Шоқанның "Манас" жыры

І КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ІІ НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2 «Манас» жырының зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3 Жырдың мазмұны мен сюжеттік құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
4 Жырдың көркемдік ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
5 «Манас» жырын жырлаған жомықшылар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
ІІІ ҚОРЫТЫНДЫ
6 Пайдаланған әдебиет тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
«Манас» жырын жазып алу тарихынан. «Манас» - тарихи заманнан таулы Азия қыратында ұрақтан–ұрпаққа мұра болып келе жатқан қызықты жыр, қырғыз халқының айтулы мұрасы. Бұл жырды алғаш рет қағаз бетіне түсіріп, оны әдебиет дүниесінің белгілі бір кеніші еткен жас ғалым Шоған еді. Бірақ Шоқан жазып алған «Манас» жырының қырғыз тексі көп заман ғылымға белгісіз болып жатты. Бұл нұсқаны жарыққа шығаруды шығыс әдебиетін зерттеуші ғалымдардың талай талап еткен еді, алайда өкінішке орай оның сәті түспеді. Өйткені Шоған нұсқасы көп заман қою тұман астына батып, ұшты– күйлі жоқ болды. Шоқан еңбектерін бірінші болып баспаға дайындаған Н.И.Веселовский, 1902 жылы, 21 наурыз күні, археологиялық қоғамның шығыс бөлімі мәжілісінде ғалымдарды Шоқанның «Манас» жырынан аударған үзіндісімен таныстырып, жырдың қырғыз тексінің жоғалып кеткеніне қатты күйзелген болатын. «Көкетай ханның ертегісі» деп аталатын бұл жырды тегінде Шоқан түгел аудармаған және бұл аударманың өзін Г.Н.Потанин болмағанда табу оғай емес еді. Аударма Шоқанның ескі досы К.К.Гутовскийдің үйінен табылды. «Көкетай ханның асы» деп аталатын бұл үзінді аудармасын Н.Н.Веселовский қысқаша түсініктермен шығыс бөлімінің журналында жариялады. Одан кейін Шоқаннаның аудармасы баспадан бірнеше рет шығып, Еуропа ғалыдары «Манас» жырымен ең алғаш осы арқылы танысты.
Археология қоғамынының жиналысында Н.И.Веселовский ең алдымен түркі тілдес елдердің халық әдебиетіне біраз бөгеліп, оның ерекшелігі, мазмұны, көркемдік қасиеті туралы сөз көтереді, содан кейін Шоқанның аудармасы бойынша «Көкетай» жырын оқиды. Жиналыста отырған шығыс әдебиетін зерттеуші ғалымдар ынта қоя тыңдап, жырға жоғары баға береді. «Шоқан орыс тілін қандай шебер қолдана білген. Қырғыздардың халық жырын аз сөзге көп мағына сыйғызып, сұлу, көркем бейнемен тамаша етіп аударған», -деп бәрі таң қалады.
Айтылған дастан, дұрысы оның бір тарауы, Көкетай ханның өлерінде елімен қоштасуына, оның еліне айтқан соңғы сөзіне, өсиеттеріне арналған. Дастанның түбегейлі сарыны – Көкетайға ас беру суреті. Қырғыз жырларында ерлікті ардақтау, ерлік жыры басымырақ келеді. Сондықтан олардың алыптары өзінің ерлік атын тіпті жас күнінен шыға бастайды. Олардың жырларында қадірлі орын алатын ердің өзіне серік – тұлпары. Жырда батырдың тұлпарының қасиеті ерекше суреттеледі.
Жырдың бас алыбы Манастың он екі–он төрт жасында жорыққа аттанып, бірінші рет ерлік атын көрсетуін орыс ғалымдары жақсы түсініп, бұл тарихи шындықтан туған, ондай жорық түркі тайпаларының тіршілігінде заңды болған деп дәлелдейді, мысалға он бес жаста ел басқарып, жорыққа аттанған Күлтегінді келтіреді.
Шоқан жазып алған «Манас» жырының көп заман жоғалып жатқандыңы оны тіл, әдебиет, тарих, этнография жағынан қарауға мүмкіндік бермеді. Оны
        
        ЖОСПАРЫ:
|І |КІРІСПЕ............................................................|3 |
| |........................................... | ... ... ... | |
|2 ... ... зерттелу | |
| ... | |
|3 ... ... мен ... | |
| ... | |
|4 ... ... | |
| ... |
| |........ | |
|5 ... ... ... | |
| ... | ... ... | |
|6 ... әдебиет | |
| ... |
| ... | ... ЖӘНЕ ... ... ... жазып алу тарихынан. «Манас» - тарихи заманнан таулы
Азия қыратында ұрақтан–ұрпаққа мұра болып келе жатқан қызықты жыр, ... ... ... Бұл ... ... рет ... бетіне түсіріп, оны
әдебиет дүниесінің ... бір ... ... жас ... ... еді. Бірақ
Шоқан жазып алған «Манас» жырының қырғыз тексі көп заман ғылымға белгісіз
болып ... Бұл ... ... ... ... ... ... талай талап еткен еді, алайда өкінішке орай оның сәті түспеді.
Өйткені Шоған нұсқасы көп ... қою ... ... ... ... ... жоқ
болды. Шоқан еңбектерін бірінші болып баспаға дайындаған ... ... 21 ... ... археологиялық қоғамның шығыс бөлімі мәжілісінде
ғалымдарды Шоқанның «Манас» ... ... ... таныстырып, жырдың
қырғыз тексінің жоғалып кеткеніне қатты күйзелген болатын. «Көкетай ханның
ертегісі» деп аталатын бұл жырды тегінде Шоқан ... ... және ... өзін ... ... табу оғай емес еді. Аударма
Шоқанның ескі досы К.К.Гутовскийдің үйінен табылды. «Көкетай ... ... ... бұл ... аудармасын Н.Н.Веселовский қысқаша түсініктермен
шығыс бөлімінің журналында жариялады. Одан ... ... ... ... рет шығып, Еуропа ғалыдары «Манас» жырымен ең ... ... ... ... жиналысында Н.И.Веселовский ең алдымен түркі
тілдес елдердің халық әдебиетіне біраз бөгеліп, оның ерекшелігі, ... ... ... сөз ... ... ... Шоқанның аудармасы
бойынша «Көкетай» жырын оқиды. Жиналыста отырған шығыс әдебиетін зерттеуші
ғалымдар ынта қоя ... ... ... баға береді. «Шоқан орыс тілін
қандай шебер қолдана білген. Қырғыздардың халық ... аз ... көп ... ... ... ... ... етіп аударған», -деп бәрі таң
қалады.
Айтылған дастан, дұрысы оның бір ... ... ... ... елімен
қоштасуына, оның еліне айтқан соңғы сөзіне, ... ... ... ...... ас беру ... Қырғыз жырларында
ерлікті ардақтау, ерлік жыры басымырақ келеді. ... ... ... ... атын тіпті жас күнінен шыға бастайды. Олардың жырларында
қадірлі орын ... ... ... ... – тұлпары. Жырда батырдың тұлпарының
қасиеті ерекше суреттеледі.
Жырдың бас алыбы Манастың он екі–он төрт ... ... ... рет ... атын ... орыс ... ... түсініп, бұл тарихи
шындықтан туған, ондай жорық түркі тайпаларының ... ... ... ... мысалға он бес жаста ел ... ... ... ... ... ... ... жырының көп заман жоғалып жатқандыңы оны тіл,
әдебиет, тарих, этнография жағынан қарауға мүмкіндік бермеді. Оны табуға
қырғыз ... ... ... ... те түскен еді, бірақ ... ... ... эпосының құрлысы туралы зерттеулерінде ол тек
В.В.Радловтың жинағандарына ғана сүйенді.
Шоқан мен ... ... ... жыры ... ... ... болатын. Оның қысқаша мазмұнын ең ... ... ... түсіріп
кеткен XVI ғасырдың бас кезінде Ферғанада жасаған Сейфуддин Ахсикенти еді.
Бірақ Сейфуддиннің ... Орта Азия ... ... ... сол ... өзінде белгісіз болып қалған.
«Манас» жырының Шоқан жазып алған нұсқасын табуға себепкер ... ... ... ... ... ... Хұсаин Фаизхановтың Шоғанға
жазған хаттары болды.
Бұл жырды ... рет ... ... оны ... ... ... ... одан кейін бар өмірін түркі тілдес ... ... мен ... ... жойқын еңбек қалдырған қадірлі ғалым академик –
В.В.Радлов. «Манас» ... ... ... бір ғасыр бойы осы екі
саңылақты бетіне ұстап, олардың еңбектеріне сүйеніп ... әлі ... ... ... кадет корпусында оқып жүрген кезінен ести бастайды.
Мұны білуге ол ... ... ... ... болған еді. Оның бірі – кадет
корпусының оқытушысы Н.Ф.Костылевкский 1840 жылдары қазақ пен ... ауыз ... ... ... оның ... ... ... оқушы
балаларға лекция түрінде оқып жүрді. Оның ауыз ... ... ... ... ... ... емес, оған мүміндігі де болмаған. Ол
қырға шыққан тілмаштар, официрлер, иә ... ... ... ... 1850 – ... былай қарай Жетісу қазақтарының ортасында тілмаш
болып, ... ... ... Н.Ф.Костелевскийге жіберушілер қатарына
Н.В.Шебалин, А.И.Бардашев, А.Фролов ... Омбы ... ... ... ... ... Халиулла Өскенбаев, Мұстафа
Бүркітбаев, Садуақас Анаев және басқалар. ... ... ... Н.Ф.Костылевский тек лекцияғ пайдаланғаны болмаса, ғылыми
тәртіпке түсіріп бастыруды ойламаған. Ол кісінің бар ... жиып ... ... ... не қырдан келген тарихи бағалы хаттарды орыс
тілінде қысқаша мазмұндап, оларды ... ... ... ... ... ... жіберіп отырған. Сол көп арасында
«Манас» жырына кіретін екі сюжет бар, олардың бірі – осы ... ... ... ... жыры – ... ... оның ... қолымен «героический эпос» деп ... ...... ұлы ...... ... ... ерлік жыры. Міне
бұл мәліметтердің барлығы ... ... ... ... арқылы Шоқанға таныс болған. Шоқанның Омбыда оқып ... ... жүз ... мен Алатау қырғыздарының Ресеймен ... ... кезі еді. ... бұл ... ... ... жиі ... көп уақыт
қонақтап жататын. Мұнда келетін ... ... ... ... оның шежіресін, ертегі, жырын жүйрік білетін, кілең шешен
билер, құйма ақындар, атақты ... ... ол ... қырдан келген билерге, сұлтандарға арнап салған қонақ
үй болған. Ол қонақ үй ... ... ойын ... ... ... ... ақындар, әншілер кездесетін, мәдениет сарайы сияқты
болған. Ол үйде әрбір аға ... ... ... ... еріп келген
ақындар айтысқа түсіп, Шөже сияқты ... ... ұзақ жыр ... Қанқожа,
Тәттімбет сияқты күйшілер ой түсіретін толқынды күй ... ... ... ... бас ... ... ... де Шоқан бос ... ... ... ... «Манас» жыры туралы да әңгіме ... ... ... ... ... ... ... ең алғаш К.Л.Врангельдің
жазбаларынан оқып көрген. Тегінде, қазақ пен қырғыз ... ... ... ... жинауға туу баста, ой түсіріп, із ... ... ... ... істеген декабрист ... ... ... Олардан басқа XIX ғасырдың отызыншы, қырқыншы
жылдары ... ... ... ... ...... ... Бұдан көрінетін шындық, Шоқан қырғыз ... ... ... жыры туралы көп естіп, оған ... ... ... болған, қырғыз
халқына, оның рухани тіршілігіне байлан сты мәліметтерді көп оқыған. Манас
туралы ... ... ... ... ... Ұлы жүз ... ... бастайды.
Ыссық көл саяхаты Шоқанның есінен ... ... ... ... ... халқын зерттеу жолында бұл саяхат жас ... ... ... соны ... ... қырғыз халқының тарихы, жұртшылығы, рухани
байлығы туралы байтақ, тұнық деректер жинап алуға мүмкіндік туғызған. Бұл
сапарын Шоқан ... ... ... ... ... ... отырады.
Өзінің «қырғыз халқы туралы» мақаласында бұл сапарын былай деп ... ... көл ... қатысқан күндер сондай баянды болды. Екі ай
бойы қырғыз халқының ортасында еркін жүріп, ... ... ... ... ... ... ертегі жырын, тілін зерттеуге көбірек ой
бөлдім.
Шоқаннан бес-алты жылдан кейін ... ... ... ... ... ... ... Ол кісі Жетісу қазақтары мен Алатау қырғыздарын ең
алғаш 1862 жылы аралап, бірінші рет ... ... ... ... танысады. Бұл кез қырғыз халқынының Ресейге жаңа ғана ... ... ... ... ... кезі ... Сондықтан көреген
ғалым қырғыз халқының эпос жыры толық гүлдену үстінде - деп, ... ... ... ... Бұл алғашқы саясаты туралы В.В.Радлов 1863 ... ... ... ... ... ... ... бен қазақ тілінде
қаншама байтақ мәліметтер жинап алғандығын айтады. Соның ішінде 80 ... жыры бар ... ... ... ... үлгілерін жинағанда Радлов
оны еш өзгертусіз, жер-жердегі ... ... ... жазып алғанын
түсіндіреді.
Радлов бұл алғашқы сапарының қорытындысы біраз толықтырылып, француз,
неміс тілдерінде басылып шықты.
Қазақ пен ... ... ... ... ... ең ... 1869 жыл ... Бұл жылы аяулы ғалым халық поэзиясының тұнық жатқан
бай жеріне кездесіп, қаншама эпикалық жыр тобын жазып алуға ... ... ... жырының көлемді нұсқасы - «Алмамбет», «Жолай» жырлары. Бұл
жырларды В.В.Радлов көбінесе Ыссық көлдің күнбатыс төңірегін ... ... не ... ... ... ... ... жазып алады. В.В.Радлов көп жырмен ... ... ... ... ... да ... ... Оған «Боқмұрын» деп ат береді (Жыр бойынша
Боқмұрын ... ... ... ... рет ... оның ... ... жыр мұраларын
толық жинап алған соң В.В.Радлов ол бай қазынаны он бес жыл ... ... ... ең ... ... халқының ерлік жырлар тобынан арнаулы
бір том жасап, оны «Солтүстік түркі тайпаларының ... ... ... ... ... ... жылы ... мәтінімен бірге оның немісше аудармасы да дүниеге
келеді. Бұл ... ... ... ... ... пен «Ер ... ... «Семетей», «Иолой», «Ер Төстік» және «Манас»
жырының тобына ... ... да ... ... ... ... ... тобы жарыққа
шығысымен, шығыс халықтарының тілін, әдебиет зерттеуші ғалымдар оны аса
жылы ... ... ... қырғыз халқының әдебиетін зерттеуші ғалымдар ... жылы ... ... ... ... ... әдебиеті туралы өздерінің
пікірлерін айта бастайды.
В.В.Радловтың еңбегіне ерекше мін беріп, ... ... ... ... шыққанын зор мәдени іс деп бағалаған, бірінші ғалым,
Петербор университетінің профессоры ... ... ... әдебиетіне
арналған бұл томның маңызы зор. Өйткені бұл ... 12 000 ... ... шығарма «Манас» жыры кірген. Сондай-ақ бұл іске В.В.Розен, француз
ғалымдары Барбие де Майнер, Паве де Куртеиль, неміс ... ... Кун ... да өз ... ... пен қырғыз халқының ерлік жырына көңіл бөліп, оның тарихи негізін
ашуға тырысқан ... бірі ... ... ... ... оның поэтикалық қасиетіне бірінші көз салған ғалым Ф.Е.Корш болды.
«Манас» жырынан бір үзіндіні Нарынқол ... ... ... ... ... Альмаши жазып алып, оны «Манастың баласы Семетеймен
қоштасқаны» деген атпен Мадияр журналына бастырып шығарады.
Қазақ пен қырғыз халқының ... ... оның ... «Манас» жырын
жинауға бірталай үлес қосқан татар мұғалімдері ... ... ... ... ... ... ... Абдул-Уахабты көрсетуге болады. 1889
жылы қазақ пен қырғыз халқын кең аралап, олардың айтуынан ... ... жыр, ... ... ... жазып алады. Бақтирдың жазғандарынан
«Манас» жырын зерттеуге көмекші болғандары «насихат», «өсиет өлеңдері».
Қырғыз халқының ортасын көп ... ... ... ... ... кісілерден тағы да Ғабдолла Бобиды ... ... ... келтіруге болады. Ғабдолла Боби «Құлжаға саяхатқа барып, сонда
қазақ пен қырғыз ... ... ... ... ... пен ... үш ... қолжазбасы күні бүгінге дейін жарық көрмеген.
Әбубакір Дибаевтың кеңесі бойынша, төңкерістен ... ... ... ... ... ... бірі – Қаюм ... Ол ауылдан ауылға, елден
елге кезіп жүріп, қырғыз халқының әдебиеті, жұртшылық тұрмысы жайында ол үш
мың беттік қолжазба ... ... ... (1922) Қаюм өзі ... ... баспадан жырыққа шығуын талап еткенімен, ол жарыққа шықпайды.
Қазір қырғыз Академиясының қорында сақталып ... жылы ... ... бір тарауы «Семетейден» бір үзіндіні Пішпек
уезінен А.Г.Белинский жазып алады. Ол ... ... ... шығарған арнаулы экспозицияның ғылыми ... Ол ... ... ... Түркі тілін білу Алатау қырғыздарына барғанда
А.Г.Белинскийге көп көмегі тиген. Пішпек уезін ... ... ол әрі ... әрі жыршы Кенже-Қара деген ... ... оны ... жырының бір үзіндісін фонографқа түсіріп алады. «Семетей» жырының
арабша тексін жаздырып алады, олардың орысша транскрипциясын жасайды және
орысшаға ... жылы ... жыры ... ... ... ... ... жырын терең зерттеуші ғалымдардың бірі Лондон
университетінің профессоры А.Т.Хатто. Бұл ... ... ... ... зерттеген.
Ә.Марғұлан «Манас» жырының Шоқан жазған қырғыз мәтінін тапқан болатын.
Ол XIX ғасырдың орта кезінде ... ... ... ақ ... ... жеті ... жеке ... еді. Шоқанның 1856 ... ... ... өзге жазулары да осы көлемдес қалың ақ қағазға жазылып
отырған.
Елдік пен ерлік энциклопедиясы
Ұлы ... бір ... ... жыл бойы ... ... ... алмаған
мұхит дастан – «Манас» эпосы. Әлем картасынан сәбидің алақанындай ... ... ақ ... қырғыз халқының бұл эпос–тарихы һәм тағдыры,
батырлық рухы, иесі мен ... ... ... ұлан–ғайыр эпосқа
сидырып, әрі оны мың жыл жадында ұстап келген ел – зор ... ... әлем ... ... көз ... ... ... маржан
дастандар мен лирико–эпостар, қиссалар мен хикаялар бар. Соның ешқайсысы
өзінің көлемі жағынан «Манас» ... тең ... ... ... ... ... Гомер хақында грек ойшылы ... «Бұл ақын ... ... ... ... Салыстырмалы түрде айтсақ, сол «Илиада»
мен «Одиссеяның» екеуін қосқанда көлемі жағынан «Манастан» 20 аз. ... ... ... ... өзі ... эпосынан 2,5
есе кем. ... ... ... ... бүкіл қырғыз ... ... ... ... ... ... көшпенді қырғызды
билеген, халық қадірін алысқа әйгілеген Қарахан деген хан ... ... ... ... сөз жетпейді, байлығын көруге көз жетпейді. Бір
басындағы ... ... ... ... ... ием ... жаратпаған, бұл ойран дүниенің келме кезегі, ұлық–кішігін теңдеп
қоймағы бар ... Қара ... ... ... да бақи ... Оның
тағына ұлы Оғыз хан отырды. Оғыз хан да әділ, аса айбатты, соңынан түмен
қол ... ... ... ... пана ... ... ... мен түзін,
тауы мен бұйратын еркін жайлайды. Ол да қайтпас сапарға бет ... ... ... Оғыз ... ... хан, одан Байғұр хан, одан Бабыр хан, одан
Түбей хан, одан Көгей хан ... ... ... ноғай туады».
Жылдардың бір жылында, қарғыс атқан бір түні сауысқаннан сақ ноғай
ханды көрші тұрып ... ... ... мен кең ... ... ... ... қара қытай ханы Эсенхан шауып алады. Ноғай ханның қайыспас
деген белі ... кең ... ... Алатаудағы қырғыздардың ақ ордасы
қызыл уық боп таланды, ошақ оты сөнді, ... ... ... ... Оразды, Үсен, Бай, Жақып есімді төрт ұлы болған. Қапияда
шапқан жау төрт ұлды өзгелермен ... ... ... ... төрт өлкеге
құлдыққа айдайды. Жаудың ішінде ... ... ... жүрген Жақып араға
жылдар салып, қытай мен қалмақтың тілін үйреніп, оңтайын ... ... ... ... байиды. Айналасына он бес–жиырма үйлі қырғызды топтап,
өзі оларға басшы болып, ауылының үстіне көк байрақ ... ел ... ... бәйбішесі Шиыр екеуінің жүрегінің басында қатқан мұң бар
еді. Бір ... зар еді. Жасы ... ... ... ... бала тілеп,
дүние–мүліктен безіп, ел қыдырып, су сыдырып, тау ... әр ... бір ... зар ... ... қош ... керек, әулие аян беріп, Шиырды жүкті болады да, нұрға
малынған алып Манас ... ... ... ... бас ... қырғыз
бен иісі түрік жұртының қорғанына айналар айтулы тұлғаның балалық ... ... оңы мен ... ... дос пен ... ара ... айыруы
шығармада аса шабытты баяндалады.
Эсенханның қаскөйлігінен ... ... ... ... ... ... елдің сағынышы мен ішкі мұңы, бірлігі мен мақсаты, ... ... ... сақтап қалған салты мен дәстүрі, тілі мен ... ... ғана ... Біздің дәуірімізге дейін–ақ жазу–сызуы қалыптасқан
қытай ... ... ... ... ... Манас деген қырғыз шауып
алады. Алты ай ... ... хан ... деген жолдар бар екен. Осыдан
шошынған Эсенхан күндіз күлкі, түнде ұйқыдан айырылып, ... ... ... Мұны ... жаудан теперіш көріп қалған қырғыз жұрты
бала Манастың атын ... он екі жыл бойы ... ... Бұл ... ... ... Манас болғалы,
Манас атқа қонғалы..
Дұшпан көздің сұғында өскен Манас ер жетіп, жанына қырық шорасын алып
атқа ... ... ... ... теңдік сұрайды. Алда екі мақсат – ... ... ... ... сынды жаудың тепкісінен туған елін
құтқару болса, екіншісі – Алтайдан қырғыздардың ежелгі ... ... ... атса оқ, ... қылыш өтпейтін батыр, алдын–артын тегіс
болжаған көріпкел, қара қылды қақ жарған әділ хан, ... ... ... ... асы» атты ... ... ... ешқандай
боямасыз көрініс табады. Әсіресе ата жауды еңсерген ер Манастың Алатауда
қалған ... ... ... ... мен ... ... ... Ыстықкөлге
келіп тізгін тартуы, бабалардан қалған құтты қоныста ... ес ... ... ... ... кері ... қызу шабытпен суреттеледі.
Жырда Манас жалғыз емес, оның жанындағы Ақбалта, Ажыбай, Сырғақ, ... ... Ер ... Ер Өкше, Қырғыл сынды батырлардың ерлігі ... ... ... ... қосқан жұбайы, ақылы мен ажары келіскен
Қаныкей, Ер Көкшенің бәйбішесі Ақеркеш ... ... ... ... ... ... ... кейбір сындарлы сәттерде
тапқыр ... ... ой ... ... айтылып, іске асады.
«Манас» – тарихи шежіре. Эпостың бас кейіпкерінің өмір ... ... ... ар жағы ... те, зерттеуші ғалымдарымыз әлі күнге сол кезеңді
тайға таңба басқандай ғып айта алмай келеді. Ұлы туындыдағы аса ... ... ... ... Орта ... ... діні ... дейін
өткені анық. Эпостың Саяқбай, Сағымбай, Молдабасан, ... ... ... ... ... ... ... танысқанымызда «Манас»
оқиғасы бір дәуірдің ... ... аса ... ... ... ... ... Рас, қоңыраулы керуендей талай ғасырдың тасасында қалған
тарихқа көз жүгіртсек, ұлы далада ... та, ... ... ... ... ... мен ... қасиетті отанының тәуелсіздігі
мен бостандығы жолындағы күресі де аз ... ... ... ... ... күштілігі сондай ерте заманда өтіп кеткен қадау–қадау
оқиғаларды бір эпосқа ... ... ұлы ... ... ... ... ... өзге кейіпкерлерінің біразы Орта Азиядағы әр ғасырда
өмір ... ... ... ... ... ... ... қиял–ғажайып
ертегісіндегі Ер Төстіктің өзі астындағы Шалқұйрық атымен жер ... ... ... ... ... ... ... қырғынға қатысып,
Бежинді бірге шабысуы осы айтқан сөзімізге дәлел.
Қытай ... ... ... ... ... ... алу ... кезіндегі, ал қорлықтар мен қырғыздардың бірігуі, Манас пен
Алмамбеттің ... ... ... ... ... ... ... Қарахан дәуірінің ұлы оқиғаларымен үндесіп жатады.
Қай дәуірдің перзенті болса да ...... ... Қырғыз халқының
ұлы мақтанышы, өшпес рухы. Бір сүйсінерлігі, осыдан он ғасыр бұрын ... ... ... оның өсіп–өнген, тірлік кешкен өңірінің аты әлі күнге
сол қалпында аталуы. Мәселен, Алтайдағы Жайыр тауының ... беті ... ... «Манас ойпаты» делінеді. Үрімшіге жақын жерде «Манас» қаласы
бар. Алтайдан бермен созылып ... ... ... көш ... ... Ұрқашар тауларының қойнаулары мен беткейлерінде Манас
есімімен аталатын жерлер аз емес.
Манастың тұяқ тоздырған көш жолы, ат ... ... ... ... ... ойлап кеңес құрған жерлері, аң ... ... ... мен тасы күні ... де аз ... тұр. ... ... Алатау, Алтай, Ыстықкөл, Талас, Атбасы, Қасқара, Ош, ... ... ... ... ... ... ... бен қазақтың төл тарихы, ортақ қазынасы, тозбас мұрасы
дедік. Оған дәлеліміз, ... ... ... ... ... ... «Манастағы» елдің ауызбірлігін көксеп, ата жаудан ақ білектің
күші, ақ найзаның ұшымен теңдік ... ... ... қазақтың
негізін құраған ру өкілдері. Эпостың басым ... ... ... ... ... баян ... ... Ер Көкше қазақ халқының
өкілі. Ер Көкше мен Манас батырдың қандыкөйлек достығы, хан баласы ... ... ... алып ... ... жыл пана болуы, дұшпандардың айдап
салуымен екеуінің реніші, араға жылдар ... ... ... Ер ... ... ... күрделендіре түскен. Бір туған қырғыздың басына
қиямет–қайым күн туғанда Арқадан Ер Көкшенің көмекке қалың қолмен алып–ұшып
жетуі ... ... ... ... ... амал ... отыз екі жасында Алтайды мекендеген қырғыздардың ... ... ... ... көшкенде көштің оң қанатын ... Ер ... ... Ұлы жорыққа аттанарда Манастың жанынан тағы да қазақ досы ... ... ... ... нұсқасында бұл тұс:
Сарыарқаны жайлаған,
Сан қазағын айдаған,
Келістіріп ... ат ... ... жез ... ұлы Ер Көкше,
Көкшенің қолы көрінді,
Шаңмен әскер көмілді,
Өзенге симай бұрқырап,
Өзің көрген көп қазақ,
Өлеңін айтып шұрқырап,
Батыр Көкше келгелі,
Аттан түсіп Манасқа
О да сәлем ... ... мал ... ... жал ... ет беріп,
Есте жоқтың барлығын,
Иек астына келтіріп
Әр басына қарасаң,
Екіден табақ жеткерін, – деп жырланады.
Эпоста ... өзге ... ... ... ... Алеке,
Баубек, Мәжік, уақ руынан Ер Қосай, Байымбет, Бағаналы Найманның Ақтаз
тайпасынан Үрб, ... ... ... аты ... ... шайқастарда, түн
қатқан жорықтарда әманда Манас пен Алмамбеттің, Бақай мен ... ... ... ... ... ... ... көп заман ілгері жасаған, қазіргі ... ... ... ... Ұлы ... Үйсін, Жалайыр, Қаңлы, Орта жүзден –
Арғын, Қыпшақ, Керей, Найман, Уақ, Қоғырат, Кіші ...... ... ... ... Керейт тайпалары Алтайдан Алатауға, Жетісудан Бежинге
дейінгі аралықты қамтыған ұлы жорыққа, қанды қырғын мен ұлан–ғайыр асқа,
торұалы ... ... ... ... ... ... ат ... ғасыр жасаған «Манас» эпосы үлкен–үлкен үш бөлімнен құралған. 65
варианты табылады. Ұлы жырдың желісін үзбей ... мен ... ... ... ұрпаққа асыл қазынаны аманаттап ... жаны ... ... ... атап өту парыз.
«Манас» жырын жырлаған жомықшылар
1. XІX ғасырдың 60 жылдары аты-жөні белгісіз жыршыдан В.В.Радлов жазып
алған нұсқа. «Семетей» мен ... ... ... 9 449 жол. ... қызықты сюжеттері қалып қойған. ... ... ... ... ... мен ... ... келмеген.
2. 1922-26 жылдары атақты манасшы Сағымбай Оразбақовтың айтуымен
Қырғыз ... ... ... ... К.Миктаков пен
И.Абдрахмановтың жазып алған нұсқасы. Жалпы көлемі 180 378 ... ... ... ... ... жоқ. Тек ... тараулары ғана 4 томдық болып
жорыққа шықты.
3. Атақты Саяқбай Қаралаев жырлаған нұсқа. 1935-37 жылдары К.Жұмабаев
пен. И.Абдрахмановтың ... ... Жол саны - 84 830. ... ең ... жырлаған түрінің бірінен саналады.
4. Тоголок Молданың айтуындағы эпостың 53 045 жолы сақталған.
5. Қырғыздың белгілі ақыны әрі ... ... ... ... ... ... (Қырғыз Республикасы) қолжазба қорына «Манастың»
57 718 жолын жазып қалдырған.
Халық ... ... бойы ... ... ... ... ... қариялар
ондап, жүздеп саналғанмен, біразының есімі бұл күнде ... ... ... өзі аты-жөнін әйгілеп, тарих сахнасында қалу емес еді.
«Манастай» жыр-дария барша түркі жұртына ортақ мұра десек те, ...... ... Осы ұлт ... ... Орта Азия мен ... тегістей тарады. Ал, оның даңқын одан әрмен ... ... ... ... ... ... ғалымы Шоқан Уәлиханов болды.
Небәрі 21 жастағы Шоқан қырғыз еліне ... ... ... ... ... ... ... халқының тұрмыс-тіршілігі, ауыз әдебиеті ... ... көп ... ... қанығады. 1856 жылы мамыр айында
Жетісу өңіріне табан тигізген ... өзі ... ... ... ... бөзтөбесі» табиғатына сүйсінген Шоқан ілгері ... ... Түп ... бір ... жайлауда отырған қырғыз жыршысына
жолығады. Сол күні ғалым ... «26 май. ... ... қырғыз
жыршысы болды. Ол айтқан «Манас» жырының бір тарауы саналатын «Көкетай
ханның асы» ... ... ... ақынының айтуынан жазып алдым. Бұл қағаз
бетіне бірінші түсірілген ... сөзі ... ... Бұл ... мен ... ... ... жатқан тілмен шығысты зерттеуші ғалымдарды
таныстыру үшін қысқаша сөздік ... ойым ... ... Шығ. Жинағы,
Т.1. 250).
Өзінің бауырлас елден тапқан олжасына қуанған Шоқан ... атты ... ... еңбегінде: «Бірнеше күн айтса бітпейтін
жойқын дастанның мен бір ғана тарауын жазып ... Ас ... ат ... ... тұрмысын ашық суреттеу жағынан «Көкетай ханның асы» ... ең бір ... ... - деп ... ... бұл тарауы мен қырғыздар жайлы зерттеу мақала Ш.Уәлихановтың
«Жоңғария очерктерімен» бірге 1861 жылы неміс, ... ... ... жарық көрді. Сөйтіп, ұлы ғалым ... ... ... рет ... ... ... мен ... құндылығы жағынан «Манас» эпосы әлемнің жауһар
туындыларының алдыңғы қатарынан орын алады» - ... ... ... ... ... ... ұлы жазушысы Мұхтар Әуезов еді.
М.Әуезов бауырлас елдің ұланғайыр эпосымен отызыншы жылдардың басында
танысады. Ол жайында «Киргизский героический эпос - ... ... ... «Мен ... эпосы туралы еңбегімді 1935 жылы жазып, 1937 жылы
кері толықтырдым. 1944 жылы ... сын ... ... ... тіл-
әдебиет институтына тапсырдым. Айта кететін бір ... ... ... бас
кезі мен орта шенінде «Манастың» Сағымбай жырлаған ... ... ... жоқ еді. ... 1936 жылы жаздырған нұсқамен таныстым. Бірақ ... ... ... ... жырды айтқан сәтінде тыңдадым. Алайда
қағазға түскенін оқығаным жоқ, -деп жазады.
«Манасты» кертартпа ... деп ел ... ... алып ... Алматыдан ұшып жетіп, Фрунзе қаласында 1952 ... ... ... ... ... ... баға ... құнды туынды екендігін
дәлелдеп ашына сөйлеген еді. «Қырғыз халқына «Манас» эпосы керек пе, ... ... ... ... ... ... ... мың жылдық Манасты
халық құшағына қайтадан табыстырған М.Әуезов болатын. Ұлыны қашанда ... ... Ел ... жұрттың бәрі батыр, ал, бұл сол бір аласапыран
заманда ұлы ... ... іс ... өзі ... ... ... ... боп өткен. Мұқан
көңілденген сәттерде: «Пәлі, біздің Саяқбайдың ... ... ... ... сиып жүр» ... жиі ... ... Ш.Уәлиханов пен М.Әуезов қандай еңбек сіңірсе, Шоқан жазып
алған «Көкетай ханның ... ... ... ... тың тыжырымдар
мен пайымдаулар жасауда қазақтың біртуар академик ғалымы Әлкей ... ... ... ... ... Марғұлан эпосты XVI ғасырдың бас ... ... ... ... ... Ахсикентиден бастап Н.Бичурин,
С.Малов, В.Радлов, Н.Весиловскийге дейінгі аралықтағы «Манас» жөніндегі
пікір ... ... ... ... ... ... бастан аяқ
талдау жасап, «Шоқан және ... атты асы ... ... ... ... ... мен сюжеттік құрылысы, қаһармандар мен жерсу атаулары,
олардың тарихи ... ... шығу ... ... ... ... ... мұнымен бірге «Көкетай ханның асы» тарауын Шоқан Уәлиханов жазып
алған ... ... ... ... ... ... ертегісі» деген
атпен жеке етіп бастырып шықты.
«Манастың» жекелеген үзінділерін ғана білетін жыршы атаулының бәр-бәрі
манасшы бола бермейді. Ауыз ... ... ... ... ... ... ... жыршылар манасшы емес. Нағыз батырлық жырды
айтушылар, яғни жомықшылар ... ... ... жыр-дастандарды айтып
таратпаған.
Лирикалық және тұрмыс-салт жырларына қоса батырлар жырынан да үзінділер
айтатын қазақ ақындарына қарағанда қырғыз ... ... ... мәнері де басқарақ. Ойын-тойда ... ... ... ... ... «Семетейден» жаттап алған үзінділерін де айтатын болған.
Нағыз жомықшы айтатын «Манасты» бастан-аяқ тұтас білмейтін жұрт ... ... ғана ... ... ... өзін ... көріп,
керемет санаған. Ал «Манасты» үш ай ... ... ... ... жыр құмар жұрттың баршасының бірдей қолына түсе бермеген.
Сондықтан әр ... ... ... ... ... манасшы деп
ойлаған. Әйтпесе сол ... ... ... екі-үш қана үзіндісін
(«Көкетайдың асы», «Ұлы жорық»), «Семетейден» «Ай-Шөректі» ғана ... өте ... ... кезде айтқан жыршылардың бірде-бірінің
есімі ел есінде немесе ... ... ... Тек «отау үйдің
нақышын жарым күн бойы жырлаған» жорықшы-жырды (ырчи) Жайсаңның есімі ... ... ... Бірақ Манастың замандасы болыпты-мыс дейтін
бұл аңыз ақын жайында ... ... ... ... жанама мағлұматтар да жоқ.
Сондықтан да «Манастың» алғашқы нұсқаларын осы ақын ... ... ... ... түрінде ғана айтуға болады.
Эпостың ежелгі жыршыларының бірде-бірінің есімі сақталмауы неліктен?
Тіпті ең болмағанда ... ... ... ... ... жыршы
солардың қайсыбірінің есімін сақтаса керек еді. Басқа халықтардың эпосында
осындай хал бар ғой. Ал ... ... ... ... ... Мұнда әр
жыршы эпостың қалай туып тарағанын және соны кімнен жаттап үйренгенін әдейі
жасыратын ... Тек ... ... жайт ... Сағымбай да осылай
етеді. Сөйтіп жыршылар өздерінен бұрынғы айтушыларды ауызға алмайды.
Осы мәселені айқындай түсетін тағы да бір жәйт бар. Ол ... ... бір ... ... ... ... ... жырдың даруына, жырдың қонуына сенушілік болған. ... ... ... ... жыршылары өздері айтатын нұсқаны - тәңірі бойға
дарытқан қасиет, «Манасты» бастан-аяқ білгізген де - сол ... ... деп ... ... ... мейлінше молдылығы да тыңдаушылардың осыған илануына
себепкер болған. Жырды ... ... ... алу ... деп те ешкім
ойламаған. Әр жыршының айтуындағы ұқсас, ортақ жерлерді де ешкім анықтап
жатпаған. ... көне ... ... айтуынша Сағымбайдың, Тыныбек пен
Ақылбектің ... ... ... ... Сөйтсе де «Манастың» әр
жыршысы өз нұсқасын дербес деп ... оны ... ... дарытқан өнері,
өзгеше қасиеті деп білген. Кейін бірде-бір жомықшы бұдан ... ... да - ... ... ... жырлау өнері атадан балаға, ұрпақтан
ұрпаққа ауысқан. Сөйтсе де олар жыр дару ... ... ... ... ... Әр ... үздік шыққан, ірі-ірі жыршылар өз кезіндегі
буынға ғана ... ... Ал ... жаңа ақын өз ... ғана ... ... нұсқасы да солай. Оның аты-жөнін жырдың әр ... ... ... - ... ... ... жеке творчествоның ролін
ең тұңғыш ұғынған жыршы болса керек. Бәлкім, ол өзінің авторлығын сақтауды
да ... ... ... шығар. Жырдың ішінде кезеңі келгенде оның ... айта ... да ... ... атап ... бір қызғылықты жәйт бар. Сағымбай ... ... ... бір ... ... ... ... тілінде «бастық» деген
мағынаны беретін бұл сөз («Жайсаң») қырғызша дәулет, молшылық, ұлылық деген
мәнді де аңғартады. Сонда ... ... ... қазақтың «Қозы Көрпеш -
Баян сұлуындағы» Кемел ақын дегенге, яғни белгісіз ... ... ... болып шығады.
Әйтпесе, ақындардың нақтылы аты-жөні жырға енгізілмеген. Ал кейін
фанатик моллалардан өз өнерін қорғауға ... ... олар ... ием
қолдайды», ата-бабаларымыздың, Манастың өзінің әруағы ... ... ... ... Кәрі құлақты тыңдаушылар осылай деседі.
Айтушылардың эпостық жырды қалыптастырудағы роліне тоқталмастан бұрын
бізге ауызша таралып жеткен кейбір ... ... ... ең ... - Асық ... шыққан Келдібек. Жұрттың айтуынша ол
18-ғасырдың аяғында туған. Ол «Манасты» жасы ұлғайған шағында айта бастаған
деседі. Келдібек жәйін ... ... өте аз. Оның өмір ... ... көп уақыт өтпесе де, ол ... ... ... ұмыт ... Оның есімі тек кейбір қарттардың және осы ... ғана ... ... Ал ... ... «Манасты» кім
айтқаны аян емес.
Келдібек жайындағы аңыздың да аңдатары шамалы. Оның ішінде қияли-ғажап
жәйлер қоса ... ... ... киіз үй ... айнала төңірек
ұйып қалады екен, кенет қара дауыл соғып, ауыл маңын жұмбақ та тылсым ... ... ат ... қара жер ... екен ... Бұл да тегін
емес. Өйткені, бұл Манас пен оның қырық батыры болса керек. Бұл да ... ... ... қолдайды деген ишараны аңдатады. Жомықшылардың қай-
қайсысы да ... ... ... өзі кіреді, аян береді, өзі жайында
жырла деп айтады дегенге мегзеген.
Жұрт ... ... ... ... ... ... ... құдіреті өте күшті болған. Оның жырын ... ... та, ... ... да ... ұйып ... деседі. Сөйтіп Келдібек жайында
халық осындай аңыз таратқан.
Ал кейінгі буын айтушыларға байланысты мұндай қияли қоспалар, аңыздар
жоқ. Олар ... ... ... жан бейнесінде көрінеді. Келдібекпен тұстас,
замандас жыршының бірі – Балық. Ол қазір де жұртшылыққа кеңінен ... ... орта ... ол ... ... ... ... шартарапқа
жайылады. Ол Келдібекті көрген және, бәлкім, одан көп нәрсені қабылдаған да
болар. Балықтың ... ... ... жоқ. Бірақ Балық
Келдібекті жалғастырушы болғаны даусыз.
Балық шырқау шағына, дер ... ... оның ... Келдібектің даңқы
өше бастайды. Келдібекті көзімен көріп, құлағымен тыңдағандар соған ... ал жаңа буын ... ... ... одан асқан ақын бар және
болады деп білмеген. Сөйтіп ... ... ... ... киелі
қасиеттер Балыққа да таңылады. Прежевальск ауданындағы қырғыздардың ішінде
болғанда сондай ... ... де ... ...... заманда болған ақын. Сондықтан ол жайындағы естеліктер
көбінесе нақтылы деректерге негізделеді. ... ... оның ... шаңы онша ... ... ... оның ... атақты ақын Найманбай шығады. Сөйтіп,
Балықтан бастап «Манасты» айтып таратуда, кейінгі ұрпаққа мирастық ... Бұл, ... ... ... ... ... ... тылсым,
киелі күйлеріне кереғар нәрсе. Сол сияқты ... да ... ... Әлі-
Шерден үйренген. Осының өзі ежелгі грек ... ... ... ... ... ... орыс ... дәстүрді еске түсіреді.
Қырғыз ақындары Ақылбек пен Тыныбектің және Балықтан кейін шыққан басқа
да ақындардың арасында қандай ... ... ... біз ... ... ... ... тұрғыласы, ал енді бірсыпырасы
кейінгі буын өкілдері болғаны, яғни олардың бір кезде өмір ... ... ... ... ерте жайылса, кейінгілер оны тыңдай, одан ... ... өзі ... ... кездесіп, иық сүйесе жүріп, білімін
молықтырған.
Ежелгі грек ақындары сияқты қырғыз жомықшылары да өздерінен ... ... ... ... ... ... үғымына, көңіл
күйлеріне орай өңдеп, қосып немесе қысқартып отырғаны күмәнсіз. Әралуан
айтушының жырларына ұқсас, ... ... көп. Бұл ... сюжеттік желі,
кейіпкерлер тағдырының санқилы сыр күйлерінен туған ... пен ... ... желісін сөз еткенде ең алдымен ... айту ... ... ... ... тыңдаушылардың сөзіне қарағанда Найманбай да, Ақылбек
пен ... те ... ... ... келуін жырлаудан бастаған.
Алмамбет, Көшей, Жолай жайын да бір сарында баяндаған. Көкетайдың асы ... ... ... ... да бір ... ... олар белгңлң бір сюжеттік желіні бір бірінен қабылдағаны
байқалады. ... олар ... ... бойына бірбірінен жаттап алды деуге
болмайды.
Бұл айтылғандарды айтушылардың ... бір ... ... ... жөн. ... ... ... бірнеше болса керек. Біз бірінен бір өткен
екі ... ... және Қара көл ... бар ... байқадық.
Алғашқы мектептің өкілі Сағымбай, соңғысы Қаралаев. Осы ... ... ... ... алып ... ... көріністерде,
эпизодтық кейіпкерлерде, әс ірекетті суреттеу мен дәлелдеуде, ірі ірі
оқиғаларды ... жыр ... ... ... ... ... сабымен баяндай тәртібінде де алшақтық бар.
Өте ертедегі жомықшылардың айту тәсілін жадында сақтаған ... ... ... иланғанын айттық.
Сірә мұндай түс көрдім дегенді тек Тыныбек емес, «Манастың» басқа
айтушылары да аңыз ғып ... ... ... ... та түс ... бас ... алмаған. Сөйтіп түс көру бір біріне ұқсас ... ... ... ... түс ... де, ... ұйытып,
өзінің тәңрі дарытқан ақындық күшіне ден ... үшін ... ... ... ... ... ... болады.
Көрген түстерін ұқсас болып келуінен жомықшылар онша көп қысылмаған.
Өйткені, олар бәрімізге де аян беріп, ... ... ... өзі ... ... шағын көлемді жыршылар түс көруден сау болған.
«Манасты» тұтас күйінде бір кісі ғана ... Ол сан ... ... буын ... қатысуымен ұлғайып, дамып отырған. Тіпті бір ақынның
өзі де туындысын бір сәтте, аз ... ... ... ... ... ... алдында жырлайтын болғандықтан ол ақындық қуаты мен қиялы
жеткенше жаңа ... жаңа ... ... ... отырған.
Жыршылар әдеттегіше кәдімгідей жырлағанда тұтас эпизодты жеке ... ... ... ... ... ... ... Олар бір
кешке айтуға арналып, бөлек жырланады. «Манастың» да әр ... ... бар. ... әуел ... ... жыр бір ғана ... тұруы да
ықтимал. Ал кейін тыңдаушы ортаның талап етуімен жомықшылар бұрыннан бар,
мәлім сюжеттік ... жаңа ... ... ... ... ... ... бар екі нұсқасының ең көлемдісі, толығы болып
табылатын Саңғымбайдың нұсқасына ... ... ... көп ... ... негізінен фанатик те, діндар да болмаған. Өте мөте ... ... ... ... ерлігін негізгі сюжеттік желілері
арқылы ... бұл көне ... ... өз ішінен шыққан талантты
жомықшылардың ақындық шеберлігін және өз тарихының ерлікке толы ... ... ... ... ... ... бейнесінде алынған Манас
халық характерінің ерлік сипатын танытатын ... ... ... ... қай ... болсын Манас ең алдымен батыр. Дастанның
бірден бір ... де ... ... ... рет хатқа түскен Сағымбай нұсқасы болғандықтан,
Оразбақовтың айтуына және оны жазып ... ... ... де ... ... ... ... хатқа түсуіне байланысты оны төрт жыл ... ... ... созылған творчестволық орындаушылық акт кезінде
ақынның көңіл күйі ... ... ... деу ... ... ... Саяқ руынан шыққан қырғыз. 1922 жылы ол
55 ... ... Оның ... ... осы өлке ... қосылардың алдындағы
кезеңнің көптеген тарихи оқиғаларын көзімен көрген, соған өзі де ... ... ... ... ... деген манаптың қолында кернейші
болған. Қырғыздың байырғы кұйлерін нақышына келтіріп тартады екен.
Оның баласы, болашақ жомықшы ... ... ... ... Ол
жыршылыққа бала жастан ақ қызығады. Тумысынан өте зерек, алғыр Сағымбай
тұрмыс салт жырларын, қыз ... ... ... ... ... жүреді,
ойын тойда батырлар жырларынан үзінділер айтады. Өзінің айтуынша оның ... ... түс ... себепкер болған. Бұған дейін ол лирикалық
сарындағы сүйіспендік жырларды, ойын ... ... ... ... ... да
машықтанады. Ол солардың ішінен «Секетбай», «Қыз өбу» ... ... ... ... ... Сағымбай жомықшы болуға ден қойған
кезде «Манасты» ... ... ... ... ... ... ішінде
Балық, Найманбай, Тыныбек, Ақылбек, Диқамбай және ... ... ... ... ол ... ... ... тұңғыш рет Тыныбектен
естіп тыңдайды. Ал аға буын ... ол ... ғана ... және оны ... ... ... ... ағасы Әлішер де «Манасты» айтады екен.
Атағы кең жайылмағанмен ол да жомықшы болған. Осы ... ... ... қиялын қанаттандырып, шабытын өөө мол қайнар болғаны күмәнсіз.
Сонымен бірге әр алуан ... ... сол ... ... әртүрлі
әсер еткен.
Әйгілі жомықшы болып ... ... ... тек ... ... қалып қоймайды. Ол жалпақ жұрттың да, манаптардың да арасында
жырлаған. Мәселен, ол өз ... ... Әлі, Дүр, ... Шолпанқұл
тәрізді манаптардың алдында талау рет айтқан.
Дастанның сюжеттік желісі мен тақырыбына шолу жасап ... ... ... ... ... тіл ... ... оны он циклға (жыр)
бөлген. ... ... өзі ... ... ... айтқан. Манастың дүниеге
келуін және балалық шағын баяндайтын бірінші циклда ... бір ... ... ... ... ... ала құла. Қалған циклдарды
бұлайша жинақтау қиын. Сондықтан біз ... ... ... ... ... ірі ірі ... даралап алмақпыз. Оқиғалары мен баяндай
желісі жағынан да бұл тақырыптар басқа ұсақ эпизодтардан оқшау тұрады.
Осылайша еркін жіктегенде мынандай басты басты ... ... ... дүниеге келуі және балалық шығы.
2) Жорықтар
3) Батырдың ... әрі ... ... ... құда ... ... Көкетай асы
6) Көзкөмендер оқиғасы
Бұдан басқа хандардың Манасқа қарсы қаскүнемдік жасау оқиғасы да бар.
Сағымбай ... бұл ... ... ең ... ... ... ас, үйлену тақырыптары негізінен осыған келіп саяды. ... ... ... ... енгізілген этнографиялық, тұрмыс салт
тақырыптары да батырлық рухына толы. Манас жақын ... ... ... жеке ... өмірінде де батыр ретінде көрінеді. Сөйтіп, құрылысы
мен тақырыбы жағынан бұл бөлімдер эпостың ... ... ... болып
келеді.
Сағымбай алуан тақырыпты материалды, дастанның бүкіл желісін шебер
қиюластыра отырып, бар бөлімдерді ... ... ... ... көп эпизодтың ішінде бөлек дастан болуға оңтайлы тұрғандар да ... ... ... ... Көшейдің жайы, дию перілер ... ... ... ... ... ... ... байланысты дегенді біз шартты
түрде айтамыз. Барлғын байланыстыратын тақырып біреу ғана ол Манас жайы.
Өйткені, бұл тақырып бүкіл ... да, ... ... ... ... құрайды. Сондай ақ үлкен тақырыптың ішінде тағы да ... ... ... ... ... әр жыр, ... ... жайындағы циклдағы жыр бас-
аяғы тұтас эпизод болып табылады. Әрине, бұл ... ... ... ... ... Осы ... ... әр жыр, бәлкім, өзара
бөлек-бөлек дара творчестволық акт ретінде дара туған да болар. ... ... ... ... ... ... ... біздің заманға жеткен
эпизодтардан, үзінділерден, көріністерден бас құрған эпостық көне жиынтық
туындының өзгеше редакторының қызметіне балауға ... жасы ... ... бірі ... ... ... ... ас бер деп өсиет етеді. Осы өсиетті жырлау үшін ақын соңғы кезге
дейін ... ... ... ... ... ... (керез)
қолданады. Дастанның басқа ... ... ... да ... ... кіріспе беріледі.
Боқмұрын әкесінің сөзін екі етпеді. Ол бәрін де ... ... ... ... ... ... сауын айтады. Асқа келмегендерді қырып
жоямыз деп сес білдіреді. Бұл сарынның өзі асқа ... ... ... елден шықырылған қонақтар келеді. Хандар қасына құрсанған ... ... ... тек ... ғана емес, сонымен бірге ... ... ... Қоңырбай сияқты жаулары да келеді.
Бұдан әрі астың жайы, сауық-думан нағыз эпикалық сарында, көркемдік
жағынан тамаша әсерлі ... ... ... ... ... ... ... уақыт бойы болады. Алдымен алтын, жамбы атысады. Манас жеңіп шығады.
Одан кейін күрес, сайыс, ат жарыс және ... да ... ... ... ... жыр ... ... қалыпта берілген бұл
эпизодтар дастандағы ең ... ... бірі ... ... ... түрінен де Манас, Көшей және солардың серік батырлары жеңіп шығады.
Олардың аттары да озып ... Рас, ... бәрі ... бола ... ... ... ... Жыршы соның бәрін талантты түрде, ойнақы
да шынайы бейнелеген.
Көшей мен ... ... ... қызғылықты суреттелген. Алғашқыда
Жолайға қарсы шығуға ешкім бата алмайды. Ақыр аяғы қарт ... ... ... ... Жұрттың бәрі Жолай жығар деп ойлайды. Бірақ күтпеген
жерден Көшей ... ... ... ... мәз-мейрам болады. Бұдан басқа
да талай-талай ойын өткізіледі. Оларды жырлағанда да ақын күлкілі, қызықты
жайларды енгізіп ... ... ... ... ... үлкен тақырыптың – Манастың
Қаныкейге үйлену оқиғасының ... әсер ... ... бұл ... ... ... бенденің тойы емес, батырдың үйлену тойы.
Эпизод құда түсуді суреттеуден кәдімгі реалистік көріністен басталады.
Темір ханның Қаныкей деген тамаша бір қызы бар деп ... ... пен ... ... ... ... құда түсуге жібереді. Дәстүр бойынша
баласына қалыңдықты әкесі ... Ұзақ жол ... ... ол ... ... ... Қалыңдықты көріп көңілі толады, құда болыспақ болады.
Әңгіме-дүкен құрысады. Екі жақта ... ... ... Құдалыққа
қажет шарты – қалың мал жайы сөз болады.
Үйлену тақырыбы да ... ... ... ... ... Бұрын
жаулап жүріп алған екі әйелі бар ... ... ... ... ... ... үйленбек болады. Манастың әйелдерін сынай келіп, Алмамбет ... ... ... тең емес деп ... Оның үстіне мынау әйелдері жаудан қолға
түскен олжадай. Ал ... ... ... ... әке-шешесі қалың мал
төлеп, құдалық пен тойдың бар ... ... ... ... жыры да ... әкесінің баласына жар болуға жарарлық қалыңдық іздеп ... ... ... ... ... ... қайтп келген соң Манас бар
нөкерлерін ертіп керемет көп сыйлық алып қалыңдығының еліне ... ...... ең ... ... ... достары. Ал
хандар болса, әртүрлі рудың, тайпалардың басы. Бірақ ... ... көп ... Манас өзінің ұлылығы, құдіреттілігі үшін серік
батырларына да аз ... ... ... ... ... тең. ... ... ашуы түссе «құл» деп қорлап, қойдай сабайды.
Алмамбеттің келуіне байланысты эпизод Манастың өмірбаянына ... ... ... ... ... ең ... өзекті оқиғасы – «Ұлы жорық». Жырдың
әуелбастағы өзегін құраған да – сол. ... ... ... ... үлкен қаласы бар шығыстағы қуатты бір мемлекетке (монғал-қытай
немесе монғол-тюрк мемлекеті) қарсы шабуыл ... Ол қала бір ... ... жол, енді бір ... тоқсан күншілік жол қашықтықта болды
делінеді. Расында да, қырғыздардың ұйғыр патшалығын жаулап алғаны және ... оның ... ... ... қаласын қаратқаны тарихи дәл, нақтылы.
Қырғыздар ол қаланы Бейжин деп атаған.
Жырдағы «Бейжін» ... ... ... ... ... деп ... ... Бежинді (Пекин) ортаазиялық көшпенділер Шыңғыс ханның тұсында
1215 жылы ғана жаулап алды. Ал дәл осы ... ... ... ... еді. Жошы ... бір ... ... Оның үстіне бұл оқиға Х
ғасырдан кейін болуының да жөні жоқ. ... ол ... ... ... ... мемлекеті қырғыздарды Монғолиядан ығыстырған болатын.
Дастанның сюжеттік құрылысына байланысты ... ... ... ... ... талдап қарағанда, әсіресе айқындала түседі.
Бұл сюжеттік желі жайындағы ... ... ... біз ... ... анықтаған, жекелеген характерлер мен ... ... ... ең басты маңызды тұлға – Манастың өзі. Оның ... ... Ол ең ... ... ... тартыста, жекпе-жекте,
адамдармен қақтығыс үстінде ... ... оның ... ... ол ... ... сипаттамасында да бой танытады.
Жыршы оның әр алуан жағдайдағы сырт пішін, тұлғасын ... ... ... ... ... оны ... алуан түрлі көпшілік
толықтырып ... ... ... ... ... ... мен ... рулардың хандарын суреттеуде де белгілі бір
тұрақтылық бар. ... ... ... ... Алтынай.
Кейбір жағдайларда басты герой Манасқа Алмамбет қана жанасады. Онда ... ... ... ... ... ... бірге туған інісіндей болып
кеткен соң ғана осылай көрсетіледі. Қаныкейдің ең ... ... ... ... тегін еместігі де осындан. Манас екеуі е бір ... бір ... ... екеуі де өледі. Сөйтәп батырлар өмірінің
ажырамас беріктігі, айнымайтындығы әрдайым аңғартылып отырады.
«Манаста» ... аты ... да ... орын ... Иесі ... онда ... ... қасиеттер көп. Мал баққан елдің батыры болғандықтан
Манастың аты ... ... орын алуы ... да. Тек бұл ... дастанның
басқа елеулі кейіпкерлерінің де аттары кең ... ... аты – ... ... аты – ... ... аты – ... тағы баксқалар. Батырлардың өзара сайысы, шайқасы сияқты, олардың
аттарының жарысы да қызғылықты, ... ... ... сияқты, оларда ұзақ
жасайды.
Манастың достары арасынан оның жасы үлкен ... ... ... ... ... аға ... айрықша көрінеді. Батырдың басқа достары
сияқты, олар да соның қамын ойлап, оны ... ... ... ... ... қасында жүрген, жорықтардың бар тауқыметін онымен бірге
бөлісіп көтерген аға батырлардың ... Шуақ пен ... ал ... ... мен ... ... ... қарсы жағының ең шоғырлы тобы – оның ... ... мен ... ... ... ... жыршы әрдайым сүмірейтіп,
жирене отырып сипаттайтын осы образдар да басты ... ... ... үшін қызмет етеді. Жыршы Манастың жақсы да асқақ қасиеттерін ... қоя ... ... да қанағатсыз зорлықшы Қоңырбай адал да тура ... ... ... қара күштің иесі, есерсоқ, мақтаншақ Жолай да ... ... мен ... ... ... Сөйтіп, жаулар ішінен
шыққан әр тұлға ... ... ... ... ... аша ... Эпоста өте кең таралған антитеза және қарама-қарсылық тәсілі ең
басты образ және ... тете ... ... образдарын барынша толығырақ
суреттеу үшін де белгілі роль ... ... ... ... кең ... ... - сипаттау, баяндау,
монологтар түрінде берілген шиеленістірулер ... ... ... ... ... үлкен тақырып шеңберінде біркелкі емес, әртүрлі.
Егер «Көкетай асында» сипаттау мен баяндау басым болса, ал ... ... сөзі де мол ... ... жан ... ... өткір қақтығыстары көбіне оқиғаны өрбітетін батырлардың
сөздері арқылы ... ал ... ... ... ... ... ... кейіпкерлердің сөз сөйлеуінің сан ... ... ... жай ... ... да ... сөздік қалыптануының тағы бір келелі мәселесі оның ... ... ... ... ... да, ... мен
ассонансқа құрылған дыбыстық үндестіктер де бар. Оның ... ... ... ... ... ... ... Өлеңнің басталуы мен
аяқталуының әуезділігі міндетті ... ... ... ... ... да ... тұрсам, дүние,
Қаңғырған ердің соры екен.
Халқынан азған қор екен,
Қытай да ... зор ... ... қор ... ердің соры екен!
Немесе ассонанс түрінде де келе ... ... дін ... тағала хақ үшін,
Ақбалтаның Шуағы,
Аптығасың кім үшін?
Әскерге қызмет қылдырмай,
Әурелейсің не ... ... және ... ... ... және ... ... эпикалық дәстүріндегі үндестік пен
ұқсастық сан тарау болып келетіні өте қызықты құбылыс. Жалпы ... ... көне де ... ... бірі – ... адамдардың баласыздық зары болып келеді. Мал-мүлікке ... ... ... перзентті аңсау, «әулиелерден» бала тілеу
қазақ ... ... ... ... ... ... ... батыр»,
«Ер Сайын» секілді эпикалық жырлардан осыны көреміз. Міне, дәл осы сарын
«Манас» жырының шу ... аса ... ... ... кең жырланғанын
көреміз. Эпоста қарт Жақыптың ұлсыздығы үшін налас былайша берілген:
Бес түліктен мал жидым,
Бес шақа ... арам ... ... ат ... ... тон ... ... қарам жоқ.
Тұтынарға тұяқ жоқ,
Туғанынан айырылған
Жұртта мендей шұнақ жоқ.
Қарманарға тұяқ жоқ
Қанатынан арылған
Жұртта мендей шұнақ ... ... шара ... ... сана ... бет ... артымнан
Налып қалар балам жоқ... (І, 17).
Бұл жолдар «Алпамыстағы» Байбөрінің, «Шорадағы» ... ... ... ... бала ... шер төккен мезеттерін анық
еске түсіреді. Мәселен, «Алпамыс батыр» жырында Байбөрі қарт баласыздығына
нала болады:
Алмадың, құдай ... ... ... ... ... ... жоғынан,
Зорлық қылды маңайым,
Әкім қылы сөйлейі.
Баласы көп ағайын...
Сүйегім кетті жасық боп,
Досым кетті қашық боп...
Тіпті берірек дәуірде жазылған ... ... да ... ... жәбір-жапа беретін сөздер естиді ғой. Демек, бұл ... ... бар, ... мен ... үздіксіз жалғасып келе жатқан
сарын болып табылады. («Қорқыт ата кітабыннан мысал келтір»).
«Манастағы» Жақып бай ... ... ең ... ... екенін әлденеше
қайтара тебірене сөйлейді.
Еркелеткен балаң жоқ,
Ермек болар адам жоқ,
Сүйеріңе балаң жоқ,
Сүйенісер адам ... бар, ... ... бала ... жоқ!
Бала болар деп жүрдім,
Байқамастан көп жүрдім,
Құтпаңдыдан бата алдым,
Құрып қалсын дүние,
Қу бас ... ... ... түс көру мен ... жорудың өзі күрделі әңгіме болып көтеріледі.
Жақып бай ... ... көп мал ... ел ... ... ... сену -
түркі-монғол фольклорындағы өте көне ұғым ... ... ... ... қондырған құсы өзгеше сипатталады. («Аспандағы қанатты, айбатынан
ұша алмайды, ... ... ... ... ... қаша ... ... бәрі
эпикалық көркемдік тәсіл болып табылады. Қазақ эпосында да бала тілеп,
әулиелер аралаған ... ... ... «ақ ... ақ ... ақ
сәлделі» пірлер келіп аян беретін. ... осы ... ... ... көзі ... ... ... талыпты,
Шырым ұйқы алыпты,
Ақ сәлдесі басында,
Ақ сақалды бір адам,
Келіп ... ... оның ... мен ... ... түсін елдің беделді байы
Байжігіт жақсыға ... ... ... ... ... ардақты болатынын
айтыды.
Бай Жақып түсі түс екен,
Бұл оңынан ... іс ... түсі шын ... ... кісі екен (І, ... ... жолбарыстың жүрегіне жерік болады. Жырда осы мәселеге
айрықша мән береді. Қазақ эпосында да ... ... ... ... сарындардың бірі. «Шора батыр» мен «Ер Сайында» да дәл ... ... бас ... ... ... ... кезек оқиғаның
мейілінше ірі сомдалуы, ғажайыптық түрге бөленуі классикалық ... ... ... ... өзі ... жоқ ... ер болғалы
тұрғанын күні бұрын ұғындырғандай.
Алақан жазық,
Аттанып шықса, жолы ашық
Алып мінезі көрінет.
Кең көкірек, жайық ... кең, белі ... ... ... ... мүшесі көрінет.
Жолбарыс мойын, жуан білек,
Жауырыны қалың, тас жүрек,
Бөрі ... ... ... түрі бар ... (І, ... туғанына арнап той қылу салтанаты да ... ... ... Бұл да ... ... ... ... «Алпамыс батыр»
эпосында Байбөрі байдың балалы болу ... ... ... ... ... ... пен ... халқының тұрмыс салтындағы
ұқсастық осы тұстан да айрықша ағңарылады. Бұл елдерде ... ... ... ... ... ... ғой. ... осы дәстүр көсілте
баяндалған. Жақыптың бәйгеге тіккен мал мөлшері де орасан.
Арзан десең келмей ... ... ... жүз ... нарым бар.
Екі түйеге жүктеген
Ендей алтын зерім бар.
Бес жүз жылқы, бір мың қой,
Бас бәйгеде тағы бар.
Аяқ жағын ... ... ... ... бала ... ... бұл бір ... өзің ойлап біл,
Отыз атқа б»йге бар,
Озып келсе күлігің,
Ойратта жоқ пайда бар (І, 76).
Тойға деген ... мал ... да ... ... көрсетеді («сенбі
сойды елуді, жексенбі сойды елуді, дүйсенбі сойды ... ... ... Ал ... ... адамдар да қарақұрым болып көрінеді. Қытайдан
қырық мың қол ... ... ... ... ... қол ... ... мол келді, дүниені басып қол келді. Бір ... ...... ... ... қазақ эпосына қарағанда мол ұшырайтындығы.
Жаңа туған балаға ат қоюшы қатардағы ... адам ... ... Ол ... аты ... әр ... ... болсын» деп бата қылады да,
көзден ғайып болады. Қазақ жырларында да көбінесе болашақ перзенттің атын
түске кіріп аян ... ... өзі атап ... Қалай болғанда да
балаға ат қою ... бен ... ... ... құпия мағынасы бар мәселе
болып көрінеді.
Манастың батыр ретінде жедел жетілуі ... ... ... ... ... ... жырлардан ұқсас мезеттерді келтіруге болар
еді. Манас жас та болса саны көп ... ... ... өжет ... Ол ... ... ғайып ерен қырық шілтен жебеуші болып шығады.
Манастың болашақ тағдырын көрсету үшін оның алғашқы ерліктерін суреттеу ... ... ... ... ... Бір ...... қалың қалмақты
жалғыз өзі баудай түсірген ... ... ... ... ... картинасын дәл елестеткендей болады.
Айбалтасын шоқысып
Ойып кетіп баратыр.
Алты–бестен әр жерге
Сойып кетіп баратыр.
Өлтіргенін сан қылып
Қырып кетіп баратыр.
Сазайларын қалмақтың
Беріп кетіп баратыр.
Қарыштап кетіп ... ... ... ... баратыр.... (I. 147-148).
Осынша жойқын соғыс салатын Манас бұл ... жасы он ... ... ... әсірелеу заңдылығына қайшы келмейтін көрініс. Жақыптың, ... ... ... Манастың даңқын естіген алыстағы ата жау, Бежин
билеушісі ... ... ... Осы ... рас, ... білу үшін ол
саудагер ... ... ... ... ... ... Манас
тыңшыларды өлтіріп, ... ... ... ... ... ... елге таратып береді. Бұл арадан Манастың батырлығымен қатар
халық қамқоры екендігін жалт етіп көрінеді. ... оқып ... ... ... ... жаулардың алдымен тыңшы барлаушылар жіберіп,
мән–жайды ... ала ... ... ... ... еске түседі. Қазақстан мен
Орта Азияны жаулап алар алдында Шыңғысхан саудагер деген ... ... ... бұл мақсатына жергілікті халықтың тілін ... ... ... ... ... ... ... арам оймен Отырарға
келген Шыңғыс «елшілерінің» қанды ... ... ... ... ... душар еткені тарихтан белгілі. «Манас» жырының осы бір оқиғалық
желісі тарихта талай ... ... ... кетпейді. Бір ғажабы –
Манас еліне әлгі «саудагерлерді жол бастап еріп келетін қалмаққа ... ... ... ... ... олар ... анық ... – қалмақтар ғана қырғын табады).
Жырда эпикалық әсірелеулер мен өмірдің нақтылы шындығы аралас ... ... ... Манас астыртын келген арам пиғылды жауды жайратып
жатқанда ... ... ... ... ... ... ... уайымға
түседі. Бұл да нағыз өмір ақиқаты.
Бежін бекем ел ... ру ... ел ... ... алпы ... ... ... салты бар.
Қанды жұртқа қатылып
Қалбаға қалған екенмін.
Қара басым қалқалап,
Қайсы жаққа кетемін, – деп шошынады Жақып (I. 147-148).
Аса қызықты ... бірі – көп ел ... ат ... ... ... ... қалмақтың Сайқал деген палуан қызымен сайысуға
ешкімбеттемей, ... өзі ... ... жеңісе алмайды, қайта кей
мезетте қыз басымдау түсіп, Ақбалтаның ... дер ... ... ... ... қала жаздайды (11. 59). Алып ... ...... ... жиі ... ... «Қобыланды батыр»
жырындағы қалмақ ... қызы ... ... асқан қайратты ... ... ... бет ... ... ширыққан сәтін жыршы
«оң көзінен от шығып, сол көзінен шоқ шығып» деп бейнелейді. Сайқал қызбен
сайысының ... ... ... ... «бас ... өлімге, шаш
байладым өруге» деп жекпе–жек сұрап қасарысып тұрып ... ... ... ... ... кейін ғана ашуы басылғандай болады.
Түркі–монғал халықтарының эпикалық жырларында батырдың таңдап мінген
атына қатты ... ... «Ат – ... ... деген нақыл сөздің терең
мәні батырлық эпоста әсірессе айқын көрінеді. Манастың аты ... ... ... ... ... жоқ жүйрік болып сипатталады. ... да ... ... аты ... ... ... бағы бар,
Құлағында шамы бар,
Құйыннан бетер жануар–,
Аттардан шығып бөлініп,
Арқарадай шаңы көрініп,
Тар қолтықтан су шығып,
Танаудан қара бу шығып...
Аққұла өтті дырқырап,
Тұяғы тиген тастарды
Тұс–тұсына ... (ІІ, ... ... ... қазақ, қырғыз эпикалық дәстүрі бір ... ... ... осы ... ... аңғарта алса екен. «Манас»
жырындағы ... ... ... бейнеленген тұстар қазақ ... ... ... ... («Қобыланды батыр»), Тарланның
(«Ер Тарғын») жосылып шапқандағы суреттерін еске түсіреді. Бұл ... ... ... ... ... ... мұндағы айнымай
қайталанған кестелер халықтарымыздың көркем сөз дәстүріндегі генетикалық
және тарихи–мәдени туыстықты ... бас ... ... еріп жүрген нөкерлері, қырық шорасы
кұшті қызмет атқарады. Мұндай сарын қазақ ... ... ... ... да ... отырады. «Шор батырда» «Ер Сайында»
осыны аңғарамыз. Ер ... ... ... ... ... күйініп
сөйлеген сөзінде өзінің батыр достарын еске түсіреді. Бұл және ... ... ... ... ... туыс бір ұлы ... ... батырдың әскер бастап, жауға аттанған шағының суреті де эпикалық
ерсен ... ... ... ... ... ... ... жаңғырған шуменен,
Дабыл соғып күңгірлеп,
Тау көшкендей дүңгірлеп,
Сел жүргендей күркіреп,
Өрт күйгендей дүркіреп,
Еркін күңгей жолменен
Екі жүз мың қолменен
Ер Манас жолға салыпты (ІІІ. ... ... ... суреттегенде де қырғыз жыры ... ... ... ... болған шашы бар,
Жолым үйдей басы бар.
Жолға шыққан ... ... қасы ... ... көзі ... айтқан сөзі бар.
Әр тістері арадай,
Жуандығы қырық құлаш,
Жүз құлаш келген бойы бар.
Жетпіс мыңдай ... өзі бұл ... ... ойы ... (ІІ, ... ... қырғыз эпосы қазақ жырларынан стадиялық жағынан есклеу екені
осы секілді ересен әсірелеу суреттердің көптігінен де ... ... ... ... ... ... ... көрсететін мысалдар
бар. «Манаста» соғыстың өзі ғана емес, ұрыс ... ... ... көрінісінің
өзі ұлан асыр өлеңмен беріледі. Мәселен, «Найза жатыр бөлініп, айбалта жоқ
сабы жоқ, оны ... олжа деп, ... табы жоқ, ... ... ыны ... ... қырғынының саны жоқ».
Соғыс, батырлардың жеке–жеке ұрысы суреттерін бергенде де қырғыз,
қазақ ... ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
X-XIV ҒҒ Қазақстандағы тәлімдік ой-пікірлердің қалыптасуы және даму25 бет
Мұхтар Әуезовтің «Манас» мақаласы туралы4 бет
Мұхтар әуезовтың «манас туралы» мақаласы. (конспект)7 бет
Фариза Оңғарсынова6 бет
Шоқан Уәлихановтың әлеуметтік көзқарасы16 бет
Ғ.Ормановтың табиғат туралы өлеңдеріне әдеби талдау8 бет
Қазақ фольклортану ғылымындағы «Манас» жырының зерттелу тарихы185 бет
Қазақ әдебиеттануында “Манас” жырының зерттелу тарихы73 бет
Қырғыз халқының Манас жыры (қазақ әдебиетінде зерттелуі)67 бет
Шоқан Уәлиханов – фольклоршы44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь