12 жылдық жалпы орта мектептің базалық білім мазмұнын анықтау әдістері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 12 жылдық мектептің 11.12 сынып оқушыларының физиологиялық
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
5
1.1

1.2
Мектеп жасындағы жасөспірім шақ оқушылардың физиологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Мектептің жалпы орта білім беру деңгейінде оқу.тәрбие үдерісін ұйымдастыру гигиенасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
5

7
2 12 жылдық мектептің 11.12 сыныптарында оқытудың психологиялық.
педагогикалық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
11
2.1

2.2

2.3 Мектеп жасындағы жасөспірімдік шақ оқушылардың психологиялық.педагогикалық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Жоғары сынып жасөспірім жасындағы оқушылардың психологиялық.педагогикалық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Жоғары сынып оқушыларына болашақ мамандықтарына бағыт берудің психологиялық аспектілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
11

13

16
3 12 жылдық мектепте жалпы орта білімнің базалық мазмұнын анықтау
әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
20
3.1

3.2

3.3
Бейіндік оқытуды ұйымдастыру бойынша шетелдік және қазақстандық тәжірибелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
12 жылдық мектепте бейіндік оқытуды дамытудың тұжырымдамалық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
12 жылдық мектептегі жалпы орта білім берудің базалық мазмұнын жобалау негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
20

29

36
4 Жалпы орта мектепте негізгі оқу пәндерінің үлгілік базалық
мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
44
4.1

4.2

4.3

4.4

4.5

4.6 «Тіл және әдебиет» білім саласындағы пәндердің үлгілік базалық мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
«Математика және информатика» білім саласындағы пәндердің үлгілік базалық мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
«Жаратылыстану» білім саласындағы пәндердің үлгілік базалық мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
«Адам және қоғам» білім саласындағы пәндердің үлгілік базалық мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
«Технология» білім саласындағы пәндердің үлгілік базалық мазмұны. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
«Дене шынықтыру» білім саласындағы пәндердің үлгілік базалық мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
44

58

61

66

69

72
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 78
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 80
Қазақстан Республикасында білім беру саласында жүріп жатқан реформаның жүзеге асуы мемлекет дамуындағы ұзақ мерзімге межеленген мақсаттарға жету бағытындағы қоғамдық прогрестің заңдылықтарынан туындайды. Бұл Қазақстан Республикасының Президенті – Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан-2050» стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауында Қазақстанның бәсекеге қабілетті 30 елдің қатарына қосылуы, қазақстандық білім берудің халықаралық білім кеңістігінен лайықты орын алуы стратегиялық маңызға ие жоба есебінде көрсетілген [1].
Сондықтан да қазіргі қоғам өмiрiнiң барлық білім беру саласында, соның iшiнде тұлға қалыптасуының негізін қалайтын жалпы білім беретін мектептің базалық білім мазмұнына болашаққа бағдарланған жаңартулар жасауды қажет етеді.
Қазақстан Республикасында Білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасындағы басымды бағыттарының бірі ретінде көрсетілген 12 жылдық оқыту моделіне көшу үдерісі білім беру мазмұнының когнитивтік, іс-әрекеттік және аксиологиялық компоненттерін кіріктіру негізінде жаңартылған мазмұндағы стандарттарды әзірлеу мен енгізуді ұйғарады [2].
Оқытудың 12 жылдық моделіне көшу қазіргі білім беру саясатының бағыттарын іске асырумен қазақстандық білімнің бәсекеге қабілеттілігін арттырудың келесі міндеттерін орындауы тиіс: сапалы білім алуы үшін барлық азаматтарға бірдей мүмкіндіктерді ұсыну; қазақстандық патриоттыққа, адам құқықтары мен бостандығына құрметпен қарауға, азаматтық жауапкершілікке және құқықтық сана-сезімге тәрбиелеу; ұлттық мәдениетке құрметпен қарауға, толеранттыққа тәрбиелеу; қоғамда әлеуметтену қабілеттілігін қалыптастыру; оқушылардың оқу жүктемесін білім беру деңгейлеріндегі жас ерекшелік мүмкіндіктерімен және психофизиологиялық даму заңдылықтарымен өзара байланыстыру; жеке білім беру траекториясын қалыптастыру; жалпы орта білім беру деңгейінде оқытуды бейіндендіру; тілдерді деңгейлеп оқытуды енгізу және оның негізінде көптілді тұлғаны қалыптастыру.
12 жылдық білім берудің жаңартылған мазмұнының базалық принципі əрбір мектепте тұлғаның адамгершілік-рухани қасиеттерін дамытуды ынталандыратын ізгі білім беру ортасын құруды (өзін-өзі анықтау жəне өзін-өзі жетілдіру), білім беру ұйымдары мен отбасыларда адамгершілік-рухани мəдениеттің жоғары деңгейіне қол жеткізуді, жалпыадамзаттық құндылықтар-дың дамуын меңгеруді, коммуникативтік дағдыларды және ақпараттар мен технологияларды басқара білуді, проблемаларды шеше білуді көздейді.
Оқытудың 12 жылдық моделі бойынша жалпы орта білім беру деңгейінде білім беру сапасын жетілдіру, мемлекеттің және қоғамның, тұлғаның өзекті және болашақтағы қажеттіліктерін жүзеге асыру үшін жаратылыстану-математикалық, қоғамдық-гуманитарлық бағыттары бойынша бейіндік оқыту ұсынылады [2].
1. Қазақстан Республикасының Президенті – Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан-2050» стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауы (2012ж. 14.12.). – Астана, 2012.
2. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы /Қазақстан Республикасы Президентінің 2010ж.07.12. №1118 Жарлығымен бекітілген.
3. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. 27.07.2007.
4. Оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту жөніндегі
2012-2016 жылдарға арналған ұлттық іс-қимыл жоспары /Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 ж. 25.06 №832 Қаулысымен бекітілген.
5. «Балалар мен жасөспірімдерді тәрбиелеу мен білім беру объектілеріне қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар» санитариялық қағидалары /Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011ж. 30.12. №1684 Қаулысымен бекітілген.
6. Шамшиева М.А. «Жас ерекшелігі педагогикасы» пәні бойынша оқу-әдістемелік нұсқау. – Ақтау: КМТжИУ, 2010. – 43 бет.
7. Белкин А.С. Основы возрастной педагогики. – М.: Издательский центр «Академия», 2000. – 192 с.
8. Петровский А.В. Педагогикалық және жас ерекшелігі психологиясы. Алматы, «Мектеп». – 1987. 125б.
9. Әбдікәрімұлы Б., Айқынбаева Г.Қ. 12 жылдық мектепке өту мәселесінің педагогикалық-психологиялық ерекшеліктері: Ғылыми басылым. – Астана: ЕГИ, 2008. – 284 б.
10. Айқынбаева Г.Қ. 12 жылдық мектепке өту мәселесінің педагогикалық-психологиялық ерекшеліктері: п.ғ.к. ғыл. дәрежесін алу үшін дайын. дисс. Авторефераты. – Астана, 2008. – 32 б.
11. Мұқанов М.М. Жас ерекшелік және педагогикалық психология. – Алматы, «КазПИ баспасы», 1980. – 29б.
12. Поливанова К.Н. Психологическое содержание подросткового возраста //Вопросы психологии, 1996. – №1. – С.20-23.
13. Ахтаева Н.С., Әбдіғапбарова А.І., Бекбаева З.Н. Әлеуметтік психология. – Алматы: «Қазақ университеті», 2007.
14. Кон И.С. Психология юношеского возраста. – М., 1979.
15. Васильев С. Профессиональная ориентация учащихся как одно из условий осознанного выбора профиля обучения //Мектеп директоры = Директор школы. – 2008. – № 3. – С.35-37.
16. Смағұлова Г.Қ. және т.б. Шетелдік тәжірибедегі 12 жылдық білім беру //Аль-Фараби атындағы ҚазҰУ хабаршысы. – Алматы, 2012. – 9 б.
17. Карибаева А.А. 12-летнее образование в странах с переходной экономикой// Абай атындагы ҚазҰПУ-дың Хабаршысы. Әлем халықтары тілдері сериясы. = Вестн. КазНПУ им. Абая. Сер. Языки народов мира. – 2006. – №1(8). – С.87-89.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Ы.Алтынсарин атындағы Ұлттық білім ... ... ... орта ... ... ... анықтау әдістері
Әдістемелік құрал
Астана
2013
Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы Ғылыми кеңесімен баспаға
ұсынылды (2013 жылғы 27 ақпандағы № 1 ... ... ... орта ... базалық білім мазмұнын анықтау әдістері.
Әдістемелік ...... Ы. ... атындағы Ұлттық білім
академиясы, 2013. – 84 ... ... ... ... 12 ... ... жалпы орта
білім берудің базалық білім мазмұнын анықтаудағы оқушылардың ... ... ... ... ... ... тұжырымдамалық негіздері, білім беру мазмұнына ... мен ... ... ... орта білім берудің базалық
мазмұнын анықтаудың ... ... ... ... ... оқу орындарының ғылыми қызметкерлері мен
оқытушыларына, мұғалімдерді қайта даярлау және біліктілігін ... ... орта ... ... ... орынбасарлары
мен мұғалімдеріне арналады.
©
Ы.Алтынсарин атындағы Ұлттық
білім академиясы, 2013
КІРІСПЕ
Қазақстан Республикасында білім беру саласында жүріп жатқан ... асуы ... ... ұзақ ... межеленген мақсаттарға жету
бағытындағы қоғамдық прогрестің заңдылықтарынан туындайды. Бұл ... ...... Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан-2050»
стратегиясы қалыптасқан ... жаңа ... ... атты ... ... Қазақстанның бәсекеге қабілетті 30 елдің қатарына
қосылуы, қазақстандық білім берудің халықаралық білім ... ... алуы ... ... ие жоба ... ... ... да қазіргі қоғам өмiрiнiң барлық білім беру ... ... ... ... ... ... ... білім беретін мектептің
базалық білім мазмұнына болашаққа бағдарланған жаңартулар жасауды ... ... ... беруді дамытудың 2011-2020 ... ... ... ... бағыттарының бірі ретінде
көрсетілген 12 жылдық оқыту моделіне көшу үдерісі білім беру мазмұнының
когнитивтік, ... және ... ... ... жаңартылған мазмұндағы стандарттарды әзірлеу мен ... ... 12 ... моделіне көшу қазіргі білім беру ... іске ... ... ... ... ... ... міндеттерін орындауы тиіс: сапалы білім алуы үшін барлық
азаматтарға бірдей мүмкіндіктерді ұсыну; қазақстандық патриоттыққа, ... мен ... ... қарауға, азаматтық жауапкершілікке
және құқықтық сана-сезімге тәрбиелеу; ұлттық мәдениетке құрметпен ... ... ... ... ... ... оқу жүктемесін білім беру деңгейлеріндегі жас ... және ... даму ... өзара
байланыстыру; жеке білім беру траекториясын қалыптастыру; жалпы орта білім
беру деңгейінде оқытуды ... ... ... ... ... оның негізінде көптілді тұлғаны қалыптастыру.
12 жылдық білім ... ... ... ... ... ... ... адамгершілік-рухани қасиеттерін дамытуды ынталандыратын
ізгі білім беру ортасын құруды (өзін-өзі анықтау жəне ... ... беру ... мен ... адамгершілік-рухани мəдениеттің жоғары
деңгейіне қол жеткізуді, жалпыадамзаттық құндылықтар-дың дамуын меңгеруді,
коммуникативтік дағдыларды және ... мен ... ... ... шеше ... көздейді.
Оқытудың 12 жылдық моделі бойынша жалпы орта білім беру деңгейінде білім
беру сапасын ... ... және ... ... ... ... қажеттіліктерін жүзеге асыру үшін жаратылыстану-математикалық,
қоғамдық-гуманитарлық бағыттары бойынша бейіндік оқыту ұсынылады [2].
Бейіндік оқытудың мақсаты – кәсіптік білім беру ... ... ... ... ... оларға кәсіптік бағдар алу үшін ... ... ... ... мен ... ... ескеруге бағытталған білім беру үдерісінің құрылымы мен мазмұнын
ұйымдастыру, білім ... ... мен ... ... [3]. Сондықтан
бейіндік оқыту жүйесі дамуының өзектілігі бірқатар факторларға ... ... беру ... ... ... ... білік, дағды және
құзыреттіліктер; жоғары сыныпта оқу үдерісін ұйымдастырудың ... ... ... және ... білім беру жүйесінің дамуымен
байланыстырылады.
Жалпы орта білім беру ... ... ... жүйесінің дамуы 16-18
жастағы азаматтардың білімділік деңгейін, ... ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілігін көтеру мақсатында
мүмкіндіктерді кеңейтуге; жоғары сыныптағылардың мектептен ... ... ... бейімделудің негіздерін жасау, олардың кәсіптік мақсаттарын
іске асыруға; еңбек нарығын кәсіби техникалық кадрлармен ... ... ... ... орай 12 жылдық мектептің жалпы орта ... беру ... ... дамытудың тұжырымдамалық негіздерін және оны жүзеге асыру
механизмдерін анықтау, жалпы орта білім ... ... ... ... бейіндік оқытудың құзыреттілікке негізделген оқу бағдарламаларын
әзірлеудің ғылыми-әдістемелік негіздерін анықтау өзекті ... ... ... ... ... бірі ... яғни 12 ... орта мектептің базалық білім мазмұнын анықтауға арналған әдістемелік
құралын ұсынылады.
Әдістемелік құралда жалпы орта білім ... ... ... ... оқушылардың физиологиялық, психологиялық-педагогикалық
ерекшеліктері, бейіндік оқытуды дамытудың ... ... ... ... ... ... мен дидактикалық принциптер берілді.
Әдістемелік құрал төрт бөлімнен, әр ... ішкі ... ... ... ... жасындағы жасөспірім шақ оқушылардың физиологиялық
ерекшеліктері мен жалпы орта ... беру ... ... ... ... ... ... бөлімде, жасөспірімдік шақ
оқушылардың психологиялық-педагогикалық ... ... ... ... ... ... берудің
психологиялық аспектілері тберілген. ... ... ... ... оқытуды ұйымдастыру ... ... және ... талдаулар, бейіндік оқытудың тұжырымдамалық негіздері, жалпы
орта білім берудің базалық мазмұнын жобалау негіздері беріледі. Төртінші
бөлімде, ... орта ... ... оқу пәндерінің үлгілік базалық мазмұны
білім салалары бойынша тұжырымдалған.
1 12 жылдық мектептің 11-12 сынып оқушыларының физиологиялық ерекшеліктері
1.1 ... ... ... шақ оқушылардың физиологиялық
ерекшеліктері
Жалпы орта мектеп ... ... шақ ... тұлғалық
жағынан өсіп жетілуі аяқталады, олардың өмірге көзқарасының негізгі
сипаттары ... ... рет өз ... ... ... болашақ
кәсібін таңдау міндеті жүзеге асырылады. Қоғамда балалық шақтан жастық
шаққа өту ... ... ... ... ... ... ... бір
деңгейдегі білім, нормалар мен дағды жүйесін игеруі, сол арқылы тұлға ... ... ... ... ... және ... ... алады. Жасөспірім шақ пен ... ... ... айқын көрініп
тұрған аралық шек жоқ, ол шартты түрда ғана алынады, тіпті көп ... ... ... ... ... 14-15 ... 16-18 жас ... кей
жағдайда ерте жастық шақ болып есептеледі, кейде жасөспірім шақтың соңы деп
аталады.
Қазақстан жағдайында орта білім берудің неғұрлым оңтайлы, ... ... ... ... ... 4+6+2 болып табылады. Бұл құрылым
балалар дамуының ғылыми негізделген жас ... (6-10 жас – ... 11-15 – ... шақ, 16-18 – ... шақ) ... ... [5]
және қазіргі мектептің барлық оң тәжірибелерін бойына жинақтаған.
Балалықтан есейген шаққа өту сол қоғамның бала мен ... ... мен ... ... ... болуына байланысты.
Әдістемелік мәселенің ең күрделі жағы жас мөлшеріне байланысты ... ... ... ... және өзгермелік деңгейі. Генетикалық
немесе дамудың бастапқы кезінде пайда болған физиологиялық даму адамның жас
мөлшеріне, ... ... ... ... байланысты
сипаттамалар өзгермелі болып келеді, оның ... жас ... ... ... шын ... ... сипатқа ие. Биомәдениеттік
сипаттамалар биологиялық та, ... де ... ... 16 ... ... ... тепе-теңдік тағы да ... ... ... ... ... ... өзіне-өзі ие бола алу
қабілеті де ... ... де ... ... болашаққа деген сенім
артады.
Бұл кезеңде жыныстық жағынан жетілу болып табылатын физиологиялық үдеріс
шартты түрде екі ... ... ... ... ... алдындағы немесе дайындық кезеңі;
ә) өзіндік пубертаттық кезеңнен ... ... бұл ... адам ... ... жетілу деңгейіне жетеді.
Пубертаттық кезең алдындағы кезең жасөспірімдік шаққа ... ... ... ...... ... ... пубертаттық
кезеңнен кейінгі кезең жастық шаққа сәйкес келеді.
Организмнің өсіп, даму заңдылықтары жасөспірімдердің қалыпты өсіп, дамуы
үшін, қоршаған орта ... ... ... ... негізі
болып табылады. Яғни, осы заңдылықтарды терең ... ... күн ... ұйымдастыру, тәрбиелеу, оқыту үдерістеріне,
тамақтану жағдайына ғылыми негізделген талаптар қою және ... ... ... ... ... ... мен күн ... де арасында айқын
корреляциялық байланыстар бар. Ұйқысы қанбаған оқушылар ... ... ... ... таза ауада күніне 1-ақ сағат немесе одан да аз
болатын ... көз ... ... ревматизммен, зат алмасу
бұзылыстарымен, басқа мұндай тәртіпті сақтаған балаларға қарағанда ... ... ... респираторлық аурулардың балалар арасында таралуы,
негізінен, оқу-тәрбие бөлмелерінің ауданының жеткіліктілігіне, желдетілуіне
және ... ... ... ... ... ... ... Г.Н.Сердюковскаяның басшылығымен көп өлшемді «бала –қоршаған
орта» ... ... ... ... ... мектеп оқушыларында
аурушылдық қалыптасуына әсер ететін 80-ге жуық көрсеткіштердің ... ... ... ... елеулі әсер ететін төмендегі факторлар
анықталды: жергілікті жердің климаттық ерекшеліктері; атмосфералық ауаның
ластануы; қанағаттанғысыз санитарлық-гигиеналық ... ... ... ... екі ... ... оқу, оқу ... жеткіліксіздігі т.с.с., мектептегі оқу жүктемесінің жоғары болуы;
күн ... ... ... ұйқы қанбауы.
Іс-жүзінде өсіп келе жатқан организмдердің денсаулық жағдайы мен ... ең ... әсер ... ... ... ... ... шартты түрде жасалған жіктемесін (А.Г.Сухарев)
қолдануға болады ... ... а) ең ... қимыл-қозғалыс тәртібі; ә) шынығу; б)
дұрыс, балансты тамақтану; в) ... күн ... г) ... ... ... ... ... болуы; д) гигиеналық дағдылар және
дұрыс тұрмыс-қалыпта өмір сүру.
Қолайсыз факторлар ("қауіптілік" ... а) ... ... ... ... тыс ... болуы; ә) оқу-
тәрбие үдерістерінің және күн тәртібінің бұзылуы; б) ойын, оқу және ... ... ... ... орындалмауы; в)
тамақтануды ұйымдастырудағы ... г) ... ... ... ... айналысу; д) жанұядағы және ... ... ... ... ... ... орта білім беру деңгейінде оқу-тәрбие ... ... орта ... беру ... оқу ... әрбір сыныпқа арналып
жасалған сабақ ... ... ... ... оқушылардың
қызмет қабілетінің дұрыс болуы, негізінен, ... ... ... сабақ кестесіне байланысты болады. Бірақ, сабақ кестесін
құрастыруда негізге ... ... ... ... дәрежесі, оларды
өзгерте салуға немесе қатал регламент жасауға келе ... ... ... ... ... ... сабақ кестесін дұрыс жасау
оңай емес.
Сондықтан, жоғары сыныптарда сабақ кестесін жасауға қойылатын негізгі
гигиеналық ... ... ... болады:
– әртүрлі іс-әрекеттерді алмастырып отыру;
– оқу пәндерін ... және ... ... ... сәйкес бөлу;
– бейіндік пәндерді аптаның белгілі күндеріне қою;
– бес ... апта ... ... тәртібін тиімді қолдану;
– сенбі күнін дамыту күні ету, яғни оқушының жеке ... ... ... ... ұйымдастыруға бағыттау.
Жоғары сыныптарда оқу үдерісін қалыптастыру ... ... ... ... ... мен демалыстарын ұтымды түрде кезекпен
орналастыруды және олардың қызмет қабілетінің қалпына келуін ... ... ... ... ... ... бірінші және екінші
сигналдық жүйеге түсетін жүктемелердің дәрежесіне және осы ... және ... ... ... ... әртүрлі
болып келеді. Оқу күнінің басында, оқушылардың қызмет қабілеті жоғары болып
тұрған кезде, негізінен екінші сигналдық жүйеге жүктеме түсіретін ... ... және ... ... ... шет ... т.б.), ... айтуға, есептеуге, ойлануға арналған сабақтарды ... ... ... ... ... ... ... өнімділігі азайған кезде ... ... ... ... арқылы, яғни ауызша айтқаннан көрі
жеңілірек қабылданатын (география, биология, технология, ... ... т.б.) ... ... ... ақыл-ой жүктемесін, есте сақтау мен санауды қажет ететін қиын
сабақтарды дағдылану қалыптасатын бірінші ... және қажу ... ... ... ... Бұл әсіресе, ұлттық бірыңғай тестілеуге
дайындалу ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруға байланысты негізгі келістер
анықталған: іс-әрекеттік, ... ... ... ... тәсіл 12 жылдық мектепте ... ... ... ... ... мен әрекетін жүзеге асыру қабілетінде пайда
болатын сапалар кешенін дамытуды көздейді. Оқытудағы тұлғаның физиологиялық
және психологиялық ... ... ... ... ... ... ... де маңызы зор. Дәстүрлі ... ... беру ... ... ... үдерісінің жалғасу циклдарының
түрлі нұсқаларының мүмкіндігін ... ... ... ... жүйесі қолданылады: апталық, екі апталық, ... ... ... ... ... беру ... күтілетін нәтижеге
сәйкес бақылау жасау және түзету ... ... ... ... ... Жаңа ... технологияларда ұстаздардың ақпарат
беруші қызметіне қарағанда, үйлестіруші, ... ... ... мен ... танымдық қызметін ұйымдастырушы қызметіне баса
назар ... ... ... беру ... ... ... оқушының
оқыту кезеңдерінде тұлғалық ішкі ресурстарын дамытуды қадағалау болып
табылатын психологиялық қызметтің рөлі ... ... ... ... іске асыру үшін ұйымдар жұмыс аптасының бес күндік
ұйымдастыру тәртібін тиімді қолдануды ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін сабақтарды ұйымдастыруға бағытталған
дамыту күні болып табылады.
Оқытудың ұзақтығын тоқсандар (8 ... мен ... ... бойынша
реттеу балалардың денсаулығын сақтауға игі ықпал етеді.
Сонымен, мектеп оқушыларының қызмет қабілетін жоғарылатып, ... ... ... үшін ... ... ... ... сабақ кестесі ең тиімдірек гигиеналық шаралардың бірі ... ... ... ... әртүрлі себеп-сылтаулармен бұл принцип
сақтала бермейді.
Сабақ кестесін ұтымды құрастыруға ... ... ... ... болады: объективті және субъективті себептер.
Объективті себептерге: оқу сыныптарының ... ... ... орын ... ... жатады.
Субъективті себептерге: материалдық шығын қажет етпейтін сабақ кестесін
құрастырушы адамның білімінің аздығы; сабақ беретін мұғалімдердің сабақтан
бос күндері болуы; оқу ... ... ... ... бермеу сияқты
жедел түзетуге болатын себептерді жатқызуға болады.
Оқу үдерісінің ұйымдастырылуында сабақ ... ... ... ... ... ... ... рөл
атқарады. Сабақ арасындағы үзілістер арқылы организмге берілетін демалыстың
ұзақтығы, оның функционалдық әлеуетін ... ... және ... қайтарылған деңгейін бекіту сияқты екі фазасын да қамтамасыз
ете ... ... ... керек. Егер демалыс ұзақтығы жеткіліксіз болса
және жаңадан түсетін жүктеме 1 фазаға келетін болса, онда ... ... ... қажу ... ... ... білім беру мектептердің жоғары сынып оқушыларына сабақ ... 10 ... кіші ... және 2 ... 3 ... соң 30
минуттық бір үлкен үзіліс немесе мұндай үлкен үзілістің орнына 2 және
3 ... соң ... 20 ... 2 ... беріледі.
Сабақ арасындағы үзілістер оқушылардың іс-әрекетінің түрін өзгертуге,
яғни, организмді қимыл-қозғалыстар арқылы ... ... ғана ... ... Оқушылардың қызмет қабілетін ... ... ең ... ... ... ... таза ... жасалатын қимыл-
қозғалысты ойындар болып табылады. Мұндай үзілістерді жыл мезгіліне
қарамастан, ашық ... ... ... ... ... ... етеді,
олардың жоғарғы жүйке жүйесінің қызметін жақсартып, оқу жылындағы,
тоқсандағы, аптадағы, оқу ... оқу ... ... ... ... ... ... іс-әрекеті оның организмінің өсуі мен дамуын
анықтайтын, өмір сүруіне ең қажетті фактордың бірі ... ... ... өмір ... ... ... ... өсіп келе жатқан организм
биологиялық қимыл-қозғалыс қажеттілігін ... ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар,
дағдылану механизмдерін де қалыптастырушы фактор болып табылады [7].
Іс-әрекеттің кез ... ... ... ... ... азайтуға, яғни, қажуға әкеліп соғуы, оның заңды
нәтижесі болып есептелінеді. Бұл ... ... және ... ... ... ... қайтадан қалпына келтіреді. Қызмет қабілетінің үш
фазасын айыруға болады: еңбекке дағдылану, ең ... ... ... ... ... ... ... жұмыс қабілетінің ақырындап ең өнімді жұмыс
уақыты фазасына дейін көтеріле бастауымен сипатталады, одан соң қажу фазасы
дами ... ... ... 11-12 ... оқитын оқушылардың қатты
шаршауын болғызбау ... ... ... ... ... Гигиеналық нормаландыру баланың жас мөлшеріне және организмдерінің
қызмет мүмкіндіктеріне байланысты жасалады.
Организмнің ... ... ... ... ішкі және ... ... әсерлесіп отырады, олардың қосындысы физиологиялық
жағдайды анықтайды.
Биологиялық ритмдер дегеніміз – организмнің әртүрлі ... ... ... ... мезгіл сайын алмасып тұруы.
Әрбір биологиялық циклдың құрылуына, белгілі-бір алдыңғы себептер ... ... ... ... ... ... қоршаған
ортаға дағдылануының негізгі механизмдерінің бірі болып есептелінеді. Егер,
баланың іс-әрекеттерінің (оқу, дене еңбегі) ... бір ... ... ... ... ... онда ол ... қабілетінің
жоғарлауымен көрінеді .
Организмнің физиологиялық функциясының циклдылығы әрбір адамда ерекше,
бірақ белгілі бір аралықта болады. ... ... ... ... белгілі бір уақыттарда, ... ... ... ... Сондықтан, кейбір авторлар балалар арасында
акрофазаның ... ... үш ... ... қарауды ұсынады:
таңертеңгі, кешкі және ... ... ... ... ... ... ... ең
жақсы үйлесімділік болу үшін, оқу, еңбек, тұрмыс, ... ... ... хронобиологияның алдына қойған мақсаты болып табылады.
Гигиеналық тұрғыдан жоғарыда көрсетілген факторлардың ... ... ... ... орын ... ғана ... ... шаршау, ауыспалы еңбек және күн тәртібі ... ... ... ... ... ... жағдайларда гигиеналық қағидалардың
сақталмауы организмдегі биологиялық үдерістерді бұзады және сонымен бірге,
әр ... ... ... ... ... ... ... жасөспірімдерді компьютерге оқыту мен оны
пайдалану кездерінде де ... ... ... ... істеген кезде көбінесе ... және ... мен ... ... ... әртүрлі факторларымен кездеседі. Компьютерлік сыныптардағы мектеп
оқушыларының организміне әсер ететін ... ... ... ... ... өріс; радиожиіліктегі
электромагниттік өріс.
Электростатикалық өріс, өндірістік орындардағы осындай факторлардың
әсері сияқты ... ... ... және ... ... ... ... бөлмедегі шаң-тозаңдарды «зарядтап»,
олардың ауада ұзақ уақыт ... ... ... ... ... алу - ... көз, жоғары тыныс жолдарының аллергиялық ауруларының дами
бастауына қосымша қауіп төндіреді.
Информатика кабинеттерінде орнатылған компьютерлер рентген ... ... ... ... мұндағы өте төмен қарқындағы рентген
сәулесінің өзі ауа ... ... әсер ... және компьютерлік
сыныптарда БДТ саны көбейген сайын иондар саны да жоғарылай түседі. ... ... өте ... ... ... қолайсыз әсер етеді. Қалыпты
жағдайда олардың саны 1 см3 ауада 5000 аспауы керек. Сонымен ... ... ... және ... ... ... ... жағдайлар (ауа құрамының және микроклиматының, жарық жағдайының
сапасының нашарлауы т.б.) қалыптасады. Сондықтан, ... соң ... ... арналған гимнастиканы үнемі жасап отырғандары жөн.
2 12 жылдық ... 11-12 ... ... ... ... ... жасындағы жасөспірімдік шақ оқушылардың психологиялық-
педагогикалық сипаттамасы
Жалпы білім беретін мектептегі оқушылардың ... ... ... ... ... ... дейінгі балалық. Бала негізгі өмірлік мұқтаждарын
қамтамасыз етуде ересектердің көмегін қажет етеді, оның ... ... ... тұра алу ... ... өте ... Кіші мектептегі балалық. Баланың биологиялық, эмоционалдық,
материалдық мұқтаждарын қанағаттандыруда отбасының ролі ... ... ... ... қанағаттандырады. Ортаның жағымсыз
әсеріне қарсы тұра алу қабілеті балада ... ... ... ... ... мен ... жүктеледі.
3-кезең. Жеткіншектік балалық. Баланың ... ... ... ... отбасының ролі белгілі ... ... ... ... ... құрбы-құрдастарының ролі жоғарлай түсті. ... ... ... ... ... тұра алу ... ... өсті.
Құқықтық жауапкершілігі қалыптаса бастады. Ересектердің, ... ... ... ... ... Осы ... ... қарым-қатынаста
туындаған жағымсыз жағдайдың ықпалы балада жоғары эмоционалдық қабылдауды
қалыптастырады.
4-кезең. ... ... ... материалдық мұқтаждарын
қанағаттандыруда отбасының рөлі ... бір ... ... Оқушының
әлеуметтік, танымдық мұқтаждарын ... оның өз ... ... ... ұштастыра білетін мұғалімдер маңызды роль
атқарады. Кейбіреуі материалдық мұқтаждарын өз ... ... ... ... ие ... ... Ересектер сияқты микро-,
макроортаның жағымсыз әсеріне қарсы тұра алу ... ... ... болашаққа әлеуметтік-кәсіби бағыт-бағдар беру қызметімен
айналысады.
Жасөспірім ... ... ... ... ерекшеліктермен жүзеге
асырылады [9]:
– баланың биологиялық, эмоционалдық, материалдық мұқтаждарын
қанағаттандыруда ... ролі ... бір ... ... осы ... ... қарай өздерінің кейбір материалдық
мұқтаждарын ... ... ... ... ... материалдық мұқтаждарын қанағаттандыруда
отбасының ролі белгілі бір мөлшерде ... ... ... өз ... ... ... әлеуметтік-танымдық мұқтаждарын қанағаттандыруда мектептің,
құрбы-құрдастарының ролі жоғарлай түсті;
... ... ... ... ... өз ... жетілдіру, өзін-өзі тәрбиелеуді ұштастыра
білетін мұғалімдер маңызды роль атқарады;
– толық құқықтыққа ие ... ... ... ... микро-,
макроортаның жағымсыз әсеріне ... тұра алу ... ... ... ұжымның қорғау қызметі біршама
төмендейді. Осы кезде, еркін қарым-қатынаста туындаған жағымсыз
жаңдайдың ... ... ... ... ... енді ... болашаққа әлеуметтік-кәсіби бағыт-бағдар ... ... ... ... ... ... өсіп ... аяқталады, оның
өмірге көзқарасының негізгі сипаттары қалыптасады, алғаш рет өз ... ... ... ... ... ... ... асырылады. Қоғамда
балалық шақтан жастық шаққа өту ... ... ... бірге мәдениетке
ұмтылу, белгілі бір деңгейдегі білім, нормалар мен ... ... ... ... тұлға еңбек етіп, ... ... ... ... және
әлеуметтік жауапкершілікті сезіне алады. Жасөспірім шақ пен жастық шақтың
арасында айқын көрініп тұрған ... шек жоқ, ол ... ... ғана алынады,
тіпті көп жағдайда бір-бірімен үйлесімді болып ... ... ... ... ... ... ... – өзіндік
ақыл-ойдың және «Меннің» бейнесінің қалыптасуы болып табылады. Сананың
толығуымен ... ... ... ... ... ... ... жалғыздық сезімі пайда болады.
Жастық шақтағы «мен» әлі толық аяқталмаған, бұлыңғыр сезім. Ол көп ... ... бос ... ... ... оны толықтыруды қажетсіну
сезімінде ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасауды таңдау, оңаша қалу пайда болады.
Қазіргі жоғары сыныптардағы оқушылардың дене жетілуі мен ... ... ... он жыл ... ... ... ... Олар өздерін ересектер санатындамыз деп есептейді.
Жоғары сынып оқушыларымен жүргізілетін жұмыстағы жетекші педагогикалық
идея: жеке тұлғаның өзіне тән ... ... оның ... іске қосу үшін ... ... өз ... ... жағын анықтап алу үшін көмектесу.
Мектеп жасындағы жасөспірім шақтарында оқушылардың өз өмірінің ... ... ... ... ... өмірге деген өзіндік
көзқарасы, өмірдегі өзінің орны айқындалады. Балалардың дамуына әсер ететін
барлық факторлардың ... екі ... ... ... ... ... (генетикалық) және қоршаған орта ... ... ... ... Биологиялық факторларға тұқым қуалау заңдылықтарын
анықтайтын генетикалық белгілердің барлық кешені жатады. Қоршаған ... деп, ... ... нәтижесінде пайда болған ... ... ... ... ... ... психологиялық-
педагогикалық ерекшеліктері
Психологиялық-педагогикалық зерттеулерде көрсеткендей негізгі мектептегі
оқушылардың психикалық дамуындағы өзгерістер бәрінен бұрын оқу дағдысымен
байланысты ... ал ... ... ... ... дамуында
қоршаған ортамен әлеуметтік қатынас орнату жүйесі маңызды ... ... ... ... кезеңінің басты ерекшеліктерінің бірі –
физикалық және жыныстық жетілу ... үшін ... ... ... ... туғызады. Бірақ бұл өзгерістер әр жасөспірімде түрлі
жолдармен жүзеге асады. Бала ағзасында осындай ... ... ... ... ... әсер ... деп ... үлкендер. Сондықтан да бұл
кезеңде шамадан тыс ренжігіштік, ашушаңдық, өжеттік, ... ... ... ... жағынан байқағыштық пен назар салушылық байқалса,
бұлардың болмауы да мүмкін [11].
Физикалық және ... ... ... басқа жынысқа деген
қызығушылықты және бір мезетте өзінің сыртқы түр ... ... ... ... бала бұл мәселелерді не әлеуметтік, не ... ... әлі ... емес. Іштей бой көтерген қарама-қарсылықтарды
шешуге көмектескен үлкендердің ... ... ... ... анықталады.
Оның психикалық дамуында бағыт-бағдар алуында әрбір ересек үшін және әрбір
бала үшін әлеуметтік ортамен ара ... ... ... бар ... әлеуметтік жағдайда дамуының өзділігі сонда, оның қарым-
қатынастың жаңа жүйесі кіретіндігі мен жаңа ... ... ... мен ... ... жаңа орын алатындығында болып отыр.
Жасөспірімдер мұғалімнің іс-әрекетіне, қылығына, даралығына жоғары талап
қойады. Олар мұғалімді үнемі бағалап ... және сол ... ... ... ... ... қалыптастырады. Тәрбиешілер мен ата-аналардың
пікірінің жолдастардың, ұжымның пікірімен, жасөспірімнің ... ... ... сай ... өте маңызды. Тек осындай жағдайда ғана пайда болған
қарама-қарсылықтарды дұрыс шешуі және осы арқылы жасөспірімнің дұрыс ... ... ... ... ... ... жолдастарымен тұрақты
қарым-қатынас орнату ұжымда тиісті орнын алуға деген құлшынысын ... ... ... мен ... ... ... ... Бұл кезде
өзін нақтылау құлшынысының қаттылығы сонша, ... ... ... нәрсеге дайын: ол өзінің көзқарастары ... алға ... ... ... көз ... абыройын
жоғалтып, өзінің ары мен намысын түсіріп алу ... үшін ... ... ... да ... ... дұрыс емес іс-әрекеттеріне
айтылған сын-ескертпелерді ... өте зор ... ... ... ... ол ... даралығының төмендеуі деп
түсінеді. Осындай жағдайлар жолдастары мен ата-аналар тарапынан ... ... де ... Осы ... ... ... ... арасында қарама-қайшылық пайда болады да, жасөспірім қиын ... ... ... ... тек қана ... ара қатынас,
эмоционалды сәттілікпен қаматамасыз ету оң дамуына ... ... бола ... ... ең ... – отбасы. Барлық жол, барлық бастау
отбасынан басталатын болса, онда ... ... ... ... алар орны ерекше. Жасөспірімді өз отбасында дұрыс
түсініп, оның пікірлерімен санасып, көптеген сұраулары мен ... ... ... ... ... ... дұрыс жолда болары анық [10].
Жасөспірімнің интеллектісі (қабылдау, ес, қиял,т.б.) шарықтап, ... ... ... да ... күрделене түседі. Естің
логикалық, мағыналы жағы, әдейілеп еске түсіру, қайта жаңғырту формалары
жаңа мазмұнға ие бола ... ... ... белсенді, орамды, терең,
дербес болып келеді [11]. Олар жұрттың айтқанын таразыға салып, сын ... ... ... салыстырып, содан кейін санаға тиісті қорытындыға
келуге тырысады. Шығармашылықтық ойлау, яғни, айналаны жәй ғана ... ... де ... – білуге құмарту, болашаққа көз ... ішкі ... сыр – ... ... ... ... осы
жастағылардың ойлауына тән басты ерекшелік.
Тұлғаның дамуы өзіндік сананың дамуымен қатар ұғынылмаған ... ... ... ... түсініктердің (бейнелер, Мен-концепциясы)
өзіндік бағалау, өзін сыйлау сезімдері, талаптану деңгейлері ... ... «Мен ... «Мен ... «Мен кім ... ... ... береді. «Меннің құрылымы» дегеніміз ол өзіңе деген сенім,
өзіңе қатысты информацияларды өңдеуге бағытталады, «мүмкін ... ... ол ... болғым келеді деген армандар және ... не ... ... ... мен» ... ... ... мен
сәтсіздіктер тәжірибесі, басқа ... ... «мен ... деген
болады, ол өз ойлары мен әрекеттерін ұйымдастыру.
Психологияда ғылыми зерттеулер басталып, ... ... ... ... ... ... оның ... мінез-құлқын түсіндіретін орнықты
психологиялық қасиеттерінің, атап ... ... ... ... ... ... орнату немесе бұзу сияқты қасиеттердің ... ... ... ... ... ретінде қалыптасуы жасөспірім жасында деп санайды, яғни 16-
18 ... Осы ... ... ... тұлғалық негізгі қасиеттері көрінеді, осы
жаста адам орнықты тұлға бола ... ... ... ... өзгерістер
балалықта қалыптасқан тұлға негізін аз мазалайды. Адам ... ... оның ... тәжірибесі мен өмір бейнесімен байланысты
мектепті аяқтағанда өтуі мүмкін.
Сондықтан, жасөспірім жасындағы ... ... ... ... етуіміз, осы шақтың ерекшеліктері мен мүмкіндіктерін пайдалана
отырып, болжамды іске асыру керек деп санаймыз.
Жасөспірім ... ... оның ... «бет ... «қиын» т.б. атауларға ие болуынан да көрініс табады [12].
Себебі, бұл жас ... ... ... ... жаңа ... ... ... үлкендермен және жолдастармен қарым-
қатынастың, олармен әлеуметтік ... ... ... ... пен ... ... болатын моральдық-этикалық нормалар
мазмұнының қайта құру нәтижесінде ересектік элементтері пайда болады.
Әлеуметтік ересектің дамуы – ... ... ... оның ... ... ... ... болып өмір сүруге деген даярлығының қалыптасуы. Бұл
процесс объектілік қана емес, субъективті даярлықтың да ... ... ... ... ... ... көзқарастарға қойылатын
қоғамдық талаптарды меңгеру үшін ... ... ... ересектің өзі
осы талаптарды игеру үдерісінде дамиды ... өзі ... енді ... ... ... ... деген
түсініктің пайда болуы, оның бір нормалар мен құндылықтардан басқаларына -
балалық нормалар мен құндылықтардан, ... ... мен ...
қайта бағдар алуын айқындайды [14]. Жасөспірімдердің ... ... ... ... ... мен ... кейбір жақтарына
ортақтасуға, олардың қасиеттері мен іскерліктеріне, ... ... ... ... оның өзінде бұлардың ішінде ... ... ... ерекшелігі мен артықшылықтары көзге
анық көрінеді.
Жеткіншек пен жасөспірім үшін танымал ... қана ... ... мен құрметіне бөлену үшін, ең алдымен, жақсы жолдасы болу керек.
Осыған байланысты жеткіншек пен ... ... ... ... балалардың тобында өзгеріс болатыны жиі кездеседі. ... ... ... ... ... жаңалары шығады. Екіншіден, сынып
белсенділерінің неғұрлым сыйлы, әрі ... ... тобы ... ... ... ... ... жасөспірім белсенділік
танытқанда, олардың жолдастық қасиеттерін ескермей, үлгірімі жақсы және
тәртіпті ... ... етіп ... жиі кездеседі. Сыныптастары үшін
беделі аз белсенділер – ұжым ... және ... ... ... себептерінің бірі.
Мұның мәні одан кем түспейтін тағы бір ...... ... деп аталатын стилінің сақталуы және ... ... ... – қатынаста ... ... ... мен ... мұны ... ... өйткені олар
ересектердің де, жолдастарының да қарым-қатынастарына сол бір негізгі талап
тұрғысынан қарайды. ... ... пен жеке ... ... ... ... алдында танымал да сыйлы болсам деген
мүддесі себепті, ол бұлардың ... мен ... ... ... ескертулері, наразылықтары мен ... оның ... ... ... назарын аударады. Ал, олармен жақсы қарым-
қатынаста болу, сыйлы болуға ұмтылу, олар қоятын ... сай ... ниет ... ... ... мектеп оқушылардың бүкіл өмірін қамтымайды.
Сондықтан, оны жастардың әр түрлі ұйымдарының – саяси, ... және ... ... ... ... ... қарым-қатынасының бұл
ұйымдасқан формалары жастарда ... ... ... ... ... серіктестер секілді ресми емес, ... ... ... ... баса алмайды, сыныптардағы ... ... ... ... әр ... ... балалар және әлеуметтік құрамы
жөнінен көбіне аралас болады. Егер жеткіншектер мен ... ... ... ... ішіндегі ұйымдарда ұйымдастырылып, бұларда
лидер болатын балалар бірге болса, жоғары ... ... ... ... әр жас ... айнала шындықпен тікелей қатынаста болады, сондай-
ақ әрбір жас шама адамның өміріндегі өз ерекшелігімен маңызды орын ... ... жас ... ... мәнін, сипаттарын зерттеу, білу
болашақ ұрпақты өмірге дайындау ғана емес, баланы әр жас ... сай, ... ... нақтылы мақсатқа бағыттауымен байланысты.
Тәрбиеде әр балаға жеке қарау – бұл оқушыны басқалардан айырып тұрған
жеке бас ерекшелігін есепке алу ғана ... Бұл ... әр ... ... ... жеке ... ретінде, іс-әрекеттің жауапты да және
өзін-өзі тани алатын субъектісі ретінде қарау.
2.3 Жоғары сынып ... ... ... ... ... аспектілері
Орта білім берудің жоғары сатысының функционалдық қызметінің басым
бағыты оқушылардың тереңдетілген кәсіптік білім ... ... ... асыру үшін бейіндік оқытуды енгізу болып табылады.
12 жылдық білім беретін мектептегі үдеріс жеке тұлғаға ... ... ... оқушының жеке ерекшеліктеріне қарай қоғамдағы
өзгерістерге бейімделген оқушы – жеке тұлғаны қалыптастыруға бағытталады.
Оқушы – тіршілік иесі ретінде биологиялық тұрғыдан ғана ... ... ... ... ... ... ... Демек, оқушыға білім
бере отырып, біз оқушының жан-жақты дамуына мүмкіндік ... ... беру ... оқушыны жеке тұлға ретінде ерекшеліктерін ескеру
баланың ... ... ... ... ... ... ... 12 жылдық білім беру жүйесіне көшумен жеке тұлғаның бойында ... ... ... қалыптастыру, оқыту мен қоса ... ... ... ... көре білу, дамыту аса маңызды орын алады. Оны
жүзеге асыру арқылы ... беру ... ... ... ... ене алады
және ұрпағымыздың жер шарының кез келген жеріне барып қалаған мамандығын
игеруіне мүмкіндік береді.
Оқушылар ... ... ... ... мен кәсіби ниеті сәйкес келе
бастайды. ... бір ... ... мен ... ... ... ... нық таңдай алады және тәжірибе көрсеткендей, қандайда бір пәнге
қызығу танытпаған оқушылар кәсіпті таңдап алуға қиналып, оны өзгертеді.
Психологиялық және ... ... 13-14 ... дейін кәсіби
ниет пен пәнге деген қызығу арасындағы ешқандай байланыс байқалмайтындығын,
ал 14 жастан бастап ... ... ... оқу ... деген қызығуымен айқын
байланыса бастайтындығын көрсетеді. Бұл байланыс тікелей және ... ... ... ... ... ... ... келеді) немесе
жалпы сипаты (оқушы техника саласында қызмет істегісі келеді) болуы мүмкін.
Жалпы оқушылардың оқу бағдарын ... ... ... ... ... ... ... отбасы әсер етеді [15].
Орта мекептің 11-12 сыныптарында бейінді оқудан өткен мектеп ... ... ... салыстырғанда өз мамандықтарын, өмір жолдарын
таңдауға және оны тез, табысты меңгеруге ... ... ... Бұл - қазіргі тез дамып, тез өзгеріп отырған, талғамы мол ... ... ... ... ... ... ... «Кім
боламын?», «Қандай мамандықты таңдап, оқуға барамын?», «15-20 жылдан кейін
менің таңдаған мамандығыма деген сұраныс бола ма?», «ХХІ ... ... ... ... ... ... талап қояды?» деген сан алуан сұрақтар
шешімін таба алмауда. Қазіргі таңда оқушы өз таңдауын ... ... ма ... қате ... шыға ма ... ... ата-ананы да, оқушы мен ұстазды да
толғандырады. Сондықтан да «Кім боламын?» деген сұрақ ... ... ... ... қажет?» деген сауал туындап отырады. Ал бүгінгі таңда
бәсекеге қабілетті болу өте маңызды болып табылады.
Мамандық таңдау өте қиын ... ... ... ... ... ... яғни ... болашағың, қоғамның болашағы, ... ... ... ... ... жастардың 40% мамандық таңдау
тәртібін білмегендіктен өздерінің ... ... мен ... ... ... ... ... өзінің ыңғайымен, еркімен қызмет ететін зат. Іштен туғаннан-ақ
белгілі бір өнерге, қызметке ... ... ... ... ... әр ... ... - талап, ыңғай, қабілет, яғни ... ... ... ... біреуі әкім болуға, біреуі дәрігерлікке берілуге, біреуі саудаға,
біреуі ... ... ... ... кім ... ... ыңғайына қарай өз
жолымен жүріп қызмет етсе, өз басына, әлеуметке де көп ... ... ... ... ... сөзі әлі ... маңызын жойған емес.
12 жылдық білім жүйесіне көшу кезінде ... ... ... ... түлегінің бейімін анықтау бойынша мұғалім ... ... ... 12 ... мектептегі жоғары сыныптардағы
бейіндік оқыту үдерісінде болашақ ... мен ... ... және ... беру ... асырылатын болады.
Мамандыққа бағыт беру – жоғары сынып ... ... ... жеке ... ерекшеліктерін, сонымен қатар, қоғамға қажеттілігін
ескере отырып, оқушыларға мамандық ... ... ... үшін ... көп ... ... жағдайларға байланысты, мамандыққа бағыт беруде бірнеше
аспектілерді ... ... ... ... ... аспект – жасөспірімдердің жеке ... оның ... жеке ... ескеріледі;
– медициналық аспект – оқушының денсаулық жағдайы ескеріледі;
– әлеуметтік экономикалық аспект – қоғамға әр саладағы мамандар
қажеттілігі ... ... өзін табу ... ... ... әсер ... ... ең маңыздылары [9]: мамандық және оның қажеттілігі ... ... ... ... ... ... қабілеттер,
денсаулық (ішкі мүмкіндіктер мен шектеулер); ықылас деңгей мен ... ... ... ... ... ... мен мамандардың көзқарасы; жеке кәсіби жоспар – адамның кәсіби
салада неге және қалай жету керектігі жөніндегі ... ... өз ... және ... ... анықтау үшін төмендегідей
зерттеу жұмыстарын жүргізуге болады:
1) Оқушылардың кәсіби ой-ниетін ... ... ... ... ... ... ... анықтау, яғни ересектердің ... ... өзі ... ... ... мен оның ... қоятын
талабы туралы не біледі, өзінің ... ... ... ... ... жүзеге асырады, қосымша нұсқалары барма деген алуан ... ... ... Оқушылардың мамандық туралы хабардарлығы. Мақсаты: оқушылардың жеке
пікірі бойынша өзінің бойында дарындылықтың қандай түрі бар ... ... ... ... ... мүмкін; таңдау аясы тар
болған жағдайда ... ... ... ... еді; адамның қандай кәсіби
сипатын ерекше бағалайды; өзі таңдаған мамандығына қандай талаптар қоятыны
туралы ... ... ... ... алға ... ... жетуде байқалатын
табандылық дәрежесін анықтау.
4) Кәсіби-тұлғалық типті бағалау. Мақсаты: ... ... ... және ... типін бағалау.
5) Оқушылардың кәсіби қызығушылығы мен бейімділігі. Мақсаты: оқушылардың
кәсіби қызығушылығы мен бейімділігін анықтау.
6) ... ... ... ... түрлі қызмет аясындағы
негізгі қызығушылықтарының ... ... ... ынталануын зерттеу. Мақсаты: кәсіптік ... ... ... сынып оқушыларының ең жауапты кезеңдері – қорытынды емтихан
тапсыру. Қазіргі уақытта мектеп ... ... ... ... оқу ... түсу ... ортақ Ұлттық бірыңғай тест түрінде
тапсыратыны белгілі. Оқушылардың мұндай екі сыннан бір ... ... және ... ата-аналарымен алдын-ала психологиялық тұрғыдағы
кеңестер жүргізіліп, дайындықтармен қамтамасыз ету керек. Сондықтан, ... ... ... 11-12 сыныптарында, яғни бейіндік білім беру сатысында
жұмыс істейтін психологтың мақсаты – балаға ... жол ... ... ... негіздемесін беру, тұлғалық ерекшелігіне
байланысты кәсіп таңдауға ... ... ... ... ... ... ... психологиялық дайындау мен оларды қолдау [9].
Орта білімнің жоғарғы сатысындағы білім мазмұны ... ... ... ... ... ... бұл деңгейдегі білім беру
әлем, қоғам және адам туралы жүйелендірілген түсініктерді меңгеруге ... өз ... ... ... ... көшу ... ... тиіс.
11-12 сынып оқушылары оқытудың нысандары мен тәсілдерін, жеке білім беру
бағдарламаларын таңдауына ... онда ... ... ... жеке ... дамыту үшін жағдай жасауға айрықша орын
бөлінген.
3 12 жылдық ... ... орта ... базалық мазмұнын анықтау
әдістемесі
3.1 Бейіндік оқытуды ұйымдастыру ... ... және ... ... дамыған елдердегі 12 жылдық білім беру жүйесі қазіргі
жедел дамушы және өзгермелі заман ... сай ... ... ... өз ... көрсетіп отыр. Бұл міндетті жүзеге асыруға мынадай
үрдістер себеп болды:
– ақпараттық қоғамға көшу; мәдениаралық ... ... ... ... ... нәтижесінде шешілуі мүмкін ғаламдық
проблемалардың туындауы;
– қоғамның демократиялануы;
– экономиканың ... ... ... ... ... мәнінің артуы.
Осыған сәйкес дамыған ... ... беру ... ... ... ... білім беру философиясы мен әдіснамасының жаңаруы;
– білім беру мазмұнын құру әдістерінің өзгеруі;
... беру ... ... модельдердің жасалуы;
– білім беруді басқарудың тиімді жолдарының ... ... ... жаңа ... енгізілуі;
– оқытудың дәстүрлі әдіс-тәсілдерін ығыстырып, оқушылардың танымдық
белсенділігі мен өзіндік ойлауын қамтамасыз ететін ... беру ... ... және ... ... ... берудің ерте жастан басталуы;
– оқушы жастарға ... ... ... ... және ... ... беру
рөлінің күшейтілуі;
– білім ұйымдарының оқушыны әлеуметтендірудегі рөлінің артуы.
Алыс және жақын шетелдік ... ... беру ... зерттеу
барысында соңғы он жылдың ішінде жалпы орта ... беру ... ... ... ... өзгерістер болғанын анықтадық
[17].
Әлем елдерінің тәжірибесінде әр елдің, әр мемлекеттің өзіне тән ... ... беру ... мен ... ... орта ... ... өзіндік ішкі құрылымы мен мазмұнының ерекшеліктері бар. ... ... атап ... ... ... Швейцарияда, Канада мен
Германияда жалпы білім беру ұзақтығы 12 не 13 жыл, ал ... ... ... – 12 жыл. Тек экономикасы жаңа дамып келе ... ғана орта ... 11 ... ... орта ... беру сатысында
оқушыларға білім беру үдерісінде бейіндік оқыту толық ... ... ... ... ажыратылады [16, 17, 18].
Енді осылардың кейбіреуінің жалпы орта білім беру ... ... ... ... (одан әрі – АҚШ) білім беру жүйесін зерттеушілер
«демократиялық», «барлығы үшін ... ... беру ... ... ... Ал оның ... ... штат білім мазмұны және құрылымымен,
оқу бағдарламаларымен айрықшаланады. Барлық штаттар үшін білім алу ... 12 жыл, оқу ... 6 жас пен 18 жас ... ... Жалпы орта
білімнің құрылымы – 6+3+3 немесе 8+4 (мектептің қай ... ... ... орта ... 2 ... ... кіші және ... мектеп.
Кіші орта мектептің 7-9 сыныптарында жалпыға бірдей бағдарлама қолданылып,
қалған сабақтары таңдау бойынша (элективтік ... ... ... ... 10-12 сыныптарында міндетті түрде 5 оқу пәні және ... ... ... ... ... ... ... арнайы оқу
жоспары құрылып, одан кейін оқушылар топтарға бөлінеді (әр ... ... ... ... ... ... ... емес бағыттағы оқушылар ... ... ... ... ... Барлық оқушылар үшін міндетті пәндер және
таңдау пәндері бекітілген. Солардың көмегімен оқыту ... ... ... яғни ... беру ... ... әртүрлі таңдау
пәндері бойынша оқу пәндерінің аймағын кеңейту арқылы жүзеге асырылады.
Барлық штаттарда ағылшын тілі ... ... ... ... ғылыми әдістер, АҚШ тарихы, бейнелеу өнері, музыка, денсаулық және
тамақтану, тәжірибелік өнерлер (дизайн), дене ... және ... ... ... ... шет ... тарихы мен мәдениетін оқиды.
Апталық оқу ... ... 24,9 ... ... (қай ... қарай) болады. Әдетте, орта білім беру ... 2 ... 2 жыл ... ... 4 жыл ... тілі және 3 ... ... оқытылады. Оқушылар басқа да пәндерді, сонымен ... ... ... ... жекелей бағдарламаларды алуы мүмкін.
Білім деңгейін бағалау мен ... ... ... ... ... Мектепті бітіргендігі туралы аттестат алу үшін небәрі 16 кредит
жинауы қажет. Орта мектепте оқу жылы 2-3 ... ... ... 5 немесе 100 ұпайлық жүйемен бағаланады. Мысалы, А (93-100) - ... В (85-92) - ... ... С (75-84) - ... Д ... нашар; Е (0-64) - ешқайда көшірілмейді, ең төменгі баға [16].
Англияның орта ... ... ... ... ... + ... +
толықсыз орта мектеп + толық орта мектеп): 6+5+2. Міндетті оқу мерзімі – 11
жыл, оқуға баланы 5 ... ... ... бөлімде оқитын оқушылар
тереңдетілген бағдарламалар бойынша оқып, 11-ші жылдың соңында ... ... түсу үшін ... ... ... мектепті бітірушілердің
кейбіреулері жұмыс істеуге ... ... ... ... ... орта мектептерінде жоғары оқу орындарына түсуге бағытталған тек
академиялық оқыту ... ... ... ғылыми-жаратылыстану немесе
гуманитарлық және басқадай бағыттар жоқ; әрбір оқушы үшін жеке оқу ... ... ... ... және ... мүмкіндіктеріне
байланысты пәндерді қамтиды. Негізгі пәндер (ағылшын тілі және ... ... ... ... ... биология, өнер, шетел тілдері)
жеке курстармен берілген. Олардың ішіндегі 3 пән ... ... ... орта білім үшін негізгі болып саналады. ... жеті ... ... табылады: технология (дизайн және технология және ақпараттық
технология), тарих, география, музыка, бейнелеу өнері, дене ... ... ... ... 11 ... ... ... беру мен міндетті емес 13 жылдық
жалпы білім беру жүйесі ... ... ... ... ... АКТ-не
байланысты міндетті білім беру 4 «негізгі кезеңге» бөлінген: 5 пен 7 жас, 7-
ден 11 ... ... 11–14 ... ... ... 16 жас ... Жасөспірім 14
жасқа толғаннан кейін кәсіптік мектепке түсуге құқысы бар. Ал 16 ... ... ... алуын жалғастыруға немесе өз қалауы бойынша жұмыс істеуге
құқылы. Олар өз білімдерін екі жыл бойы ... ... ... ... алады. Сонымен Ұлыбританиядағы жалпы білім беру ұзақтығы 13
жылға тең ... ... 3 ... ... бар: ... ... ... мен қазіргі таңдағы (MODEM) ... Он ... ... 16 жас ... ... Жалпы білім беретін мектептің орта
білімдік мектебін бітіргендер өз білімдерін екі жылдық колледжде жалғастыра
алады, соңынан «А» ... ... ие ... бұл ... білім туралы
сертификат. Ал он бір жылдық грамматикалық ... ... ... әрі ... ... үшін 12-13 ... оқи ... оны
бітіргеннен кейін ЖОО түсуіге ... ... ... екі ... ... ... оқыту жүргізіледі: біріншісі – «академиялық»-
таңдаған пәнін тереңдетіп оқу (ол жоғары оқу ... ... жол ... – «кәсіби» - қолданбалы және кәсіби пәндерді қысқартылған ... ... ... ... табылады [16].
Германиядағы орта білім жүйесінің құрылымы (әртүрлі жерлерде): 4+5+4
және 6+4+3. Мектептегі оқыту екі ... ... 1-ші саты – ... ол 1–4 ... ... (оқу 6 ... ... 2-ші – жоғарғы
саты, ол міндетті кәсіби мектепті қамтиды, оның мынадай ... бар: ... ... түсу үшін жалпы дайындыққа бағытталған оқыту циклі, жоғары
арнайы оқу ... түсу үшін ... ... ... ... ... ... оқыту циклі, дуальды жүйе бойынша кәсіби оқыту ... және ... ... ... мектепте (5-10 сыныптарда) 50%-ға жуығын
жасөспірім оқушылар құрайды, олар толықсыз ... ... ... ... білім алуға жолдама алады. Ал нақтылы мектепте (5-10 немесе 7-
10 сыныптар) кәсіби-практикалық бағытта ... ... ... ... ... ... биология, шет тілдері мен ... да ... ... Нақтылы мектепті бітірген оқушы орта және содан кейін арнайы
жоғары кәсіби-техникалық оқу орындарына түсе ... ... (5–13 ... ... ... орта білім меңгертіледі және университеттік ... түсу ... ... ... ... ... неміс тілі мен
әдебиеті, тарих, география, математика, биология, дене тәрбиесі, музыка,
дінтану болып ... ... ... ... ... ... ... оқу бағдарламалары беріледі. Германиядағы мектептерде
бейіндік оқыту барысында пәндер блоктарға сәйкес біріктіріледі, ... ... ... ... Бейіндік бағыттағы пәндерден басқа тілдік, әдеби-көркем, қоғамдық-
ғылыми, математикалық немесе жаратылыстану-ғылыми пәндерін меңгере ... ... ... «Құдайдың заңы» («Закон Божий») және дене тәрбиесі
кіреді. 12 және 13 жылдық мектепті ... ... ... үшінші деңгейді
аяқтағандары туралы аттестатқа ие болады. Бұл аттестат кез-келген бейінде
оқуға ... ... ... ... ... ... ... орта
ұпай негізгі рөл атқарады. Германияда ... орта ... ... жұмыс істейді. Орта білім беретін оқу орындарында алты деңгейлі
білімді бағалау шкаласы негізге алынған, ол: «өте жақсы» (1) = ... ... (2) = 12-11-10 ... «қанағаттанарлық» (3) = 9-8-7 ... ... (4) = 6-5-4; ... (5) = 3-2-1 ... (0) = 0 ұпай ... ... 5+4+3 ... бойынша жұмыс істейді, бірін-бірі
біртіндеп ауыстырып ... үш ... беру ... ... ... ... ... Оқу мерзімі – 12 жыл. Бірыңғай оқу жоспары,
курстары, жалпы ... ... ... ... беру
бағыттары бойынша) барлығы үшін бірдей болатын республикалық дәстүрі ... ... ... ... ... ... беру ... – лицей болып
табылады. Лицейде оқуын жалғастыруға колледжді (біздің елде – негізгі ... ... ... ғана құқылы. Қазіргі уақытта Францияда 3 жылдың
ішінде бакалавриат беретін лицейлер көп. Колледж түлектерінің бір ... ... ... ... (lycee professionell) барады. Онда олар
таңдаған бағыт бойынша білім ... ... ... оқу ... ... және үш жыл бойы ... дәрежесіне емтихандар тапсыруға
дайындалады. Жалпы білім беру филология, экономика ... ... ... орай құрылған. Мамандандыруға сәйкес лицейліктер BAC-
ES (экономика және әлеуметтік ғылымдар), BAC-L (тіл және ... ... ... игереді. Техникалық бағыт төрт ... ... STI ... және ... ... STT
(қызмет көрсету аймағындағы технологиялар), STL ... ... SMS ... ... Бастауыш және орта
мектеп деңгейінде оқушылардың білім, іскерлік, ... ... ... ... ... Бірінші жағдайда - 0-ден 10 ұпай аралығында, екінші
ретте - 0-ден 20-ма ұпай ... 1-ші ... ... ... ... ретте сипатталады: «өте жақсы» - 8 және одан жоғары ұпай, «жақсы»
- 7 ұпай, ... ... ... - 6 ... ... - 5 ... - 4 ... «нашар» - 3 ұпай, «өте нашар» - 2 ұпай және одан ... Ал ... ... ... ... реті келесідей: «өте жақсы»-16 және
одан жоғары ұпай, «жақсы» - 14–16 ұпай аралығы, ... - ... ... - 8–10 ұпай, «нашар» - 6–8 ұпай, «өте нашар» - 5 ұпай және
одан да төмен. Мектепті ... ... ... ... бакалавр
курсына сәйкес емтихан тапсырады.
Канаданың білім беру жүйесінің құрылымы: бастауыш (1-6 сыныптар), жалпы
орта білім (7-9 ... ... орта ... (10-12 ... ... беру 16 ... дейін бекітілген. Мектептік білім беру әр ... ... ... ... ... әр провинция білім
беру жүйесімен өздері айналысады. Балалар мектепке 6 ... ... ... ... ... беру бастауыш, орта және жоғарғы
сыныптардан тұрады. Барлық ... (тек ... ... оқу ... 12 ... ... беру орын алған, бірақ Онтарио провинциясында 13
жылдық білім алу ... әрі ... ... ... ... Academic Credit). ... орта білімді жас ерекшеліктеріне ... 90%-ы ... ... кәсіби білім беру орта мектептің
жоғары сатысындағы 11-12 сыныптарында жүзеге асырылады. Мектепте ... ... және ... тілдерінде және тегін жүргізіледі. Он жылдық оқу
міндетті, кейін оқушылар өз ... 11-12 (13) ... ... ... колледжге барып оқуға құқығы бар. Әр провинциялық білім беру
жүйесі өзінің дінін, тарихы мен ... ... ... Орта ... ... 3 ... ... бастапқы немесе элементар мектеп (6 жыл ... орта ... (3-4 жыл ... ... орта мектеп (3-4 жыл оқыту).
Жоғары орта мектеп ... 3-4 ... (10-12 және ... 13-ші ... Оған да ... орта ... көппрофильдік, яғни әртүрлі
бейіндерге бөліну жүзеге ... ... ... және ... [16, 17, ... ... ... басым болғандықтан, ондағы білім алу
тегін жүзеге асырылады. ... орта ... ... 13 жылға дейін
ұзартылған (6 жастан 19 жасқа дейін). Жоғары мектеп – ... беру ... ... ... ... ... ... бейіндік болып табылады
және олар оқушыларға академиялық немесе кәсіби бағытын таңдауға мүмкіндік
береді. Академиялық ... ... 3 жыл, ал ... ... 4 жыл
(өндірістегі практикасымен қоса ... ... ... ... ... ... ... (физика-математикалық, ғылыми-жаратылыстану,
әлеуметтік-экономикалық, тілдік, қоғамтану) және 4-5 ... ... ... ... ағаш және ... ... ... және
компьютерлік техникаға қызмет көрсету, құрылыс, аспаздық, ауыл шаруашылығы,
сонымен қатар бірнеше шығармашылық ... ... би, ... ... және т.б. 10 ... ... және орта сыныптар,
қалған үш жылда ... ... ... ... сыныптарда оқушылардың
мектепті бітіріп ЖОО-ға түсуіне көп көңіл бөлінген.
Жапонияда орта білім беру 3 сатыдан ... (6+3+3): ... ... ...... ... орта ... (7-9 сыныптар) – тюгакко; жоғары
орта мектеп (10-12 сыныптар) – котогакко. Жапонияда төменгі орта мектептегі
негізгі ... ... ... қоғамтану, математика, жаратылыстану
ғылымдары, музыка, өнер, дене ... ... ... ... сабақтар,
пәнаралық сабақтар, таңдау бойынша пәндер (ауыл шаруашылығы және коммерция,
өндірістік өнер және үй ... ... орта ... ... ... ... орта ... техникалық колледждерге, арнайы орта
мектептерге бөлінеді. Жоғары орта ... екі ... бар: ... ... және ... ... ... білім беретін бөлім екіге ... және ... ... және ... ... ... ... мазмұндағы пәндер жүреді. Кәсіби бөлімде
оқу мерзімінің жартысынан көбі кәсіби дайындыққа кетеді. Мектептің ... (10-12 ... бес ... ... сауда, ауылшаруашылық,
флоттық, қосымша мектептер болып ... ... ... ...... арқылы жүзеге асырылады. Бастауыш және орта мектепте 5 дәрежелі шкала
бағасы қолданылады: S (өте ... А ... В ... С
(нашар),
D (өте нашар). Сонымен қатар орта мектепте білімді бағалау ... ... ... кредиттік жүйе де қолданылады [16, 17, 18].
Қытай елінде міндетті 9 жылдық ... ... беру ... ... – 6 жыл, ол екі ... бөлінеді: 4+2. Екінші саты осы
жастағы балалар үшін ... ... ... ... ... ... ... дейінгі, бастауыш, толықсыз орта және толық орта білім
беру енеді. ... орта ... беру 12 ... ... ... бұл барлығына
міндетті емес болып табылады. Қытайдағы орта білім жалпы пәндер (3 ... ... ... (1 жыл) ... ... ... ... кәсіби
білім беру жүйесі қалыптасқан. Оған жоғары, орта және бастауыш ... ... ... ... ... ... бәсекеге
негізделген нарықтық қатынастардың жаһандану үрдісінің өрістеуін ... ... ... ... болашақ Қытайдың азаматын қалыптастыру мақсаты
қойылып, білім беру ... ... ... ... ... ... ұлттық рухани құндылықтарға, Қытай ұлтының озық
мәдени ... ... пен ... ... ... тәрбиеге басты мән беретін парадигмаға өту жүзеге
асырылған. ... ... бұл елде ... ... ... білімді қатаң
регламенттендірілген, орталықтандырылған түрінен мазмұны мен әдістемесі
вариативті, көп нұсқалы жүйеге ... оқу ... ... ... ... мен ... ... жаңа тенденцияларына
үйлестіру; пәндік білімдерді сабақтастырып, кешенділігін арттыру, ... ... ... ... ... ... көкейкесті мәселелерді талдауға және өз ... ... ... шешу ... ... ... ... бағытта оқыту жүзеге асырылады. Аптасына 40 сағаттық оқу жүктемесі
жоспарланған, оның 35-і нақты сыныптық білімідерге арналса, 3-і ... ... ал 2-і ... ... (бұл әскери даярлық, әрі
өндірістік және ... ... ... ... ... орта
мектептік деңгейде 12 міндетті және 7 факультативтік пәндер ... ... ... ... ... 20%-ға ... оқу қысқарды, химия мен тарихқа берілетін уақыттың ... ... ал ... ... - 30%-ға ... ... шет тілдерін
меңгеруге деген сұраныс ұлғайып, сағаты көбейтілді. 40%-ға ... ... ал ... ... мен ... 5%-ға өсті. Ал басқа міндетті болып
табылатын биология мен географияға, тіл мен ... ... ... ... ... ... мектептерді аяқтаған оқушылар, әрі ... ... орта ... ... ... ... иемденеді,
ол–Senior High School Graduation Diploma. Ал жоғары кәсіби мектепті
аяқтаған ... ... ... ... ... ... білікті
мамандарды даярлап шығады, олар өндіріске, әлеуметтік қызмет көрсетуге,
ауылшаруашылыққа ... ... ... ... Бұл ... ... жаппай тапсырылатын емтиханға қатыспайды, олар өз ... ... ... да ... ... туралы куәлік алады
(Certificate of Graduation) [16, 17, 18].
Білім берудегі реформалар Ресейде, ... ... ... Арменияда, Әзербайджанда және тағы басқа ТМД елдерінде ... ... ... ... ... ... жүйесі де әр түрлі. Біз ... және орта ... ... ... ... ... ... отырмыз (1-сурет).
1-сурет ‒ Әлемдегі жалпы және орта білім берудің құрылымы
Сонымен, ... беру ... ... ... ... зерттеу және
талдау барысында мынадай бағыттар айқындалды:
– дүние жүзінің көптеген елдерінде 12 жылдық оқыту моделі ... ... оның ... ... ... заманғы білім алу қажеттіліктерін
толығымен қанағаттандыруға бағытталған. ... ... ... елдерінде
соңғы онжылдықта орта білімнің құрылымында да, оқытудың мазмұнында да
айтарлықтай ... ... ... ... ... теориясы мен
тәжірибесіндегі жаңа үрдістер ... ... ... ... қоғамға көшудегі міндеттерінен туындап отыр;
– экономикалық жағынан дамыған ... 12 ... ... берудің
стандарттары мен оқу бағдарламалары өмірлік маңызды ... ... жеке ... қызығушылығы мен талғамдарын ескеруге, дамытуға,
олардың бойында жалпы оқу іскерліктерін қалыптастыруға, ... ... және ... ... мен ... ескеруге, жеке тұлғаны
жоғары сапамен оқытуға, тәрбиелеуге және дамытуға бағытталған;
... ... ... ... ... ... ... ұлтына, дініне қарамастан барынша дамыту
көзделген;
... ... ... ... болып отыратын өзгерістерге тез
бейімделуіне жағдай жасалған;
– білімнің ... ... ... табу мен ... ... ... технологияларды тиімді пайдалану,
өздігінен даму және өзін-өзі бағалау дағдыларын ... ... ... ... ... ... ... орта білім беру бойынша жалпы
үрдістер айқындалды:
1) Әлемнің көптеген елдерінде ... ... орта ... ... ... табылады және бейіндік оқыту мектептегі оқытудың соңғы екі,
үш жылын қамтиды. Жетекші елдердің ... ... ... орта ... табалдырығындағы сараланған білім беруді ұйымдастыру және барлық
оқушылар үшін негізгі орта ... беру ... ... беру мазмұнын
үйлестіру бойынша жұмыстар жүргізілуде. Міндетті білім беру, ... ... ... жылы ... Жоғары орта мектепте оқуды жалғастыратын
оқушылардың үлесі ... кем ... ... ... деп ... ... ... бағыттарының саны
өте көп емес: 2-ден 4-ке дейін. ... ... ... екеу (академиялық
және академиялық емес (жалпы)), Германияда ... ішін 3 ... ... бар, ... жаратылыстану-ғылыми және техникалық–математикалық,
өндірістік-экономикалық, әлеуметтік-экономикалық. Францияда жоғары ... ... ... бар: ... ... ... ... ішінде практикалық бағытта көптеген
бейіндік оқыту ұйымдастырылған;
3) ... ... ... ... жеке оқу ... әдісі бойынша ажыратылады: барынша қатаң белгіленген міндетті
оқу курстары ... ... ... ... ... ... бойына
ұсынылатын көптеген курстар жиыны мүмкіндіктеріне дейін. Әдеттегідей ... емес және ... ... емес оқу ... ... бір семестрге дейін
(Англия, Шотландия, АҚШ және т.б.). ... ... ... оқу ... ... саны ... ... аз. Міндетті:
жаратылыстану ғылымдары, шетел тілдері, математика, ана ... ... дене ... ... ... ... жүктемесі іс жүзінде 35-
39 сағат;
4) Оқу мекемелерінің жаңа типтерін, жалпы орта білім алудың ... ... мен ... үрдістері өсуде. Бірқатар
елдерде жоғары сыныптар жеке оқу орындарына біріктірілген. Көптеген елдерде
жоғары білім беру ... ... ... және ... ... (күндізгі
және сырттай түрдегі) қамтамасыз ете алатын мектептен тыс ... ... ... ... оқуды белгілі бір кәсіптік қызметтің
түрлерімен қоса ... жол ... ... ... және сырттай түрлерінің
кеңейуіне мүмкіндік жасалады. ... ... ... беру ... түрі ... ерекшеленеді: Францияда – лицей, Германияда – гимназия,
АҚШ-та – «жоғары» мектеп. Шет елдердегі бейіндік мектептің қазіргі ... жеке ... ... ... беру құрылымы мен мазмұнын көптеген он
жылдар бойы генерализациялау және ... ... ... ... оқу ... орта білім беру жүйесіне енгізіліп,
«тік» әлеуметтік оңтайлылыққа, жоғары мектептен ... ... қол ... беріледі.
Қазақстандағы бейіндік оқыту жүйесінің дамуы әлемдік білім берудің даму
үрдісіне толық сай және оған ... ... ... ... ... ... идеялары Қазақстан Республикасының жалпы білім
беретін ... ... ... (1996), ... орта ... ... (1996) ... тапты. Қазақстанда бейіндік
оқыту 11-жылдық білімнің МЖМБС сәйкес ... ... ... бойынша жүзеге асырылады [19].
Орта білім мазмұнын бағдарлы жіктеу бойынша қазақстандық тәжірибені
талдау барысында, 12-жылдық білім беру ... ... ... ... ... жағымсыз салдарларын ескеру қажет болатын ... ... ... оқытудың бірқатар мәселелері анықталды: материалдық-
техникалық базаның сәйкессіздігі; кадрмен жеткіліксіз ... ... ... жетілмегендігі; бейіндік оқытудың екі ... ... ... ... ... ... білім
деңгейлерімен сабақтастығының жүзеге аспағандығы; ... ... ... ... ... төмендігі; бейіндік оқыту
нәтижелерін бағалаудың дұрыс жүйесінің болмауы; шағын жинақты ... ... ... ... қиыншылықтар.
12-жылдық білім беру жағдайында бейіндік оқыту моделін құрастыру
кезінде, әлеуметтік ... ... жаңа ... ... ... білім берудегі бейіндік оқыту мәселелерін ескеру керек. ... ... ... ... мазмұны, ішкі бағдарлауларымен екі бағыт
(жаратылыстану-математика, қоғамдық-гуманитарлық) аясында жүзеге асырылады.
3.2 12 ... ... ... ... ... ... ... – кәсіптік білім беру бағдарламаларын игеруге даярлау,
олардың кәсіптік бағдарлары үшін жағдай ... ... ... мен ... ... ... ескеруге бағытталған
білім беру үдерісінің құрылымы мен мазмұнын ұйымдастыру ... ... ... ... мен ... ... педагогикалық жүйесі [3].
12 жылдық мектептегі бейіндік оқытудың мақсаты – ... ... ... және ... ... ... ... жалпы орта білім беру мазмұнын саралау,
жүйелеу, кіріктіру және ... ... ... ... бейімділіктеріне, өмірлік қажеттіліктеріне сәйкес жеке білім
беру бағдарламаларын таңдап алуып, сапалы білімді игеруіне мүмкіндік ... ... ... ... жету үшін 12 ... ... бейіндік оқытуды
дамытудың басымды бағыттары анықталды:
– оқушылардың жекелей ... мен ... ... және ... пен ... қалану болашағын ертерек
жоспарлау;
– жоғары ... ... ... ... ... іс-
әрекеттерінде қолданулары бойынша түйінді құзыреттіліктері мен
қабілеттерін дамыту;
– бейіндік мектепте оқуға ... ... ... ... мен ... ойлауды, өзіндік білім алуды қалыптастыру;
– білім беру мазмұнының қолданбалы сипатын нығайту және ... ... үшін ... ... ... ... ... түрдегі кәсіби-бейімделген оқуын ұйымдастыру [20];
– жоғары мектеп компонентін «Бейіндік мектеп» ... ... ... ... ... ... ... жоғары оқу орнында оқуларын жалғастыру үшін оңтайлы
жағдаймен қамтамасыз ету [3];
– жоғары ... ... ... ... ... ету ... дамыту бойынша білімдерін қолдану үшін түйінді
құзыреттіліктері мен ... ... ... ... жүйесінің элементтерін енгізу және кәсіптік мектеп
пен ... ... ... ... ... ... инновациялық технологиялар мен қазіргі заманғы өндірістің
бастапқы негіздерін игеру;
– еңбек нарығының сұранысын ... ... ... бизнесті ұйымдастыру
және жүргізу, кәсіпкерлік қызмет дағдыларын дарыту;
– ауыл жастарының мүдделерін ескере ... ... ... мен ... ... алғашқы деңгейін ертерек игерулері үшін
ауылдық аймақтарындағы оқушыларға ... ... ... ... ... және ... ... ерекшеліктерін ескере отырып, өмірлік келешектерді
саналы түрде анықтауға оқушыларды дайындау;
... ... ... ... кеңейту жолымен оқыту
мазмұнын саралау және жеке білім беру бағдарламаларын жүзеге асыру;
– оқушылардың жаңашылдықпен ойлауын және ... ... және ... ... ... өздігінен білім
алу дағдыларын қалыптастыру.
Көрсетілген бейіндік оқытуды дамытудың басымды ... ... 12 ... ... ... оқытуды жүзеге асырудың механизмдері
айқындалды [20, 21, 22, 23]:
– оқушылардың жеке бейімділіктері мен қаблеттерін анықтауда, ... және ... ... ... психология-
педагогикалық қолдауды және отбасылық тәрбиенің рөлі мен ... ... ... рөлін арттыру, психологиялық және кәсіби бағдар
беру қызметті жақсарту;
– типтік оқу жоспарының вариативтік компонентін ... ... беру ... жүзеге асыру, жаңа мазмұнды бейіндік
пәндерді енгізу;
– тәжірибеге бағдарланған қолданбалы ... мен ... ... жүзеге асыру механизмдері мен мазмұндарын жетілдіру;
– білім беру ... ... ... ... ... жүйелі-
әрекеттік әдістерін пайдалану;
– бейіндік пәндерді көптілді оқыту;
– білімді, моделдеуді, жобалау мен құрастыруды іс-жүзінде ... ... ... ... және ... ... ... пайдалануды кеңейту;
– бейіндік оқыту мен басқа да кәсіптік білім беру ... және ... ... ... ақпараттық және
ғылыми-өндірістік ресурстарды үйлесімді пайдалану;
... ... ... беру ... ... ... ... кіріктіру, ЖОО базасында бейіндік
мектептер ашу;
... ... ... ... ... ... ... мектеп пен бизнестің арасындағы тиімді ынтымақтастықты
дамыту: оқыту ... ... ... берушілердің
қатысуы, оқу-өндірістік базасында білім беру үдерісін ұйымдастыру
және сабақтың тәжірибелік бөлігін ... ... ... ... мамандықты оқуға және меңгеруге ынталандыру;
– дуалдық оқыту жүйесінің элементтерін енгізу;
– кредиттік оқыту жүйесінің элементтерін енгізу;
... ... ... ... ... жетілдіру:
оқушыларға оқу материалдарын, мұғалімдер үшін ... ... ... ... ... ... таңдауға кең көлемде мүмкіндік беру;
– бейіндік мектепте жұмыс істеу үшін арнайы бағдарламадан ... ... ... ... келтіру;
– сәйкесінше кадрлар әлеуетімен және оқу-өндірістік базасымен
«Бейіндік мектеп – Ресурстық орталықтар» ... ... ... білімдерімен қатар, маңызды құзыреттің
және оқытудың таңдап алынған бағыты бойынша тәжірибелік дағдылардың
қалыптасуы бағасын қоса ... ... ... ... ... ... жүйесін жасау;
– бейіндік оқытудың бағыттарына сәйкес ҰБТ талаптарын, мектеп
бітірушелердің мемлекеттік аттестациялау ... ... ... мамандықтардың түрлері бойынша курстан өткендігі және
құзыреттерге ие болғандығы туралы сертификаттарды тапсыру жүйесін
жасау.
12 ... ... беру ... ... артықшылық баланың тек қана білім
алып ғана қоймай, ... мен ... ... ... ... кәсіби бағдар алып шығуында жатыр. Яғни, 11-12 сыныптардағы білім
мазмұны оқушының жоғары оқу орындарының ... ... ... ... ... Оқушы мен оқытушы арасында өзара түсіністік пен
ықпалдастыққа негізделген оқыту үдерісі оқушының ойлау ... ... ... ... ... ... білу ... игі ықпал етеді. Нәтижесінде оқушының танымдық қабілетінің
деңгейін өсіріп, ойлау қабілетін арттырып, ақпаратты ... қана ... ... ... ... ... ... дәрежеге қол жеткізеді. Бұл үрдіс
12 жылдық білім беру жүйесінде білім мазмұнын түбегейлі жаңартумен қатар,
оқытудың тың ... ... ... ... білім мазмұнының негізгі өзегі – қарқынды дамып келе жатқан
өзгермелі қоғамда өмір сүруге ... жеке ... ... ... ... ... толық жүзеге асыруға дайын білімді, шығармашылыққа
бейім, құзыретті және бәсекеге ... ... ... мен ... табылады [24].
Осыған орай, оқытудың 12 жылдық моделінде білім мазмұнына қойылатын
талаптарды тұжырымдаймыз [20]:
– Қазақстан қоғамын әлеуметтік-экономикалық ... жаңа ... мен ... ... білім берудің жасампаздық және футуристік (әлеуметтендіруші)
сипатын күшейту;
– көптілді ... ... ... беру мазмұнының когнитивтік, аксиологиялық және іс-әрекеттік
компоненттерінің арақатынасын ... [25] ... оқу ... ... беру ... ... үлестіру эәне
олардың сабақтастығын қамтамасыз ету;
– мазмұнның ұлттық және ... ... ... ... білім мазмұны оқушылардың меңгеретін ... Ал ... ... ... ... ... метапәндік нәтижелері (түйінді құзыреттіліктер) мен ... ... ... ... ... беру парадигмасының өзгеруі
Пәндік және түйінді құзіреттіліктердің дамуы білім алушылардың танымдық
қабілеттерінің дамуына, алған ... ... оқу және ... ... ... ... дамыту мен өзіндік
басқаруға дайындауға мүмкіндік береді. Түйінді және пәндік ... ... ... ... ... ... ... шынайы және
уақыты анықталған болуы ... ... ... ... ... сауаттылығын дамытуға және түйінді, пәндік құзыреттіліктерге
қол жеткізуге бағдарланады.
Пәндік құзыреттіліктер пән бойынша оқушылардың білімі, ... ... ... анықталады, яғни жекелеген пәндік салалар шеңберінде
пәндік құзыреттілік: оқу пәні ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
Түйінді құзіреттіліктер оқушының адамгершілік және этикалық нормаларға
қарсы ... ... ... ... үшін ... және практикалық
біліктері мен дағдыларын кіріктіруге дайындығын байқататын білім ... ... ... ... [26, 27]. ... құзыреттіліктер
адамның адамгершілік құндылықтары мен ынталарын қалыптастыруға, сондай-ақ
әлеуметтік және мінез-құлықтық әрекеттерінің дамуына, алғы шарт ... ... ... ... ... нәтижелерді анықтауға қызмет етеді
[28].
Түйінді құзыреттіліктер барлық білім беру салаларының ... ... ... және ол ... ... ... ... [4]:
– тұлғалық құзыреттіліктер (өзіндік іске асыру, өзін-өзі ... және ... ... ... ... болу ... әлеуметтік құзыреттіліктер (әлеуметтік өзара іс-қимыл жасауға
қабілеті);
– азаматтық құзыреттіліктер (қазақстандық ... мен ... ... ... ... үшін жауапкершілікті сезіну
қабілеті);
... ... ... ... ... қабілеті
немесе өмір бойы білім ала білуі);
– басқарушылық құзыреттіліктері (проблеманы шешу қабілеті);
– коммуникативтік құзыреттіліктер ... орыс және ... ... ... жазбаша және нәтижелі қарым-қатынас жасауға
қабілеті);
... ... ... ... ... оның ішінде ғылыми, сандық ... ... ... ... орта ... беру ... тұлғалық құзыреттіліктің
қалыптасу нәтижелері:
– өзінің әрекеттері мен істері үшін мақсатты және ... ... ... ... ... қазіргі заманғы адамға қажетті тұлғалық
сапаларды дамытуға қабілеттілігі;
– психологиялық ... ... ... ... қоғамдағы өзінің рөлі мен орнын түсіне білу қабілеттілігі;
... ... ... ... ... ... білу қабілеттілігі;
– салауатты өмір салтын жүргізуі және үгіттеуі;
– өзінің қауіпсіздігін сақтай білу ережелерін білуі;
– өзінің жеке құндылық сезімін және өз ... ... ... көрсете білуі;
– өздігінен білім алу, өзін-өзі іске асыру, жасампаз еңбектену
қабілетінің болуы;
... ... және ... ... ... ... ... өзін-өзі басқару және өзін-өзі қолдау қабілеттілігі.
12 жылдық ... орта ... беру ... ... ... ... қоршаған әлемді дұрыс қабылдай білуі, жоғары этикалық ... және ... ... қоғамның саналы өмірінде өз
орнын таба білуі;
– азаматтық-қоғамдық ... ... ... мен ... өзінің әрекеттері мен істері үшін мақсатты және мағыналы
бекітімдерді ... ... ... ... ... ... ... тілге құрмет көрсетуі, заңдарды және ... ... ... ... ... ... патриоттық сезімді, өз Отанына
қызмет етуге және оның мүддесін қорғауға дайындығын ... ... ... ... ... ... баға бере ... мемлекеттің
мүддесін қорғау тұрғысында әртүрлі өмірлік жағдайларда шешім
қабылдай білуі;
... ... ... ... және ... білуі.
12 жылдық жалпы орта білім беру деңгейінде әлеуметтік құзыреттіліктің
қалыптасу нәтижелері:
– қоғамдық ... ... ... ... ... ... және құқық мәселелер мен кәсіби
өзін-өзі анықтауда білім мен ... ... ... ... ... емес мәселелерді шешу барысында
әлеуметтік білімді қолдана білу қабілеттілігі;
... ... ... ... ... құбылыстар мен жеке, отбасылық және әлеуметтік өмір
салттары негізінде танып білу мен ... ... ... ... ... және ... өмір сүріп жатқан басқа да
ұлыстардың тарихына, мәдениетіне, салт-дәстүріне және ... ... ... ... тілді сөйлесу құралы ретінде пайдалануға ... ... оны ... ... ... және ... ... пайдалана білуі;
– танып білу, өзін-өзі дамыту, ... ... ... ... туралы ақпараттарды алу құралы ретінде
орыс, ағылшын және басқадай шетел тілдерін меңгеруі;
– қоршаған ортаны, ... ... ... елін ... ... ... ... сөйлесуде жоғары мәдениеттілікті, этикалық нормаларды
сақтауды көрсете ... ... өзін ... этикасын білуі, өзінен жасы үлкен адамдарды
сыйлауы және өзінен кішілерге қамқорлық көрсетуі, отбасы мүшелеріне
және қоршаған адамдарға ... пен ... ... ... ... ... дұрыс бағалай алуы, қоғамға жат
құбылыстарға, идеологиялық, діни ағымдарға және ... ... ... тұра ... ... жалпы орта білім беру деңгейінде басқарушылық құзыреттілігінің
қалыптасу нәтижелері:
– жоспарлаудың және ... ... ... өз ... ... ... әртүрлі өмірлік жағдайларда дұрыс шешім қабылдай білуі;
– баламалы мүмкіндіктермен салыстырмалы түрде таңдап алған шешімді
негіздей ... ... ... ... ... ... ... қатынастардың көптігін көруде
тұжырымдамалық ойлауды иеленуі, күрделі ... ... ... ... пайдалануы, алынған ақпараттарды
шығармашылықпен өңдей білуі;
– аналитикалық және ... ... ие ... ... ... ... стратегиясын анықтай білуі және нәтижелерді болжай
білуі;
– шығармашылық көзқарастарды ... және ... ... ... ... ... жылдық жалпы орта білім беру ... ... ... ... ... оқу және өмірлік міндеттерді шешу үшін ауызша және ... ... тіл ... пайдалана білуі;
– коммуникативтік міндеттерді дұрыс шешуге әртүрлі стилдер мен
жанырларды таңдай білуі;
– оқу және ... ... ... ... ... жүзеге асыра білуі;
– қатысымдық іс-әрекеттерде өзінің қатысуын бағалай білуі және
осының негізінде ... ... ... ... ... оқу, ... және ... бағыттағы салалар іс-
әрекеттерінде қазақ, орыс тілдерін пайдалана білуі;
– күнделікті қарым-қатынас және бейіндік оқыту аясында ағылшын ... ... ... ... орта білім беру деңгейінде ақпараттық құзыреттіліктің
қалыптасу нәтижелері [30]:
– қазіргі ... ... ... ... ... талдай және іріктей білуі;
– алған ақпаратты құрылымдай және жүйелей білуі;
– сыни байыпты ақпарат негізінде саналы шешім ... даяр ... ... негізі және ғылыми жетістіктердің ... ... ... ... меңгеруі;
– ақпаратты өздігінен талдау, өңдеу, іріктеу, жүйелеу, түрлендіру,
сақтау, тасымалдау және оқу ... ... ... ... ... ... ... құрастыру әдістерін меңгеруі;
– оқу қызметі үдерісінде өңделген ... ... ... оқу ... алға ... мақсаттары мен міндеттеріне сәйкес
таңдап алынған материалдарды топтастыра білуі.
12 жылдық жалпы орта білім беру ... ... ... ... таңдап алған оқу бағдарының (жалпы орта білім беру ... ... ... пайдаланылатын негізгі
технологиялардың жалпы сипаттамаларын білуі;
– оқу қызметінің аясындағы зерттеуді құрастыру мен жобалауда ... ... ... ... ... ... ... мен ақпараттарды берудің графикалық
құралдарын меңгеруі және оларды зерттеу ... ... 12 ... ... ... орта ... ... базалық мазмұнын
жобалау негіздері
12 жылдық мектептегі жоғары сынып, бұл жалпы орта білім берудің соңғы
кезеңі болып табылады. Бұл ... ... ... – оқытудың саралануы
мен даралануына бағдарланған жалпы орта ... ... ... ... ... кәсіби қызметіне саналы да жауапты таңдау жасауына,
жеке және ... ... ... ... ... орта ... берудің мазмұны жаратылыстану-математикалық және
қоғамдық-гуманитарлық ... ... ішкі ... ... арқылы
бейіндік оқытуды енгізе отырып, саралау, кіріктіру және білім беру ... ... ... ... асырылады. Бұл оқушылардың өздерінің
танымдық қызығушылықтарына, қабілеттілігіне, ... ... ... ... ... байланысты олардың оқыту бағдарын еркінше таңдап
алуға негізделген. Сонымен қатар, ... ... бір ... ... тұрғыдан қарауды жүзеге асыруға бағытталған. Әр топтағы оқыту
үдерісі түрліше жүреді, білім мазмұнымен ... оған ... да ... ... ... және формаларының басымдық рөлі, оқушылар мен
мұғалімнің өзара қарым-қатынас стилі өзгереді.
11-12 сыныптардағы жалпы орта білім оқушының ... ... және ... ... аяқталған білім жүйесін меңгеруін, функционалдық
сауаттылығының дамуын, тұлғаның ... ... ... ... білім мазмұнын саралау, кіріктіру және бейіндеу ... ... ... таңдау жағдайын қамтамасыз етеді [31].
12 жылдық білім беретін мектептерге ... ... ... ... жаңа ... ... ... жетістіктерге
қол жеткізуге мүмкіндік береді [32]:
- оқушы өзі ... ... ... ... ... ... алғашқы
кәсіптік білімді меңгеруге мүмкіндік алады;
- өзінің қабілеті мен бейінділігіне қарай ... ... ... оқуға
қол жеткізеді;
- оқу мүмкіндігіне қарай білім мазмұнының игерілуі мүмкін, әрі міндетті
деңгейлері жүзеге асырылып, мұғалім мен ... ... ... ... түйіні шешіледі;
- білім алушы оқу үрдісінде белсенді ұйымдастырушы, ... ... ... нәтижесін бағалаушы тұлғаға айналады;
- бейіндік оқыту жеке адамының өзін-өзі ... ... ... ... ... гөрі ... ... үлес салмағы
артып білімді игеру жолындағы табыстан ... ... ... ... ... жаңа ... көзі ... болады;
- білім алушының даму кеңістігіне толық ... ... ... басқара отырып, өсу траекториясын өзі белгілеуші болады.
12 жылдық білім жүйесіндегі бейіндік ... ... үш ... алынады:
1-бағыт: оқушының жеке қабілеттерін есепке ала отырып жеке даралық
бағытта оқыту.
2-бағыт: оқушының потенциалдық ... ... ала ... ... бағытта оқыту.
3-бағыт: ішкі қажеттіліктерді есепке ала отырып жеке даралық бағытта
оқыту.
12 жылдық білім беру жүйесі бойынша бұл ... ... ... ... ... ... компоненттермен таныс болуы тиіс [3]:
Білімнің базалық мазмұны – жалпы орта ... ... ... ... типі мен ... ... ... міндетті, орта білім
берудің келесі деңгейлерінде оқуды ... ... ... ... ... мен ... ... инвариантты компоненті – орта білім берудің мемлекеттік
жалпыға міндетті стандартына енгізілген және жалпы білім ... ... ... ... ... жоспарының вариативті компоненті – оқушылардың қабілеттеріне және
білім беру сұраныстарына есепке отырып жалпы ... ... ... оқу ... мен ... ... пән – оқытудың барлық бағыттарына міндетті болатын типтік оқу
жоспарының ... ... ... пән – ... орта ... беру деңгейіндегі оқыту бағытына сәйкес
нақтылы мазмұны бар болатын ... оқу ... ... ... орта ... мазмұнының инварианттық компоненті ... ... ал ... ... оқу жұмыс жоспарларында беріледі.
11-12 сыныптардағы бейіндік оқыту инварианттық ... ... ... мен жаңа ... ... ... ... және вариативтік
компонентті (мектептік және ... ... ... ... (1-кесте).
1-кесте ‒ Бейіндік оқытудың типтік оқу жоспарының ерекшеліктері
| |Жаратылыстану-математикалық ... ... |
| ... | |
|1 ... пәндер ... ... |
| ... | |
| ... | |
| |ент | | |
| | ... ... ... ... |
|2 ... курстар ... ... |
| ... | | |
| ... | |
| |ент | | |
| | ... ... ... |Таңдау бойынша ... ... ... ... пәндер және олардың мазмұны барлық бағыттарда
(жаратылыстану-математикалық және қоғамдық-гуманитарлық ... ... орта ... беру ... базалық білім мазмұны [33]:
1) Қазақстан Республикасындағы білім беру ... ... ... беру ... және ... салалары бойынша орта білім
мазмұнының жүйелілігін, сабақтастығын және үздіксіздігін;
2) барлық оқушылар үшін білімнің тең мүмкіндігі мен тең ... ... орта ... ... ... ... оқыту нысанына және
түріне қарамастан, орта білім ... ... ... сақтауды
қамтамасыз етеді.
11-12 сыныптардағы базалық білім мазмұнын алты ... ... ... және әдебиет», «Математика және информатика», ... және ... ... ... шынықтыру».
Әрбір білім саласы ұқсас оқу пәндерін қамтиды:
1) «Тіл және ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ
әдебиеті» (қазақ тілінде жалпы білім беретін ұйымдар үшін, оқыту тілі ... емес ... ... ... ... ... «Орыс тілі», «Орыс
әдебиеті» (орыс тілінде жалпы білім беретін ұйымдар үшін), ... ... ... ... ... және басқа да орыс тілді емес жалпы ... ... ... ... ... ... этностың тілінде оқытатын жалпы білім беретін
ұйымдарда «Тіл және әдебиет» білім ... осы ... «Ана тілі ... ... ... ... ... шоғырланып орналасқан жерлерінде
олардың тілін оқыту мәселесін шешу ... ... ... атқару
органдары құзырына беріледі. «Ана тілі» («Ұйғыр тілі», «Өзбек тілі», «Тәжік
тілі») мен «Әдебиет» ... ... ... ... ... әдебиеті»)
пәндері үлгілік оқу жоспарының инварианттық компонентіне енеді.
«Тіл және әдебиет» білім саласының білім мазмұнына қойылатын талаптар:
– қазақ, орыс және шетел ... ... ... ... және ... мәдени құзыреттіліктерді
қалыптастыру;
– сауатты жазбаша және ауызша сөйлеуді дамыту;
– этноаралық қатысымда ... ... ... асыру біліктігін
қалыптастыру;
– әдебиеттердің адамгершілік және ... ... ... ... азаматтық борышты қалыптастыру;
– типологиялық әдеби байланстарды анықтау арқылы әртүрлі халықтардың
дәстүрлерін ұлттық танып білу мен ... ... ... ... ... эстетикалық талғамдарын,
бейнелік ойлауларын дамыту және оларды өздігінен ... ... ... ... дамыту.
2) «Математика және информатика» білім саласына енетін пәндер: «Алгебра
және анализ бастамалары», ... ... және ... ... ... білім мазмұнына қойылатын
талаптар:
– оқу ... даму ... ... ... ... ... ... негізгі екі функциясының орнықты жүзеге асуын қамтамасыз
ету: математикалық білім беру және ... мен ... ... ... ... ... ... мен информатиканы оқу кезінде пәнішілік және пәнаралық
байланысты, білім беру деңгейлеріндегі сабақтастықты ... ... және ... да мектеп пәндерін оқыған ... және ... ... пайдаланып
нақтылы объектілер мен үдерістердің моделдерін қолдану ... ... ... ... ... визуалды программалаудың теориялық негіздері бойынша базалық
білім жүйесін меңгеру;
– әртүрлі формаларда ... ... ... мен сыни ... мен ... ... ... (ауызша, символдық,
аналитикалық, графикалық) пайдалану қабілетін, ... ... ... және ... ... ... танымдық қабілеттер мен практикалық
дағдыларды дамыту.
3) «Жаратылыстану» білім ... ... ... ... ... «Химия».
«Жаратылыстану» білім саласының білім мазмұнына қойылатын талаптар [34]:
– коэволюциялық, синергетикалық ... ... ... ... берудің жаңа тұжырымдамасының элементтерін
меңгеру;
... ... ... және
гармониялық дамуын қамтамасыз етудің құндылықтары мен мақсаттарына
жетуге бағытталуы;
– планетарлық ... және ... ... ... ... білудің ғылыми-жаратылстану, гуманитарлық, техникалық
және технологиялық, ақпараттық компоненттерін ауқымды ... ... ... ... ... ... «Адам және қоғам» білім саласына енетін пәндер: «Қазақстан тарихы»,
«Дүниежүзі тарихы», «Адам. Қоғам. Құқық».
«Адам және қоғам» білім саласының білім ... ... ... ... ... және ... ... есепке ала отырып білім мазмұнын сұрыптау;
– пәндердің тәрбиелік және әлеуметтендіру әлеуетін күшейту;
– әлеуметтік, мәдениеттік, саяси, ... және ... ... оқып ... ... ... жалпылама және ... ... ... ... ... тұрғысынан Қазақстан тарихының
мазмұнын жаңарту.
5) «Технология» білім саласына енетін пәндер: «Технология. Графика және
жобалау».
«Технология» білім саласының білім мазмұнына қойылатын ... ... ... ... және ... пайдалану дағдыларын
қалыптастыру;
– жобалау, моделдеу, құрастыру дағдыларын дамыту;
– оқытуды ертерек кәсіптендіруге бағыттау;
– өндірістің ... ... мен ... заманғы
ақпараттық-коммуникациялық құралдардың негіздерін меңгеру;
– танымдық және ... ... ... ... ... ... білім саласына енетін пәндер: ... ... ... ... ... бейіндік пәндер және олардың мазмұны әр бағытта
(жаратылыстану-математикалық және қоғамдық-гуманитарлық ... ... яғни ... ... ... ... бейіндік оқыту бағытын,
мамандандыруды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, бейіндік пәндер:
– оқыту бағыттарына ... ... ... ... ... ... ... және олардың бағдарламалары мен
оқу-әдістемелік кешендері мемлекеттік деңгейде әзірленеді;
– жаңашыл және тәжірибеге бағытталған қолданбалы мазмұнды қамтиды;
– көптілді ... ... ... ... ... ... аясында жекелей және аралас пәндерді кіріктіру
жолымен орта мектеп пен ... ... ... ... ... етеді.
11-12 сыныптарда бейіндік оқытудың білім мазмұны ... және ... ... ішкі ... ... ... яғни ... бағыт химия-
биологиялық, физика-математикалық және т.б. ... ал ... ... ... ... ... т.б. бағдарларға бөлінеді.
Жалпы орта мектептегі жаратылыстану-математикалық және қоғамдық-
гуманитарлық бағыттарындағы білім ... 11-12 ... ... ... мен ... есепке ала отырып тиімді
педагогикалық жағдайлар жасауға бағытталған. Сонымен ... ол ... ... оқу ... ... мамандықтарында кәсіби білім
алуға қажетті дайындық деңгейімен қамтамасыз етеді.
Жаратылыстану-математикалық білім берудің мақсаттары: жаратылыстану-
математикалық ... ... ... ... ... ... ... түрлендірудегі математиканың, информатиканың, физиканың,
биологияның және химияның рөлі туралы түсініктерін ... ... ... ... және оқушыларды одан әрі кәсіби өзін-өзі
анықтауға, өзін-өзі дамытуға даярлау [34, 35].
Жаратылыстану-математикалық бағыт жаратылыстану-математикалық ... ... ... беру ... ... ... ... дамыту мақсатында физика-математикалық және химия-биологиялық
білім беруді, оқушылардың логикалық, ... ... ... ... ... ... жағдайларға және болашақ
кәсіби қызметіне қажетті оқушылардың ... ... ... ... ... ... [34, 35].
Жаратылыстану-математикалық бейіндік бағыты келесідей ... ... ... етіледі: бағдар бойынша терминология (шетел тілінде),
математика, қолданбалы математика, физика, ... ... ... ... ... және ... негіздері, экология
және тұрақты даму, қазіргі заманғы химиялық технологияның негіздері,
графика және ... ... ... ... ... ... және т.б.
Қоғамдық-гуманитарлық білім берудің мақсаттары: қоғамдық-гуманитарлық
бағыттағы пәндерді тереңдетіп ... ... ету; ... жеке ... мен ... ... ... жіктеу, оқушылардың гуманитарлық даму ортасын жасау; жоғары рухани-
адамгершілік ... және ... ... ... ... ... сіңіру, оқушылардың функционалдық
сауаттылығын, ... ... ... және өз ... іске ... және ... [31].
Қоғамдық-гуманитарлық бағыт қазақ халқының және Қазақстанда өмір сүріп
жатқан басқа да ұлыстардың тарихына, мәдениетіне, ... және ... ... ... оқушылардың бойында қалыптастыру,
адамгершілік қарым-қатынастың ... ... ... ... сақтау, келешекте оқушыларды табысты әлеуметтендіру үшін қажетті
тіл-қатынастық біліктер мен ... ... ... ... әдебиеттік және көптілді білімді қамтиды [31, 32].
Қоғамдық-гуманитарлық бағыттар, бейіндік пәндердің ... ... ... ... тілі, қазақ әдебиеті, әдебиет, ... ... ... ... ... шетел тілі, бағдар бойынша терминология
(шетел тілінде), әлеуметтік-экономикалық география, ... ... ... ... ... ... қазіргі әлемдегі
Қазақстан, Қазақстандық заңнама, этика мен шешендік өнер және т.б.
Оқыту ... ... ... ... ... тұлғалық-бағдарлық және шығармашылық іс-әрекет тұрғысынан
балаға ... ... ... ... ... мақсаттарына т.б.) қарап, оны қалыптастыру туралы теориялық
принциптер жатады [24, 36]. Осыған орай, 12 ... ... ... орта
білім беру деңгейіндегі білім мазмұнын жобалауда бірнеше ... ... ... ... және жас ... принципі. Берілетін білімді мұқият іріктеу,
қазіргі таңда ғылыми тұрғыдан айқындалған ... ... ... ... енгізілуі. Сол берілген материалдың оқушылардың
оқуға ... ... ... дене ... мен ... ... қабылдау, ойлау, есте сақтау және т.б.) даму деңгейіне ... ... ... ... ... ... ... технология пәндері қоғамның индустриялдық-инновациялық дамуына,
болашақ мамандығына дайындауға байланысты жоғары ... ... ... ... ... ... ... Кіріктіру бұл
бірнеше жақын мазмұнды, оқу пәндерінің ... ... ... бірі
толықтыруға ыңғайлы болып, олардың мазмұндық жүйесінің кірігуі. Кіріктіру
принципі ... ... ... оның құбылыстарының өзара
байланыстылығы туралы түсініктер қалыптастыру ... ... ... пен ... ... ... ... жалпы орта
білім беру мен жоғары білім берудің ... ... 1-2 курс ... ... ... беру циклі пәндерінің
(қазақ тілі (орыс ... ... ... ... тарихы, информатика,
саясаттану, философия, әлеуметтану, құқық негіздері, өмір қауіпсіздігінің
негіздері) мазмұнын бейіндік мектепке көшіруді; бакалавриаттың ... ... ... (ЖБП) ... азаюына байланысты базалық және ... ... ... ... ... ... етеді.
Пәнаралық байланыстар принципі. Бұл әр пәннен алынған білімді кез келген
сабақ барысында кешенді ... ... ... Бұл ... ... ... ... пәндердің өзара байланысын іздестіруге
сол арқылы оқушылардың логикалық ойын дамытуға жағдай жасайды.
Әр түрлі деңгейде оқыту мен ... ... бала ... ... ... Бұл барлық жағынан баланың дербес ерекшеліктерін ескере
отырып, әр түрлі міндеттерді шешу мүмкіндіктерін, алға ... ... ... дамыту.
Нәтижелі шығармашылық принципі. Бағдарлама мазмұны тек әр пән бойынша
білім мен тәрбие беруге және оны ... ғана ... ... ... шығармашылық қызметін дамытуға бағытталған. Бұл әр ... ... ... ... ... оқу іс-әрекетін,
оқушылардың қызығушылығы мен бейінділігін дамыту, ойлан тап, ойдан шығар,
орында, қиялда, құрастыр, дайында ... жаңа ... ... ... беру ... ... асады.
Мәдениеттендіру принципі. Кез келген пәннің мазмұнында оқушылардың жеке
басынан бастап оның жалпы мәдениетін көтеру, ол үшін ... ... ... ... ... ... ... адам баласының
қай салада болсын Республикамыздың ғана емес, адамзат тарихынан бастап,
қолы жеткен ... ... ... принципі. Әр сынып сайын оқушының өзін-өзі байқауы, ... ... ... ... ... қоршаған ортаға, табиғатқа
адами, мәдени қатынас жасауға ... беру жағы ... ... Әр ... әр ... ... материалдармен
байланыстыра оқытуды талап етеді. Бұл, ... ... ... ... ... ... керек етеді.
Осы сияқты білім берудің дидактикалық принциптерін сақтай ... ... ... жүзеге асыру арқылы 12 жылдық білімнің барлық буынында
оқыту мен ... ... ... ... жағдай туады. Білім беру
барысында осы дидактикалық принциптердің ... ... ... ... дамуын қамтамасыз ету мәселесі жүзеге аспақ. Олар баланың жеке бастық
іс-әрекетінің, әлеуметтік, зейінін, тілі мен ойының, қимыл ... ... ... ... ... бұл ... бәрі де бала ... кетпеуге тиісті.
Сонымен 12 жылдық мектептің жоғары сыныптарында бейіндік оқытудың
мақсаты, бейіндік ... ... ... ... мен жүзеге асыру
механизмдері, білім мазмұны мен оқушылардың дайындық деңгейіне ... ... және ... ... ... ... ... принциптері негізінде жалпы орта білім ... ... ... ... ... Оны біз ... түрде мынадай
кесте арқылы ұсынамыз [22, 25, 31] ... ‒ 12 ... ... беру ... ... ... ... ... |лық |
| ... |лер |
|1 12 ... ... 11-12 ... ... ... | |
|ерекшеліктері........................................................|5 |
|.................................. | |
| ... ... ... шақ ... ... | |
| ... |
|1.2 |.................................. | |
| ... ... орта ... беру ... ... үдерісін |7 |
| |ұйымдастыру | |
| ... |
| ... | |
|2 12 ... ... 11-12 ... ... психологиялық- | |
|педагогикалық |11 ... ... | |
| ... ... жасөспірімдік шақ оқушылардың | |
| ... |11 ... ... | |
| ... ... ... ... оқушылардың |13 ... ... | |
| ... |16 |
| ... ... ... болашақ мамандықтарына бағыт берудің | |
| ... | |
| ... | |
|3 12 ... ... ... орта ... базалық мазмұнын анықтау | ... ... | |
| ... ... ... ... ... және қазақстандық| |
| |тәжірибелер....................................................|20 |
|3.2 ... | |
| |12 ... ... ... ... ... тұжырымдамалық |29 |
|3.3 ... |
| ... |36 |
| |12 ... ... ... орта ... берудің базалық мазмұнын | |
| |жобалау | |
| ... |
| ... | |
|4 ... орта ... ... оқу ... ... базалық | ... ... | |
| ... және әдебиет» білім саласындағы пәндердің үлгілік базалық | |
| |мазмұны........................................................|44 ... ... | |
| ... және ... білім саласындағы пәндердің |58 |
|4.3 |үлгілік базалық | |
| ... ... ... | |
| ... ... ... ... үлгілік базалық |66 |
|4.5 |мазмұны........................................................| |
| ... |69 ... ... және қоғам» білім саласындағы пәндердің үлгілік базалық | |
| ... |
| ... | |
| ... ... саласындағы пәндердің үлгілік базалық | |
| ... | |
| ... |
| ... | |
| ... ... ... ... пәндердің үлгілік базалық | |
| ... |
| ... | ... ... | ... ... |80 ... ... | |
12 ... ... орта ... ... білім мазмұнын анықтау әдістері
Әдістемелік құрал
Басуға 01.04.2013 қол қойылды. Пішімі 60×84 1/16. Қағазы офсеттік. ... түрі «Times New Roman». ... ... табағы 5,0.
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
«Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы» РМҚК
010000, Астана қ., ... ... 20, ... с.-і. о., ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Педагогикадан мемлекеттік емтиханға дайындық40 бет
Автомобиль жолдары уческелеріндегі жол жағдайларын бағалау және қозғалыс қауіпсіздігін арттыру жөніндегі шараларды жасақтау17 бет
12 жылдық білім беру12 бет
12 жылдық білім беру бағдарламасы22 бет
12 жылдық білім беру жағдайында жаңа тұрпатты тарихшы мұғалім дайындаудың мәселелері24 бет
12 жылдық білім беру жүйесі26 бет
12 жылдық білім беру жүйесінде «қазақ әдебиеті» пәнін оқыту мәселелері5 бет
12 жылдық білім беру жүйесінде мектепалды даярлау114 бет
12 жылдық білім беру мақсаты6 бет
12 жылдық білім беруге бейімдеудің психологиялық – педагогикалық шарттары64 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь