ... ... ... ... Қазақстан обылысында
жерленіпті. Күллі Орта Азия тарихшылары Асан ... деп ... ... ... ... хан екен.
Шынында да бұл бүкіл дүниені дүр сілкіндірген ... емес ... ... бері Әлем ғалымдары Шыңғыс хан сүйегін басқа ... ... ... ... жазушымыз өз өлкемізден тауып бере ... ... де ... «түп ... ... ... ... жасаған
ханды қырғынын ақтап алу үшін, Қайыр ханға күйе ... ... ... да ... ... әділетсіз, пікірлер
айтылған.Дер кезінде ақ пен қара арасына щекара қойып ... ... ... ... ... жөн.[57]
Сонымен бірге жазушы Шокен Хасен Әдібаевтың Мақаласында ... ... ... ... Әдібаевтың Алматыға Шыңғыс хан ескерткішін ... ... ... ... ... ... ... тұқымдарының
бедемін арттыру.Бірақ біздің ... ... ... ұлы ұстазмыз
Ш.Уәлиханов өзі ханзада бола тұра ... ... ... ... шығып
еді «Ақсүйектерге нояндар, сұлтандар, яғни қазақ арасындағы Шыңғыс хан
ұрпақтары жатады.Халық ұғымында олар күн ... ... ... ... биік пен ... ... ... »-деп жазған.
Н.Назарбаев өзінің «толқынында » атты кітабында төре ... ... ой ... төре ... туралы мынандай ой айтады:
«Қазақ мемлекетінің іргетасын тап осы өре ... ... ... ... ... иесі ... яғни Шыңғыс
ханның еркее кіндікті ұрпақтары-шыңғысзадалар болды.
Қайрат Зәкіриянов ... хан ... ... ... ... ... деп жазған.ЮНЕСКОШыңғыс ханды екіншіьмың жылдықтың ең көрнекті
қолбасшысы ретінде таныды.Шыңғыс хандай ұлы бабамызға ... ... шыен ... ... ... –бүгінгі күннің талабы.Шыңғыс хан
қарапайым халыққа зорлық зомбылыөқ көрсетпеген.Тек ... ... ... ... ғана ... ... ... мақаласында келтірген.р жазушы әр
түрлі пікірлерін ... ... ... ... ... хан ... кітап жазған жазушылардың бірі –Қалибек Даняров.Ол
кітапбында батыр бабағаған.Ол-атақты академик емес, ... ... ... ... деп ... ... ... арқасында
атқарылып жатқан ергелі істер баршылық Әрине осындай ... ... ... ... ... ... ... көбі атағынан, жеп отырған нанынан айырылып қалмау үшін өз ... ... ... ... жүруді жөн көреді.Калибек Данияров
тарихшы емес матиматик.Жазушы бір ... ... ... ... »үшін
тарихшы болу басты міндет емес.Мәселен ,менің қолымда Рашид-ад Діннің
барлық кітаптары ... оқып ... ... ... ... » ... әлемге білдіргісі келуі.Шын мәнінде Даняровтың
мақалсынқарсы пікір айтқыш келеді.Өткені Шыңғыс хан ... ... ... моңғол.Әр жазушының пікірін сіздікі дұрыс дерсен, онда ... ... ... кетер.Қанша деген менде Қ.Данияровтың «Шыңғыс хан қазақ »
деген сөзіне қоысмаймын.[58]
«Отырар тарихын өрелі ... ... »- ... ... ... , Отырардың қирағаның, аналар мен жас өспірімдердің қанға
боялғанын,қаншамма оқымыстылардың, ... ... ие ... ... ... жазады.Мұны тарихшының ар-ұятының
шыдамғаны деп түсіну керек.Моңғолдардың айуандығы туралы жазғандарын
осындай сезімнің әсері деп ... және ... ... ... ... деп ... ... Жувейни Сығанақ және Ашнас кенттерісінің тұрғындары жайлы
жазса, бұл қалалықтар басшыларсыз қалғагдарын, беріліңдер деп келген ... ... ... ... қол ... ... дейін
соғысқандықтан , сол үшін Жошы олардың ... ... ... жібергенін
жазуғак тиісті болғандықтан жазып отыр.Сығанақта маңғолдар ешкім қашып
шығып кетпесін деп, қанды ... ... ... ... қойып жасаған
«Кеудесінде жаны бардың ... тірі ... ... ... тікелей
түсінген жауыздар ең ақыры қаланың иттеріне дейін түк қоймай өлтірген.
Жувейни соның өзінде де Отырарда ... ... аман ... »деп ... жоқ ... маңғолдар әскери жұмысқа қара күн ретінде
пайдаланатындарды және қолөнер шеберлерін ғана тірі алып ... ... ... « мы не видем со стороны монгголов попытки
обьединиться с ... деп ... ... түрік
халықтарының өзі тұрмақ, олардың қаһармандығы тупралы ... ... жоқ ... ең ... ... ... хан шабуылынан басталды»дейді
Елбасымыз Н.Назарбаев. «Монгольской империи на ... нет. ... слов ... ... у ... ... тоже нет » ... қырғыз Президенті А.Акаев.
«Отрар был уничтожен дотла.С этой ... ... ... ... хана на мир» ... ... «В ... и персидских
источниках приведины три десятка городов, где ... ... ... ... ... .В их ... ... Сыганак, Ашинос» дейді
М.Петрушевский. ... -кім ... ... ... ... ... оның ... сезіміне қоса, адами сезімнің де тайыз болғаны»-дейді М.
Булутай.Иә, қавзақ ... хас ... ... ... ... өз бағасын
алар кезі әлде қашан жетті.
Президет сөзінің ... ... ... ... маңғол әміршісі шектен
тыс жақсылық жасады» деген ойды ту етіп ұстағандардың картасын ... ... өз ... өз ... ... ұрпағының баспайдасын
ойлағаны үшін Шыңғыс ханды идеал тұтуымыз қажет пе ... ... ... ... да ... ... жатады.Бірақ әр істің негізіне,
оның түпкі идеясына үңілімесек, шатасамыз.
Менің ақылым жетпеген мәселе мынау:егер тек ... ... ... ... басылымдарында Шыңғыс хан жөнінде ... ... ... ... ... ... тең жарымынан
астамы маңғол қағаннының ата тегін қазып, өз ұлтымызға ... ... ... ол бізге ең бауырлас нәсілдес, тіпті қазағымыз –ақ ... ... ... ... өз туысқанды ьетіп алғаннына ұтары
қайсы? Жарты ... ... ... ... ... өз ... шықты деп
мақтанып жүруіміз үшін бе?
Тарих толқынында Мұртаза ... ... ... ... елдерінде білім алған, оншақты тіл ... ... ... мен ... ... ол ... ханың Ислам әлеміне
жасаған жойқын шабуылы туралы да қалам тартып ... ... ... ... ( ... ханды ақтап алуға асығудың
астарында не сыр ... ... ... ... ... ... туралы жазылған.М.Шахановтың «Жазагер жады ... атты ... ... жазып, романың жақсы жазылғанына ризашылығын
білдіргені ... ... ... 4 бөлінне тұрған. М.Ж. Булутай бұл
мақаласын өте ... ... Бұл ... ... ... ... ... ең ауыр соққы болғанын айтады. Ұлы Отырар перзенті әл-Фараби,
Ибн Сина, әл-Беруни, ... ... ... ... ... ... басым көпшілігі ХIII ғасырдағы мұң ғұл ... ... ... ... қырғынынан кейін аталмыш ғалымдар деңгейіне жететін
адамдардың шықпағаны сондықтан-деп келтіреді.
Шыңғыстың мәдениет атаулыны ойрандауынан 30 ... ... ... ... ... Вилгельм Рубрук та: «Жоғарыда айтылып өткен жазықта бұрын
көптеген қалалар ... ... ... ... көпшілігін татарлар (мұң
ғұлдар) қиратыпты, өткені, ең ... ... сол ... ... мызғыған малын еркін жаятын жер қажет болады» - деп ашына жазады.
Шыңғыстың қолында ... ... ... ... ... болмағанын
ескерсек, тас кірпіштен салынған мықты да зәулім қалаларды жермен – ... мұң ғұл ... ... ... ... ... қаласын алты ай бойы қоршап, тек сотқындардың қолымен ... ... ... ... ... ... аз ... жатқан жоқ. Сана
мен нарық газетінде «Қайырхан кім, ... қона ... ... ... ХҚТУ. – нің
Тарих мфакултеттінің кандидаты Исабек Баршагул апайдың мақаласында Мұхтар
Қона мырзаға ... ... ... ... ... ... ерлігін. Қазақ елінің мақсатанышы туралы жаз.
М.Шаханов шығармасында ... ... ... символы
болып табылады деп жазылған.
Т.э.к. Баршагүл апайдың мақаласында ... ... ... ... ... ... жазғанына ыза кегін білдіреді.М.Қона
мырза «отырар ойранын»ұйымдастырушы Қайырхан деп ... ... ... елді ... символы, ұлттық тарихымызда
патриотизімге тәрбиелеудің бір тұлғасы болып жүрген Қайырханды қараласа ... ... ... ... ... ... ... жадын шатарсытып,
қалыптастырған тарихи сананы жоюға әрекеттенсек, ел ... ... ... ... деп мақаласында М.Қонаға айтқан.
Менінше Баршагул апайдың бұл ... өте ... ... ... Шыңғыс хан қаншама жан
түршігерлік қиянат ... да, оны ... ... ... ... ... ... Қайырханды неге зұлым ретінде қарайды.Қайырхан
Отырарды сақтаймын деп ерлік көрсеткен жоқ па? Егер ... ... ... ... ол ел ... неге жүр, неге халық жадынан өшіп
кетпейді? Қайырхан ерлігі санамызда неге сақталған?- деген ойға келесің.
Мjңғолия ... ... ... ... ... ... «Шыңғыс
хан суреттернің сырына үңілсек »деген атты ... ... ... ... хан ... ... жатысына әмір жүргізген ұлы тұлға.Оны бүгін
орынсыз мақтау да, қисынсыз даттау да ... ... ұлы ... көптеген зерртеулер жүгізіліп, көптеген жайлар анықталып
жатыр.Солардың бірі Шыңғыс ... ... ... дейін Шыңғыс хан
суретті деп.оның немересі Құбылайхан орнатқан Юан ... ... ... ... Гоцы ... ... табынып келгеніміз өкінішті –
дейді академик Ислам Қабышұлы.Европамен орыс ... ... 70-80 ... Шыңғыс хан емес, оның дұшпанын дәріптеппіз.Әйгілі Янның «Шыңғыс хан »
романынан бастап мұндай жалғансуреттер тарап кеткен.
Бұдан 40 жыл ... соң ...... Л.П.Сичев «Шыңғыс хан
және оның мирасқорларының суреттері »деген мақаласын «Народы Азии и ... ... ... ... Юан ... талқандаған Қытайдың Мин
патшалығының қолбасшылыларыныкі екен.[59]
Түркі елдерінің шеберлері салған ... ... оның «тек ... өз ... ғана ... ... аңғарылады.Осы суреттерге қарап,
ол туралы жәдігерліктерді зердедеп, төрелігін айту – ... ... ... ... ... бәрі аңыз ... айтылғандығында. Тіпті
оның бейітін жапон ғалымдарымен үш жыл ұдайы, американ ... жыл бойы ... ... ... да ... ... әлем ... дәуіріне аяқ басты. Дәл осындай тұста қазақ
маңғол тарихшылары Азия, Еуропа ... ... ... ... ... зор ... туғанын айту ләзім.
Тарихта аса маңызды орын алған ... ... ... ... ... ... біріншіден, тұлға туралы деректердің саны ... ... мен ... таласқа түссе, екіншіден, тірі
адамдар ... ... іс ... ... еткісі келеді.Тірі
залымдар өлі ... үлгі ... де, ... өмірін, жасаған қылықтарын
әрдайым мақтап отырады.Тірі жақсылар да сондай.Міне ... ... ... ... емес.Оны өзіне көсем етіп алғанда, Ғ. Есім айтқандай «
Шыңғыс вирусымен» ауырғандар залымды ... ... ... ... ... ... ... «қайталанбас», «ұлы »тұлға.Егер Шыңғысты
қолпаштаушылар сол ... ... бір ... бір ... өмір
сүргенде, олар «нағыз »Шыңғыстың кім екенін аңғарар еді.
Шыңғыстың тауқыметінен ең көп ... ... осы ... ... жылы ... халықтар мен мемлекеттердің даму барасында аты
шулы ... хан ... ... 800 жыл ... Шыңғыс ханның
тарихи тұлғасы, оның адамзат тарихындағы орны ерекше.
Шыңғыс ханның тарихи бейнесі - өте күрделі тақырып. Бұған оны ... ... көз ... ... ... Шыңғыс ханның тарихи бейнесі
Қазақстан тарихындағы ең маңызды тақырыптардың ... ... ... ... ... деген шежіре жазды.
Ол өзі куә болып өз көзімен түсіріп отырған Одан кейінгі жазылған бір құнды
шежіре – Тарих ... ... . Ол – ... ... ... XIV ғасырда өмір сүрген моңғол төресі Боллод Чансонмен тағыда басқа
кісілермен қосылып ... ... ... ... ... ... отырып жазған. Бұларды тек қана Шыңғыс хан ғана ... ... ... кең ... ... ХІІІ ... ... , “Алтын топчас” (Алтын топча), “Шар тууж” ( сары кітап) “Моңғол- Ун
Нанчуча тобчый-Ан” (Моңғолдың құпия шежіресі). (Қытайша – ... Би ... ... да ... ... өзі, оның ... ... жазба деректер, тарихи
еңбектер аз емес. Қазір де аз жазылып жатқан жоқ. ... ... ең ... ... адам екеку болса, екіншісі – Шыңғыс хан.
Бұл тақырыпта жазылға материалдардың тарихнамалық тізімі 80 ге жетіп
жығылады. ... ... ... тарихи тұлғасы тақырыбын да жұмбақ көп.
Көп жәйттер әлі анықталмаған, немесе қате ... ... ... ... қай ... жерленген, әлі күнге шейін құпия болып келеді. Қай ай, қай
күні және қай жерде өлгені де ... ... 1227 жылы ... ... хан ... ... тарихындағы ең маңызды тақырыптардың бірі.
Егер соншалықты мағһңызды болмаса бұл жөнінде айтыс туындамас еді. Мен ... ... ... ... ... барынша әділ жасағым келеді. ... ... ... ... ... да, ... ... да қамтуға
тырыстым.бұларды таразылай келе, Шыңғыс ханның шын ... ... ... ... алмайды.Тарихи сауатсыздық жоғарыда талқыланған қате
түсініктерге алып ... ... ... ... ... ... ... орта ғасырларға аларын танудың ... жоқ. ... ... ... ... ... ... қаншама тарихи және мәдени
ескерткіштерді қиратса да, оның көшпелі түркі-моңғол ру-тайпаларының ... ... ... атап өтуге тиіспіз. Егер оның жаман жақтары мен
жақсы жақтарын таразыға ... ... жағы ... ... ... ... ... Шыңғыс ханның түркі-моңғол халықтарына ... ұлы ... бір – ... ... ... ... ... басын
біріктіріп, оларды көрші ірі мемлекеттер Қытайдың, ... ... ... ... ... да, ... заманында қалыптасып аксиомаға
айналып кеткен Шыңғыс ханның тарихи бейнесі жөніндегі түсініктер жуық
арада түзелер ... ... ... мен ... ... Самойлович А.Н., Западный Туркестан со времени завоевания арабами до
монгольского владенчества., СПб, 1903. –416 с., Гейнс. ... о ... ... СПб., ... ... В.В. ... двенадцать лекции по истории турецких народов
Средней Азии. Алматы, 1998. – 192 с.; ... Н.Я. ... ... составе тюркских племен и народностей и сведение об их
численности. СПб., 1896, вып. ІІІ-ІV с. 277-456.
3. Рашид-ад-Дин.Сборник ... ... ... ... ... ... П.История монголов.М., 1957.-211с.
6. Моңғолдың құпия шежіресі.Өлгий,1979.-135 б.
7. Утемиш-хаджи. Чингиз-наме.Алматы,1992.-3с.
8. Әбілғазы. Түрік ... ... ... М.О. О ... искустве при Чингиз хане ... ... В. В. Опыт ... ... ... Вельяминов –Зернов В.В. ... о ... ... ... Карамзин Н. М.История государство Россиского.СП.,1892-26.
13. Савицки П.И. Ритмы монгольского века.М., 1996.-610с.; Владимирцев
Б.Я.Чингиз хан. Берлин,1922.-175б.;Хара-Даван Э. ... хан, ... и его ... ... ... к ... киргиз-казахского народа.
Ташкент,1925.-15с.
15. Ян.В.Г. Чингиз - хан Нукус., “Каракалпакстан”.1975.,-350с
16. ... ... ... ... ... Нукус.,
“Каракалпакстан”,1968.-115с
18. Сонда.121-с.
19. Ян.В.Г. На крыльях мужество.История повесть.,1988г-233с.
20. Сонда.-237с.
21. Сандаг.Ш., Образование единого ... ... и ... Татаро-Монголы в Азии иЕвропе.,1986.,-37с.
22. Сонда.-41с.
23. Рашид-ад-Дин., Сборник летописей.М,-Л.,1952.-105с.
24. Сонда.-112с.
25. Калашников .Ч., Жестокий век.,Алматы.,1985,-75с.
26. Есенберлин.І., “Көшпенділер”,Алматы.1986.-71б.
27. Есенберлин.І., “Көшпенділер”,Алматы .2002.-80б.
28. Бартлоьд.В.В., ... в ... ... нашествия.,СПБ;1900.-
76с.
29. Сонда.-81с
30. Иванин.М.О., О военном искустве при ... хане ... ... С.Г., Сұлтанов.Т.С., Летопись трех ... ... ... ... б.
33. Кычанов.Е., Жизнь Тимучжина, и думавшего покорить мир.,Алматы.,1991.-
176с.
34. Сонда-102с .
35. Шыңғыс хан және оның ... ... ... пен ... ... Қаз МУ хабаршысы.1995-15-60-63-б.б.
Жақыпов.Е.Қ., Шыңғыс хан және ол құрған империяның жаулап
алу жорықтары.(ХІІ ғасырдың І ... ... ... ... ... алу үшін ... ... Алматы., 2002.
36.Рашид-ад-Дин., Сборник летописей .,М-Л.,1952.-115 с.
37.Сонда. – 116 б.
38. Сонда .-121 с.
39. Сонда.-127 с.
40. Хара –Даван.Э.,Чингиз хан, как ... и его ... ... ... ... на ... комме., Попомки Чингиз
–хана.,Алматы ., «Дайс- Преес».,2001.-261с.
43.М.Шаханов., «Жазагер жады космоформуласы».,-80б
44.Сонда., -81 ... ... ... ханға деген қатерлі құлшылық., «Жас
алаш»газеті 17.08.02 (№9б)
46.Сонда ... ... жады ... .,9 ... ... ... және Шыңғыс хан тарихы. ... ... ... От ... хана до ... «Сонат»,2003.-31с.
50Сонда.-35с
51М.Мағауин ., «Тағы да Шыңғыс хан туралы», ... ... .Х., ... мен ... ... ... »., ... -17б.
53.Моңғолдың құпия шежіресі.,Алматы «Өнер» 1996.,-14б.
54.Сонда.-16 б.
55.Лувсанданзан., Алтын шежіре., Алматы.1998.-12б.
56. Сонда.-14б.
57.Тоғысбайұлы. Б., Тарихтың ... ... ... ... ... Көне ... бүгінге дейін., 4 Томдық.,1 том.,
Алматы, «Атамұра»,1996.-111б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдеби дәстүр мен жаңашылдық. Халықаралық әдеби байланыс20 бет
Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы4 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі нәзиралық шығармалар38 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет
Ауыл шаруашылығы нарығының жалпы бейнесі11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь