Қазақстан "тоқырау" кезеңінде /1971-1985 жж./

§1. "Тоқырау" жылдарындағы республиканың өнеркәсібі

"Тоқырау" кезеңі дейтін 1971-1985 жылдар аралығында Қазақстан экономикасы бұрынғысынша техникалық прогреске қабілетсіз, қарабайыр әдіспен алға басты. Бұл жылдары өнеркәсіпті өркендетуге 40,8 млрд. сом немесе халық шаруашылығына бөлінген барлық қаржының 32 пайызы жұмсалды. Негізгі өндірістік қорлар 3,1 есе артып, оның ішінде химия және мұнай-химиясында 6,5 есе, машина жасауда 4 есе, отын өнеркәсібінде 3,8 есе өсті. 15 жыл ішінде өнеркәсіп өнімінің жалпы көлемі екі есе, ал машина жасау, химия өнеркәсібі сияқты салаларда үш еседен астам артты. Энергетикада электр қуатын өндіру одан ары шоғырланып орталықтандырылды. 1975 жылы республиканың барлық кәсіпорындары дерлік бір орталықтан энергиямен жабдықталды. Шевченко қаласында шапшаң нейтронға негізделген, дүние жүзіндегі аса ірі атом реакторы жұмыс істеді. Минерал тыңайтқыштар шығару тоғызыншы бесжылдықта 1,8 есе, сары фосфор өндіру 2,5 есе көбейді. Машина жасау және металл өңдеу саласындағы өсудің жылдық орташа қарқыны 12 пайызға жетті.
Бұл көрсеткіштер оныншы және он бірінші бесжылдықтарда да кеміген жоқ. 1980 жылы 250-ге жуық кәсіпорын, ірі өндірістер мен цехтар қатарға қосылды, өндірістің жаңа салалары пайда болды. Дегенмен, осы жылдарда КСРО бірыңғай халық шаруашылығы жүйесіне әбден кірігіп кеткен Қазақстан экономикасы қалыпты да қарқынды дами алған жоқ. Республика өнеркәсібінің жартысына жуығы одақтық министрліктің қарамағында болды. Одақтық ведомстволар республикадан шикізат ресурстарын сорып алып, аса зор пайда тапты. Бірақ, олар Қазақстан бюджетіне инфрақұрылымды дамытуға қаржыны жұмсамады деп айтуға болады. Олар өз қарауындағы кәсіпорындар арқылы жылына 15 млрд. сом жалпы табыс алып отырса да, республикалық бюджетке бар болғаны 31 млн. сом немесе 1 пайыздан аз
        
        Қазақстан "тоқырау" кезеңінде /1971-1985 жж./
§1. "Тоқырау" жылдарындағы республиканың өнеркәсібі
"Тоқырау" кезеңі дейтін 1971-1985 ... ... ... бұрынғысынша техникалық прогреске қабілетсіз, қарабайыр әдіспен
алға басты. Бұл жылдары өнеркәсіпті өркендетуге 40,8 млрд. сом немесе ... ... ... ... 32 ... ... Негізгі
өндірістік қорлар 3,1 есе артып, оның ... ... және ... есе, ... ... 4 есе, отын ... 3,8 есе өсті. 15 жыл
ішінде өнеркәсіп өнімінің жалпы көлемі екі есе, ал ... ... ... ... ... үш ... ... артты. Энергетикада электр
қуатын өндіру одан ары шоғырланып ... 1975 ... ... ... ... бір ... энергиямен
жабдықталды. Шевченко қаласында шапшаң ... ... ... аса ірі атом ... жұмыс істеді. Минерал тыңайтқыштар шығару
тоғызыншы бесжылдықта 1,8 есе, сары фосфор өндіру 2,5 есе ... ... және ... ... ... ... ... орташа қарқыны 12 пайызға
жетті.
Бұл көрсеткіштер оныншы және он бірінші бесжылдықтарда да ... ... жылы 250-ге жуық ... ірі өндірістер мен цехтар қатарға қосылды,
өндірістің жаңа салалары пайда болды. Дегенмен, осы жылдарда КСРО бірыңғай
халық ... ... ... ... ... ... ... да қарқынды дами алған жоқ. Республика ... ... ... ... ... болды. Одақтық ведомстволар
республикадан шикізат ресурстарын сорып алып, аса зор пайда тапты. ... ... ... инфрақұрылымды дамытуға қаржыны жұмсамады деп
айтуға болады. Олар өз қарауындағы кәсіпорындар арқылы жылына 15 ... ... ... алып ... да, республикалық бюджетке бар болғаны 31 млн. сом
немесе 1 пайыздан аз қаржы аударды. Міне, ... және тағы да ... ... ... ... ... түрлерін өндіру жөніндегі
жекешелеген экономикалық көрсеткіштер бойынша жоспарлық ... ... ... ... орын алды, жаңа өндірістік
қуаттар кешігіп іске ... ... ... және ... тәртібін
бұзушыларға жол берілді, ғылым мен техниканың жетістіктері ... ... тез ... ... әсерінен, республика өндіріс
орындары мемлекетке 1981 жылы 760 млн. сом, 1982 жылы - 1,0 ... ... - 1,3 ... 1984 жылы -1,65 млрд. сомға жоспарлы өнімді берген ... ... ... ... мен өнім ... ... ғылыми-
техникалық дамуда, қазіргі заманғы техника мен технологияны ... ... ... ... ... ... ... жылдарда жалпы өнім көрсеткішін қуалай өсіру ауыр өнеркәсіпте
негізгі мақсатқа ... ... ... да ... болды, мұнда жұмысты
атқарудың ұзақ мерзімге созылуы салдарынан ұлттық байлықтың едәуір бөлігі
істен ... ... ... ... ... жоғары ғылыми-техникалық
керсеткіштерге жетуді қамтамасыз етпейтін объектілер салынды. Бірақ, осыған
қарамастан республиканың басшылығы партияның кезекті съездерінде елдегі ... ... ... мұнай кәсіпшілігінің, комбинаттардың,
зауыттардың қатарға қосылғаны туралы зор ... ... есеп ... Еңбекті, материал мен ... көп ... ... ... көрсеткіші жоғары бағаланды. Республика ілгерілеу қарқынынан
айырыла бастады, шаруашылықтың және мәдениеттің барлық ... ... ... ... ... ... ... шешілмеген
проблемалар көбейді.
IX бесжылдықта жоспарды күрт төмендетіп отырса да, өнеркәсіп көлемі
12,6 пайызға орындалмады. ... ... - 25 ... он ... - ... ... жоқ. Соның салдарынан IX, X, XI ... ... ... өсу ... ... 80-ші жылдардың бас кезінде
экономикалық тоқырауға жақындатқан деңгейге дейін ... ... ... ... 60-70 ... ... ... қойылса да, ол іс
жүзінде 36 пайызға ғана ... ... ... ... ... ... ... қамын ойламай, қайта белгілі бір
салаға материал мен еңбекті, жұмыс уақытын көбірек жұмсап, оны ... ... ... ... ... ... "жалпы саны" болды,
бірақ тауарлар жетіспеді. Қазақстан дамыған басқа елдерге қарағанда ... ... ... ... басқа да ресурстарды едәуір көп жұмсады.
Мәселен, АҚШ пен Жапонияны алсақ, өнімнің бір ... ... ... пен ... 30-40 ... кем ... ... бай табиғи
және еңбек ресурстары басшы ... ... ... Елдің эко-
номикасының ондаған жылдар бойы экстенсивті жолмен дамығаны көбінесе дәл
осы себептен еді.
Өндірісті сан ... ... ... ... ... ... бұл қарқынды тоқтатуға тырысты, бірақ көбінесе үсті-
үстіне жаңа ... ... ... әрекет жасады, отын, энергетика
салаларын ұлғайтты, өндіріске табиғи ресурстарды жеделдете тартты. Мысалы,
Маңғыстауда өндіретін мұнайдың және ... ... ... ... тек қана
8-10 пайызы пайдаланылды.
Аса ірі кәсіпорындар салу арқылы шикізат салаларын дамытуға бағыт
ұстау ... ... ... ... ... ... өңдеу, қайталап
өңдеу, жаңа тауарлар шығару ... баяу ... ... ... ... ... жағдайында жылдық,
тоқсандық және айлық тапсырмаларды өзгертіп отыру үйреншікті іске айиалды.
1981-1985 жылдары Қазақстанда әр түрлі министрліктер мен ... ... ... рет ... ... ... ... берік орын алды, жоспарлы құрылыстардың орнына жоспардан тыс
көптеген құрылыстар салынды, ... ... ... ... ... ... ... талан-таражға салу көбейді. 70-жылдарда
құрылыста бригадалық-мердігерлікті дамыту ... ... ... ... ... ... ... тәртіп орнату,
еңбекақы төлеуде теңгермешілікті жою, неғұрлым көбірек ... ... ... ... еді. ... ... соз ... бәрі
қолдады және насихаттады, ал іс жүзінде мердігерлік әдіс ... ... ... шығарылды.
Бұл кезде Қазақстанда экономиканы дамытуда интенсивті жолға көшу және
ғылыми-техникалық прогресті өрістетуге ... ... ... идеялар мен
ұсыныстар аз болған жоқ, жаңашылдар мен өнертапқыштардың саны көбейді, ... жж. ... ... ... авторлардың саны 818,8 мың ... ... олар ... ... ... ... ... аз ықпал жасады. Көптеген кәсіпорындарда өндірістің
бүкіл процесі емес, тек жеке ... ғана ... ... ... 80-ші ... орта ... ... үштен бірі, құрылыста жартысынан астамы ауыр қол ... ... ... ... ... болды. Кәсіпорындарда
социалистік жарысты ұйымдастыру формальды сипат алды. Ресми мәлімет ... ... ... ... 90 ... ... ... өндірістің
қосу қарқынына, еңбек өнімділігіпе, өнімнің сапасын жақсартуға, ... ... ... жоқ. ... ... ... ынта-
жігерсіздік тағы басқа да келеңсіз көріністер үйреншікті әдетке айналды.
2. Қазақстан ауыл шаруашылығының дамуындағы қайшылықтар мен қиындықтар
Тоқырау кезеңін қамтыған үш ... ... ауыл ... ... ... ... әрі ... Аграрлық салаға қаржыны
көптеп болу, селоның әлеуметтік проблемаларын ... ... ... ауыл шаруашылық өнімдерінің сатып алу бағасын арттыру шаралары
белгіленді. Осы бағытта тек 1971-1978 жж. ауыл ... ... ... сом ... ... ... 1985 ж. дейін пегізгі егін шаруашылығы
жұмыстары - жер ... ... ... ... ... ... мал ... жұмыстар 75-90 пайызға техникаландырылды. Алайда, ... ... тек ... ... ... ... шешу ... нәтиже бермеді. Аграрлық секторда аса маңызды орын алатын жердің
құнарлылығын ... ... ауыл ... ... ... өңдейтін кәсіпорындар жеткілікті дәрежеде салынбады. Сондай-ақ село
еңбеккерлерінің әлеуметтік-экономикалық проблемалары шешілмей қалды, сөйтіп
бұл салада ... ... ... ... ауыл ... ... ... болды. Егістіктің шығымдылығы азайды, мал шаруашылық
өнімдерін ендіру бірқалыпты жүрмеді.
Бұл ... ауыл ... ... ... ... ... енгізіліп, колхоздардың есебінен совхоздардың саны көбейді. 1960
жылы республикада 879 ... бен 1355 ... ... 1985 жылы ... ... саны ... ... республикада 388 колхоз қалды.
Сөйтіп, меншіктің кооперативтік-колхоздық ... үлес ... ... ... ... ... колхоздық меншіктің одан ары жетілуін
көруге болады. 1971-1985 ... ... ... ... бір ... колхоздарда ол орта есеппен 200 мың сомға дейін өсті.
Мал шаруашылығының жем-шөп базасы нығайтылды, ... ... ... ұлғайтылды. Дегенмен мұның барлығы тек ... ... іске ... Атап айтқанда, жемшөптік дақылдар
егілетін алқаптар сегізінші бесжылдықтағы 6678,4 мың гектардың ... ... 8824,6 мың ... ... ... 1985 жылы ... ... қойдың орнына тек қана 35 млн. қой болды. Оған шопанның ауыр ... ... ... ... бағудағы қазақтың еңбек дәстүрін елемеу,
халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан, сыннан өткен ... ... ... әсерін тигізді.
Бір айтып кететін жай, бұл жылдары мал ... ... ... ... Сондай-ақ ет және сүт өндіретін кешендер мен мал
семіртетін ... ... ... өсіріп, семіртетін мамандандырылған
шаруашылық бірлестіктері, құнажындар өсіретін фермалар құрылды. Жалпы қуаты
23 мың ірі қара ... ... ... ... төрт кешен: Алматы облысы
бойынша 10 мың басқа арналған "Жетіген", Шығыс Қазақстан ... 5 ... ... ... Орал ... 5 мың ... арналған "Правда"
газеті атындағы, Ақмола облысында 3 мың ... ... ... ... ... Шошқа өсіріп бордақылайтын "Волынский" /Қарағанды ... ... ... 1976 ... ... ... 575 мың бас ірі қара ... мың шошқа, 1,7 миллионнан астам қой өнеркәсіптік негізде күтіп ... осы ... мал ... ... ... жағдай қалыптаса
бастады. Олай дейтініміз, туберкулез және бруцеллезбен ... мал ... 95 ... ... 1965-1985 жылдары 4,2 млн. сиыр, 55 мли. бас
қой мен ... 5,1 млн. ... ... ал ... 100 ... небары 10 бұзау,
30-дан аса қозы, 69 торай алынған. Азық-түліктік астық ... ... ... ... ... шыққан республика жыл сайын жемге арнап
басқа жерлерден миллиондаған тонна астық сатуға алып ... ... ... өнімдерін өңдеу, сақтау, халыққа сату ісі ... ... ... қоймалар мен ыдыстың жетіспеушілігінен, жолдың
нашарлығынан жыл сайын жиналып алынған өнімнің 20 ... 40 ... ... ... Село ... ... бағаланбай, олар
қалаларға, баска жақтарға көшіп ... ... ... ... қалған
кішігірім ауылдар қатары жүздеп саналды.
Аграрлық сектор саласында енгізілген жаңа сатып алу ... ... ... ... ... қайта зиянмен жұмыс істейтін
шаруашылықтардың саны артты. Егер 1970 ж. ... ... үлес ... 26 ... ... 4 ... қамтыса, 1985 ж.
совхоздардың 53 пайызы, колхоздардың 49 пайызы зиянмен ... ... ... ... ... ... ... адамдар көбінесе
ақшаны жұмыстың нәтижесі үшін ... ... ... үшін ... Еңбекте ақы
төлеу оның өнімділігінің өсуінен басып озды.
Республиканың жергілікті жерлеріндегі ауыл шаруашылығы ... ... оның ... арттыру бағытындағы кейбір ізденістер
басшы ... ... ... ... 80-ші ... ... сансыз көп қайта ... ... ... мен ... жаңа ... және т.б. енгізу ауыл
шаруашылғының берекесін кетірді. Одан болдырған ауыл ... ... ... ... ... ... ... кошті. Істің жағдайын
жаңа шешімдср қабылдау жолымен өзгертуге тырысу елеулі нәтижс бермеді.
3. ... ... және ... ... ... ғ. 70-ші және 80-ші жж. ... ... Қазақстанда халықтың
әлеуметтік жағдайын көтеруде ... ... ... ... мен қызметшілерінің орташа айлық табысы ... ... ... еңбек ақысы көбейді, халықтың төмен айлық алатындары
орташа айлық алатындар дәрежесіне көтерілді. Осы ... ... ... қоры ... ... ету ... ... Оның едәуір бөлігі
жәрдем, зейнетақы және стипендия ... ... ... ... денсаулық
сақтауға, мәдени және тұрмыстық қызмет көрсетуге жұмсалды. 1971 ... үшін де ... мен ... ... ... тәртібі енгізілді. 1972-1974 жж. соғыс және еңбек мүгедектерінс
айлық орташа зейнетақы 33 пайызға көбейтілді, ал 1975 ж. Отан ... ... ... ... бұл шаралардың халықтың тұрмыс дәрежесін көтеруге ықпалы аз
тиді. Өйткені мемлекеттің және кәсіпорындардың ... ... ... ... тапшылықтың өсуі, ақы төлеудегі теңгермешілік т.б.
халықтың ... ... ... әкеп ... Оған ақшаның
құнсыздануы әсер етті, тек ... жж. ... 20 ... ... саладағы ең өткір мәселенің бірі - тұрғын үй мәселесі. Осы
жылдары бұл ... ... ... ... миллиондаған адам жаңа пәтер
алып, өздерінің тұрғын үй жағдайын ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету мәселесі аяғына дейін
шешілмеді, оған үй салуға бөлінген қаржының азаюы ... ... ... ... ... ... Тек, он бірінші бесжылдықта ғана
республикада 1,2 млн. ... метр ... үй ... ... ... ... бақшасын салу жоспары орындалмады.
Сөйтіп, тоқырау кезіндегі келеңсіз процестер әлеуметтік саланы мықтап
шарпыды. ... ... ... ... ... ... қалыптасты, яғни ол салаға таза өндірістік ... ... ғана ... Әлеуметтік мәселелер жөнінде "кереңдік" пайда
болды, ал өндірістің ... ... ... ... ... - ... ... артта қала бастады.
Қалыптасқан басқару жүйесінің демократиялық негіздерінің тар
шеңберлігі де жаңа ... ... ... ... ... ... ... басқаруының өрісі тарылды. Қоғамдық меншік өзінің
шынайы иесі - ... ... ... ... Оны ... жершілдік, әр жаққа тартқылаған жайлар аз болған жоқ, нақты қожайыннан
айырылып, "иесіз", тегін ... ... ... ... ... ... сырт қалуы. қоғамдық мүдденің еңбеккерлердің жеке
мүддесімен ұштастырылмауы барған сайын ... ... ... ... ... ... ... дамыту факторынан, оның
ілгерілеуін тежейтін ... ... ... ... ... ... көптеп салынуының
нәтижесінде қоршаған ортаға орны толмас зиян келтірілді. ... ... ... ... мақта егісіне көптеп бөлуден Арал теңізі
тартылып, оның суы азайды. Бұрынғы ... 60-120 ... ... ... ... ... құм, шаң, тұз ... бұл өңірдегі
халыққа өлім ұрығын септі. Ересек халық пен бала ... ... ... ... ... де орын алды.
Семей және басқа полигондарда барлығы ... аса ... ... Бұл жарылыстардың халықтың денсаулығына және қоршаған ортаға
тигізген ... мен ... ... ондаған жылдар бойы айтылмады.
Ғалымдардың ... ... ... ... ... жылдары кемінде 500
мың Семей өңірі ... ... ... ... ... ұшырады,
әсіресе онкологиялық сипаттағы аурулар көп ... ... жж. ... ... тек ... ... ... ғана 7 есе өсті, бала туу
азайғаны, жынданып ауру және өзін-өзі ... ... ... ... ... әр ... ... территориясында 27 жерде ... 38 ... ... жасалды. Бұндай жарылыстар, әсіресе, Атырау
облысында көбірек болды, мұнда жап-пай қырып-жоятын ... 17-сі ... ... ... Орал ... ... қалғандары Ақтөбе,
Ақмола, Оңтүстік Қазақстан облыстарында жарылған. Бактериологиялық қарулар
сынау ... Арал ... ... ... ... ... ... саласының материалдық-техникалық негізін
нығайтуда біраз жұмыстар істелді. Республикада ... ... жаңа ... жоба ... ... пен мәдени мекемелерінің алдына
өмірдің өзі қойған жаңа ... ... ... ... және ... бесжылдық кезінде жана баспалар құрылды. Бұлар:
"Қайнар", Қазақ Совет ... ... ... ... ... ... жылма-жыл қазақ, орыс, ұйғыр, неміс, корей
тілдерінде 30 ... дана ... 2 ... жуық кітап шығып тұрды. 70-
80 жж. бес томдық "Қазақ ССР тарихы", он ... ... ... ... он бір ... ... ... - "Қазақстанның
металлогениясы", тоғыз томдық ... ... және ... ... ... ... монографиялар жарық көрді. Бір жолғы тиражы
5 миллион дана мен 415 газет, ондаған журнал ... ... 6 ... ... ... мен ... сарайлары қызмет
көрсетті. Оларда 12 мыңнан астам көркемөнерпаздар ұжымы істеді. Ондаған
халық театрлары, ... ... ... ұлт ... ... ... ... құрылды.
Қазақстан селоларында мәдени-бұқаралық жұмыстың ... мен ... ... ... кафедралары, көркемдік
шығармашылық бірлестіктер, атеизм автоклубтары және т.б. сол секілді жаңа
формалары кеңінен тарады.
Село ... ... ... ... ... кино
бұрынғыдан да көбірек ене ... Ауыл мен ... ... ... село ... сан және сапа ... ... өсуімен
сипатталды. Орта есеппен бір колхоз бен совхозға 70-ші жылдардың басында ... және ... орта ... бар ... ... ... қарсы телевизия республиканың барлық облыстарына дерлік
енді. Қазақстанда телевизияның 15 программалық орталығы және ... ... ... ... тарататын және қабылдап алып
қайта тарататын жүйелер істеді. 4 ... және 19 ... ... радио хабарлары қазақ, орьтс, ұйғыр, корей тілдерінде
жүргізілді.
1976 жылдың аяғында республикада 10282 кино қондырғысы болып, олар бір
жылда 290 ... кино ... ... ... Халық ағарту ісі де
бірсыпыра алға басты. Мәселен, республиканың жалпы ... ... ... 1970 жылы 3 ... 140,8 мың бала оқыса, 1977 жылы 9217
мектепте 3 ... 266,1 мың бала ... жылы ... 46 ... және 190 ... орта оқу орны болып,
оларда 416 мыңнан астам ... ... ... ... 160 мамандық
бойынша әзірледі. Республиканың техникумдарында жастар 182 мамандық ... 1986 жылы ... ... оқу ... саны 55-ке, ... орта оқу орындарының саны 246-ға жетті. Жоғары оқу ... ... 550 ... ... ... ... халқының әрбір 10 мың
адамына 160 студенттен келді.
XX ғ. 60-80 жж. қазақ ... ... ... ... О.Сүлейменовтың, М.Шахановтың,
Қ.Мырзалиевтің, Ф.Оңғарсынованың, Ә.Кекілбаевтің, ... ... ... ... ... табыстарға жетті. Сазгерлер
Ш.Қалдаяқовтың, Л.Хамидидің, Н.Тілендиевтің, Ә.Еспаевтың, І. ... ... ... ... алтын қорына кірді. Ә.Қашаубаев
негізін салып кеткен он ... игі ... Б. ... ... ... Р. ... Р. Бағланова, Р. Рымбаева т. ... ... ... ... ... ... ... атым Қожа",
"Қыз Жібек", "Атаманның ақыры", "Транссібір экспресі", ... ... ... кино өнерінің таңдаулы туындылары деп бағаланды.
Бірақ экономикадағы тежеу мен ... ... ... ... ... да ... ... қоймады. Республика экономикасының орталық
ведомствоға бағыныштылары, мәдени сала-лардың мәселелерін жете бағаламау,
олардың ... ... ... ... ... бөлу ... Қазақстан
мәдениетінің кең көлемде дамуына өзінің әсерін тигізді.
Коммунистік ... мен ... ... әлеуметтік-экономикалық
саясаттағы қателері мен кемшіліктері ұлттық қатынасқа да ықпалын тигізбей
қойған жоқ. Мемлекет басшылығы ұлт ... ... ... жоқ, ол
мүлтіксіз шешілген деп санады. Сөйтіп, ұлт мәселесін шешудегі табыстарды
асыра бағалау орын ... Ал іс ... ұлт ... ... ... ... қордалана түскен еді. Оған 1922 жылы
федерациялық мемлекет ... ... ... іс ... ... ... кетуінің үлкен әсері тиді. Одақтас ... ... ... ... жоқ ... ретіндс дамыды.
Ұлттардың өзі-өзі билеуі өмірлік тәжірибеде ұмыт болды. Оған нақты дәлел
ретінде 1937 жылы Қиыр ... ... 100 ... жуық корейлерді,
1939ж. КСРО-ның батыс шекарасынан 102 мың ... ... ... ... 1941 жылы Ұлы Отан ... ... ... Еділ бойынан, Украинадан, Солтүстік Кавказдан жарты миллионға ... ... жер ... 1944ж. ... ... ... ... ингуштар, қарашайлар, балкарлар, қалмақтар, қырым татарлары, ал
1948 ж. Грузиядан 27,7 мың месхеттік түріктер ... ... ... келтірілді.
Бұл жылдары интернациоиализм түсінігі жаттанды идеологиялық ... ... ... бәрін тек интернационалдық тәрбиені ... ғана ... ... деп ... ... ... байланысты
интернационалдық тәрбие ұлттық саясаттың орнына жүрді, немесе оны ... XX ғ. 70-80 ж.ж. ... ... гөрі кеңестік салт-сана
көбірек дәріптелді, ұлт республикаларында ... ... мен ... орыс ... рөлін асыра бағалау процесі жүрді.
Интернационализмді дұрыс түсінбеу Қазақстанда тіл саясатында тек
ұлтаралық қатынас ... ғана ... ал ұлт тілі ... үндемей қалуға әкеп
соқтырды. Республикада кеңінен насихатталғап қос тілділік екі ... ... жоқ. Орыс ... ... ... 60 ... меңгерсе, қазақ
тілін орыстардың 1 пайызынан азы ғана меңгерді. Казақ тілі тек тұрмыстық
саламен шектеліп, іс ... ... ... және ... сол сияқты жоғары мектептерде қолданылмады. ... ... 95 ... орыс ... ... теледидар хабарларының 70
пайызы эфирге орыс тілінде берілді.
Ұлт ... ... ... ... ... еркін ой-
пікір айтуға өкіметтің төзбеушілігі республикада өзінің көлеңкелік жақтарын
да көрсете бастады. Атап айтқанда, 1979 ж. ... ... ... ... ... ... шығуы ұлттық қатынастардағы қоза түскен қарама-
қайшылыктың көрінісі еді. Мұнда жергілікті халықтың мүддесін ... ... жылы ... ... ... ... ... Орталық Комитеті
Саяси Бюросының мәжілісінде Қазақстанда неміс автономиялық облысын құру
туралы ... ... Бұл ... ... ... Павлодар,
Қарағанды және Көкшетау ... ... ... ... қаласын оның орталығы ... ... ... ... ... құру ... мәлімет республикаға тез таралып, қазақ
халқының заңды қарсылығын туғызды. 1979ж. маусымның 16-күні ... ... ... ... жиналды. Олар «Қазақстан бөлінбейді», «Неміс
автономиясы болмасын!» - ... ... ... ... алып ... 19-ы күні ... ... бір демонстрация ... ... ... ... және ... ... бастады. Оған 4 мыңдай адам
қатысты. Демонстрацияға қатысушылар облыстың басшыларына автономияны құруға
қарсы үндеу тапсырды. ... ... ... ... мен ... ... Көкшетауда өтті. Сөйтіп, неміс автономиясын құру
мәселесі аяқсыз қалды.
XX ғ. ... ... ... ... ... сөз бен істің
бірлігіне шақырған үндеулер барған сайын күштірек естіле бастады. Мұның өзі
барып тұрған екіжүзділік үндеу еді. ... оны ... ... ... міндетті болмады. Талап тек қана республиканың
төменгі буындағы коммунистерге ... Ішкі ... ... мен ... ... ... ... көзбояушылық сипат алды.
Сондықтан Қазақстандағы төменгі партия органдарының қызметі де барған сайын
жасандылыққа бой ұрды. Жергілікті ... ... ... қалған
жаттандылық және дүмшелік пен цифрлардан, алуан түрлі есеп ... ... ... ... ... ... тез ... түсті. Оның үстіне
бұл кезде партиялық-мемлекеттік, ... ... ... артықшылықтар ерекше көзге шалынды. ... ... ... ... түрін туғызды. Бюрократия артықшылықтарды
бөлуде ... ... ... ... ... көлемі қызмет орнының
дәрежесімен белгіленді.
Сонымен, Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев айтқандай, тоқырау өмірдің
барлық салаларында: идеологияда да, адамдар ... ... ... ... ... жеке басына табыну етек алған ... ... ... аяғы мен ... ... бас кезінде бұл жағдай
барған сайын өрши түсті.
Қазақстан "қайта құру" жылдарында /1985-1991 ж ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси өміріндегі
өзгерістер. 1986 жылғы Желтоқсаи оқиғасы
1985 жылғы сәуір айында Кеңестер ... ... ... ... ... ... Онда Орталық партия Комитетінің Бас ... ... ... ... демократиялық бағытта қайта құру
жөнінде шешім қабылданды. ... бұл ... тек сөз ... ... Іс ... кеңес қоғамын ыдыратуды тездетті. Оны ... ... ... ... ... ... жылдарында Одақтың барлық ауқымында, оның ішінде Қазақстанда
да басқару ісінде ... ... ... ... ... ... ... орын алғаны белгілі. Бұл жылдары ... ... және кадр ... ... жол берілді. Жалпы барлық кеңес қоғамында бұл ... ... мәні ... сөз бен істің арасында алшақтық, қайшылық кең өріс
алды. Кадр мәселелерін шешу партия комитеттерінің тек ... ... ... ... ... болды. Оларды іріктеуде тек туыстық,
жерлестік, бастыққа берілгендік ... ... рөл ... Бұл
Коммунистік партияның, соның ішінде Қазақстан Компартиясының да ... ... ... ... басшы партия қызметкерлері мен партия
комитсттері ескіше қызмет етті. Казақстан Компартиясының Орталық Комитеті
құрамында сапалық ... аз ... ... келіп, аса маңызды
мәселелерді ... ... ... ... ... ... ... жақсы істерді ерекше мадақтап, ... тек ... ... ... ... Сол ... Республика
Министрлср Кеңесінің төрағасы Н. Ә. Назарбаев 1986 жылғы ақпан айында өткен
Қазақстан Компартиясы XVI съезіндс жасаған баяндамасында және ... ... ... да ... ... келеңсіз жағдайларды өткір сынға алды.
Олар көптеген күрделі және маңызды ... ... ... ... ... ... ... ауқымынан тыс қалатынын, күрделі
мәселелерді шешугс ескіше қараудың кеңінен орын алып ... ... ... берді.
Қазақстанның жоғарғы органдарына орталықтан басшы кадрлар жіберу
кеңінен орын ... ... ... ... ... ... пікірі,
республиканың тарихи жағдайы, оның салт-дәстүрі ссепке алынбады. Мұндай
жағдай 1986 ... 16 ... күиі ... ... ... ... хатшысы Д. А. Қонаевты орнынан алған кезде айырықша
көзге түсті. Пленум мәжілісі небары 18 ... ... Осы ... ішінде 22
жыл Қазақстан Компартиясын басқарған Д. А. Қонаев қызметінен ... ... ... ... Г. В. ... ... өзі қайта құру мен демократиядан үлкен үміт күтіп отырған
республика ... ... ... ... ... ... туғызды.
Пленум өткеннен кейін екінші күні Орталық партия ... үйі ... ... ... ... келіспейтіндігіп білдіру үшін жұмысшы
және студент жастар, окушылар, т. б. жиналды. ... ... ... ... "Әр халықтың өз ұлттық көсемі болу ... ... ... ... ... ... ... орыс халқы өкілдерінен де мүмкін
екендігі айтылды. Міне, ... ... ... Г. В. ... партия
Орталық Комитетінің бюро мәжілісін шақыртып, оған С. М. Мүқашсв, Н. ... 3. К. ... О. С. ... М. С. ... А. ... Л. Е. ... В. Н. ... т. б. қатынасты. Бірақ олар алаңға
шыққан жастардың жүрегіне жол таба алмады.
Алаңда болып жатқан жағдай, республика ... ... ... Г.
В. Колбиннің ойында қазақ жастарының арасында елдегі социалистік ... ... ... ... ұйым бар ... пайымдау мен арам пиғылды
туғызды. Бірақ ондай ұйымның ... ... ... тексерсе дс
анықталмады. Алаңда ... ... пен ... және әскерлер арасында
қақтығысулар жүрді. Ереуілге ... ... ... ... қарсылық көрсетті. Олар жастарға мұздай су ... ... үшін ... ... ... өрт ... машиналарды өртеп жіберді.
Қақтығысудың барысында Е. ... және ... ... азаматтар қаза
тапты. Осыған байланысты үкімет органдары алаңға шығушыларға ... ... ... ... ... ... арнайы әскери бөлімдер әкелінді.
1987 жылғы шілдеде КОКП Орталық Комитеті ... ... ... енбекшілергс интернациоиалдық және патриоттық тәрбие беру
жұмысы туралы" арнайы қаулы ... Онда 1986 ... ... ... ұлтшылдықтың көрінісі деп бағаланды. Бірақ кейіннен бұл шешім
қате деп табылды. Өйткені қазақ халқы ... ... ... ... ... ... 1986 ... желтоқсандағы шеруінің түрі ұлттық
болғанымен ұлтшылдық емсс еді. Ол басқа халықтарға, ... ... ... ... ... ... Шеру саяси сипаттағы бейбіт
демонстрация еді, мемлекеттік құрылысты ... ... ... ... және ... ... ... тарапынан ол
экстремистік пиғылдағы ұлтшыл жастар тобының бүлігі дсп бағаланды. Жүйе оны
"Қазақ ұлтшылдығы" деп айыптауға дейін барды.
Осыған байланысты 1987 ... 14 ... ... ... Компартиясы
Орталық Комитеті Пленумының шешіміне ... ... ... ... Атап айтқанда, өздерінің жіберген қателіктеріп ашық ... ... ... ... ... жаңарту, бастауыш
партия ұйымдарында жеке коммунистсрдің, ал жетекші қызметкерлердің өз
қызмет ... ... ... ... ... Есеп ... тек 1987 жылы ... партия комитеттерінде істейтін жауапты
қызметкерлсрдің 28 пайызы, ал қалалық және аудандық партия комитеттерінің
әрбір ... ... ... ... ... ... ... қызметте
жіберілген кемшіліктері үшін деген ... ... ... ... ... сондай-ақ кеңес, кәсіподақ, комсомол органдарында да
кеңінен жүргізілді.
Желтоқсан оқиғасы бойынша ... ... 99 адам ... 264 адам
жоғары оқу орындарынан, 758 адам ... ... 1164 ... 210 ... ... әр ... жаза берілді, 52 адам КОКП қатарынан
шығарылды. Ішкі істер министрлігінен 1200 адам, Денсаулық сақтау және ... 309 адам ... ... жоғары оқу орындарының 12
ректоры қызметінен алынды.
Жергілікті кадрларды қуғынға салған Г. В. ... ... ... бюро ... ... ... олардың талаптарын
қабылдамады, мәселелерді көп жағдайда өз еркімен шешті. 1989 жылы ... Г. В. ... ... ... ... ... ... Мәскеуге кетті. Оныц орнына сол жылғы шілдеде Қазақстан
Компартиясы ... ... ... ... болып Н. Ә. Назарбасв
сайланды.
Мәселені әрі қарай тексеру үшін Қазақ КСР Жоғарғы ... ... ... ... ... бастаған комиссия егжей-тегжейлі тексерді.
Оның барысында, қазіргі кезеңнің талабымен қарағанда, алғаш рет ... ... ... халықтың еркіндік үшін көтерген талабы меп
ескі ... ... ... ... ... ашып ... ... айтып кететін жәйт, қайта құру ... ... ... елдегі, соның ішінде Қазақстанда болып жатқан
жағдайларды, өзгерістерді ешқандай бүкпесіз ашық ... ... ... орын ... ... және ... ... жонінде жан-
жақты айтылды. Соның арқасында еңбекшілердің азаматтық және ұлттық ... ... ... ... ... орын алған жұмыссыздық, балалар өлімі,
халықтың мәдени-тұрмыстық, үй-жай жөнінде ... ... оның ... ашық ... отырды. Мұның өзі бұқара
халықтың саяси-әлеуметтік белсенділігін ... ... құру ... ... ... өзінің тарихы, ұлттық қайта даму, ана
тілі, мемлекеттік егемендік алу ... ... қоя ... ... жаңа ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тоқырау жылдарындағы Қазақстан9 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
1970—1985 жылдары Қазақстанда өнеркәсіптің жоспарларын орындаудың барысы және оның дағдарысқа ұшырауы16 бет
Statistic analytic system (SAS) бағдарламалық өнімін қолдана отырып әр бақылау бекетіндегі уақыттың әр түрлі кезеңіндегі (тәулік, ай, жыл), қала кескініндегі (ауданында) атмосфералық ауаны ластайтын заттардың орта шоғырын есептеу бойынша бағдарламалық қамтама өңдеу43 бет
«Қайта құру» кезеңіндегі Республиканың қоғамдық – саяси өміріндегі өзгерістер. 1986 жылғы желтоқсан оқиғасы20 бет
Алғашқы қауым құрылысы дәуірі кезеңіндегі Қазақстандағы дене шыньқтыру тарихы5 бет
Б.Кенжебаев-әдебиет сыншысы. М.Қаратаев-әдебиет сыншысы.Тоқырау жылдарындағы әдеби сын. Қазақ әдебиетіндегі ақтаңдақтардың игерілуі14 бет
Батыс Қазақстанның ауыл шаруашылығы нарықтық - экономикаға көшу кезеңінде (1990-2005 ж.ж)41 бет
Даму кезеңіндегі психологиялық ауытқушылық түрлері7 бет
Ежелгі палеолит кезеңіндегі Қазақстан4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь