Қазақстан тарихы

Өркениеттің бастауы
Қазақстан жеріндегі алғашқы адам
Хунну және Ғұндар мемлекеті
Үйсіндер
Кангюй мемлекеті
Сақтар
Сақтар мәдениеті
Скиф-Сібір аң стилі
Материалдық мәдениет
Рухани мәдениет
Батыс Түрік қағанаты (603—704)
Түркеш қағанаты (704—756...)
Қарлұқ мемлекеті
Қарахан мемлекеті
Оғыз мемлекеті
Қимақ қағанаты
Қыпшақтар
Жалайырлар
Наймандар
Керейлер
Шыңғысхан империясы
Әмір Темір
Мағұлстан
Алтын Орда
Қазақстан жеріндегі архитектуралық құрылыс жүйелері
Ақ орда
Әбілқайыр хандығы
Ноғай Ордасы
        
        Өркениеттің бастауы.
 
Адамзат тарихи әр түрлі әлеуметтік-экономикалық формацияның дамуына
байланысты ... ... ... ... ... ... өзіндік
кезеңдерге бөлінген, олар: тас ғасыры, қола және темір ғасырлары.
Алғашқы адам басқа ірі жыртқыштарға ... ... ... өйткені
адамның күшті тістері мен тырнақтары жоқ. Оның есесіне алғашқы ... ... ... мен ... арқылы сол әлсіздіктерін білдірмеді.
Алғашқы құралдар — сүйек сынықтары, өткір ... ... ... ... Тас ең ұзақ ... ... болды, ол осыдан 2,5 млн. жылдан бұрын
б.з.д. 5 мың. дейін адамзат техникасында басты орын ... Бұл ... тас ... деп ... оны екі ... ...... (ерте
тас ғ.) және Неолит (жаңа тас ғ.). ... ... ... кезеңді
Мезолит (орта т.ғ.) деп атады. Өз кезегінде палеолит те ... ... ... 2 млн. — ... 40 мың) және ... ... 40 — ... 12
мың).
Ең, көне бастапқы замандардағы адамдардың өмірі туралы түсінікке сүйене
отырып, олардың тіршілігін ... ... ... ... ... тау үңгірлерінде сақталған қалдықтарын, яғни тастан жасалған
еңбек құралдарын, тамақ қалдықтарын, жануарлардың ... ... ... ... ... ... қоғамдық дамуда кешеуілдеп қалған қазіргі
замандағы халықтардың өмірінен алынған этнографиялық мәліметтердің де мәні
зор. Ол ... ең көне ... ... ... және ... кейбір қырларын тура түсінуге мүмкіндік туғызады. Дегенмен,
негізгі мәліметті, бастапқы ... ... ... ... материалы –
тастан жасалған еңбек құралдары береді.
Тарих ғылымының өзекті мәселелерінің бірі – ... ... ... ... ... ... – бұл қоғамдық даму барысында бірін-бірі
ауыстырып отырған дәуірлерді анықтау. Дәуірлерді анықтауда, ...... ... ... ете алатын факторлар алынады.
Тарих ғылымының қалыптасу барысында, тарихшы-ғалымдар кезеңдердің
бірнеше, яғни айналым ... ... ... VІғ.), ... ... ... ... ж.б. батыс ғалымдары, ХХғ.) ... ... ... ... ... зерттеп тануда ғылымда кең қолдау тапқан
археологиялық кезеңдер. Ол ... ... ... ... және ... ... айырмашылықтарға сүйенеді. Сөйтіп, ең
көне дәуірді үш кезеңгі бөлуге болады: тас ғасыры (адамның пайда болуынан
б.э.б. ІІІ мың ... ... қола ... ... IV мың. ... І ... ... темір ғасыры (б.э.б. І мың жылдықтан бері).
 Тас ғасыры
Тас ғасыры өз ... ерте тас ... орта тас ... жаңа тас
(неолит) және қола ғасырына өтпелі арадағы мыс пен тас қатар т±рған ғасыр
(энеолит) болып бөлінеді.
 
Қазақстан жеріндегі алғашқы ... тас ... ... ... ... ... ... шаппа тастар
болған. Олар дөрекі, өңделмеген болатын. Бұл көне құралдар шель мәдениетіне
байланысты, кезінде ... ... ... ... ... шаппа тастардың өңделген түрлері табылды. Сонымен қатар ... ... ... енді ... тас ... ... ұшты
құралдарды жасай бастады. Құралдарды жасаудың екі жолы болған: біріншісінде
тастардан шабу арқылы шақпақтар алынып, оларды қайта өңдеген. Бұл ... деп ... Тас ... ... тік ... адам еңбек құралдарын
сүйек пен ағаштан жасаған. Отты пайдалануға байланысты ол ұшы ... мен ... ... ... бойы ... ... ... тас ғасырының іздерін таба
алмады. Ал бұл біздің жерімізді ежелгі адамдар өте кеш қоныстанды ... ... ... Соңғы зерттеулер бойынша, ежелгі адамдар Қазақстан
жерінде ашель ... ... Сол ... ... ... ... ... бөктерлерінің жанынан табылған. Бұл Тәңірқазған,
Бөрікқазған, Ақкөл тұрақтары.
Бүгін Қазақстанда палеолит мәдениетінің екі ... ... ... мен ... Бұл ... тас құралдарын өңдеу мен оларды
жасау үшін қолданылатын ... ... ... ... ... ... Солтүстік және Орталық ... ... тез ...... ... ... ... кезең грек тілінен
аударғанда (палео — ежелгі, литос — тас) ежелгі тас ... сөз. ... ... ... ... ... 800 — 40 мың.) және ... (б.з.д.
40—12 мың.) палеолит болып бөлінеді.
Қола ғасыры
 
• •        Андронов тайпалар шаруашылығы
... ... ... ... мәдениеті
 
Қола дәуіріндегі Андронов мәдениеті. Металл балқытумен ... ... ... кезеңге өтті. Бұл кезеңінің негізгі материалы мыс пен
қалайының қоспасы болғандықтан ... оны қола ... деп ... әртүрлі еңбек құралдары жасалды — орақ, кетпен, әшекейлер т.б.
құралдар. Тарихқа дейінгі соңғы археологиялық кезеңі қола ... ... ...... мен ... жер және мал шаруашылығының
кешенді дамуы.
Қазақстан жерінде өндіруші шаруашылықтың қалыптасуымен жаңа өзіндік
мәдениет ... ... ... олар ... ... ... ... мәдениеттердің бәрі көп жағдайда ұқсас болды, сондықтан оларды
жаңа археологиялық ...... ... ... ... Минусин ойпатында табылған жердің атымен аталды. Ол екі кезеңге
ерте және орта қола ғасыры ... ... Ерте қ.ғ. ... ... ал ... Қазақстанда Нура кезеңі деп ... ... Орта қола ... ... Қазақстанда алакөл, ал Орта
Қазақстанда атасу кезеңі деп ... ... ... ... ХІІ ... ... мәдениеті көшпелі мәдени қауымдастықтармен ауысып, Батыс
Қазақстанда қима, Орта Қазақстанда Беғазы-дандыбай мәдениеті деп ... ... ... ... ... ... өзендердің
арналары мен көлдердің жағалауында кешенді жер және мал ... ... ... ... жер ... тұрды. Олардың төбесі бұталармен,
аң терілерімен, сабанмен жабылды. Мал шаруашылығы ... ... ... ... ешкі, сиыр, түйе ... ... ... ... кетпенді жер шаруашылығымен айналысты.
Андронов тайпаларының шаруашылығының ерекше саласы ретінде таукен мен
металлургия дамыды. Қола ғасыры ... ... ... ... ... бірі болды. Қорытылған металл көлемі өте үлкен болды. Тек
Жезқазған ... 100 мың т. мыс ... Ал Орта ... 130 т.
қалайы өндірілді, бұл 15 мың т. таза қола ... ... ... тек ... кендер бойынша ғана.
Андронов мәдениетінің тағы бір ерекшелігі бұл ... ... ... да әр ... болды — құмыра, банка тәріздес. Олар өте
бай оюлармен сәнделген. ... ... түрі ... ... ... ... күрделі крест тәрізді фигуралар —
меандралар.
Археологиялық ескерткіштер. ... ... ерте қола ... ... ... мен Тасты-бұлақ қонысы зерттелген. Орта Қазақстанда
Ақшатау, Бугулы обалары, Нура кезеңіне жататын ... ... мен ... ... Ата су ... ... Шығыс Қазақстанда Қапай,
Сарыкөл, Қойтас обалары зерттелген. Солтүстік Қазақстанда Федоров ... ... ... ... ... ... кезеңінің Алексеевское,
Ефимовка, Петропавлов қоныстары мен обалары зерттелген. Оңтүстік ... ... ... ... ... аз. ... ... Қарақұдық обалары зерттелген.
Андронов тайпаларының жерлеу дәстүрі ... ... ... тас ... жасалған тас қораптарда жерлеген, оның үстінен
қорған үйген. Өліктің қасына өте бай ... ... қола ... жасалған әшекейлерді қойған. Кейде өлікті өртейтін, онда ... ... ... тарихындағы б.з.д. І мың. соңы мен біздің заманымыздың басы
түбегейлі бет бұрыс болып табылады.
Б.з.д. VIII—VII ғғ. темірдің пайда ... мен ... ... түріне
көшу Қазақстан жерінде өмір ... ... ... ... ... Жетісуда сақ-үйсін, Арал өңірінде — ... ... ... ғұн, Батыс Қазақстанда алан этномәдени
қауымдастықтар қалыптасты.
Қазақстан жеріндегі алғашқы мемлекеттік құрылымдар б.з.д. І ... ... ... ... ... ... ... (масагет), сақ-рауки (тиграхауда) исседон
аримаспа бірлестіктері пайда болды.
Хунну және Ғұндар мемлекеті
 
❑ θ       Сенгир
... ... ... ... ... ... жазба деректерде алғашқы рет б.з.д.
822ж. аталады, ол кезде олар Қытайға ... ... ... ... ... ... ... үдей түсті. Сондықтан да Қытай императоры ... ... Бұл ... ғұндар туысқан рулардың одағы ретінде
қалыптасып, оны сайланған көсем басқарды. ... 209ж. ... атты ... Моде өзін ... деп жариялап (сенгир-ұлы) Ғұн мемлекетін құру
барысында қызмет ете бастады. ... ... ... ... ... ... Одан ... ғұндар өздеріне батыста юечжи мен
үйсіндерді, оңтүстікте лоуфень мен байян тайпаларын ... ... ... ... тыс ... жоқ, ол кезде Қытайда жаңа ... ... ... ... ... мен ... арасындағы соғыс б.з.д.
188ж. Қытайдың жеңілуімен аяқталды. Қытай императоры Гао-ди өз ... ... ... ... ... ... Моденің мейрімділігі ғана
құтқарып қалды. Көп ұзамай Қытай мен Ғұндардың арасында бітім ... ... ... ... ғұндарға жылсайын салық төлеуге тиіс еді. Моде өлгеннен
кейін ... ... ... ондаған жылдарға созылды. Оны император Уди
бұзды. Соғыс ... 129ж. ... 2 жақ ... ... жетіп отырды.
Қытайлар Ғұндарды Ордостан ығыстырса, б.з.д. 90ж. Яньшань тауының жанында
күйрей жеңілді. Сенгир Хулагу өз ... ... ... ... ... ұзақ ... ... 59ж. Ғұн мемлекетінде өзара қырқысулар
басталады. Сенгирлердің билікке таласына қытай дипломатиясы өршітіп отырды.
Б.з.д. 47ж. ... ... және ... ... ... бөлінді.
Алғашқылары Қытай билігін мойындады, соңғысы тәуелсіздігін сақтап ... ... бір ... Қытай басқыншыларына қарсыласа отырып,
кангар еліне кетуге мәжбүр болды. Сонымен, ... ... ... ... ... ... ... басталады. Б.з 93ж. солтүстік
ғұндар Қытай әскерінің асыруымен тарбағатайға одан ... ... мен ... ... ... ... ... Атилла. Солтүстік ғұндардың бір бөлігі б.з. І ғ.
Қазақстан территориясына енді. Көп ... олар ... Дон және ... ... келді. Осы кішкентай жерде хунну, алан және кангар
тайпалары 3 ... бойы ... ... Рим ... көне ... ... ... соғыста) түсті. Осы уақытқа дейін ғұндар ... ... ... ... көшпелі тайпалармен
ассимиляцияға түсті. Осыдан жаңа этнос пайда болды, енді біз оны ... ... ... ... осылай батыс деректері де атайды.
375ж. төменгі Поволжьеде көшіп жүрген Баламбера бастаған ғұндар ... ... ... одағына соққы береді. Остготтардан батысқа
қарай тұрған вестготтар ғұндардан сақтанып, Дунайдан өтіп ... ... ... фракияға тұрақтайды. Сµйтіп “Халықтардың ұлы көші”
басталды. ... ... ары ... ... ене берді. Шығыс ... ... де ... еніп ... 305ж. Ғұндар
Константинопольдің дауалдарына дейін жетті, сол жылы олар ... ... ... ... ... олжа үшін жүргізілген
шапқыншылықтардан енді олар ірі ... ... ... ... ғұндардың
Рим жеріне шабуылдары Ругиле патшаның ... ... (V ғ. ... бай ... ... ... ... Осыдан Панония (қазіргі
Венгрияның жері) Ғұн мемлекетінің орталығына айналды. Шығыс Рим ... ... 350 фунт ... ... ... ... ... соғыстардың сәттілігі Ғұн ақсүйектерін байытты, оларда мал мен
құлдар ... ... ... 434ж. ... оның жиендеріне ағасы Мундзунаның
балаларына — Блезе мен ... ... ... 437ж. Ғұндар Бургунд
корольдығын талқандады, осы оқиғаның желісі “Песни о Небелунгах” ... ... 445ж. ... ... ... Блезуды өлтіріп, дара билейді. Оның
билігі қысқа болғанмен, оқиғаларға толы еді.
Аттила ... ... ... Шығыс Рим империясына бағыттады да,
448ж. оған жыл сайын салық төлетті. Сонын герул, ... пен ... ... ... ... Рим ... қарсы соғыс бастады, Батыс
Риммен вестготтар, аландар, бургундтер, франктер одақтас болды. 451ж. ... ... ... ... жеңілуімен аяқталды, алайда келесі жолы
оның әскері Римге жақын императорды қашуға мәжбүр етті. 453ж. Аттила өлген
соң оның ... ... ... ... арасында қырқыс басталды. Ал бұл жағдайды ... ... ... ... кетті. Алдымен Паноний мен Карпатта
тұратын Ипидтер бас ... ... ... ... шайқаста ғұндар жеңіліс
тапты. Аттиланың үлкен ұлы Элак өлді. Кіші ұлы ... ... ... ... ... Қара ... жағалауына келді. Осы жерде біртұтас ғұн
мемлекеті бөлек-бөлек иеліктерге ... ... ... ... кутургур,
сібір. Дунайдан Волгаға дейін қоныстанған бұл тайпалар өзара жиі қақтығысып
отырды.
Ғұндардың Қазақстан жеріне жаппай енуінен және ғұн, ... ... ... ... µтіп кетуімен жергілікті халықтың антропологиялық типінің
өзгеруі және түрк тілінің протоқыпшақ диалектісінің таралуына ... ... ... ... ... ... θ       Үйсін
 
Үйсіндердің мемлекеттік құрылысы б.з.д. І мың ... ... ... ... жерлерінде жаңа мемлекет пайда болды, ол Қытай деректерінде
“Үйсін елі” деп ... ... ... ... ... ... ... ІІІғ. Юечжи тайпаларының қыспағынан монғолияға көшіп
баруға мәжбүр ... ал мұна ... ... ... кейін Жетісу мен
Жоңғарияға келді. Мұнда үйсіндер Хұндардың билігін мойындай отырып б.з.д.
177ж. Жетісу, ... ... мен ... сақ ... ... өз мемлекетін құрды. Б.з.д. ІІ ғ. үйсіндер Ғұндардан бөлініп
Қытаймен ... ... ... 53ж. ... екіге бөлінді.
Үйсін мемлекетінің басында “Күнбек” титулы бар ... ... ... ... ... ... 53ж. ... мемлекеті бөлінгеннен соң бір-
біріне тәуелсіз Ұлы күнбек және кіші күнбек ... ... ... ... ... ... болған. Билеушінің көмекшісі дуглу титулын
иемденіп, атқарушы биліктің басшысы болды. Одан төмен екі қолбасы, үш ... ... Онхо деп ... ... ... ... титулымен
аталған. Одан басқа күнбектің орда істерін басқаратын, салық жинайтын,
заңдардың орындалуын қадағалайтын шиновниктері болған.
Үйсіндердің ... ... ... ... ... ... ... болды, бірақ ол одан тез босынып осы ... ең ... ... айналды. Қытайлар ғұндарға қарсы одақтас іздеп үйсіндермен
жақындасады да, ... ... өз ... ... ... ... ... 80ж. үйсін мемлекетінің шығыс шекараларына шабуыл жасайды,
ұзақ ұрыстардан соң ... ... ... ... ... ... ... мен Аспан асты империя арасындағы байланыстар
бұрынғыдан да ... ... ... ... ... ... ... араласа бастады, ал бұл, өз кезегінде елде ... ... ... ... 60ж. билікке халықтың ішінде беделі
жоқ, тек Қытай горнизондарына арқа сүйеген Найби келді. Оған қарсы билеуші
рудан ... Өжет ... ... ... ... 15 мыңдық Қытай әскері
Өжетті келісім жасауға ... ... ... 53ж. ... ... екіге
бөлінді. Өжетке кіші күнбек титулы мен 40 мың ... ... Ұлы ... мен 60 мың ... ... қойған адами Янгуйби еншіледі. Ұлы
күнбектің ... ... ... ... Кіші ... — елдің
солтүстік жағында Жетісуда ... ... ... ... Ұлы және кіші ... ... Біріншісі Қытайға сенпе, екіншісі — Кангар мен Ғұндар
сенді. Бірақ Ғұн империясы құлаған соң солтүстік ... ... ... нашарлап кетті. Б.з.д. 49ж. Өжет шекара бойындағы бірнеше ... ... 44ж. ... ... үйсіндерге шабуыл жасап, олардың
астанасы Чигу қаласын тонап кетті. Бұл ... ... ... әкеліп, бұл одақ б.з.д. 36ж. солтүстік Ғұндарға қарсы ... 30ж. Ұлы және Кіші ... ... ... тағы ... Өжет ... соң, оның орнын баласы Жини басты. Алайда Ұлы ... ... ... оны қуып ... ... өз адамын отырғызды. Силыби
біршама үйсін мемлекетінің ... ... ... б.з.д. 17ж. Кіші
күнбектін ағасы Уйжинжан оған қарсы соғыс бастады. Силаби өлтірілді ... ... ... ... Б.з.д. 12ж. Уйжинжан өлтірілді, оның кіші
бауыры 80 мың үйсінмен Кангарларға кетіп екі күнбекке қарсы соғыс ашты.
Екі иелік те өз ... ... ... наместниктерімен
басқарылды.
Б.з. ХІғ. Үйсін иеліктері Қытайдан біржолата оқшауланды. IVғ. ... ... ... халық — сянбилердің билігіне түседі. Б.з. IVғ. ... ... ... ... жужандарға өтті. Жожан империясының орталығы
Монғолияда болды. Жожандардың толассыз ... ... ... ... ... ... көшуге мәжбүр етті. 425ж. үйсіндер
Қытайға елшілік жіберіп, 436ж. Воэй ... ... ... ... ... ... Қытайға елшіліктер мен сыйлықтар жіберіп
тұрған. Vғ. ... ... ... деректерден кездеспейді. Айта кету керек,
“Үйсін” этнонимі бүгінгі күнге дейін жетті. Қазақтардың Ұлы жүзінің бір ... деп ... ... ... (қытайша Канцзюй) алғашқы рет жазба деректерде б.з.д. ІІ ... ... 138ж. ... ... Уди Чжан-Цянь бастаған сауда
елшілігін батыс ... ... Ол ... тек 13 ... ... ... Оның жазбаларында бұған дейін Қытайға мәлім болмаған мемлекеттер
сипатталған. Солардың ішінде Чжан Цянь билеушісінің ордасында ... ... ... ... ... ... ... Даваньжан солтүстік
батысқа 200м жерде тұр. Бұл көшпелі иелік. Әдетте Юечжилерге ұқсайды; 90
мың ... бар, ... ... ... ... ... ғұндардың билігін мойындайды. Яньцай Кангюйден солтүстік бастыста
2000 м. жерде ... Бұл да ... ... ... Кангюймен ұқсас.
Әскері 100000 асады, үлкен ... ... тұр. Бұл ... ... ... тарихы” кітабында, “Батыс өңірі туралы ... ... ... ... ... билеушісі Лоюени елінде Битянь қаласында орныққан. Люеннен
7 күндік жерде оның ... ... ... ... саны 120000 ... жан. 120000 ... ... Осы деректерден Кангюйдің сыртқы
саясатының кейбір көріністері белгілі ... ... ... ... ... ... қолдап, сµйтіп, оларға қарсы үйсін және Қытаймен бірігіп
қарсы шыққан. 85ж. Кангюй Қашқардағы Қытай ... Бань ... ... ... ... ... ... қатар мынадай
мәліметтер бар: “Кангюй... такаппар да асау, ... ... бас ... ... ... ... ... үйсін
елшілерінен төмен отырғызады. Тамақты алдымен князьдар мен старшиналарға
береді, тек содан соң, ғана ... ... ... ... ... ... Ұлы ... жолының ферғанадан Аралға
дейінгі Сырдарьямен өтетін бөлігін өз ... ... ... ... Бұл оларға сәтті болды. Ұлы жібек жолының Сырдарья арқылы солтүстік
батысқа, Кавказға, Қаратеңізге, сонымен қатар Иранның ... мен ... пен ... ... ... ... және Яньцай-Аланья
тұрғындарының қалалары мен некропольдарын, тұрақтарын қазған кезде табылған
бұйымдар дәлелдейді, ... ... ... ... ... ... коралл моншақтары, Европадан келген қола қапсырмалар,
Ираннан әртүрлі тастар бар.
Кангюй халқының этникалық сипаты әлі де ... ... ... ... Қангюйлер қай тілде сөйлеген туралы әлі де тұтас ... ... ... Кангюйлер түркі тілдес болған. Басқа
зерттеушілер оларды солтүстік иран малшы ... б.з. Іғ. ... ... ... түркі тайпаларының келуіне байланысты ғана өзінің этникалық
түрі мен тілін ... ... ... ... ... ... сақтардың тұқымы. Оның ойынша, Кангюй атауы сақ тайпалары бірінің
атауы болуы мүмкін, оны аударғанда — “тері ... ... ... сауат).
Сақтар
  Б.з.д. І мың. Ортасынан бастап Қазақстан жеріндегі көшпелі тайпалар
“сақ” атауымен белгілі. Жазба ... ... ... ... ... ... ... қоныстанып, бірнеше топқа
бөлінген: оңтүстікте тиграхауда сақтары (грек деректерінде массагеттер, ... ... мен ... ... ... ... ... сақтары.
Солтүстік шығыста — аримаспы, Орта Қазақстан — исседондар, ... ... ... савроматтардың аржағында “биіктаулардың
етегінде”, оңтүстік шығыс Орал таулары болуы мүмкін, аргипей тайпалары ... ... мал ... үш ... ... ... көшпелі, отырықшы. Малдың негізгі түрі қой ... ... ... т±рмыста жылқы жиі ... мұны ... де ... Сақ ... мен ... ... ашқанда
жылқылардың сүйектері табылған. Асыл тұқымды жылқымен бірге қарапайым
жылқылар да ... олар аса биік ... ... ... ... өте төзімді
болды.
Сақтар мәдениеті
Скиф-Сібір аң стилі
— —   Алтын адам
— —   ... ... ... ... ... ... ауқымы мен таралу жылдамдығы
жөнінде дүниеде сирек кездесетін ... Оның ... ... ... ... жатқан мәдени ошақтарында еш өзгеріссіз, бір-бірін айнытпай
қайталайтын көптеген әскери-көшпелі өмір салтына тән бұйымдар: ... қола ... дала ... тас мүсіндері. Көне көшпелі дәуірдің
феномені — өнері. Қола ғасырында көшпелі ... ... ... ... ... ... тек ... жануарлардың, адам мен
құдайлардың бейнелері берілген. Көшпелілердің өнері негізінен қолданбалы
болды, олар ... ... ... Көне ... дүниесі бұл
жануарлар дүниесі. Оны жасаушылар адам бейнесінен аңдарды көп бейнеледі.
Сондықтан да көне ... ... ... аң ... деп ... аталу себебі көне көшпелілер ... екі ... ... ... Қара ... бен ... Сібірде табылған. Тек содан
кейін ғана ... ... ... ... ... ... ... көптеп табылған. Бүгінгі күні көне ... ... ... бассейінінен Тынық мұхит жағалауына дейінгі кең
алқапта табылып отыр. Скиф-сібір аң стилін жасап дамытуда көне ... ... ... мен ... ... Оңтүстік Шығыс Европа
скифтері, сармат пен совроматтар, Солтүстік ... ... ... Орта Азия сақ; ... ... исседондар, Оңтүстік Сібір ... ... мен ... ... солтүстік шығысындағы жун мен ди
халықтары. Аң стилінің ең көне ... ... І мың. ... (әр ... ... ... ... ал ең кейінгілері б.з. алғашқы
ғасырларына жатады.
Кең ареалға таралған оны өнер үлгілері көне ... ... ... ... ... Бұл ... ... бейнелерден
көрінеді, олар көп емес, жабайы аң мен ... ... түрі ... ... бейнелері жиі қайталанып, символдарға айналып кеткен. Солардың
ішінде үлкен мүйізді бұғы, бұралып жатқан ... ... ... ... ... мен ... өте үлкен жыртқыш құстар.
Стильдік тұтастық аңдарды ... ... ... ... ... Ең алдымен аңдар белгілі бір бейнеде берілген: мысық типтес
жыртқыштар дөңгелей ... ... ... ... ... соза ... Құстың немесе аңның кейбір дене мүшелері үлкейтіліп көрсетіледі: үлкен
мүйіз, тұмсық, тырнақ тістері ... ... ... ... ... ... олардың кейбір мүшелері ғана көрсетілді. ... ... ... ... Дене мен оның мүшелері шеңбер, ... ... ... ... ... де, бұл аңдарды тез тани қоюға болады.
Барлық бейнелер ... ... ... ... ... ... түрде берілген. Скиф-сібір аң стилінің бастауын қола ... өте ... Ол ... ... ... ... ою ... болды. Аң
бейнелері кездескенмен олар өте тұрпайы ... ... ... ... ... ... болуына дейін ерте шығыс өркениеттердің мың жылдық тарихи
бар ... ... ... Орта ... және ... ... аң бейнелері жасалды,
бірақ олардың ешқайсысы де көне көшпелілердің аң бейнелеріне келмейді. Скиф-
сібір аң стилінің қайнар көзі көне ... ... ... ... ... мен ... ... пен байланысында жатыр. Салт
атты жүріс пен қарудың арнайы түрлерінің пайда болуы, ... ... ... ... көне ... ... атты ... пайда
болуына әкелді. Соғыстан басқа бұл әлеуметтік топ аңшылықпен де айналысты.
Бұл атты аңшылар қоршауға түскен ... ... ... ... ... аңды тірідей байлап алу саналды. Тұяқты аңдар ондайда етбетінен,
аяғын бауырыңа басып ... ірі ... ... ... ... ... жатады. Міне, аң стилінің прообраздары ... осы ... ... болды. Әрине бүкіл аң стилінің пайда болуын бірғана жауынгер
аңшылардың ... ... ... ... Көшпелі қоғамда рухани
мәдениет өте күрделі болған. Осыған байланысты аң стилінде ... ... ... ... ... негізгі бейнеге қосымша бейнелерді қосу
сияқты композицияларды байқаймыз. Мұндай бейнелер дүниенің құрылымы туралы
көзқарасты, ... ... ... Көне ... ... ... де ... сезінді. Сондықтанда скиф өнерінде Ассирияның,
Мидияның, ... ... ... ... ... сезілді. Хун
мәдениеті қытайдың көркемсурет өнерінің ықпалында болды. Ал ішкі ... ... ... Қазақстан, сыртқы импульстарден бос болды. Сондықтан да
мұнда скиф-сібір аң стилінің өзіндік ... ... ... ... І ... ... ... аң стилінің қалыптасуынан жердің бірі
Қазақстанның территориясы болды. Сөзсіз, бұл Арал ... ... ... ... ... қамтыды. Тагискен, Улгарак қорғандарын қазу
барысында ат ... қола ... ... ... сайгактың,
арқардың, қабанның, мысық жыртқыштар мен құс жыртқыштардың ... ... ... ... ... ... VII—V ғ. ... ... ... ... ... аң стилінің көптеген
туындылары да VII—VI ғ. ... ... ... тау ... ... ... ... бар және басқа аңдардың 5 басы орналасқан ... ... ... ... ... бейнелері, жыртқыш құстық бейнесі
мен бастары бөлек бейнеленген құстардың қола ... ... ... ... мәдениетінің ескерткіштерін сақтардың солтүстік
және шығыс көршілері — исседон, аримаспы, ... ... ... кетті.
Зайса көлінің оңтүстігінде Чілікті алқабында (Шығыс Қазақстан) б.з.д.
VII—Viғғ. ... ... ... онда көне ... ... жасалған
аң бейнелерінің классикалық түрлері табылған, солардың ішінде: бұралып
жатқан жыртқыштар, ... ... ... қабан, жыртқыш құстар.
Чілікті алқабында табылған бұл ... — көне ... аң ... Әр ... ... ... мен ... табылған ірі қола
бұйымдары сақталып отыр. Бұл қола қазандар, олардың аяқтары ешкі бейнесінде
жасалған, және ... ... ... ... Бұл ... ... мен ... арналған столдар тән, олар жыртқыш, тұяқты, қиял
жануарлардың құйылған бейнелерінің ... ... ... аң ... бейнелері жартастағы суреттерде — петроглифтер де ... ... ... ... Есік ... ең бай сақ ... ... 6м. жететін қорғанның астында қима бөренелерден
жасалған, төбесі мен ... ... ... ... ... Осы қалада
жерленген жас адам сәнді киінген. Оның бешпеті, көйлегі, шалбары, ... ... ... ... ... тігілген. Алтын қаптамамен
белдігі, семсері, қанжары да ... ... оның ... ... ... ... сол обадан жалпы 4000 жуық алтын бұйымдар
табылды, олардың ... аң ... ... ... ыдыс аяқтың
арасында жазуы бар күміс тостақан да табылды. Бұл есік ... ... ... Егер ... ... жазу ... ... онда
ғалымдар сақ тайпалырының қай тілдік топқа жатқанын ... ... ... | | ... —   ... ... —   Отырықшылық мәдениет
— —   Испиджаб
— —   Отрар
— —   Тараз
— —   Қол өнер
— —   Сауда
 
Қазақстанның географиялық орналасуына ... ... ... ... бері қос ... және отырықшы қатар дамыған. Біздің
дәуірімізге дейінгі Қытай ... ... ... мен Арал маңындағы
қалалардың халықаралық сауда ісіне тартылғанын көрсетеді. (Бичурин И.Я..
Собрание сведений о народах, обитавших в ... Азии в ... ... ... М-Л., 1950. 152 б. ... В.М. ... тысячи городов. М., 1996. 106-
108б. К.Байпақов, А.Нұржанов Ұлы жібек жолы және ... ... ... мәдениет — отырықшы егіншілік және қала мәдениетінен
құралады. Қала ұғымы әр бір ... ... ... ... ... ... ... айырмашылығы қолөнер мен сауданың және
архитектураның кеңінен дамуы орын алады.
Қала мәдениетінің ежелден қалыптасқан екі орталығы — ... ... ... ... ... ... елді мекені)
Ұлы Жібек жолының қазақ жері бөлігіндегі ең ірі қала ... ... ... ... ... “Ақ ... қала” деген
атаумен белгіленген.
Араб тарихшысы әл-Мақдиси Испиджабты өте ... ... ... ... сипаттап, қалада 1700 рабат (керуен сарай) төбелері жабылған ірі
сауда орталықтарының және үлкен орталық ... бар ... ... ... ... ... және қала маңында 40 мыңға
тарта халық тұрған.
Отрар Қазақстан қалаларының ішінде ... орын ... ... ... ... ... орны мен ... алқаптардың — көшпелі және
отырықшы өмірдің тоғысқан, сан тарау керуен жолдарының қиылысқан жерінде
тұруы.
Белгілі археолог ... ... ... “Орта Азияда бұдан ең
қолайлы және ең қауіпсіз орынды табу қиын” деп ... ... ... ең ... ... ... VII ... Жібек
жолындағы маңызды орталыққа айналды. Аты әйгілі араб тарихшы, жағрапияшысы
әл-Махдиси Х ... ... деп ... “Тараз — бау-бақшалы, қалың елді,
оры, төрт ... және ... ... бар – ... ... қала”3. Хғ.
соңы — ХІғ. Орта Азияны біріктірген Қарахандар мемлекетінің бір орталығы
осы Таразда орналасты.
Жазба деректер ... ... 27 қала ... хабар береді.4
Ал Шу және Талас аңғарларындағы аумақта барлығы 36 қала жұрты табылған.
(Бұлда сонда 353 ... ... ... ... екі ірі ... болып саналған
Алғашқы кезеңде Қытай тарихшылары, кейінірек араб ... ... ... ... адам ... ... мекен” деп сипаттайды. (Валин С.Л. Аталған еңбек.
180-183 б.)
Суяб батыс Түрік және ... ... ... ... ... ... астанасы, Қарахан мен Қарақытайлардың саяси
орталығы болып, Х-шы ғасырдың тарихшылары көрсеткендей “игілігі мол ... ... ... ... А.Нұржанов. Ұлы Жібек жолы және
ортағасырлық Қазақстан. А., 1992. 158 б.)
Баласағұнда 40 күмбезді және 200 ... ... ... ... пен ... болған.6 (Қ.Байпақов, А.Нұржанов. Аталған еңбек. 160 б.)
ІХ—Х ғасырларда Жетісудің солтүстік-шығысында 12 қала болса, ХІ—ХІІ
ғасырларда 70-ке ... Сол ... ... араб ... әл-Идриси ХІІ
ғасырда Алакөл және Ертіс ... ... ... ... ... бірнеше бөліктен тұрды. Оның ішінде қамал мен
шахристаннан тұратын ... ... ... ... Бұл жерде билеуші топ
өкілдері мен бай саудагер, әскербасылар, ... ... ... ... ... дуалдар құрайды. Дуалдардың ені 2 метрден 7
метрге дейін, биіктігі 5 метрге ... ... ... Дуан ... ... қала ... де бөлек салынған (Кошемеко П.Н. Оседлые
поселение Таласской долины. ... 1963, 167-171 б. ... ... ... ... ... ... қабырғалары оюлармен
әшекейленген. Құлшылық орындары, мешіттер, суландыру құбырлары, моншалар
қала ... ... ... ... мәдениет
 
❑ θ       Әдебиет
7 θ       Ғылым
❑ θ       Дін
❑ θ       Әбу-Насыр Әл-Фараби
❑ θ       Қожа Ахмет Иассауи
 
Ғылымның ... ... ... ... ...... бойы тарихында
жасалған, ұрпақтан ұрпаққа ауысып отыратын мирас.
VI—VII ғасырларда ... ... ... ... жеріндегі
тайпалар өз жазуын қолданған. Византия ... ... ... барған түрік елшісі Қағаннан “скиф ... ... алып ... ... ... ... рет XVIII ... Енисей аңғарында табылып,
ол “руналық жазу” деп аталды. Руналық жазудың ең әйгілілері Білген қаған
мен қолбасшы ... ... ... және ... ескерткіштері.
Сонымен бірге, Талас бойынан, Шығыс ... ... ... ... ... ... ... Бұлар маңызы зор тарихи дерек көздері
болумен бірге, аса көрнекті әдеби шығармаларда ... ... ... ... ... дінінің таралуына байланысты, ... атап ... ... ... кең өріс ... пен қатар тіл, астрономия, арифметика, философия, тарих және
басқа ғылым салаларындағы әлемге әйгілі ғұламалардың өмірі мен ... ... ... ... 870ж. дүниеге келген Әбу-Насыр Әл-Фараби
философия, ... ... ... заң ғылымы мен ... ... ... ... ... қала ... “Дүниедегі қозғалыстардың тұрақтылығы”, “Логика” және ... ... ... алтын қорынан орын алды.
Жүсіп Баласағұн 1015—16 жылдары Баласағұн қаласында туылды. Түрік
тілінде жазылған алғашқы ... ... ... кітабы ұлы әдеби-философиялық
шығарма. Жүсіп Баласағұны ... ... ... ... ... ... ... мәндегі ережелер мен заңдарды,
әдет-ғұрыптар, экономика, мәдениет, этика мәселелерін өте жоғары деңгейде
талдап көрсеткен.
“Ақыл-ой — шам ... ...... көзі ... ибн ... ибн ... әл-Қашқари ХІ ғасырда Қашқарда
туылып, Баласағұн қаласында өмір сүрген. Оның “Диуани Лұғат ... ... тілі ... орны ерекше ... ... ... ... ... ... ... бірге, халық фольклорымен тарихы,
этнографиясына өшпес мұра қалдырды. 29 тайпаның аты, картасы, 110 ... 262 ... ... ... ... мирас етіп қалдырамын,
Шағалаған, жайқалған білімдінің бұл құрағын”
Қазақстанның орта ғасыр кезеңінде қалалар ғылым мен мәдениеттің ірі
орталықтарына айналды. ... қала ... ... ... дінінің
ықпалы орасан зор болды. Әрбір қаладағы ірі ... бар ... ... ... ... ... Мысалы бір Отрар қаласының өзінен
атақты ... мен ... ... жасауға қатысқан әйгілі
астроном, математик ... ... ... ... ғалым Ысқақ әл-Отрари
секілді ғұламалар шықты. Отрар кітапханасы сол замандағы әлемдегі ең ... ... ... ... ... тарихта аты белгілі әл-
Түркістани, әл-Сығанақи, әл-Шаухари секілді ... ... де ... ... ... ... ... негізінен тәңірге сыйынған ... ... ... ... ... Тәңір жарылқағандықтан,..
Төбеңнен тәңірі баспаса,.. тәңірі жарылқаушы,.. тағдырды тәңірі жасар ... ... ...... ... ... ... теңеулер Тәңірдің
көктегі жаратушы екендігін сипаттайды[3][2].
Ортағасыр тарихшысы әл-Мақдиси Х-ғасырда түріктердің діні туралы ... ... ... бір ... яғни ... ... ... ежелгі түріктер арасында зороастризм, буддизм, несториан
діндерімен қатар отқа, жануарларға, ... ... ... ... ... діни ... болды. Несториан дінінің, өздері бөлініп шыққан
христиан дінінен ерекшелігі — бір ... ... ... ... ... ұлы емес, құлы және елшісі деп, Мариямның баласы
ретінде тануында.
Ислам діні Қазақстанда VIII ... ... ... ... Түркеш
жерін жаулап келген қытайларға, түркештермен одақ ... араб ... ... ... ... ... жеңісінен кейін, ел ішінде кеңінен таралып
960 жылы Қарахан мемлекетінде ... дін ... ... мемлекеттік дін қоғам өміріне аса ... ... ... ... ел ішіндегі ыдыратушылық факторын жойып, тайпалардың рухани
бірлігін дамыту арқылы этностық тұтастануына негіз қалады. Ислам ... ... 2—3 ... ... ... ... әл-Хорезми, әл-
Фараби, әл-Торуни, Әбу Әли ибн Сина, Ж.Баласағұни, Мазмұт Қашқари секілді
алыстар адамзаттың алтын қорына өз ... ... ... ... ... ХІІ ғасырда Иассы қаласында тұрған
Қожа Ахмет Иассауи және ... ... ... Махмұтұлы Иүгінеки
секілді ойшыл ақындар үлкен үлес қосты.
Ахмет Иссауидің ... ... ... ... исламдағы сопылық
ағымын дәріптеп халыққа діндарлықты, ... ... ... ... ... ... безіп тәркі дүниелікке келуге шақырады.
Ахмет Иүгінекидің “Ахиқат сыйы” дастанының негізгі мазмұны ... ... ... Егер ... ... ... адамның
танымдық мүмкіндігін шектеп, сезім мен қияли ой-жорамалға ... ... ... ... ... оқу, ғылымға, еңбек етуге
шақырып, қараңғылықтың ... ... ... ... ... (603—704)
❑ θ       Қаған
Түрік әлемінің батыс бөлігін қамтыған Түрік Батыс қағанаты. Шығыс
Түркістаннан Әмударияға, Еділ бойы мен ... ... ... ... ... ... мекенінде орналасып, астанасы Суяб қаласы, ал
жазғы орталығы Мыңбұлақта (Түркістан төңірегі) болды. ... ... Шу ... ... ... бес ... дулу, батыста бес тайпа нушби
тайпалары ... Бұл он ... “он оқ ... деп ... ... ... тұсында Шеғуй қаған (610—615 және Тон ... ... ... ... солтүстік батысына дейін кеңейтті.
Бірақ ... ... ... ... мен ... топтың саяси
әлсіздігі ыдыраушылыққа алып келді. Осыны күткен Таң империясы Жетісуды
басып алып, билікті бағыншты ... ... ...... ... ... ... мемлекеттің ішкі және ... ... ... ... ... ... Қаған руынан шыққандар
ғана мемлекеттегі жоғарғы шендер ... шад, ел ... ... ... Сот
қызметін бұйрықтар мен тарқандар атқарды.
Шаруашылықтың негізгі түрін көшпелі және ... ... ... ... ... егін ... құрады. Батыс түрік
мемлекетіндігі тайпалардың өзара диалектік ... ... ... ... ... сөйледі. Екі түрік қағанатында да орхон жазуы кең
таралды. ... ... ... қол ... ... қоғамның саясатына
қарсы тайпалар азаттық күресін жүргізіп, оның соңы VIII ғ. ... ... ... қағанаты (704—756...)
❑ θ       Атлақ
 
Шу-Іле өзендерінің ... ... ... өмір сүрген түркеш
тайпалары Үштік қаған басшылығымен 704 жылы ... ... ... ... ... мен ... ... аралықта билігін орнатты.
Үлкен және кіші ордаға бөлінген түркештер үстемдік үшін ... сары ... қара (Іле) ... болып екіге айрылды. Суябта орналасқан Үлкен орда
жеңіліс тауып, билікке орталықтарын Таласқа көшірген Кіші орда ... ... ... ... ... ... отырды. Түркештердің ішкі қырқысы
кезінде, Орта Азия тарихының жаңа кезеңі бастау алған еді. VIII ғ. ... ... ... ала ... ... ... кезінде
түркеш әскерлері соғдылықтарға көмекке келіп, арабтарға ... ... ... 711 жылы Шығыс түрік қағаны Қанаған ... ... ... ... ... тұрақсыздықты асқындырып жіберді. Билікке Сұлу
қағанның (715—738) келуінен кейін қағанат қайта ... Сұлу ... ... ... ... ... ... кезінде ел ішіндегі сары және
қара түркештер арасындағы күрес пен оған дем ... Таң ... ... ... сұлу ... өз ... ... қаза
табуына алып келді. Осыны күткен Қытай империясы Суяб, Талас, Шашты жаулап
алып, елді үлкен күйзеліске ұшыратты. ... ... ... ... тек ... күштердің көмегі арқылы жеңіске жетті. 751ж. ... ... ... ... Зияд ибн Салих басқарған араб әскері Гао
Сяньчжи бастаған Қытайлықтарды күйрете жеңіп, 50 мың әскерін ... ... ... Жеңіске Қытай жағында соғысқан ... ... өз ... қосты. Бұл ірі жеңістің тарихи маңызы, Қытай империясының
сан ғасырлар бойы қазақ ... ... ішкі ... араласу әрекетін
тоқтатып, осыдан кейінгі кезеңде империя әскері Қазақ жеріне енген жоқ.
756ж. ішкі қырқыстар мен соғыстардан әлсіреген ... ... ... ... алды.
 
Қарлұқ мемлекеті
 Алтайдан Балқаш көлінің шығыс жағалауына дейінгі аймақта өмір ... ... ... және ... Түрік қағанаттарына бағынды. 742 ... ... ... үшін ... ... ... тауып, Жетісу жеріне
ауады. Билікке келген 756 жылдан бастап, келесі онжылдықта ... ... ғ. ... ... Ферғананы да жаулап өз билігін орнатты.
Қарлұқтардың мемлекеттік құрылысы ... ... ... ... ... Ал ... түрі ... — әкімшілік жүйесі бойынша жүргізілді. Қарлұқ
билеушісі 840ж. дейін жабғы, осы жылдан бастап — ... ... — ең ... ...... ... ... жылы Саманилер Испиджабты басып алды, бірақ басқару жүйесіне сол
түрік әулеттері иелік етті. Саураннан Талас аймағына ... ... ... ... ... ... ислам діні Жетісу аймақтарына тарала бастады.
ІХ ғ. соңында ... ... ... ... ... 904 ... дейінгі жерді аз уақытқа болсада басып алып отырды.
Қарлұқ бірлестігіндегі ... жеке ... ... енді ... ... кері әсерін тигізіп отырды. Ішкі тартыстар 940 ... ... алып ... ... —   өркениет ошағы
 
Ортағасырлық мемлекеттердің дамыған ... ... ... ... құрылған Қарахан мемлекетінен бастау алады. Жаңа атаудағы ... ... ... мен ... Қазақстанның бір бөлігінде қарлұқтар
иелігіндегі жергілікті тайпалар бірлестігі ... ... 912 ... ... ... ... билеушісін құлатып, өзін қаған деп
жариялады. Хғ. аяғында қарахандар Бұхарды жаулап ... ... ... өз ... қаратты. ХІ—ХІІғғ. Қағанат шекарасы батыстағы
Мауреннахрдан Шығыстағы ... ... ... ... мемлекеттік
құрылымы жердің үлестік жүйесінде құрылды. Ірі үлес ... ... және ... ... ... ... ... екі дербес мемлекетке бөлінді. Шығыс
қағанатқа, орталығы Баласағұн мен Тараз, Шаш, Ферғана, ... ... Ал, ... ... ... ... қаласында болып, Мауереннахрмен
қоса Ходжентке дейінгі ... енді ... ... үшін ... күштердің мемлекетті басып алуына қолайлы жағдайлар туғызды. 1089
Селжұқтар Самарқанды алып Батыс ... ... ... ... қағанатты
ХІІғ. бірінші жартысында жаулаған қарақытайлар, кейінірек қағанаттың қалған
жерімен, Батыс ... ... қоса ... ... ... ХІІІғ.
басында Хорезм мемлекетіне қарсы күресте Қарахан мемлекеті толық жойылды.
Қарахан мемлекеті қазақ жері тарихындағы орны ерекше ... ... ... бөлек, басқару жүйесіне көптеген жаңалықтар
енгізді.
Мемлекет басшысы ... ... ... ... ... ... ... орталығы хан сарайында орналасып, көшпелі және отырықшы
аудандардағы ... ... ... ... ... жүйенің
ролі жоғары болды. Осыған дейін ... ... ... ... ендігі жерде қағанның туыс жақындары ... ... ... ... жер иеленудің үлескерлік (жалға беру) түрі де кең тарады.
Далалық аймақтағы көшпелі шаруашылық ... ... ... басшылары
мен олардың үстінен белгіленген бектер мен ілекхандар арқылы жүргізілді.
Қарахан мемлекетінің Шығыс бөлігінде көшпелі және жартылай көшпелі мал
шаруашылығы, ал ... ... егін ... қатар дамыды. Қазақстанның
оңтүстік, Жетісу аудандарында ертеден келе жатқан егіншілік ... ... ... ... ... бір мемлекет аясындағы
қос шаруашылық-көшпелі және отырықшы ... ... ... ... мен ... ... мәдени-рухани байланыстармен
өз жалғасын тапты. VII—VIIIғғ. ... ... ... ... ... ... ... тұсында соғдылықтардың түрік тілі,
мәдениетімен етене араласуына алып ... Екі ... ... сіңісіп
түріктенуіне орталық билік пен ислам дінінің әсері көп болды. Қарахан
мемлекетінің Қазақ тарихында ғана ... ... ... Азия ... осы дәуір кезеңінде қағанат аясынан Әл-Фараби, Әл-Бируни,
Ж.Баласағұни, Әбу Әли ибн ... ... ... және ... әлемдік
өркениет дамуына орасан үлес қосқан ғұламалардың өмір сүруі. Бұл кездейсоқ
құбылыс емес, мемлекеттің рухани-мәдени даму жетістігі.
Оғыз мемлекеті
 
Оғыз тайпалары ... ... ... кейінгі қарлұқтардың билікке
келу барысында Жетісудан Шу өзені аңғарына ... ... ІХ ... және ... ... Сырдарияның орта ағысы мен Арал
теңізін, өзіне қаратып ... ... ... ... одақ құрып, печенегтерді жеңіп, Жайық
пен Еділ ... ... Осы ... барысында Оғыз тайпалық
бірлестігіне Сырдария жазығы мен Арал-Каспий далаларының ежелгі тайпалары,
Жетісудың көшпелі тайпалары ... ... ... ... ... онда 24 тайпа болған.
Х ғасыр басында Оғыз даласына батыста Хазарияға ... ... ... ... Шығыс Қарақұм және Арал маңындағы Қызылқұм кірді.
Мемлекет астанасы Янчикент қаласы ... ... ... жабы деп аталды.
Монархиялық билік кеңестерде бекітілді. Әскери басшысы — сюбашы маңызды
рольге ие ... Оғыз ... ... ... және ... тарихында
маңызды роль атқарды. 965ж. Киев князімен одақтаса отырып Хазар қағанатын
жеңді. Орталық билікке қарсы оғыз ... ... ... ... жеңіске жеткенмен, жеңіліске ұшырады. Ішкі ... ... ... оғыз ... бір ... құлатты.
Қимақ қағанаты
Қазақ даласының саяси аренасында ІХ ғасырда қимақтардың мемлекеті пайда
болып, құрамына Алтайдан Сырдарияға дейінгі көптеген ... ... ... ... ... имақ ... VIIғ. ортасында Шығыс Қазақстанды
мекендеді. Жергілікті ... ... ... ... ... ... тұргеністердің арасында болғанына қарамастан олар өз
тәуілсіздігін сақтап, өз ықпалын ... ... ... ... жүргізді.
Ұйғыр қағанатының 840ж. ыдырауымен қағанат құрамындағы тайпалардың бір
бөлігі қимақ одағына енді. Осының арқасында күшті мемлекет пайда болды. ... Х ... ... “қаған” дәрежесіне көтерілді. ІХ ғасырда қимақ
мемлекетіне имақ, ланиказ, ажлад, баяндур, татар, қыпшақ ... ... ең ірі және ... ... ... ... Қимақтардың жазу-
сызуды пайдаланғанын жазба деректер атап ... ... ... қимақтар
ежелгі түрік наным-сенімдерімен салт-дәстүрлерін ұстаған. ... ... ... ... ... ... ... аспан денелеріне
табынушылықтың болғанын айтады. Археоологиялық ... ... ... ... ... ... ғұламаларының болуы
қимақтар ішінде исламның тарала бастағанын көрсетеді. ХІ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... өтті.
Қыпшақтар
• •        Қыпшақтар этнос ретінде
• •        Астанасы Сығанақ ... ... ... ... (759ж.) ... ... авторлары
шығармаларында қифчак атаулары Ибн Хардадбеха және Гардизи ІХғ. ... Ибн Асир ... ... Ибн ... ... ... ... оларды Половцы, венгерлерде Полоцое, хундар, византиялықтар
мен батыс европа саяхатшылары (Рубрук ХІІІғ.) ... ... ... ... ... VIIIғ. ... және Шығыс Қазақстанда құрылды.
Мұнда көшпенді тайпалар қаңғарлар, қарлұқтар, қимақтар, ... ... ... келген сыр-қыпшақтарының билігіне өтіп, бірікті.
ХІ ғ. басында ... ... ... жағдай өзгеріп, саяси ... өте ... ... ... ... ... ығыстырып,
ХІғ. ортасында Қазақстанның Жетісудан басқа барлық жері қыпшақтар иелігіне
өтті. Шекарасы Шығыста Ертісте, Батысы, ... ... ... өзені,
Солтүстігінде Батыс Сібір ормандарына дейін жетті. Бұл кезеңде бүтін қазақ
даласы Қыпшақ ... ХІғ. ... ... Қара ... ... ... ... дейін жетті. ХІІ ғасыр басында қыпшақтар алған жерлер
екі үлкен бөлікке, Шығыс Еділге дейінгі ... ... және ... ... ... Қазақстан территориясындағы қыпшақтар
орталықтандырылған мемлекет құрды. Ел билеу елбөрі ... ... ... ... болып тархандар: бектер, басқақтар есептелінген.
ХІ—VIIғғ. Шығыс қыпшақ мемлекеті екі қанатқа бөлінді. Оң қанатқа Торғай
даласы, Жем, ... Еділ ... ... ... ... ... ... басқарылды. Торғай ауданында үлкен ханның ... ... ... ... және ... Қазақстан жерлері, Сырдариядан, Ертіс, Есілге
дейін созылды. Астанасы Сығанақ қаласы болып, ел ... ... ... еді. Сырдария бойындағы қалалардың қыпшақтарға өтуі, осы жерлер
үшін Орта Азия мемлекеттерінен соғысуға алып келді. Хорезм шахымен ... Сыр ... ... ... жартылай бағынып, тақпен
құда-жекжат тық қарым-қатынастар орнатып, оның қызметіне өтеді. Қыпшақтар
қала басшылығы, әскер басы ... ... ... ... ... ... ... құрылды. Даналық қыпшақтар мемлекеті монғол билігі
орнағанға дейін өмір сүрді. 1223ж. ... ... ... біріккен орыс
князьдықтары әскері монғолдардан жеңіліс тапты. Тарихта аты ... ... ... ... ... ... ... әл-Қыпшақи (ХІІ—ХІІІғ.)
қыпшақ тайпаларынан шыққан.
 
 Жалайырлар
❑ θ       “Тарихи ... ... ... ... Алаш ... Азия ... көне ... тайпаларының бірі. VI-VII
ғасырларда Түркі қағанатының құрамында ... ... ... ... ... Фазуллах өзінің “Джами ат-тауарик” атты көп томдық еңбегінде жалайырлар
жөнінде “бұл тайпа ерте уақытта көп санды еді, әрбір ... ... ... ... ...... деректі бере отырып, жалайырлардың басым
бөлігінің мекені туралы: “Олардың бір мекені Онон ... ... ... ерте замандарда Қытай әскері жалайырлардың осы бөлігін ... тек аз ғана ... ... құтылған...”, – деп түйеді.
Жалайырлардың тұрған мекені мен жалпы саны жөнінде деректі ... ... ... ... ... би ... (XVI-XVIIғғ.)
“Тарихи Оразмұхаммед” атты еңбегінде де кездестіреміз. Қадырғали би: “Ол
заманда жалайыр... Келурен1 деген жерде отырар еді. ... ... ел ... күренде мың үйлік халқы бар еді. Ол қауым жетпіс мың үйлік қауым ... ... ... Келуран Қытай уәлаятына жуығырақ болатын”, – дейді.
Рашид ад-дин Онон да, Қадырғали би атаған Келурен де Қытай өңіріне ... ... ... Рашид ад-дин аталған еңбегінде жалайырлар
мекен ... тағы бір жер атын ... Ол ... ... Қима ... ... ... қытай жұрттарынан басқа тағы бір ... ... ... Рашид ад-дин жалайырлардың ұйғырлармен ара
қатынасының соншалықты жылы болғандығынан хабар бере ... бұл ... ... Гур ... ... май ... айтып, сол
үшін де ұйғырлар жалайырларды “белаға” атап кеткен еді дейді.
Сонымен жалайырлар моңғол ... ... ... дейін, яғни
шамамен 11 ғасырда ұзын саны жетпіс күрен елге жеткен. Ортағасырлық ... ... бұл, ... аз ел емес ... Егер ... ... жұрт ... мың адамнан тұрған қол шығаратындығын еске алсақ, онда жетпіс күрен
бөліктен тұрған ... елі ... ... ... ... ... ... мойындаған қоғам болғандығы айқындала түседі. Рашид ад-
диннің көрсетуіне қарағанда бұл кездегі жалайыр тайпасы “әр ... ... ... он ірі бұтақтан тұрған. Олар жат, тоқырауын, көңсауыт,
құмсауыт, ұят, нілқан, ... ... ... шаңқұт деп аталған. Тайпа
ішіндегі ру ... ... ... ... ... ... ... бір бұтағы болғандығын анық аңғартса керек.
Өкінішке орай бізге Керулен бойында тұрып, ... ... ... ... ... ... деректік жәдігерліктер
жоқтың қасында. Тек басы ашық нәрсе сол, шамамен 11 ... ... арғы ... бетіндегі халықты жаулап алған қытай патшалығы ендігі
уақытта Керуленнен өтіп ... ... ... ... ... өзіне қосып
алуға даярлық жасауға кіріседі. Шығыстан төнген қауіпке жалайырлардың
билеушілері байқамдық танытады. ... ... ... ... даярланған салдар
арқылы Керуленнен өтіп, байқам жатқан жұртты шауып, “қамшы бойлы ер ... ... ... Бұл қырғыннан бар болғаны шалғайда отырған бір
күрен жалайырлар ғана қашып құтылады.
Міне осы бір ... ... ... ХІІІ ... ... ... әскери
жорықтарына белсенді түрде араласып, түрлі мемлекеттік құрылымдарды құруға
атсалысып, олардың біразын басқарады. Оң қол және сол ... ... ... ... сол ... ... ... басқарады. Мұқылайға алып империяны
құру ісінде сіңірген ерекше еңбегі үшін Шыңғыс хан “Го ... (ұлы ... ... ... Ол ... ... ие болған империядағы жалғыз адам
еді. Шыңғыс ханға оның оң қол ... ... ... ... ... бірі ... Бала Ноян ... Шыңғыс ханның жақын
серіктерінің бірі жалайыр Жошы-Тармағының немересі Құршы Бұғын ... ... Осы ... ... Илгай ноян Хулагу хан үкіметінде
(Иран), Мұңқасар ноян Мөңке хан ... ... ұлы ... ... ... т.с.с.
Жалайырлардың басым бөлігі 13-14 ғасырларда қазіргі Маңғұл жеріндегі
басқа да түркі тайпаларымен ... Сыр және Шу ... ... ... ... ... ... біртіндеп, қазақ халқының негізін құрған “Алаш ... ... ... бірі болды. Қадырғали би шежіресіндегі
Алаш мыңының аға биі міндетін атқарған Тебре бек, Шайх Софы бек, ... ... бек, ... бек, ... бек ... осы жалайыр тайпасынан шыққан
тұлғалар еді.
Наймандар
Сегіз оғыз деп аталған Найман тайпалар одағы VIIIғ. Жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... Хғ-да наймандар
тайпалық одақ құрып, бір бөлігі тау-тасты жерлерде, ал бір бөлігі далалық
алқапты мекендеген. ... ... ... ... Ханғайдан
Тарбағатайға дейінгі жерлерге ие болды. Батыста ... ... ... ... ... ... шығыс Монғолиямен
шектесті. Наймандар ұлыстардан құралып, әр ... ... ... ... ... ... мыңдық, түмендік болып құрылды. Іс қағаздарында
ұйғыр жазуын пайдаланып, құжаттар алтын ... ... ... әлсіреуі мен күйреуі Таян ханның және оның інісі Бұйрұқ ханның
кезеңіне сай келеді.
Керейлер
 
Керейлер ... ... ... ... Хғ. ... Керейлер ХІІ
ғасырдың ІІ жартысында Алтай аумағы мен ... ... ... этникалық одағы түрік тайпаларынан құралып, сонымен бірге ... ... ... ... ... ... Тайпалық одаққа кіретін
шеп, байлау, қанлау, табарыт, албат атауларыда соны көрсетеді. ... екі ... ... ... өзені бойындағы Қатынбалық қаласы
және Хуанхэ өзенінің бойындағы оңтүстік астана Керей тайпалық ... ... ... “Ерке Төре” деп ... заң, ... ... ... ... ... сказание Т.1 М.-Л., 1941,
168б) Қағаздар ұйғыр ... ... ... ... ... ... ... саяси және мәдени қатынас жүргізді. Кезінде
Шыңғысханның өзі ... ... ... арқа ... ... ... қалады. ХІІІғ. басында керейлерде Шыңғыс ханның әскерінен жеңіліп,
бір бөлігі Шығыс Қазақстанда қалып, қалған ... ... ... ... ХІ ... басында наймандар секілді несториан дінін
қабылдаған. Несториан дінінің ерекшелігі, бұл дін ... — бір ... ... ... етіп, христиан дініндегідей Исаны құдайдың баласы деп
санамайды және оны Мариямның ұлы, құдайдың елшісі ретінде ғана ... ... ... ... и ... ... 2001.,
47-48 б)
Шыңғысхан империясы
Монғол және түрік тайпалары арасындағы үздіксіз соғыстар нәтижесінде
ХІІғ. соңы мен ХІІІғ. ... ... ... ... ... жылға созылған күрес нәтижесінде 1206 жылы жалпы моңғол құрылтайы
Темучинді ең жоғары билеуші етіп ... ... ... атақ ... ... ... ... хандықтары мен Сібір, Шығыс
Түркістан, Жетісу жерлерін бағындырып, Пекинді алды. ... ... ... ... Орталық Азияның ең қуатты мемлекеттерінің бірі
Хорезмшақ иелігі тұрды. 1218ж. екі мемлекет аралығындағы ... ... сол жылы ... ... ... ... ханның қырып
тастауын сылтау етіп, 1219ж. ... ... ... ашты. 150 мың
әскерден құралған үлкен қол ... ... ... мен Орта ... ... ... ... Жергілікті халықтың қарсылығын басу үшін
Шыңғысхан ... ... ... ... ... ... Қайырхан 80 мың әскермен қаланы бес ай бойы қорғады. Жеті күн
берілмеген Сығанақтың халқы ... ... ... ... Үзгенд
қалаларыда жаппай тонауға ұшырады.
Шыңғысхан шапқыншылығы елге үлкен қайғы-қасірет әкелді. Өркениет
деңгейіне ... ... ... ошақтары күйреді. Қазақстан тайпаларының
этносаяси бірігу процесі шегеріліп, ... ... ... ... ... ... жүйе қарамағында қалды. Мемлекет дамуындағы
тиімді әкімшілік жүйесі әскери ... ... мен ... ... әлемдік биікке көтерілген ғылыми дамудың ... ... ... ... ... ... ... жаңа белеске көтерген ислам діні
шаманизм бұғауына ... ... ... ... енгізген шамандық
діни салттардың жаңғырығы бүгінде өмір сүруде. Суландыру жүйесі дамыған ... да ... ... ... ... ... ... қарсаңында әлеуметтік-экономикалық және
мәдени жетістік қирап, күйрегеніне қарамастан, ... ... ... жаңа ... ... ... ... ұлысы
 Жетісу мекені Шыңғысханның аймақ болу барысында екінші ұлы Шағатайдың
үлесіне тиді. ... ... ... ... ... Түркістанды
иеленді. Астанасы ұзақ уақыт Алмалық, жазғы орталығы Іле ... ... ... болып, орнына немересі Қара Хулагу келді.
Монғолияда болған қақтығыстар ... ұлы ... ... ... ... Күйік отырды. 1248ж. Күйік өлімінен соң Монғол империясында Үгедей және
Толы ... ... ... ... Бату ... ... ... болып Толоның ұлы Мөңке сайландыШағатайдың ұлдары ұлы ханға қарсы болды
деп айыпталып, өлім жазасына ... 1260ж. ... ... ... ... ... хан ... Хайдудің кезінде Шағатай мемлекеті
түпкілікті орын алған еді.1269ж. талас жағалауында құрылтай ... ... ... ... ... ... Мемлекет басшылығына Хайду
(1269—1301) сайланды. Оның иелегіне Жетісу мен ... ... ... ... кірді.
Хайду өлімінен соң билік Шағатайлықтарға қайта ауысты. Көшпенділік
тұрмыс салтымен ... қол үзіп ... ... ... ... мемлекетті күшейту барысында әкімшілік, ақша реформаларын
жүргізді.
Кебектің саясатын ағасы Тамаширин (1326—1334жж.) ... ... өмір ... ... ... ... ұстанды. Алад-дин деген
есімге ие болып, исламды мемлекеттің ресми дініне айналдырды.
1346ж. Қазақ хан өлімінен ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан ұлы ұлыс құрамына ... ... ... ... оның ... жаңа ... ... Темір
 Шағатай мемлекетінің екіге бөлінуі салдарынан ... ... ... ... руынан шыққан Темір (1336—1405) басып алды.
Әмір ... ... ... ... ... әрекеті, алдымен әлсіз
көршілері Моғолстан мен Ақ Ордадан басталды. Осы ... ... Ақ орда ... ... Маңғыстау өңірі басшысының баласы
Тоқтамысты пайдаланды.
1374—1378жж. аралығында Ақ орда хандарынан жеңіліп келген Тоқтамыс 1379
жылы Ақорданы, келесі ... ... ... ... ... ... ... жерде екі одақтас Алтын Орда иеліктері үшін өз ара соғысқа түсті.
Темірдің үздіксіз ... ... ... ... негізгі сыртқы
себептерінің бірі болып табылды. Темір билігінің соңғы ... ... ... ... ... ... ... Кавказ бен
‡ндістанның бір бөлігі бағынды.
Темір 1405ж. ... ... ... ... ... ... ... θ       Мемлекет құрамындағы халқы
❑ θ       Ыдырауы
Шыңғыс ханның екінші ұлы Шағатайдың ұлысы ... ... ... ... ... ... ... Самарқан және Бұқара, яғни Шығыс
Түркістан, Жетісудың ... ... және ... ... болатын.
XIVғ. орта тұсында Шағатай мемлекетінің батыс және шығыс бөліктері
дербес екі мемлекетке бөлініп кетті. Мағұлстан ... ... ... Әмір
Болатшы дулат бастаған билеушілері 1348 жылы Шағатай ұрпағы Тоғлық ... ... Бұл ... ... ... ... ... үлкен бөлігін
иемденді, сондай-ақ оның ел ... ... ... ... ... роль ... тәуелсіз, тұрақты мемлекеттік орнықтыру жолында
болды. Тарихшы ... ... ... ... ... ... ... кезеңде дәстүрлі мал шаруашылығымен қатар, отырықшы егіншілікпен де
айналысқан. Дулат шонжарларының Шығыс Түркістанда ірі жер ... ... ... ... дулат әмірлері мен жергілікті қожалардың қолдауымен
ислам дінін қабылдап, оны мемлекеттік ... ... ... ... ... қарақандықтар заманынан бері таныс болғанымен, билеуші
топтың, ... қара ... ... ... әлі де ... мұсылмандыққа өте
қойған жоқ еді.
Мұхаммед Хайдардың көрсетуі бойынша ... жері ... ... ... ... Еміл, Ертісті қамтиды. Терістікте оған
Көкше теңіз ... Бұм, ... ... ...... оңтүстігінде Ферғана уалайатымен, Турфанмен шектеледі. Басқаша
айтқанда Мағұлстанның үлкен ... ... ... мен ... тұрды.
Бұл ортағасырлық мемлекет құрамындағы ... ... ... ... “Мағұлстан” атанғанымен, мағұлдар оның тұрғындарының өз
ғана бөлігін құрады, ал оның халқының ... ... ... Түркістан, Жетісу
және Солтүстік Қырғызтанның жергілікті тұрғындары, яғни ... ... ... ... көне ұйғыр, керей, барлас және басқа түркі тайпалары
жетісулық қазақтар, ыстық көлдік және Шу бойындағы ... да ... ... ... Жетісуда Алмалықта болды.
Тоғлық Темір өз билігін Мауреннахрға ... ... ... ... ... де жасайды (1360, 1361жж.), бірақ оның ... ... ... жоқ. Оның мұрагері Ілияс Қожаның тұсында Мағұлстан ыдырау
жолына түсті.
Әмір Темірдің XIVғ. ... ... ... бірнеше дүркін жорығы
Мағұлстан мемлекетін қайтып күшею мүмкіндігінен біржола ... ... ... ортасына қарай дербес мемлекет ретінде өмір сүруден қалды.
XIVғ. ортасында Ақ Ордамен бір мезгілде мағұлстан мемлекетінің өмірге
келуі Қазақстан ... ... ... ... Мағұлстан түркі
халықтарының Орталық Азияда қуатты мемлекет ... сол ... ... ... ... ету әрекеті ретінде тарихта өз ізін қалдырды.
Сондай-ақ ол, ... ... ... ... алуы жалпыелдік,
жалпыұлттық мүдденің аяқ асты болуына соқтырмай қоймайтындығын да көрсетті.
Әмір Темірдің әскери жорықтары Мағұлстанда ... ... ал Ақ ... ... ... және ... хандығы болып ыдырауына
алып келді.
Алтын Орда
❑ θ       Батый хан
❑ θ       Берке хан
❑ θ       Мемлекеттік құрылысы
❑ θ       Жәнібек хан
Монғол шапқыншылығынан соң ... ... ... үш ... ... ... енді ... солтүстік бөлігі және төменгі Еділ
бойына дейінгі жерді қоса бүкіл Шығыс Қыпшақ даласы Шыңғысханның үлкен ұлы
Жошының үлесіне тиді. ... ұлы ... ... ... және ... ... Түркістан, үшінші ұлы Үгедейге Жоғарғы ... пен ... ... 1227 жылы ... ... ... ... зорлықтан
құрылған империясының ордасы сөгіле бастады. Орхондағы орталық пен ... ... ... шалғайлығы мен ұлыс билеушілердің мүддесі
империяның ыдырап, жеке мемлекеттерге айналуына алып келді.
Жошының ... ... ... жылы ұлыстың шекарасын Еділден
батысқа жылжытып, енді ... ... ... ... ұлыс ... енді.
XVIғ. Соңынан “Алтын Орда” болып құрылған мемлекет өз кезінде ... ... ... ... ұлысы деп аталған мемлекет ұлыстың жүйеде
құрылды. ... оң ... ... ... орналасса, ал сол қанаты
Жетісудың солтүстік шығыс бөлігі, Ертіс ... мен ... ... жерлер, ағасы Орда Ежен басқаруына берілді. Ішкі ұлыстар ... кіші ... ... ... Астанасы алдымен Сарай Батуде,
кейінірек Сарай Беркеде ... ... ... ... ... орталығынан, Батый ханның
кезіндегі қағаз жүзіндегі ... да ... ... ... қол
жеткізді. Шаманизмнен — бір құдайшылыққа — ... ... бет ... мұсылман
болған Берке тәуелсіз мемлекеттің ғылымды дамытуға күш салды. ... ... ... ... Египеттен ғалымдарды алдырып,
мемлекеттік басқару жүйесіне ... ... ... ... Орда ... ... ханның билігі тұсында шариқтау шегіне көтерілді. Ислам дінін
мемлекеттік дін деп жариялай ... ... мен ... ... биікке көтерді. Сауда қатынастары Батыс Европа, кіші Азия, ... ... ... ... ... Монғол империясы жеріндегі билік Шыңғыс
ұрпақтарына ғана тән ... ... ... ... ... ... ... болып, Шыңғыс ұрпақтары отырықшы өлкелерді басқаруға
және халықтан салық ... ... ... ... ... ... ретінде мемлекет басшысы, әскери, заң
шығару және әкемшілік билігін қамтыды. Хан атынан бүкіл әскери ... ... ал ... ... басы ... ... ол ... тұрғыдан басқару кезінде ханның кеңесшісі болды. Салық жинауды
даруғалар болып, басқақтар басқару міндетімен ... ... ... ... ... жүйе ... жүздік, мыңдық, туменнен құралып, оны ірі нояндар,
әмірлер, бақадурлер ... ... ... ... ... ... мен ережелердің
жиынтығы. Бұл заң көшпелі монғол ... ... ғана ... ... ... ... қойшы келетін тұстарымен, уақыт
оза Шыңғыс ұрпақтарының ислам дінін қабылдап, түріктену процесінде мұсылман
мәдениеті қағидаларымен өзгеріп отырды. ... ... ... тағар,
қаман, құшыр, зекет және басқа салықтардан құралды. Көшпелі ... ... ... ... ... ... ... қала
тұрғындары хараж, баж салығын төмеді.
Алтын Орда мемлекетінің негізгі тіректі күші Қазақстанның жергілікті
тайпаларынан тұрды.
Монғол билеушілері ... аз ... ... ... кейін қазақ
халқының құрамына енді.
Қазақ мемлекетінің Алтын Орданың заңды мұрагері, жалғасы ... Орда ... ... ... ... ішкі ... ... үш жылда (1357—1380) жиырмадан астам ... ... ... ... бөлігі бірнеше иеліктерге бөлінді. Ішкі ... ... ... ... түменбасыМамайда, Маңғыт әмірі Едіге би араласып іс
жүзіндегі билеушілерге айналды. Едіге он бес жыл ... өз ... 1419 жылы ... үшін ... қаза ... кейін орталық билік
толық ыдырауға бет алды XVғ. ортасына қарай оның ... ... ... ... ... ... ... болған Қыпшақ даласы Алтын Орданың тіректі
күші болды. Орда ішіндегі ... ұлыс ... Ақ орда ... ... ... ... ... Орданыңда негізгі аумағы қазақ халқының атамекені
— Ақ орданың билігіне көшті.
 
 
 
❑ θ       Жазу
❑ θ       Ауыз әдебиеті
❑ θ       Эпостық ... ... ... әдебиетінің дамуы
❑ θ       Қазақстан жеріндегі архитектуралық құрылыс жүйелері
 
Қазақстан жеріндегі архитектуралық құрылыс жүйелері
 
Археологиялық зерттеулерге жүгінсек, қола ... ... ... дәуіріне дейін, алып сән-салтанаты ... ... ... ... болмаса да жай тастан, шикі және ... ... ... ... ... кездестіреміз.
Қазақстандағы архитектуралық құрылыс жайлардың салынуы түрік дәуірінде
де дамып тереңдей түседі. Бұл ... ... ... және ... ... тілдес тайпалардың отырықшылана бастауының арқасында, қалалық
өмір дамып, қолөнер де егін шаруашылығы да өркендейді. Алғашқы Батыс түрік
қағанатының ... Суяб ... ... деген хабар болса, ал түргеш,
қарлуқ қағанаттының кезінде жазба деректерде, ... ... ... Янгикент, Исфиджаб (Cайрам), Талас (Жамбыл), Атлах, ... ... т.б. ... ... ... ... Аты ... төбе
болып жатқан қалалардың орны қаншама? Бұл, қазақ жеріндегі қала салудың
болғандығына дәлел. Ал, ... ... ... феодализмнің дамуын, оның
әлеуметтік-экономикалық негізінің дамуын көрсетсе, екіншіден мәдениеттің
және архитектураның ... ... ... ... ... ... дамып, атақты, көзге көрнекті монументалды
архитектуралық құрылыс жүйелерінің салынған кезі ... кезі ... Бұл ... мұра ... бізге жеткен архитектуралық алып құрылыстарға
Жамбыл қаласының маңындағы Бабажан Хатун, Айша бибі мавзолейлері ... тек әсем ... ... ... ғана ... емес,
олардың безендірілуі, ондағы ою-өрнектер ... асыл ... ... өте ... ... ... жүйесінің күрделілігі
жағынан әсіресе, бізге жеткен шығыс моншасының ... және ... су ... құбырлар. Мұндай құрылыстар Шымкент облысында,
археологиялық қазба жұмысы кезінде Отырарда, Түркістаннан, Жамбыл облысынан
Тараз, ... ... ... облысының жерінде Талғар қаласынан табылып
отыр.
Археологиялық ... ... ... ... жүйелері
ХІІІ ғасырдың соңғы ширегінен бастап, ХІV ... ... ... ... кездегі құрылыс ісі қазақ жеріндегі мұсылман дінінің ... дами ... ... ... өз қол ... ... үшін,
мұсылман дінінің өкілі көрнекті ақын Қожа Яссауидің атын пайдаланған Әмір
Ақсақ Темір оның ... сол ... ... ... құрылыс жобалардың
үлгілері пайдаланған. Бұл құрылыстың салынуы шын ... ... ... ... дінінің орнығуына әсер етеді және оның құрылыс ... ... ... ... ... ... ... θ       ХІІІғ.
❑ θ       XIVғ.
❑ θ       Ақ Орданы билеген хандар ... ... ... ... ... ... ... жердің
шығыс бөлігінде XIV—XV ғасырдың алғашқы ширегі аралығында Ақ орда атты
мемлекеттің болғанын хабарлайды.
Рашид ад-диннің (XIVғ.) ... ... Жошы ... шығыс бөлігін
(сол қанатын) Жошының үлкен ұлы Орда (Орда Ежен, Орда Иген) әкесінің тірі
кезінде еншіге алған. ... ... ... бойынша Ордаға бұл
жерді кіші інісі Батый хан ХІІІ ғ. орта тұсында бөлген. Орданың мұрагерлері
Батый ханның ... ... ... ... іс ... олар өз
ұлысының дербес билеушілері болды.
Ақ орда жері Алтын Ордадан алған тәуелсіздігінің ... ... ... ... ... ... алғашында Жетісудың солтүстік
шығыс бөлігі, Ертіс бойы, Ұлытау мен Кентау далаларын қамтыды. Ал ... ... мен ... ... ... Арал теңізі төңірегі ... ... ... ... тағы бір ұлы Шайбан ұлысына қарады.
ХІІІғ. орта тұсында Орда Еженнің ел басқарған ордасы Ертістің ... ... ... ... XIVғ. Орда Еженнің мұрагерлерінің билігі Шайбан
ұлысына да тарайды, яғни бүгінгі Қазақстанның аумағын түгел қамтиды. ... ... ғана бұл ... ... ұлысына, соңынан Мағұлстанға
қарайды. Ақ Орданың күшеюіне байланысты оның орталығы енді ... ... ... ... бас кезінен Орда Еженнің мұрагерлері Шағатайлықтармен Сыр бойы
қалалары және Жетісу үшін ... ... ... ... ... Алтайдан Ұлытау және Аралға шейінгі аралықта қалыптасқан дәстүрлі
мал шаруашылығына қуат бере отырып, Ақ Орда ... сыр ... ... ... ... ... ... егіншілік пен мәдениеттің қайта
жандануына ден қойды. Сығанақ, ... ... және ... бірақ жаңа
құрылыстар өмірге келді, Ақ орда хандары өз аттарынан ... ... Азия мен ... ... ... және сауда аудандарымен
байланыс орнатқан Ақ Орда хандары біртіндеп Алтын Орда ... ... да, XIVғ. ... ... яғни ... және ... қожа
(1320—1344жж.) хандар тұсында біржола дербестікке өтеді. Ақ Орданың күшеюі
Ұрыс ханның билігіне тұс келеді (XIVғ. ... ... ... би
Қасымұлы Ұрыс ханды ақылды да батыл билеуші ретінде сипаттайды. Осы ханның
тұсында қысқа мерзімге ... да Ақ ... ... ... де ... ... ширегінде және XVғ. алғашқы ширегінде Ақ Орда Әмір
Темірдің, оның ... ең ... ... ... Тынымсыз әскери қақтығысулар нәтижесінде әлсіреген Ақ Орда жерінің
үлкен бөлігін XVғ. 20-шы ... ... ... шайбандықтар өздеріне
бағындырды.
Мұсылман деректері Ақ Орданы билеген хандар шежіресін шамамен мынадай
жүйеде береді: Орда Ежен, ... ... ... Сасы ... ... ... Ұрыс хан, ... және Барақ.
Ақ Орда — Қазақстан жерінде маңғұлдар шабуылынан соң ... ... ... алғашқы мемлекеттік құрылым.
Бұл жер ерте замандардан түркі тілі мен мәдениетіндегі, сондай-ақ осы
тарихи кезеңде жолында тұрған ... ... ... ... ... ... маңғыт сияқты ортағасырлық елдердің, сондай-ақ басым бөлігі Шыңғыс
хан шабуылы тұсында Қазақстанға іргелес оңтүстік-шығыс ... ... ... ... ... керей, арғын, қоңырат және басқа ірі
тайпалық одақтардың атамекені болды.
Ақ Орда ... ... ... түрі отырықшы-егіншілік және
көшпелі мал шаруашылығы ... ... ... ... ... ... жұрт арасындағы ауқатты топтың інджеу, ... ... жер ... ... салықтың көпчүр, зекет, тағар сияқты түрлері
болғандығын айтады. Елдегі билік жүйесінің ... орда Ежен ... ... шыққан хан тұрды, оған жергілікті аймақтарды билейтін оғландар
мен бек, әмір, батырлар бағынды.
 Әбілқайыр хандығы
• •        Әбілқайыр ұлысы
... ... ... ыдырауы нәтижесінде XVғ. 20-шы жылдары ... ... ... ... ... ру-тайпа билеушілерінің қолдауымен
Жошы ұлы Шибанның (Сабан, Шайбан) ұрпағы ... жаңа ... ... ... 1428ж. ... ... Тұр атты мекенде ол хан
жарияланады. Ханды сайлау салтанатына сұлтан, ... ... ... ... ... дін ... да ... Ал Әбілқайырды
қолдаушылардың арасында қыят, маңғыт, чинбай, жан, табғұт, дүрмән, құщы,
утарчи, найман, ... ... ... чат, ... ... ұйғыр,
қарлық, кенегес, үйсін, қоңырат, құрлауыт, ичкі, ... ... ... ру-тайпалардың өкілдері болады. Басқаша айтқанда Әбілқайыр хандығының
этникалық құрамы Ақ Орданың, белгілі дәрежеде Ноғай ... ... ... ... Міне осы ... ... ... тұрмыс-салты жағынан туыс
тайпалар одағын дерек көздері XIVғ. 60-шы жылдарынан жинақы ... ... ... Бұл ... ол ... аты ... ... тек саяси мағнадағы сөз
еді.
Деректер Әбілқайыр ханның Шибан тұқымы сұлтандармен бірге ... ... де ... ... Қадырғали би Жалайыр
Әбілқайыр ханның маңғыт Уақас бимен арадағы достығын ... ... ... екі шетінен бөліп бал ішетін еді” дейді. Соған қарағанда ... ... ... ... аз ... ... ұлысы батысында Хайықтан шығысында Балқашқа, оңтүстігінде
Арал ... ... ... ... ... ... ... орта сағасына дейінгі аралықты қамтыды.
XVғ. 30—40-шы жылдары Әбілқайыр хан Мауреннахр және ... ... ... ... жорықтар жасайды. 1430ж. оның әскері ... ... ... 1446ж. Әбілқайыр хан қолдары сыр бойындағы және
Қаратау етегіндегі Созақ, Сығанақ, Ақ Қорған және ... ... ... ... хандығының астанасына айналдырады.
Дегенмен, Әбілқайыр ұлысының ішінде саяси тұтастық терең тамыр жая
алған жоқ-тын. Жошы ... ... ... ... ... ... тарайтын Жәнібек хан мен Керей сұлтан бар топ Әбілқайыр ханмен жараса
алмай, өз ара араздық отын ... Ішкі ... ... қалмақтар
тарапынан төнген шабуыл қаупі қосылады.
Маңғұл халқының батыс қанатын құрайтын қалмақтар (ойраттар) XVғ. 20-шы
жылдарына қарай Орталық Азиядағы ... ... және ... ... ... ... ... көз тіккен жері Жетісудың ... мен ... ... ... XVғ. 50-ші ... ... ... бойына да жетеді. 1456—1457жж. Көк-Кесеке атты жерде (Сығанақ маңы)
Әбілқайыр ... ... ... ... ... ... жеңіліс табады.
Бұл шайқас Әбілқайыр ұлысының әлсіреуіне ... ... ... еді.
Қалыптасқан саяси ұтымды пайдаланған Жәнібек хан мен ... ... ... ... ... бөлігі Мағұлстанға қарайтын Шу өзені бойындағы ... атты ... ... қазақ хандығының құрылғандығын жария етеді. 1468ж.
Әбілқайыр хан Мағұлстанға ... ... жол ... қазаға ұшырайды.
Сонымен, Әбілқайыр опат болған соң көп ұзамай оның құрған ұлысы да
ыдырауға ұшырады. Оған себепші ... ... ... ... өз ... үшін жүрген таластың толастамауы, қала және ... ... ұлыс ... арасында кең етек жая алмауы болды. Бұл Ақ Орда,
Ноғай ұлысы, Әбілқайыр хандығы сияқты мемлекеттік ... ... ... ортақ себептер еді.
Ноғай Ордасы
❑ θ       Жер көлемі
❑ θ       Этникалық құрамы
Алтын Орданың ... ... ... ... ірі ... бірі ... ... XIV—XV ғасырларда ол Батыс ... ... ... XIVғ. ... ... ... пен ... арасындағы
тайпаларды біріктірген қауым өзін маңғыттар, ал өз ұлысын “Маңғыт жұрты”
атады. ... ... ... Ордасы” деген атаулар деректерде
XVIғ. бас кезінде пайда болады. Ноғай ... ... ... ... ... ... Алтын Орданы билеген ... түс ... ... атанған би іс жүзінде бұл құрылымның негізін
қалаушы болды. Ол бес жыл бойы ... ... ... ... ... роль
атқарған Едіге би өз елі маңғыттар ұлысын күшейтуге біраз күш жұмсайды.
Едіге би опат ... соң ... ... ... шығыс жағындағы
көршілерімен жақын қатынаста болуға ұмтылды, Әбілқайыр ханмен одақ құрды.
Ноғай Ордасы дербестікке ... ... ұлы Нұр ... билігі
(1426—1440жж.) тұсында қол жеткізеді.
Ноғай Ордасының жер көлемі өзгеріп отырған. XVғ. Екінші жартысында
ноғайлар Жайықтың сол ... асып ... ... және ... жылжыды.
Сыр бойы қалалары үшін күрес және Мауреннахрға ықпалын арттыру ... ... хан ... ешқандай да кедергі жасаған жоқ, қайта
одақтастық пиғылда ... Мұны ... ... ... солтүстік-
шығыста жайылымдарын Батыс Сібірге дейін жеткізді. Төменнің оңтүстік шығыс
беті Ноғай даласы аталды. Сондай-ақ, ноғайлар көші ... Сыр бойы ... ... жағалауына шейін де жетіп жатты. Ноғайлардың сол ... ... ... ... ... би, Мұса ... Ямғұрчи және
басқалары Әбілқайырға Сыр бойы қалаларын алуға көмек береді. ... ... ... ... ... ... қазақтармен жылы, одақтастық қатынаста
болды. Алғашқы қазақ ханы Жәнібектің тұсында (XVғ.) ... ... ... қатынаста болды. XVIғ. орта тұсында деректер Хақназар ханды
“қазақтар мен ... ... ... ордасының этникалық құрамы төңірегіндегі түркі халықтарының, яғни
олардың жеке ұлттық тұтастыққа көшкенге шейінгі құрамына ұқсас болды. Оның
құрамына маңғыттардан ... ... ... ... ... ... ... тама және басқа тайпалардың бөліктері енді. Әуелде этносаяси құрылым
ретінде пайда болған Ноғай Ордасы ... ... яғни XVғ. ... ... ... қалыптаса бастайды.
Ресейдің Қазан және Астрахан халықтарын өзіне қосып алған соң, XVIғ.
екінші жартысына қарай Ноғай хандығының да тәуелсіз ... ... ... ... өзара тәуелсіз иеліктерге ыдырайды. Оның халқының бір бөлігі
Кіші жүздің құрамына енді.
-----------------------
[1][1] (Зуев Ю.А. Китайские известия. О Суябе. ИАН ... сер. Ист., ... 1960. №3(14) ... ... С.Л. ... и ... районах. ТИИАЭ. АН Каз.ССР, Т.8. 1960. 78-80б.
3 Валин С.Л. Аталған еңбек. 77-91б.
4. Қазақстан тарихи. А., 1996ж. ... ... В.В. ... ... ... 1998, 34 б., ... Ислам: история и современность. Материалы Международной конференции.
Алматы 2001., 48 ... ... ... ... 1996, 385 бет.
[5][1]
1 Келурен — өзен аты, қайсы бір еңбектерде “Керулен” деп те аталады.
2 ... деп ... ... 1-2 мың қол атқа ... алатын қауымды
атаған.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай Құнанбаевтың Қазақстан тарихында алатын орны9 бет
Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев еңбектері тәуелсіз Қазақстан мемлекеттігі тарихының дерек көзі (1990-2006 жж.)214 бет
Оңтүстік Қазақстан облысында мақта егілуінің, оны жетілдірудің қысқаша тарихы және мақта кластерінің болашағы71 бет
Қазақстан статистикасының қалыптасуы мен дамуы тарихынан11 бет
Қазақстан Республикасының конституциясының даму тарихы51 бет
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихының пәні, әдісі12 бет
Қазақстан тарихы - дәрістер140 бет
Қазақстан тарихы туралы15 бет
Қазақстан тарихына кіріспе12 бет
Қазақстанда ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы заңдардың қалыптасуы мен даму тарихы75 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь