Шыңғыс хан және оның жаулаушылық саясаты

1. КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
I .ТАРАУ.Шыңғыс хан империясының құрылуы ... ... .. 12.19
1. Бір орталыққа бағынған монғол мемлекетінің
көтерілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
12
2. Империяның әкімшілік және әскери құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
19
ІІ .ТАРАУ. Шыңғыс ханның жаулау жорықтары және оның зардабы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
22.30
1. Қытайға жасалған шабул ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 22
2. Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азияны бағындыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
30
ҚОРЫТЫНДЬІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 42
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... 45
Әлемнің жартысын жаулаған монғол-татар шапқыншылығы Шыңғыс ханның жаулап алушылық саясаты, арада қаншама уақыт өтсе де, әлем тарихшыларының назарынан тыс қалмай келе жатқан күрделі мәселе.
Шыңғыс хан шапқыншылығынан бері арада аттай сегіз ғасырлық уақыт өтсе де, әлемді дүр сілкіндірген жаулаушы-Шыңғыс ханды түсінуге, ол туралы көбірек білуге деген құштарлық ынта күн тәртібінен түспей келе жатқан мәселелердің бірі. Соңғы деректерге сүйене отырып айтатын болсақ, Шыңғыс хан өлгеннен соң, 13 жыл өтпей-ақ монғолдың «құпия тарихы» /аталмыш оқғаны суреттеуге арналған алғашқы шығарма/ дүниеге келгеи екен. Бұл мәселе туралы Қытай мұсылман авторлары, Азияға жолы түскен еуропа саяхатшылары жазып кеткен мұралар қаншама? Ал кейінгі дәуір ғалымдарының да бұл тақырыпқа қалам сілтемегендері кемде-кем шығар. Бұл күндері де Шыңғыс хан туралы қаншама тарихи, әдеби, көркем шығармалар бірінен соң бірі жарық көруде. Әйтсе де оның саясатына деген қызырушылық бәсеңдер емес.
Шыңғыс хан державасының құрылуы мен құлау проблемасы көптеген тарихшыларды толғандырғанына қарамастан, ол әлі күнге дейін шешілмеген. Қыруар жалпылама тұрғыдағы және арнайы еңбектерде: тіпті өз тайпасының да қолдауынан айырылған ол түгілі солар өзін тонап, айдалара тастап кеткен қайыршы қалай ғана құдіретті армияның көсемі, бірнеие халықтардың ханы және кейінгілері өзінен әлдеқайда құдіреттілеу бола тұрса да барлық көрші мемлекеттерді жеңуші болып шыға келді?- деген маңызды сұраққа жауап жоқ. Шыңғыстың әскери және саясаткерлік таланты, оның жаулап алған елдерінің дініне, әдет-ғұрпына, ұлттық өзгешелігіне көзқарасы да әлі зерттей тусуді қажет етеді.
I. Дерктемелер, зеріттеулер, монографиялар.
1. Әбілғазы Б., Түрік шежіресі, Алматы, 1992.
2. Бартольд В.В. Рецезия на книгу Б.Я.Владимирцева «Чингис-хан»// Восток, 1925, кн,5.
3. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествие соч., т.І. 1963.
4. Бартольд В.В. Образование империи Чингис хана, соч, т. I , М, І964.
5. Владимирцев Б.Я., Общественный строй монголов, Монгольский кочевой феодализм, Л., 1934.
6. Гольман Л.Н. Изучение истории Монголии на западе /XIII- середине XX в.в./, М., 1988.
7. Гумилев Л.Н. Древние тюрки, М., 1967.
8. Гумилев Л.Н., Қиял патшалығын іздеу, Алматы., 1992.
9. Далай Ч., Монголия в ХПІ-ХІҮ веках, М,, 1983.
10. Қадырбаев А.П., «Юань-ши»-как источник по истории кирейтов и найманов // Письменные памятники востока, Историко-билологические исследования, М., 1934.
11. Кадырбаев А.Ш., Тюрки-канглы в империи Чингисхана //Материалы конференции. М., 1979.
12. Карчалов В.В. Внешнополитические факторы развития феодальной Руси, Феодальная Русь к кочевники. М., 1967.
13. Келімбетов Н., Ежелгі дәуір әдебиеті, І бөлім, Алыаты, І99І.
14. Кычанов Е., Жизнь Темучжина, думавшего покорить мир, Алматы,І992.
15. Козин С.А., Сокровенное сказаные, М., 1941.
16. Кузмин В.П., Предисловие. Оссон К де, История монголов, т.Л., Чингис хан, Иркутск., 1937.
17. Қадырбаев А.Ш., Қазақстан Шыңғыс хан мен оның мұрагерлері дәуірінде, ХІІ-ХІҮ ғасырлар, Алматы, 1992.
18. Құдайбердиев Ш., Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шекіресі, Алматы, І99І .
19. Рашид-ад-Дин, Сборник летописей, т. І. М-Л., 1952.
20. Румянцев Г.Н. Труды Б.Я. Владимирцева по истории монголов // Филология и история монгольских народов, М., 1953.
21. Сандаг Ш., Образование единого монгольского государства и Чингисхан // Татаро-монголы в Азии и Европе. М., 1977.
22. Скрынникова Т.Д., К вопросу о формировании монгольской государственности в ХІ-ХІІ вв // Последование по истории и культуре Монголии. Новосибирск,1989.
        
        КАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
ДИПЛОМ ... хан және оның ... ... 0 С П А Р:
|КІРІСПЕ……………………………………………………... |3 |
|I ... хан ... ... |12-19 ... Бір ... ... монғол мемлекетінің | ... ... | ... ... ... және ... | ... ... | ... –ТАРАУ. Шыңғыс ханның жаулау жорықтары және оның | ... ... | ... ... ... ... |22 ... | ... ... ... мен Орта ... | ... ... | ... ... | ... ... |45 |
К I Р I С П ... ... ... ... ... Шыңғыс ханның
жаулап алушылық саясаты, арада қаншама ... өтсе де, әлем ... тыс ... келе жатқан күрделі мәселе.
Шыңғыс хан шапқыншылығынан бері арада аттай сегіз ғасырлық уақыт өтсе
де, әлемді дүр ... ... ... ... ол туралы
көбірек білуге деген құштарлық ынта күн ... ... келе ... ... ... ... сүйене отырып айтатын болсақ, Шыңғыс
хан өлгеннен соң, 13 жыл өтпей-ақ монғолдың «құпия тарихы» ... ... ... ... шығарма/ дүниеге келгеи екен. Бұл мәселе туралы
Қытай мұсылман авторлары, Азияға жолы ... ... ... ... ... ... Ал кейінгі дәуір ғалымдарының да бұл ... ... ... ... Бұл ... де ... хан туралы
қаншама тарихи, әдеби, көркем шығармалар бірінен соң бірі ... ... де оның ... ... ... ... ... хан державасының құрылуы мен құлау проблемасы көптеген
тарихшыларды толғандырғанына қарамастан, ол әлі ... ... ... ... ... және ... еңбектерде: тіпті өз тайпасының да
қолдауынан айырылған ол түгілі солар өзін ... ... ... кеткен
қайыршы қалай ғана құдіретті армияның көсемі, бірнеие халықтардың ханы және
кейінгілері өзінен әлдеқайда құдіреттілеу бола ... да ... ... ... ... шыға ... деген маңызды сұраққа жауап жоқ.[1]
Шыңғыстың әскери және ... ... оның ... ... ... әдет-ғұрпына, ұлттық өзгешелігіне көзқарасы да әлі ... ... ... ханның жаулаушылық саясатын зерттеудің тағы бір қыры бар.
Моңғол-татар шапқыншылырынан ... ... ... ... ... Моңғол
жаулаушылырының саяси зардаптары әлем тарихшыларына үлкен зерттеу арқауы
болғанымен, кейбір қырлары мысалы, жаулап алынған ... ... ... ... қалай ұшырағаны назардан тыс қалған[2]. Шыңғыстану ғылымының
келер ұрпақтары бұл «ақтаңдақтардың» орнын толтырар деген сеніммен, жалпы,
Шыңғыс ... ... ... ... ... ... XII ғасырдың екі шығармасы: Алтын дәптер
/Алтын кітап/ мен Юань-чао би-ши /Монролдың құпия шежіресі/ арналған. Мұның
біріншісі- үкіметтік қатал ... ... ... ... ... ... ... монғол халқының ішкі тарихын көбірек суреттеуге арналған
шығарма.
Моңғол тіліндегі кітап «Алтын дәптер» ... ... ... ... Ал, ... ... ... нигуча тобчиянь» /қазақша аудармасы:
Шыңғыс туралы құпия сыр», ал ... ... ... чао би- ... ... текстімен сақталмаған. Оның бізге қытайлық ... ... ... ... ... ... біріншіден, автор
белгісіз: екіншіден, бұл шығарма жайлы ғалымдар арасында ... ... ... ... ... айта кету ... шығармалары негізгі қайраткер
- Темучжин-Шыңғысхан; алайда оның жеке басы мінез ... ... ... ... өте ... ... бұл кейіпкерге деген көзқарасы ... ... екі ... ... ... ешбір өзгермейді.
Шыңғыс хан және оның империясы туралы көптеген деректерді біз шығыс
деректерінен аламыз:
а. ХІҮ ... ... ... ... тарихшысы Рашид-ад-Диннің
шежірелер тарихы:
ә. Ибн-аль-Асирдің араб «хроникасы».
б. Мұсылман жылнамашысы ... ... ... жаулаушылық
тарихы», парсы тілінде 1260 жылы жазылған.
Шығыстың зерттеушілер еңбегі бізге құнды деректерімен, оқиғаны нақты
суреттей ... сол ... өз ... көре ... ... ... ... Шыңғыс хан туралы алғашқы мәліметтер XIII ғасырда-ақ көрініс
берді. Саяхатшылар Плано Карпини, ... ... ... ... ... таныстырушылар болды.
ХҮІІ ғасырдың соңына қарай Францияда Людовик ІҮ отарлау саясатының
күшеюіне байланысты Батыстан ... ... ... ... ... ... ... саяхаттан соң. Еуропада тың тақырыптар, жаңа
кітаптар ... ... жылн ... ... шиден» Шыңғыс хан туралы материалдарды
аударып, батыстан ... хан ... ... ... жол ... Оның артынша
Ф.Петл-е де ла Круа 600 ... ... «Ұлы ... ханның тарихы» атты араб
және парсы деректеріне негізделген көлемді ... ... ... ... де тән ... - ... сын ... өткізбей қолдана
беруінде[4].
ХҮІІІ ғасырдың аса ірі, талантты тарихшыларының ... ... ... Ж.де Гинь ... ... монғолдар және басқа
батыс татарлардың дүниежүзілік тарихы ежелгі ... және ... ... күнге дейін» еңбегін жарыққа шығарды. Орталық Азияның барлық көшпелі
халықтарының тарихын қамтыған бұл зеріттеуінде Ж.де Гинь ... хан ... ... ден ... ... ... ... шыру себебін
олардың басқа халықтарды құлдыққа түсіруге құмартуынан деп жаңсақтыққа ... ... де Ж.де Гинь ... ғасырдары тарих ғылымына осындай кейбір
кемшіліктеріне қарамастан үлкен үлес қосты. Оның бұл ... ... ... ... ... үшін де зор ... ... Еуропада Шыңғыс хан тарихын зерттеуді француз ... ... 12 ... ... ... тарихы осы архив дерегі бойынша» деп
аталатын көлемді жұмысы ... ... Бұл ... үш томы ... ... ... арналған болатын.
ХҮІІІ ғасыр зерттеушілеріне тән ортақ ... ... ... жасамай-ақ қолдану, саяси оқиғалардың обьективті
себебін көрсете алмау.
XIX ғасырдың басында д' ... Э. ... ... Шыңғыс
хан туралы еңбектері дүниеге келді. Швед дипломаты, тарихшы-шығыстанушы,
Швецияның Корольдік ... ... ... ... 1824 ... ... Шыңғыс ханнан Тимур-бек немесе Темірланра дейін» атты аса
құнды тарихи еңбегін жарыққа шығарды. ... ... ... жаулаушылық
саясатына, оның Азия мен Еуропа халықтарына ... ... ... ... ... ... ... шапқыншылықтың себебін дұрыс
аша алмады.
XIX ғасырдың екінші жартысында отаршылдық күшеюіне байланысты батыс
еуропалық ғылымда бұрынғы ... ... хан ... ... ... ғана ... деп түсіндіруі дұрыс емес, оның ... ... ... ... ... орын ала ... ... неміс тарихшылары Ф.Эрдман мен Г.Стракош - Гроссман
еңбектерінен орын алды. Ф.Эрдман 600-ге жуық ... ... ... деген кітабында Шыңғыстың әскери талантына бас ... оны ... ... ретінде аса қатты дәріптейді. Мұндай
сарындағы, яки Шыңғыс хан мен ... ... ... еңбектерге
ағылшындық Р.Дуглас, француздық Леон Каун және американдық ... де ... ... ... ... ... ханның әскери жорығы туралы деректер Таяу
және Орта ... Орта Азия ... ... ... ... ... ... ғалымы Б.Шпулер «Моңғолдар Иранда» атты ... ... оның ... ... атап айтқанда, Ирандағы
көрінісін суреттейді.
Шыққан тегі бойынша ... Йель ... ... Шыңғыс туралы ойларын «Моңғолдар және Ресей», «Шыңғысханның
ұлы Ясасы туралы», ... ... орыс ... ... ... Г.В.Вернадскийдің пікірінше, Шыңғыс ханның тонаушылық соғысқа
шығуы әлемде халықаралық тұрақтылықты ... тұру ... ... ... ... ... С.Л.Тихвинский, Г.З.Вернадскийді Шыңғысхан туралы көзқарасы
бойынша Н.Трубецский, мен ... ... д-р ... ... 1929 жылы ... ... ... хан және оның
мұрасы» деп аталатын кітабын өз қаржысына шығарды. Ол Шыңғысты жаңа қырынан
көрсете ... оның ... ... көздеуі, әскери және
қолбасшылық таланты жайлы тың ойлар ... ... және оның ... ... жорығын аса шеберлікпен
бере білген Б.Я.Владимирцев болды. Оның І922 жылы шыққан «Шыңғыс ханына»
З.Бартольд ... баға ... ... ... ... аса
ыждағаттылықпен танысқан ғалым: «Владимирцев оқушысына Шыңғыс хан өмір
сүрген географиялық, ... және ... ... ... көрсете
алмаған»[10],- деп кемшілігін де көрсетеді. Бұл ойды кейінгі ... те ... ... ... ... ... ... ғалым -
американдық X. Десмонд ... ... хан ... және Солтүстік
Қытайды бағындыруында» бір-біріне қайшы ... ... жол ... XX ... ірі ... бірі - француз ғалымы Рене ... мол ... ... ... хан ... арнап мынадай еңбектер
жазды: «Дала империясы: Аттила, Шыңғысхан, ... ... ... ... ... ... ... ғалым көп ізденіс
нәтижесінде тағы бір ... ... ... ... ... ... зерттеудің нақты жағдайын» жазып шықты.
Десек те, сыншы - тарихшы АЛЗ.Якубовский Р.Груссе жайлы ... ... ... ... ... ... ... концепциясы тарихи
ойлаудың жұтаңдығынан Бартольд еңбегінен тым ... ... ... ... әлі ... тарихшылардың назарынан тыс қалмай
келуі - тарихи ойлауының кеңдігінде, тереңдігінде болуы керек. Шыңғыс ... ... ... ... ... сол ... - ... жағдайларынан іздестіреді. Бұл жағдайда
В.В.Бартольдтың аталған мәселені зеріттеудегі еткен ерен ... ... ... ... Шыңғыс хан және оның мұрасы жайында
жемісті еңбек етіп жүргендер - В.Т.Пошуто, ... ... ... ... ... А.Ш.Қадырбаев,
Ә.Х.Хасенов[15], С.Толыбеков[16] есімдерін атап өту керек. Аталған ғалымдар
Утемиш - ... ... ... Әбілғазы Баһадүрхан, сондай - ақ қазақ
шежірелеріне сүйене отырып, ... ... ... ... ... ... толықтыруда.
Ал енді Шыңғыс ханның өз отандастарына яғни, Моңғол тарихшыларына
келсек, ... ХҮІІ ... ... ... ... эпосына ұқсас
«Шыңғыс Монғолия және оны билеушілердің тарихын» арнаған. Санан- Сецен- Хун-
тайджи, ал кейінгі ... ... ... ... басқаларын атауға болады.
Шыңғыс хан және оның жаулаушылық саясаты, оның қыры-сыры жайлы
зеріттеушілерді ... ... ... Себебі, Шыңғыс хан тарихының
тарихнамасы жеке ... ... ... ... Біз ... ең ... ... ғана тоқталдық, шолу жасадық. Тарихшылар
үшін ХІІІ-ХІҮ ғ.ғ. ... ... ... ... ... ... дүр сілкіндірген Шыңғыс хан әскерлерінің жорықтары, оның нәтижесі
әлі де зеріттеле беретін ... - Т А Р А ... хан ... ... Бір орталыққа бағынған моңғол мемлекетінің көтерілуі.
Моңғол мемлекетінің ... және ... XIII ... ... ... моңғол тайпалары жеке тайпа және тайпалық одақ болып өмір сүрді.
Әрбір тайпаның өз ... - ханы ... XII ... аяғында моңғол
тайпалары феодалдық өндіріс тәсіліне өте бастаған ... ... ... бірі боп/ ... ... ... және
«далалық-көшпелілер» деп екіге бөледі[18]. Олар ... ... ... ... ... балық аулады, аң аулады, ал ... ... күн ... Монғол тайпаларының көпшілік бөлігін
осы көшпелі тайпалар құрады.
Деректерге сүйенсек, ХІІ ғасырдың аяғында ... ... Ұлы ... Байкалға дейінгі территорияны мекен етті «0ңтүстік монғолдар,
Бұйыр-нұр өзенінен Солтүстік Қытайға дейінгі көшіп-қонып жүрген ... ... деп ... ... ... ... татарларды» /солтүстік
монғолдар/ XIII ғасырда «монғол» деп аталатын тайпалық бірлестіктің негізін
құрды дейді.
«Монғол» деген сөз жайында тарих ғылымында біркелкі ... жоқ. ... және ... деректер монғол ежелгі тайпалардың бірі ... ... ... ... бір ... аты ... ... бүкіл монғол халқын білдірді деген пікірдің жаны бар секілді.
Сол кезде хамаг-монғол, жалайыр, тайжут, керей, меркіт, ... тағы ... ... ... ... көрсеткен монғол тайпалары әр түрлі қоғамдық даму деңгейінде еді.
Олар ... салт ... мен ... ... халық болды. Д-р
Эренжен Хара-Даванның айтуынша, ... ... ... ... ... ... әрі ... малды ... ... ... болды, ал жауынгер болған себебі, жақсы
жайылым кім ... ... - ... ... одақтар өздерінің қоғамдық даму жолында алғашқы мемлекеттік
бірлестіктер болып қалыптаса бастады. Мұндай мемлекеттік бірлестік қатарына
«Хамаг монгол улус» ... ... ол Онон мен ... ... құрылды. Мұндай одақты керейлер мен наймандар да ... Бұл ... ... ... шайқастар да болып тұрды.
Алғашқы ертефеодалдық мемлекеттердің құрылуы мен дамуы XIII ғасирдың
басында ірі монғол мемлекетінің пайда болуын тездетті.
Өзара ... дала ... ... ... ... ... ханы ... немересі, Есугэй-батырдың баласы Темучжин көзге
түсті.
Шыңғыс ханның шын аты Темучжин, соғыс ғылым ... ... ... яғни ... Жаһангир /әлемді алушы/ лақабы қойылып, ол өзгеріп
«Жыңғыз - Шыңғыс» болып кеткен[20]. Шыңғыстың туған жерін, ... ... ... ... Рашид-ад-Дин Шыңғыс 1115 жыл[21] десе. Әбілғазы хижраның
559-ншы доңыз жылын атайды. Ал ... қажы 1154 ... деп ... 1162 ... ... Кейінгі кезде ғалымдар осы 1162 жылы[23]
туылды деген тоқтамға келіп отыр.
Темучжиннің туған жері - ... ... Онон ... ... ... баһадүрдің отбасында дүниеге келген. Есухей баһадүр - ескі
қазақ ұғымымен айтқанда «аттанып барып жылқы алған, ат ... ұйқы ... ... мен бөрі ... ... деп» ... - түні жортып жүрген, даланың
тас бауыр тағылық заңын берік ұстанған феодал. Оның осындай «азуымен ... ... ... тізесін бүктірмей қоймайтын тентек, ожар
мінезді адам ... ... ... ... ... ... Чиледу деген момын меркіттен тартып алып үйленген. Оллун Олхунот
деген тайпанаң қызы ... ... ... ... ... ... деген
төрт үл, Тэмулэн атты бір қыз ... ... ... ... қаған
мұрагерлерінің ішіндегі ең күштісі, әрі белдісі болды. Ол көптеген ... ... ... Оның ... ... ... ең ... тайжуиттер бағынды.
1116 жылы Есухэй жауласушы тайпалардың бірі- татарларға ... ... ... ... ... ... семьясын нөкерлері
тастап кетіп.кейін оның ұлысы құлайды.
Есугэйдің әйелі мен бала-шарасы ұзақ жылдар бойы ... ... ... мен жетім байғұстар аң аулап балық ұстап дегендей, тұрмыс
тауқыметін тартады, ал ... үшін ... ... ең ... ит ... еді. ... ... - кең тұсау» адамдар осылай тіршілік еткен.[25]
Тэмужин ат жалын тартып есейе бастаранда, өсе келе ел ... ... деп ... ... ... ... Есухэй аулын тауып.
Тэмужинді тұтқындайды. Бұл оқиғадан құтылғандай болғанда Олуэннің бұрынғы
қайын-жұрты, кекті болып кеткен ... ... ... ... ... ... ... әйелі/ тұтқындап әкетеді. Меркіттермен соғысуға
күші келмейтінін сезген Тэмужин әкесінің андасы/ монғолдардың салты бойыша
келіскен дос/, керейлер ханы Тоғырыл мен өз ... ... ... ... ... бас ... де, бірақ үшеуінің /Тоғырыл, Темужин,
Жамуха/ достыры көпке бармайды. Бұған себеп Тэмужин мен ... ... ... ... ... үшін талас[26]. Алайда «Хамаг монғол»
мемлекетінің әлі ханы жоқ еді. ... ... мен ... ... Болжут
түбінде соғысады. Бұл согыста Тэмужин ... ... өз ... ... үшін ... ... ... Ол екеу ара соғыстан соң
Темужинді енді қайтып бас көтере алмайды деп ... той ... ... ... ... кезіде аса қатыгездік көрсеткен Жамухадан безініп, ... ... ... жағына өтіп кетеді. Бұдан кейін жұрты көбейіп, күшейіп
алған Тэмужин ... жауы ... ... тізе ... ... оған -мықты-ноян-чаутхури деген атақ беріледі.
Темужиннің бұл татарларды жеңуі оның ... ... ... ... ... тайпалардың оны паналағысы келгендері көбейе береді.
Сонымен, нөкерлермен нояндардың қолдауына сүйеніп Тэмучжин 1190 ... ... ... ... ... ... ... алған соң, оның
маңындағы топ та оран адал, беріле - қызмет ететіндерін білдіріп:
Қатты ұрыс ... ... ... ... қайтарып,
Қайқаңдасақ безіне,
Қатын, бала-шағаға,
Қайта алмастай жоқ етіп,
Қарахан басты, шабарсың,
деп ант беріседі.
Тэмучжин де өз кезегінде, сыйға сый ... өз ... ... ... ... түсу үшін ... артықшылықтарын асыра түсті,
дархан деген атақ беретін болды. Дархандар салықтан ... ... ... құқылы болды, ханға ең кедергісіз кіре ... ... ... ... үшін ... ... ... бірге, Темучжин
өз әскерлерін ондық жүйе бойьиша ұйымдастырды.
Темучжин татарлармен соғысып жатқанда. Жамуха күш жинап ... ... ... ... ... ... салжеуттер, хунгираттар,
меркіттер, ойраттар және тағы басқалары қосылған ... Олар ... хан ... ... Осылайша Дамуха әскерін күиейтіп, қайта
шыққанмен. Темучжиннвн жеңіліп ... жылы ... ... ... меркіттер мен татарларға қарсы
әскери жорығын бастады. Ван-хан- меркіттерге. Тэмучжин татарларға қарсы
соғысатын ... ... Күз ... 1202 жылы ... татарларға қарсы
соғысқа аттанды. Бұл ... ... ... ... тізе ... Одан әрі, ... мен ... әскерлері бірігіп, Алтайға
наймандарға қарсы аттанды.
Наймандарра қарсы бұл ... ... ... шежіресінде» былай
суреттеледі:
Жебе, Құбылай бастаған,
Зэлые, Сүбедей қостаран,
Тэмучжиндік төрт ... ... ... наймандар жеңіліс табады. Бұдан әрі енді, Ван-хан мен
Тэмучжин арасында тайпаларға билік ... үшін ... ... Ван - ... ... өтіп ... Ақыр соңында тағы да ... ... ... - 1205 ... ... ... мен меркіттерді бағындырған
соң, моңғолдық бүкіл тайпаларды өз билігіне көндірді.
1206 жылы Онон ... ... ұлы ... ... ... бұл ... «Шыңғыс хан, тамам монғол, татарды алып, үлкен хан
болғанда, осы ... ... қол ... ... топ басы бектері
келіп, мына Қарауыл өзенінің күн-шығыс жағындағы хан ... ... ... салып, хан көтеріп Шыңғысты алып шыққан».[29]
Хан болып Тэмучжин екінші рет ... және ... оның ... ... ... ... бекітіп берді. Сондай-ақ ... ... ... ... ... адал ... ... атын белгілеу қажет еді. Сол ... олар ... ... осы ат ... құрылған әскер халыққа ресми ... ... ... ... және әскери құрылымы.
Жаңадан құрылған моңғол мемлекетінің өзіндік ерекшелігі ... ... ... ... ... ... Шыңғыс хан Моңғол
халқын екі қанатқа: оң /барун гар/ және сол ... гар/ ... ... ... Түмен он мың адамнаи құрылды. Олар ... ... ең кіші ... билік - айыл, он әскер ... ... ... хаи мың ... ... 95 ... жинады.
Моңғол әскерлері 13 мың еріктілерден құрамы 110 мың адамға ... ... ... ... Бұл армияда күш жеңілгендер есебінен
толықтырылып отырды. Күш басымдылығы армияда жеңіліске ұшырағандар ... ... олар тез ... - ақ ... ... ... ... міне,
бұл арада отырықшылықты көршілері: чжурчжендерге, танғұттарға ... ... ... ... ... ... өкіметтің
далалық дәстүрі шешуші роль атқарды. ... ... өмір ... ... ... ... соғысты жалғастыра берді. Олар бой бермес
кайсар меркіттер мен наймандардың бір бөлігі еді. ... ... ... ... ... ... Шыңғыс хан реті келген жерде
олардың ... мен ала ... ... жеке - ... Ол ... ... тізе бүккендерге табақ тартты.[30]
Бұдан әрі, біріккен мемлекетте рулық принцип бірден және саналы түрде
бұзылғанды. Командирлер шыққан ата ... ... ... ... ... сыйға ие болып отырды. Тәртіп сақтау үшін жүз мыңдық армиядан басқа
он ... ... ... еді. Хан ордасын осы сенімді он мыңдық гвардия
күзететін. Заң ... ... ... ... ... ... алынды.
Устав бойынша жазалаудың екі түрі қолданылды: өлім жазасы және сібірге жер
аудару. ... бұл ... бір ... – сол, оған ... ... жауынгер жолдасына көмек көрсетпегені үшін қолданылатын
жазаның енгізілуі еді. Бұл заң - Яса деп ... Және оны іске ... ... ... ұлы ... тағайындалды.[31] Жаңа туған империя
соғыстың салдарынан және тек ... үшін ғана ... ... бұл үшін ... әлі аз емес ... ... әр ... тайпалардан шыққан адамдар жиынтығында
қатаң тәртіп сақтап отыру қажет болды. Ол үшін Шыңғыс хан ... ... ... ... ... Олар ... ... бойы кезекшілік атқарды.
Бұл армиялық басшылық құрамынан жоғары қойылған монғолдық еріксіз көндіру
аппараты еді: ... ... ... ... нөкері мыңдық басшысынан
жоғары саналды. [33] Мыңбасылары ... ... ... ... 95 ноян тағайындалған ... ... ... топ ... ... Мұны ... ... тіпті демократия деп те
атауға болмайды. ... бұл ... Ұлы ... ... ... ... ... ежелгі түрік қағанатының ордасы болатын[34].
Орда дегеніміз - ... ... ... құрамалардың жетекшілерін бір
себеппен ғана, яғни ... ... олар көп ... ... үшін ... ... қылықтары үшін орнынан түсірілетіні себепті ғана аристократтар
қатарына жатқызу дұрыс емес. Бұқара ... ... ... ... бұл ... ... система деп те атай алмайсың.
Бұл системаны зорлықшыл деп те атай ... ... сот ... – Яса –
атқарушылық, хандық биліктен бөлініп алынған болатын. Қабылданған ... хан бұл ... ... ғана талап етуі керек болды.
Байқап отырғанымыздай, хандық билік феодалдықтан әлде қайда ... ... ... да аса ... ... ... ... байлық көзі, азаюына алып келді. Жорықтар ... ... ... ... Барлық шекаралардан жаулары анталап тұрғандықтан армияны
таратып жіберуге ... еді. ... ... ... ... уақтылы
тамақтандырып және соғысты жалғастыра беру керек болды.
Әскер-халықтан басы ... ... ... алуға болмайтын еді. Ал
қаражатсыз өкімет өмір сүре алмайтыны белгілі. Монғол ханы мұндай ... - ... ... ... баж салығынан алып отырды. Мұның өзі
Монғолияның күрделі халықаралық саясатқа тарта түскендігі сөзсіз, ал ... аса ... жеке өзі ... ... ... ... етті.
ХII - XIII ғасырлардың межесінде моңғол қоғамында ... ... ... ... ... Бұл ... екі ... нояндар
мен езгідегі араттарға бөлінді.[35] XIII ғасырдың басында татар-моңғол
тайпаларын ... ... ... ... ... мемлекеті құрылды.
Бұл мемлекеттіц негізін салушы ... ... Ол бір ... Тэмучжин өз
айналасына нөкерлер жасағын біріктіріп, көриі тайпаларға ... ... ... ержурек жауынгер даңқына ие болды.Өзінің негізгі
қарсыластарының тас-талқанын шығарып, Тэмучжин Монғолияның ... ... өз қол ... ... ... Егер ... Моңғолияны мекендеген
тайпалардың көпшілігі татар деген атпен белгілі болса, енді мемлекеттіктің
нығаюына байланысты ... ... ... ... деп атай ... бұл ... ... этникалық-саяси мәнге ие болды.
XIII ғасырдың басында Моңғол мемлекетінің құрылуы мемлекетті басқару
үшін ортақ, жазбаша баянды етілген ... ... мен заң ... қажеттігін туғызды. Жаңа жағдайларға сай келетін, әрі өзгерістерге
үшығаран әдеттегі ... мен ... ... Шыңғыс ханның «Ұлы яссасы
« деген ... ие ... - ... заң ... білдірді. Сол кездегі деректерге қарағанда
Шыңғыс ханның заңдары мен қаулылары орамаларға /»тұмар»/ ... ... ... ... ... ... ... Яса түпнұсқада
сақталмаран және үзінділер мен мазмұны ... ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... басшылары үшін билік бедел
болып қалды. Ясаны бұрмалаған хан тұқымының ... ... ... ... сөзімен аталған Шыңғыс ханның нақыл сөздеріне сәйкес қатаң
жазаланатын ... хан ... ... ... ... келе жатқан монғол
қоғамының талаптары мен мұқтаждырына жауап берді. Онда ... ... ... феодалдық-көшпелі ақсүйектердің мүдделеріне сай
келетіндері ғана және жаңадан белгіленген ... ... ... ханның Ясасы көшпелі өмірдің нормаларын ғана ... ... ... көпшілігінде ежелден өзінің праволық дәстүрі
болып келген халықты жаңа правоға ... ... қиын ... ... Яса заңын қолдап сақтаушылары мен жергілікті халықтың арасында
қақтығыстар болып тұрды. Ал бұл ... соңы ... ... ... ... ... егіп отырды.
Моңғол империясының саяси өмірінде Шыңғыс әулетінің және көшпелі
монғол ақсүйектерінің жалпы империялық жиналысы ... зор роль ... ... ... ... ... Әртүрлі рулардан ... ... ... үшін бұл ... ... өкілдерін ғана
қамтыды[38].
Құрылтайда ірі әскери әрекеттерге байланысты мәселелер, ішкі саясат.
Шыңғыс әулеті арасында өлкелерді бөлу мәселелері ... ... ... ... ... билік жүргізіп отырған әулеттің жасы жағынан
үлкен ... ... Оның ... ... күні ... ... шапқыншылар арқылы жария етілетін.
Шыңғыс өзі құрған империяның шексіз билеушісі болды, әскери ... де ... өзі ... ... Шыңғыс хан құрған мемлекеттің
негізіне әскери тұрғыдан ұйымдастыру ... ... ... хан ... ... жаулап алу жорықтарында маңызды роль атқарды.
Шыңғыс хан әрі дарынды ... да бола ... Оның ... және
тактикалық өнерді икемді саясатпен ұштастыра білуі жорықтардың табысты
болуының маңызды факторы болды. Әскерді кішкене ... ... ... ... ... ... ... басқа да қатаң жазаға ... ... ... те роль ... ... ... ... жорықтарынан өзіме
пайда тапсам деген мүддесін де ескеріп отырды.
Әрбір ұрыс үлкен әскери ... ... ... ... хан ... ... елі туралы алдын-ала көптеп мәлімет жинап, үлкен әзірлік
жасайтын.
Моңғол атты ... ... және ... ... ... тұтқиылдан шабуыл жасап, жылдам қимылдап, жауын ес жиғызбастан
қоршап алу ... ... ... ... ... ... ... бірлігінің
болмауы да Шыңғыс әскерлерінің соғыста жеңісін тездетті.
Шыңғыс әскерлері мен оның ... Қиыр ... ... Азияны,
Таяу және Орта Оырысты, Кавказ, сондай-ақ Шығыс ... ... ... ... ... ... алыс-алыстарға жетіп жатты.
II - Т А Р А У
Шыңғыс ханның жаулау жорықтары және оның ... ... ... ... жылы ... ... ... Шыңғыстың үлкен ұлы Жошы еш
қарсылық кездестірмей-ақ Оңтүстік Сібір халқын жаулап ... Бұл ... ... ... ... ... 1103 жылы Моңғол қолбасшысы Сүбедей
Бұқтырма ... ... ... Ертіс алқабында наймандар мен меркіттерді қуып
жетіп, өздерімен шайқасуға мәжбүр ... ... ... ... ... қаза ... Елі мен ... қорғау үшін шапқыншылыққа қарсы күрескен
найман ханзадалары Бұйрық, ... ... ... ... бірге
Жетісуға өтіп, онда бұларды ... ... ... ... ... жылы қабылдады. Кейіндері Күшілік адамдарды айырып білуде
көрегендігі мен ... ... осы ... ... ... әрі ... ... алды. 1209 жылы Қарақытай мемлекеті мен ұйғырлар арасында реніш
туып, ұйғырлар Шыңғыс ханға ... бас ... ... өзі екі жаққа да пайдалы келісім еді. Шыңғыс хан тұтқынға түскен
найман хандығының бас ... ... ... ... пайдаланып,
наймандардың ел басқару ережелерін, жазу мәдениетін - бұдан бұрын найман,
керей, меркіттер қолданып келген көне ... ... ... ... ... ... тура келгенде соғысты ... үшін ... ... ... үшін ... саудагерлеріне товарлар қажет болды.
Олар моңғолдардың соғыс олжаларын арзан сатып ... еді: оның ... ... ... де ... болатын. Қызметтегі бос орындарды
жоғарыда айтып өткеніміздей тұтқын наймандарға беру етек ... ... да тез ... бұл ... ... ала ... Енді Кинь
империясы мен соғысуды кейінге соза беру үшін ... ... ... еді,
сондықтан ол соғыс 1211 жылы басталып кетті.
Монғолдар бірінші соққыны Танғұт патшалырына берді. Мұның өзі бәрінен
бұрын әскери-саяси қадам ... 1209 жылы ... ... далалық
әскерлерін талқандап көптеген ірі қара малдары мен ... ... ... ... тоғандарын бұзып,_қаланың шет аймақтарын Хуанхэ суына
бастырып жіберді. Сол себепті астананы қоршаран ... ... ... ... ... болды. Олар жайдан-жай ғана емес, таңғұттармен өзара
әскери көмек көрсету ... ... шарт ... шегінді. Міне, осы арқылы
Шыңғыс хан өз ... ... ... ... босатып алды. Сөзсіз
болатын соғысты бастау сәті жете ойластырылып шешілді. Әскери және ... тең ... ... ...... хан ... соғысу онай іс
емес екенін жақсы түсінді[42]. Сондықтан да бар күшті шашау шығармай, осы
алдағы ... ... әзір ... ... ... ... шекаралық У-ша бекінісін басып алды.
Көп ұзамай қытайлықтардың бірнеше бекінісі тізе ... ... ... үшін ... ... деп ... ... Пекин қақпасына
дейінгі бүкіл елдің ойран ... ... ... ... ... ... ... шығып кетті, 1215 жылы Пекинде моңғол жауынгерлері
алдында тізе бүкті. Шыңғыс хан бұл жеңісіне масаттанбай тезірек қытайлармен
уақытша бітім ... ... оны ... ... ... ... ... еді.
1208 жылы Алтай мен Тарбаратай таулары өткелдерінің ... ... ... ... бұл ... ... жәрдем алған болатын. Соның
арқасында олар 1216 жылы күш ... ... тыл ... ... ... Аға ... Жошыны қолбасшы етіп. Орталық Монғолиядан асығыс
түрде аттандырылған моңғолдардың екі түмен әскерлерінің өзі-ақ жаудың жолын
бөгеп, ... кері ... ... ... тастап кеткен меркіттер қолы
ұрысқа түсуге ... ... ол ... жеңіліп қалды. Талқандалған меркіт
әскерлерінің қалдққтары батысқа қарай қашқанымен Ырғыз ... ... ... қуып ... бір ... да тірі ... түгел жойып жіберді. Сол
арада, яғни Ырғыз өзені ... ... ... ... ... Хорезм шаһ Мұаммедтің шабулына ұшырады. Ойда жоқта, ешбір ... ... ... ... ... ... ... жылдың аяғында монғолдар чжурчжэндерге бітім жасасудың екі шартын
ұсынды: чжурчжэндер Цзиньнің Хуанхэден солтүстікке қарайғы барлық жерінен
бас тартуы керек, ал ... ... ... бас ... ... шартты чжурчжэндер қабылдай алмады. Сондықтан 1216 жылы таңғұттардың
көмегіне сүйене отырып, монғолдар Цзинь империясының ... ... ... ... Чжурчжэндіктер астанаға бүкіл армияны әкелді де,
басқа аудандарды қорғаусыз ... Бұны ... ... ... ... тонап, тонаудан түскен мол байлықты, мал-мүлікті иеленіп,
солтүстікке тартты. ... ... ... монғолдардың бірінші
шабуылы аяқталды. Шыңғыс әскелері Солтүстік Қытайды уақытша қалдырып ... ... ... болу үшін Шыңғыс солтүстіктын және ... тағы бір ... ... үйрарды. 1217-1218 жылдардың қысында
монғолдар таңғұттарды бір-жола құртуға тары бір рет талаптанды. 1218 ... олар ... ... Си Сяны ... рет қоршап, маңайындағы
бірнеше таңғүт қалаларын қиратып, тонап алды. Таңғұттардың билеушісі Цзунь-
сян Ганьсу ... ... ... Осы ... ол ... бітім
жасау үшін елшілер жіберді. Бұл жағдайды ... ... енді ... ... ... ... ... монғол шапқыншылығынан кейінгі суретін хорезмшах
елшісі Беха-ад-дин Руди былай деп суреттейді: «Барлық жерде ... ... ... пен зомбылықтың ізі жатты: өлгендердің сүйегі тау-тау боп
үйіліп қалған: ауа өліктің шіріген исінен бұзылып тұрды: өліктердің ... ... ... ... ... ... қалдырған қолтаңбасы міне осындай болды.
2. Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азияны бағындыру.
Қытай астанасы Пекиннің алынғаны жөніндегі ... Орта ... ... ... сыбыс-аяңды тексеру ... ... ... ... ... ... алу үшін ... мемлекетінің хорезмшахы
Мұхаммед Монғолияға елшілердің бірінен соң бірін аттандырды. Біраз ... соң ... ... да жауап ретінде хорезмдік көпес Махмуд Ялавач
бастаған елшілер келді. ... ... өзі ... хан ... ... болатын. Шыңғыс ханның бұл елшілері хорезм шахты
Бұхарадан ұшырастырып, сол ... ... ... сый- ... ... ... хан мен ... шахы Мұхаммедтің арасында өзара келі
спеушілік туды. Шыңғыс хан мен ... шахы ... ... соғыс
себептері тереңде жатыр. Көшпелілердің билеушілері үшін ру ... ... ... көзі болып келгені белгілі. Орталық Азия бір орталыққа
барынған мемлекетке ... бұл ... көзі ... Онсыз Тэмучжин-Шыңғыс
ханның билік басында қалуы мүмкін емес еді.
Алғашында монғолдардың Сібір, Қазақстан, Шығыс ... ... ... сипатта жүрді. Ол үшін «киіз тұрғылықты халықтарды
біріктіру» деген ұран қолданылды[46]. Кейде дипломатиялық жолмен де ... ... ... ... Турфандағы билеушілер
отбасыларымен құда болу ... да ... ... ... ... ... келгенде өз еркімен ел болған қарлық Арыстан ханра
Шыңғыс хан ... қызы Алқа ... ... ... ... ... хат әс-
сурах» кітабында, Іле алқабындағы Алмалық қаласында тұрып, Жетісуды билеген
қаңлы тайпасының ұлыс бегі ... мен оның ... ... ... ... ... ... ханға қосылғанда. Шыңғыс хан ризашылығын білдіріп
Жошыны үлкен қызы Бикені Сұнақ - тегінге қосты.[47]
Әртүрлі деректердің баяндауынша, Шыңғыс ... ... ... Азия мен ... мекендеген тайпалар негізінде құрылған және
Шыңғыстың батысқа жасаран жорығына қосылып әскери ... ... ... ... ... ... ... әсер етті.
Шыңғыс хан империясының мәні соғыс әкімшілік жүйеде еді. Мұндай жүйе ... ... ... келіп, наймандар мен керейттер ұлыстарында одан
әрі дамыран болатын. Ұлыс әскерлері ондық, ... ... ... ... ... ... ... да осындай әкімшілік ... ... атты ... ... ... ... және ... көзге түсетін. Бұл ... ... хан ... басқару және темірдей тәртіп арқасында мейілінше артты.
Мұның сыртында Шыңғыс ханннң жаулап алу ... ғана ... ... ... ... сатқындыққа, қастандыққа
жібермейтінін, сонысымен де империяны күйретуден аман алып қалатынын жақсы
түсінді. ... алу ... ... да ... ... ... ... азын-аулақ табыс әкелді.[48]
Сондықтан да Қазақстан мен Орта ... ... алу ... ... деп қарау жөн. Шыңғыс хан аттұяғы жетер жердің бәрін өзіне
қаратуды алға қойды.[49]
Шыңғыс хан үшін Орта Азия мен ... ... оран ... ... ... ... апаратын жол ашты. Осы себепті бұл жорықца Шыңғыс хан
мұқият даярланды. Моңғолдарға қызмет еткен мұсылман көпестер мен ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер тасумен
болды.
Шығыс Түкістан Імен Жетісудың моңғолдар ... өтуі ... Орта ... ... ... ... пен Шыңғыс хан қайта-
қайта елшіліктер алмасумен болды. Олардың елшілері көбіне ... ... ... ... ... әр қашан оларға киім, бояу, бөз
алып барып, Орта ... ... одан көп ... ... ... Мауреннахырдың бірнеше саудагері бірігіп, Шыңғыс хан ... ... ... ... алып ... деп ... Әбілғазы, Шьщғыс хан
өзіне саудагерлердің біреуін шақыртып ... ... ... барасын
сұрады. Ол әкелген нәрсесі бір теңгелік болса да, одан он ... ... Бұл ... ... ... ... өз кезегінде барлыры 450 адам болатын керуенді ішіндо ... ... ... ... Әлиқожа Бұхари және Юсуп Отырари секілді
адамдарды елші етіп Хорезм шахы Мұхамедке аттандырды, Әбілразының айтуынша,
Шыңғыс оларға: ... ... ... ... ... бен құрметімізге
бөледі, біз де сіздерге бірнеше адам ... ... де ... ... деп сенемін. Құдай тарала екеумізге дүние жүзін билеуге жазды,
сен ұлым ... ... ... ... ... ... ... және қауіпсіз болады»,- деп айтыңдар деген тапсырма берді[51]. Бұған
Хорезм шахы разылық білдірді.
Мұның артынан Шыңғыс хан тағы да Орта ... ... ... ... ... ... 500 ... үлкен керуен жіберді[52]. Бұл
керуен 1218 жылдың жазын-да Отыррар ... ... ... қаласының
билеушісі Қайырха Иналчық /қыпшақ/ Мұхаммед шахтың туысы еді. Оран Қайырхан
деген лақапты ... де ... ... шах ... ... ... ... кезде олардың ішінен Иналчықты танитын
біреуі ... ... ... деп ... бұған ашуланып саудагерлердің барлырын қамауға алуды бұйырды. Өзі
сұлтан Мұхаммедке кісі жіберіп, келген керуеннің ішінде бірнеше адам ... ... деп ... ... ... ... қарамай,
бәрін өлтіріп, әкелген ... алып ... деп ... ... ... ... бұл ... Шыңғыс ханға жеткізді. Шыңғыс
хан бұл хабарды естіп Хорезімді Бағыраны елші ... ... шахы ... «Біз ... ... ... ... деп келісім
жасасқан едік. Біздің керуеннің саудагерлері Отрарда өлтіріліпті. Егер ... өз ... ... ... ... ... сал, сазайын өзім
тартқызамын әйтпесе ... ... ал»-, деп, ... ... ... ... ... де өлтіріп тастады. «Моңғолдың құпия ... ... ... ... хан: ... ... айтып отыр/ менің
алтын шылбырымды үзбекші ме? Бағыра бастаған жүз ... ... ... кек аламын. ... ... ... ... ... ... ... соғысуға келе жатырмын, біліп қой
деп»,- сұлтан Мұхаммедке кісі жіберді.
Осылайша, ... ... ... ... ... ... ... болған
оқиға Шыңғыстың Орта Азия мен қазақстанға жорық жасауына желеу болды.
Жорық 1219 жылдың қыркүйек айында басталды. Шамамен 150 мың ... ... хан ... Орта ... ... лап берді. Олар Жетісуды
басып ... ... ... ... ... ... ханның балалары Шағатай мен Үгедей және әйгілі қолбасы Сүбедей,
Жебе, Тонучарлар ... ... қол ... ... ... Жошы Жент ... үшінші отряд Сырдың жоғарғы ағысындағы қалаларды алуға, ал
Шыңғыс ... өзі ... ... Бұқараға жылжыды.
Сұлтан Мұхаммед Хорезм шах моңғол әскерін Отырарға келеді деп есептеп,
Қайыр ханды елу мың әскерімеи Отырар аймағын қорғауға ... еді. ... оран ... он мың ... Қаража Хажип деген нөкерін жіберді.
Қайыр хан ... мың ... ... ... Шыңғыс балалары Отырарды бес
ай қамап жатты. Отырардың ішіндегі халық түңіле бастады. Қаража Хажип ... ... ... ... ... ... аман ... тағы да ел
болалық»- деді.[55] Қайыр хан оның ... ... ... ... ... басты себепкері өзі екенін білетін. «Жаһанды жаулап алушының
тарихы « атты ... ... ... ... тарихшысы Жууейнидің айтуынша,_
олар бес ай бойы ... ... ... қарсыласты. Қалың жаумен
айқасқан Орырар халқы ашаршылыққа ұшырады. Қайырхан бар ... ... ... ... ... Хажип өз әскерлерінің көбін бастап, қала қорғанының
Сопыхан қақпасынан шығып, жау карына қосылды. осы ... ... ... ... ... ... ... 20 мың әскерін бастап, тары да бір ... Ата - ... ... мен В.З.Бартольдтың жазуынша,_ Шыңғыс хан
әскерлері алты ай дегенде Отырар қаласын ... ... ... ... ... Сатқындық жасап келген Қаража Хажипті: «өз ... ... ... не опа қыласың»,- деп ... еріп ... ... ... ... Қала ... халқы қырылды. Мал-мүлкі талан-таражға
салынды. Аса аянышты жері Отырарда кітаптарымен бағалы ескерткіштерінің
саны жағынан ... ... орын ... ... ... жіберілді.
Осылайша, 1220 жылдың ақпан айында Отырар толығымен құлатылды[56].
Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы Сыр ... ... ... жеті күн және жеті түн ... ... ... алған соң,
тұрғындарын тегіс қырып жіберді. Сырдың бойымен төмен жүріп отырып саураи,_
Баршынк ... ... ... ... ... ... ... алынуы Мауранаһирға шабуыл жасауға жол ашты. Моңғол әскеріне
Ашнасу ... ... да ... қарсылық көрсетті. Табан тіресе
қарсылық көрсеткеніне қарамастан кала басым күшпен жеңіліске ұшырап, ... ... ... 1220 ... ... ... ... келіп кіргенде, қаладан хорезмшах әскерлері шегініп шығып ... Жошы ... ... үшін ... оңғыттардан шыққан Шынтемір дейтін
біреуді жіберіді. Алайда монғолдарды қаладан аулақ ... деп уәде ... ғана оның ... қайрылы аяқталмады. Шынтемірді қаладан шығарып
жіберіп түрғындар қақпаны қайта жауып алды. Бұдан әрі монғолдар ... ... ... ... ... ... ... билеуші етіп Бұқарадан
шыққан Әлиқожаны тағайындайды. Бұл кезде Жошының жіберген екінші бір отряды
Шехркентті /Янгикентті/ алды.[57] ... ... ... мен Үгедей
бастаған қол Шыңғыс ханның өзі бастаған ... ... ... ... ... мен ... бағындырды. Шыңғыс хан бастаған ... қол ... ... дейін Орта Азияның Амудария жағалауына дейінгі барлық жерді
алып болды, осының барлығы 12І9-1220 жылдардың қыс пен ... ... жылы 122I ... ... жорықтар нәтижесінде Хорезм жаулап
алынды. Хорезм шахы Мұхаммед қашып, ... ... бір ... ... Осыдан соң Орта Азияны жаулап алу аяқталды да, бұл арада соғыс
қимылдары тоқтады.
1221 ... ... ... қимылдары Қорасан, Ауғанстан және
Солтустік Индия жеріне ойысты. Бұл ... ... ... көрсеткен
Жалалиденді /Хорезм шахы Мұхаммедтің баласы/ Хинді өзеніне дейін қуалап
барып, 1221 жылдың 24 қарашасында ... ... ... ... ноян мен ... батыр бастаған отыз мың ... ... ... ... І220 жылы ... ... жетті. Грузиндер ... бір ... ... ... жағасымен жылжи отырып,
аландардың жеріне кіріп /1222 жылы /, оларды талқандады. Одан ... ... ... ханы ... ... ... 1223 жылдың 31
мамырында Қалқа өзенінің бойында орыс ... ... ... өзеніне дейін
ығыстырды да өздері Еділдің орта ... ... ... ... ... ... Қыпшақ/ басып, 1224 кылы Ертіс өзені бойындағы ... ... ... ... 1225 жылы Шыңғыс хан Монғолияға қайтты, сөйтіп,
1219 - 1224 ... ... мен Орта Азия ... ... ... ... енді.
Шыңғыс ханның хойқын жорығы Орта Азия мен Қазақстанға зор зобалаң алып
келді. Қазақстанның мәдениет орталықтарын, ... ... ... ... ... ... бойындағы қалаларды /Отрарды,
Сауранды, Жентті, Сығанақты және басқаларын/ жермен жексен етті. Мұнымен
бірге мәдеииеттің ... ... ... ... ... ... қылыппен қырып, ұлан-ғайыр көп жерді жаулап алған, орасан
зор империя құрған Шыңғыс хан өзінің көзі тірісінде осы керлерді төрт ұлына
енші етіп ... ... ұлы ... ... өзенінен Орал тауларына дейінгі
жерлер, әрі батысқа қарай /моңғол ... ... ... жорлерге дейінгі
аймақтар/, оңтүстікте каспиймен арал теңізіне ... ... ... ... ... ... ... Хорезм/ мен Сырдария
өңірі де Жошы ұлысына кірді. Бұл жерлер «Жошы ұлысы» деп аталды. ... ... ... Жошының ордасы Ертісте болған[58].
Екінші ұлы Шағатайдың үлесіне Оңтүстік Алтайдан Амударияға дейінгі
ұйғырлар ... ... ... пен Бұқараға дейінгі жерлерді, яғни
Шығыс Түрікстанды /Қашқария/ Жетісумен Мауранаһирдің денін ... ... ... ... ... ... ... құраған өлке
Аларғу деп аталды: оның басты қаласы Алмалық болды[59].» ІІаратай мен оның
Ізба-
сарларының иелігіндері жерлердің құрамына сондай-ақ Балх пен ... ... ұлы ... батыс Монғолия мен Тарбағатай аймағы оның ұлысының
орталығы орналасқан Жоғарғы ... ... ... болды. Өзін хан деп
жариялараннан кейін /1223-1241/ Үгедей Орхонда, Қарақорымда тұрды.
Кенже ұлы Төлей әкесінің қара ... ... ... ... ... ... ... 129 мың адамдық армиясының 101 мыңын алды. Қалған
ұлдардың әркайсысына 4 мың адамнан бөлініп берілді. Бұл ... ... ... ... ұлы хақан Шыңғыс ханға бағынатын болды.
Сонымен, Қазақстанның территориясы моңғолдың үш ұлысының құрамына:
үлкен /далалық/ бөлігі - Жошы ... ... ... және ... ... - Шаратай ұлысына, Жетісудың солтүстік - ... ... ... ұлысына кірді
Шыңғыс ханның тірі кезінде, ұлдарына бөліп берген жерлер олар үшін тек
қана пайда көзі болды, бірақ империя басшысына бағынышты болып қала ... ... ... жаулап алу жорықтарының ішінде маңызды орын
алатын моңғол әскерлерінің Орта Азия мен Қазақстанға ... ... 1219 ... ... ... ... Моңғолдардың Орта Азия мен Қазақстанды
жаулауы оларға Батыс Азия мен Шығыс Еуропаға жол ... 1221 жылы ... ... ... өзі ... ... ... Пакистан, Индия
жеріне дейін кетті.
Моңғолдардың Орта Азиядан сонау Үнді жағалауына ... ... ... ... ... мен ... қатар жүрді[61].
Шыңғыс ханның өзінің жургізген тонаушылық, жаулаушылық соғысы және
оның мұрагерлері жалғастырған жорықтары ... ... ... үшін ... ... ең ауыр апат ... ол ... халықтардың экономикалық,
мәдени процесін, олардың саяси, әлеуметтік және этникалық дамуын ... ... ... зор регионның экономикасы құлдырап кетті.
Дүниенің жартысына дейінгі жерлерді жаулап алған Шыңғыс хан ... 25 ... ... ... ... ... ауырып, қайтыс болды,
дей тұрғанмен, Шыңғыстың өлімі жөнінде Марко Поло оның тізеден ... ... ... ... көрсетсе, Плано- Карпини- жай /нажағай/ түсіп
өлді дейді. Ал, Рашид-ад-дин аңшылық кезінде аттан құлап ... ... ... ... ... Және бір қызығы бұл айтқандардың бәрі
де оның өлген күнін бірдей келтіріп және Шыңғыстың өз ... ... ... аңызында Шыңғыс хан Таңғүт патшалығының астанасы Си СЯ-ны
алу құрыметіне өзіне әэел етіп ... ... ... ... жас ... Кюрбелдишин - хатун сұлудың салған жарақатынан өлген[62].
Сонымен ... ... ... ... қан ... ... да әлі ... белгісіз. Рашид-ад-диннің айтуынша, монғолдар оның денесін туған жері
Орхон өзені ... ... ... ... тауына апарып қойған. Бұл ... ... ұлы ... оның ... ... хан мен ... хан да
жерленгендігін айтады. Олардың денелері қойылған жерде ... ... ... ағаш өсіп ... ... өзі ... бөгде адам ашып, қорлап
бүлдірмеуді көздегеннен туған болар.
Морко Полоның ... ... ... ... ... ... ... монғол-татар ақсүйектерінің, Шыңғыс ұрпақтарының мәйіті олар қайда
қандай қашықтықта өлмесін Алтай тауына әкелініп қойылатын болған[63].
Шыңғыс хан ... ... ... де ... мен ... соғыс
жорықтарын жүргізе берді. 1235 жылы Қара ... ... ... ... ... ... ... жаңа жорық жасау туралы
шешім қабылданды. Моңғол әскерлеріне Шыңғыс ханның немересі, ... ... хан ... ... 150 мың ... ... ... Еуропаға
жорыққа аттанған Батый хан 1236 - 1242 жылдары аралығында Еділ бойындағы
бұлғарларды, орыс ... ... ... Венгрияны, Чехияны,
Молдавияны, Валахияны, Трансильванияны және тағы басқа елдерді ойрандап,
Адриат теңізінің ... ... ... да, «жер ... ... деп ... одан Еділ өзенінің сағасына келіп Алтын Орда ... ... ... жорығы XIII ғасырдың ұзына бойынан ХІҮ ғасырға дейін
монғол-татар соғыстарын құратын ұзақ оқиғаның бір ғана буыны болды.
XIII ғасырдың ұзына бойы ... пен оның ... ... ... ... ... тұрды.
Қ 0 Р Ы Т Ы Н Д Ы
Шыңғыс хан біртұтас мемлекет ... ... ... қан ... басқа елдерді басып алу жаулап алу үшін де жалғастыра берді. Ол
өзінің бар күшін бір орталыққа бағынған ... ... құру үшін ... ... бұл ... әскери және саяси салада табысқа жеткізіп,
сол кездегі моңғол қоғамының ... ... ... ... бастаған дала аристократиясы баю үшін басқа елдерді
жаулауға мүдделі болды.
Сонымен, Шыңғыс ... ... ... ... ... тоқтала кетейік. Соғыстың себебін сол кездің өзінен іздеу қажет.
Шыңғыс ханның империясы моңғол ... ... ... ... ... ... ... ескеріп отыруға тиісті
еді. Көшпелі өмір үшін жаңа жерлерді басып алу арқылы мол ... ... ие болу - ... ... бір ... ... ... бірлесуі тайпа аралық-ру аралық соғыстарды тыйды.
Бірақ соғыстан олжа ... ... ... ... ... ... неге жеңіспен аяқталып отырды деген
сұрауға келсек, ... ... ... ... ... ... мен жарқын таланты өзіндік роль атқарды. Оның ... ... - ... Сүбедей, Хубулай, Тилик, Тогучар, Шигш- Кутук, Мухали,
Борогул, Богурчи, Бурджи[65], Жошы, Боорчу[66] тағы басқа ... ... ... ... ... темірдей әскери тәртіп те көмегін
тигізді. Мұның сыртында Шыңғыс хан жаулап алу ... ғана ... ... ... ... ... қастандыққа
жібермейтінін, сонысымен да империяны күйретуден аман алып қалатынын ... ... алу ... ... да ... ... ... қолына азын - аулақ табыс ... ... ... ... ... - түрік, маньчжур, таңғұт, тұнғұс ... да ... бұл ... қашан да соғыс ісіне отырықшы ... ... ... еді.
«Қазақ совет энциклопедиясында былай деп жазылған: «Монғолдар өздері
жаулап алған жерлерде басқару жүйесіне ешкандай өзгеріс енгізген жоқ. ... ... ... ... жергілікті феодал-шожарлар мен саудагерлер
көмектесті. Феодалдар белгілі бір аймақтардың жергілікті өкіл ... ... ... ... ... ... ... осы
өлкелерге жаппай қоныс аударуы деп ұғынуға болмайды. Бұл жерде Шыңғыс хан
ат тұяғы ... ... ... ... ... алға қойды. Моңғолдардың негізгі
халқы өзінің ата мекенінде, Моңғолияда болды. Соғыс жорығында тасқын ... ... қол - 150 ... ... салт атты әскер болғанымен, оның
едәуір бөлігі жергілікті түркі тілдес тайпалардан қосылғандар еді.
Моңғолиядан келген моңғол ... ... ... ... ... ... ... тапқан олжаларын артынып-тартынып Моңғолияға
қайтып кетіп отырды.
Бұл жаугершілікте Шыңғыс ханның соғыс жорықтары екі ... ... ... ... ... ... тайпаларын біртұтас мемлекетке
біріктіре алды, екіншіден, қанқұйлы ... ... өзге ... прогресті
дамуын тежеп, олардың саяси, әлеуметтік, экономикалық дамуын тежеді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
I. ... ... ... ... Б., Түрік шежіресі, Алматы, 1992.
2. Бартольд В.В. Рецезия на книгу Б.Я.Владимирцева ... ... ... ... В.В. ... в эпоху монгольского нашествие соч., т.І. 1963.
4. Бартольд В.В. Образование ... ... ... соч, т. I , М, ... ... Б.Я., Общественный строй монголов, Монгольский кочевой
феодализм, Л., 1934.
6. Гольман Л.Н. ... ... ... на западе /XIII- середине XX
в.в./, М., 1988.
7. ... Л.Н. ... ... М., ... ... Л.Н., Қиял ... ... Алматы., 1992.
9. Далай Ч., Монголия в ХПІ-ХІҮ веках, М,, 1983.
10. Қадырбаев А.П., «Юань-ши»-как источник по ... ... и ... ... ... востока, Историко-билологические исследования, М.,
1934.
11. Кадырбаев А.Ш., Тюрки-канглы в империи ... ... М., ... ... В.В. ... ... развития феодальной Руси,
Феодальная Русь к кочевники. М., 1967.
13. Келімбетов Н., Ежелгі дәуір әдебиеті, І ... ... ... ... Е., Жизнь Темучжина, думавшего покорить мир, Алматы,І992.
15. ... С.А., ... ... М., ... Кузмин В.П., Предисловие. Оссон К де, История монголов, т.Л., Чингис
хан, Иркутск., 1937.
17. Қадырбаев А.Ш., ... ... хан мен оның ... ... ... Алматы, 1992.
18. Құдайбердиев Ш., Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шекіресі, Алматы, І99І
.
19. Рашид-ад-Дин, Сборник летописей, т. І. М-Л., ... ... Г.Н. ... Б.Я. ... по ... ... // Филология
и история монгольских народов, М., 1953.
21. Сандаг Ш., ... ... ... ... и ... //
Татаро-монголы в Азии и Европе. М., 1977.
22. Скрынникова Т.Д., К ... о ... ... в ... вв // ... по истории и культуре
Монголии. Новосибирск,1989.
23. Тихвинский С.Л. «Татаро-монгольское завоевание в Азии и ... ... в Азии и ... М., ... ТрепавловВ.В., ... ... ... ... ... ... XIII в. ... канд. ист.
наук. М. , 1987.
25. Хара-Даван Э., Чингис-хан как ... и его ... ... ... ... Ә., ... ... мен өнерінің тарихы /көне заманнан ХІҮ
ғасырға дейін/, ... ... ... К., ... ...... хан. ... хамса /бес тарих/,
Алматы,1992.
28. Черепнин Л.В., ... в Руси /ХПІ в/. ... в Азии ... М., ... ... В.П., ... Белая, синяя, серая, золотая..В кн: Утемиш-хаджи,
Чингиз-наме, Алматы, 1992.
30. Якубовский А.Й., Из истории ... ... ... ... ... по ... ... востоковедения, М., 1953.
II. Мерзімді басылымдар:
1. Петрушевский И.Й., ... ... ... по ... ... ... ... 1946, №11.
2. Майский И.М., Чингис хан. //Вопросы истории, 1952, №5.
3. Мерперт Н.Я., Пошуто В.Т., Черепин Л.В., Чингисхан и его ... ... І962, ... ... Ә., Моңғолдың құпия шежіресі. //Қазақ әдебиеті, 1982, 28
мамыр.
5. Ежелгі қазақ тарихы. //Шалқар, 1990, қазан.
III. ... ... ... ... под, ред. Т. С. ... ... 1991.
2. История монголской Народной Республики. М., 1967.
3. Қазақ ССР тарихы II том, Алматы,1983.
4. Қазақ совет энциклопедиясы. 8 том, ... ... ... Н.Я., ... В.Т., ... Л.В., ... и его ...
История СССР, 1962, №5.
[2] Юдин В.П., Орды: белая, синяя, сериал, золотая... В кн.: ... ... ... ... 1992. ... ... Л., Қиял ... іздеу. Алматы, 1992. 249-250 – беттер.
[4] Гольман М.И., Изучение истории Монголии на Западе /ХІІІ – ... ... / М., 1988, 38-39 ... ... Ю.А., Из ... ... ... периода ХІ – ХІІІ в.в.
Очерки по истории русского востоковедения. М., 1953, 34- бет.
[6] ... Н.П., ... - ... К.де, История монголов, Т., І
Чингизхан, Иркутск. 1937, 1-2-беттер.
[7] Карчалов В.В., Внешнеполитические ... ... ... Руси,
феодальная Русь и кочевники, М., 1967, 218-261-беттер.
[8] Тихвинский С.Л., Татаро-монгольское завоевание в Ази и Европе, Татаро-
монголы в Азии и ... М., 1977, ... ... С.Л., Татаро-монгольское завоевание в Ази и Европе, Татаро-
монголы в Азии и ... М., 1977, ... ... В., Рецензия на книгу Б.Я. Владимирцева «Чингизхан» -Восток,
1925, кн., 5, 251-251-беттер
[11] Румянцев Г.Н., Труды Б.Я.Владимирцева по ... ... ... ... ... М., 1958, ... Якубовский А.Ю. Из истории изучения монголов периода ХІ – ХІІІ в.в.
Очерки по истории русского востоковедения., М., 1953, 93-бет.
[13] ... В.В. ... ... ... ... 1964, Т.,І, его
же, Туркестан в эпоху монгольского владичество-Соч. М., 1963. Т.,І.
[14] Мерперт Н.Я. Пошто В.Т., Черепкин Л.В., Чингиз-хан и его ... ... 1962, ... И.М., ... хан –Вопросы истории, 1952, №5.
[15] Юдин.В.П. Орды: Белая, Синяя, серая, золотая.../Казахстан, средняя и
центральная Азия в ... ... ... ... ... ... А.Ш. «Юань-ши» -как источник по истории киреитов и найманов//
Писменные памятники Востока. Истрико-филологические исследования, М., 1984:
М., Он же Тюрки-канглы в ... ... ... М., 1979:
Хасенов Ә.Х. Қазақстан мәдениеті мен өнерінің тарихи ... ... ... дейін/, Алматы, 1987.
[16] Толыбеков С., Қазақ шежіресі, А., 1987.
[17] Даминсурзн Ц., Тайная история монголов, Улан-Батор, 1947: НцагорджШ.,
История дипломатии Чингиса, ... 1966. ... Ч:, ... в ХІІІ-ХІҮ
веках, М., 1983.
[18] Владимирцев Б.Я. Общественный стро монголов, Монгольский кочевой
феодализм. Л., 1934, ... ... ... ... ... М., 1967, 101-102-беттер
[20] Халиди Құрбанғали, Хандар негізгі – Шыңғыс хан – Тауарих хамса /бес
тарих/, ... 1992: ... ... ... Сборник летописей, Ш-т., М-Л., 1952: 30- бет
[22] Әбілғазы. Түрік шежіресі, Алматы: 1992, 52-бет
[23]Шәкәрім Құдайбердиев. Түрік, қырғыз, ... һәм ... ... 1991:, 12-бет.
[24] Хасенов Ә. Қазақстан мәдениеті мен өнерінің тарихы /көне заманнан ХІҮ
ғасырға дейін/ І-ІІ бөлім, ... 1987:, ... ... Л. Қиял ... ... Алматы, 1992, 158- бет.
[26] История Монгольской Народной Республики. М., 1967, 110 бет.
[27] Моңғолдың құпия шежіресі. Қазақ әдібиеті, 2 наурыз, 1990 ... ... Е., ... ... думавшего покорить мир. Алматы, 1992, 69-
бет.
[29] Құдайбердиев Ш. ... ... ... һәм ... ... ... 82- бет.
[30] Шыңғысхан әулеті биелеген кезле қазақ ... ... ... ... 1990, ... Қазақ ССР тарихы, ІІ том, Алматы, 1980.
[32] Гумилев Л. Қиял патшалығын іздеу, Алматы, 1992, 178 бет.
[33] Козин С.А. ... ... М., 1941, 128 ... ... Л.Н. ... ... М., 1967, 60-бет.
[35] Сандаг Ш. Образования единого монгольского государства и Чингиз хана/
Татаро –монголы в Азии и ... М., 1977, ... ... С.А. ... сказание, М., 1941., 1941, 182-бет.
[37] Бартольб В.В., Туркестан в ... ... ... Соч. ... ... ... Т.Д., К вопросу о формировании монгольской
государственности в ХІ-ХІІ в.в. ... по ... и ... ... 1989, 29-43- ... ... ... уйгуров, Алматы, 1991, 250-бет.
[40] Шыңғыс хан әулеті кездегі қазақ халқы, Ежелгі қазақ тарихы Шалқар,
1990 қазан.
[41] Краткое ... ... ... 1991, 253 ... Хара-Давин Э., Чингиз хан как полководец и его наследие. Алматы, 1992,
119 бет.
[43] Кычанов Е., Жизнь Темучжина, думавшего покорить мир, ... 1992, ... ... Е., ... ... ... ... мир, Алматы, 1992, 96
бет.
[45] Петрушевский И.и., Новый ... ... по ... ... ... истории, 1946., №11.
[46]
[47] Шыңғыс хан әулеті билеген кездегі қазақ халқы. Ежелгі қазақ тарихы.
Шалхар. 1990, қазан.
[48] ... В.В. ...... ... ... строе монгольской империи. ХІІІ в. Афтореферат кан. ист.
наук. М., 1987, 12 ... ... А.Ш. ... ... хан мен оның ... дәуірінде,
ХІІ-ХІҮ ғғ. Алматы, 1992, 15 бет.
[50] Әбілғазы Түрік шежіресі, Алматы, 1992, 68-69 беттер.
[51] Бұл да сонда 69- бет.
[52] ... хан ... ... кездегі қазақ халқы, ежелгі қазақ тарихы,
Шалхар, 1990, қазан
[53] Әбілғазы Түрік шежіресі. ... 1992, 71 ... Бұл да ... 72- ... Келімбетов И.Н. Ежелгі дәуір әдібиеті. Алматы 1991. 194 бет.
[57] Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Соч. т. 1. ... 483 ... ... Сборник летописей, т, І., М-Л., 1952, 121 бет.
[59] Қазақ ССР тарихы, ІІ том, Алматы, 1983, 124 бет.
[60] Тихвинский С.Л. татаро-монголы в Азии и в ... М., 1977, 5 ... Бұл да ... 6 ... Хара-Даван Э., Чингис-хан как полководец и егонаследие. Алматы, 1992,
167 бет.
[63] Кычанов Е., Жизнь ... ... ... мир. ... 1992, ... ... Л.В. ... в Руси /ХІІІв./ татаро-монголы в Азии и
Европе. М., 1977, 192 бет.
[65] Хара Даван Э., Чингис хан как полководец и его ... ... ... ... Кычанов Е., Жизнь Темучжина, думавшего покорить мир, 121 ... ... ... ... 8 том, ... 1976, 129-130 беттер.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Англияның үндістандағы отарлық саясаты45 бет
Егеменді елдің діни басылымдары28 бет
Шыңғыс ханның жаулап алушылық соғыстары11 бет
Әлемді жаулап алушы – Шыңғыс хан14 бет
VI-XII Көшпенділер мәдениеті200 бет
Бабыр9 бет
Евразия даласындағы Шыңғыс хан тұлғасы және көрші тайпаларды бағындыруы3 бет
Еуразия даласындағы Шыңғысхан тұлғасы7 бет
Иран-Ғайыптың «Хайуандық комедия» атты туындысының тақырыптық-идеялық ерекшеліктері4 бет
Монғол мемлекетінің құрылуы23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь