Исламдағы құқықтық мектептердің қалыптасуы

КІРІСПЕ
I. ИСЛАМ ҚҰҚЫҒЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ ДІНИ.ДҮНИЕТАНЫМДЫҚ АЛҒЫ ШАРТТАРЫ.
1.1. Исламға дейінгі арабтардағы құқық жүйесі.
1.2. Ислам құқығының қалыптасуында Құранның орны
(Шариғат және Фиқһ).
II. ИСЛАМДАҒЫ ҚҰҚЫҚТЫҚ МЕКТЕПТЕР
(арасындағы діни.дүниетанымдық ерекшеліктері).
2.1. Мазхабтардың пайда болуының алғы шарттары.
2.2. Ханафииттер.
2.3. Шафииттер.
2.4. Ханбалиттер.
2.5. Маликииттер.
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Курстық жұмыстың тақырыбы: “Исламдағы құқықтық мектептердің қалыптасуы”.
Тақырыптың өзектілігі: Қазіргі өзгерген, діни-руханилықтың жаңа дәуірдегі дамуы мен өзгерістерінің қарастырылуы. Шариғат заңдарының қазақ әдет-ғұрыптарында қалдырған ізінің зерттелуі. Сонымен қатар, Ислам дініндегі мазһабтардың қалыптасу тарихының, мектептердің заң қағидаларының ұстану ережелерін түбегейлі қарастыру.
Қарастырылу деңгейі. Бұл жұмысты мен, әуелі Құранға, одан соң бірнеше ғалымдардың еңбегіне сүйене отырып зерттедім. Тақырыптың қарастырылатын қыр-сырлары көп. Бұрын бұл тақырып кең көлемде қарастырылды деп айта алмаймын. Себебі, осы тақырыпқа байланысты жазылған еңбектер көлемі көпте емес. Мысалы, з.ғ.к., шығыстанушы арабист Нұралы Өсерұлы мұсылмандық құқықтың негіздерін қарастырған болатын. Нақты айтқанда, шариғат заңдарының нормаларын, олардың қазақ әдет-ғұрыптары арасындағы ұқсастықтары мен ерекшеліктерін зерттеген болатын. Сонымен қатар, мұсылмандық құқықтың негізгі қайнар көздерін – Құран, Сунна, Ижм, Қияс түсініктерін қарастырған.
Келешекте, мұсылмандық құқықтың діни жүйемен ара-қатынасы жан-жақты кең қарастылылады деген үмітпен, мен де ғылымға өз үлесімді аз да болса қосу мақсатымен осы тақырыпты таңдадым.
Жұмыстың мақсаты: Исламға дейінгі арабтардағы құқық жүйесін, сонымен қатар төрт мазһабтар кезеңіндегі құқықтық жүйелерді қарастыру; олардың құқықтық жүйелері арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды көрсету; исламдық құқықтың қалыптасуына құранынның алатын орнын, яғни шариғат пен фиқһ ілімін қарастырып өту; мұсылмандық құқықтың діни жүйемен арақатынасын қарастыру.
1. Климович Л.И. Құран туралы кітап/ Ауд. О.Оралбеков. – Алматы: Қазақстан, 1990. –272 бет.
2. Керимов Г.М. Шариат и его социальная сущность. – М.: Наука, 1978. –223 с.
3. Өсеров Н., Қопабаев Ө. Мұсылмандық құқық. – Алматы: “Жеті Жарғы”, 1998. –96 бет.
4. Өсерұлы Н. Қазақтың үкім-келісімдері. – Алматы: “Ана-тілі”, 1994. –104 бет.
5. Энциклопедия “Ислам” /Бас редактор Р.Нұрғалиев. – Алматы: “Қазақ энциклопедиясы” 1995. 198-201 бб.
6. ҚҰРАН (және оның қазақша мағынасы) I бөлім. Ауд. Нұралы Өсерұлы, Серкімбайұлы ат-Түркістани Жұмабай Мақашұлы, Ізтайұлы ат-Тарази. – Алматы: “Білім қоғамы”. Москва.: 1990.
7. Основы религиоведения: Учеб./ Ю.Ф.Борунков, И.Н.Яблоков, К.И.Никонов и др.; Под ред. И.Н.Яблокова. – 4-е изд.; перераб и доп. – М.: Высш. Шк., 2002. –511 с.
8. ИСЛАМ. Краткое введение/ Мэлайз Ратвен: пер. с анг. Е.Чекулаевой. – М.: Астрель: АСТ, 2005. –188 с.
9. Соколов В.В. Средневековая философия: Учеб. пособие для филос. фак. и отделений ун-тов. – М.: Высш. Школа, 1979. –448 с.
10. Тоқжігітов М. Құран туралы ақиқаттар. – Алаты: “Қазақстан”, 1977. –108 бет.
11. ISLAM KUHUK TARIHI. Doc. Dr. Hayreddin KARAMAN. M.U.Ilahiyat Fak. ZAFER MATBAASI. ISTANBUL – 1989.
12. Мұсылмандық құқығының ерекшеліктері // Заң. –1996. 24 қаңтар (№ 3-4) – 10б.
13. Мұсылмандық неке заңдары: негізгі қағидалар // Ислам әлемі. –2000. № 2 12-15 бб.
        
        КІРІСПЕ
Курстық жұмыстың тақырыбы: “Исламдағы құқықтық мектептердің
қалыптасуы”.
Тақырыптың ... ... ... ... ... дамуы мен өзгерістерінің қарастырылуы. Шариғат заңдарының қазақ
әдет-ғұрыптарында қалдырған ізінің зерттелуі. Сонымен ... ... ... ... ... ... заң қағидаларының
ұстану ережелерін түбегейлі қарастыру.
Қарастырылу деңгейі. Бұл жұмысты мен, әуелі Құранға, одан соң ... ... ... ... ... ... ... қыр-
сырлары көп. Бұрын бұл тақырып кең көлемде қарастырылды деп айта алмаймын.
Себебі, осы тақырыпқа байланысты жазылған ... ... ... ... ... ... ... Нұралы Өсерұлы мұсылмандық құқықтың
негіздерін қарастырған ... ... ... ... ... олардың қазақ әдет-ғұрыптары арасындағы ұқсастықтары мен
ерекшеліктерін зерттеген ... ... ... ... ... қайнар көздерін – Құран, Сунна, Ижм, Қияс түсініктерін қарастырған.
Келешекте, мұсылмандық құқықтың діни жүйемен ара-қатынасы жан-жақты кең
қарастылылады деген үмітпен, мен де ... өз ... аз да ... ... осы ... таңдадым.
Жұмыстың мақсаты: Исламға дейінгі арабтардағы құқық жүйесін, сонымен
қатар төрт ... ... ... ... қарастыру; олардың
құқықтық жүйелері арасындағы ... мен ... ... ... қалыптасуына құранынның алатын орнын, яғни шариғат пен
фиқһ ілімін қарастырып өту; ... ... діни ... ... ... ... ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ
ДІНИ-ДҮНИЕТАНЫМДЫҚ АЛҒЫ ШАРТТАРЫ.
1.1. Исламға дейінгі арабтардағы құқық жүйесі.
Мәдениетті және отырықшы халықтармен салыстырмалы түрде алғанда өзгеше
және бәдәуи ... мен ... ... үшін ... ... ... сенімінен ұзақ болғандықтары үшін, я ... ... үшін ... ... ... бұрынғы арабтарға «жахилия
дәуірі ... ... ... Бұл ... ... екі ... қахтанилер және аднанилер. Біріншісі Арабстан жарты ... ... ... солтүстігінде тіршілік етіп, бірнеше тармаққа
бөлінген. Исламмен бетпе-бет келген ... ... ... хал-ахуалына көз ... ... ... ... ... болғандығын көреміз. Осы сипаттамалар ... ... ... ... ... Бір руға тән ... келесі бір рудың
адамдарын төмен санап, өте тар ... ... ... ... ... әділдікте де, зұлымдықта да бір-бірін қолдап отырған. Бұл ... ру ... ... пен ... ... ... болды.
Үздіксіз соғыс пен көші-қон ... ... ... ... қыз ... қор саналған. Сонымен қатар, әлеуметтік,
экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... арабтарға қарағанда отырықшы арабтар көбінесе оңтүстіктегілер
қалаларға қоныстанып, егін, ... ... ... ... ... алға
шыққан.
Жәхилия арабтарының уәдеге беріктік, қонақжайлылық, намысын жоғары
ұстау, ... ... ... көршіге жақсы қарау, кешірімділік сияқты
жақсы мінездері де бар.
Біз қысқаша атап өтуге тырысқан осы әлеуметтік , экокномикалық ... ... ... ... арабтардың құқықтық салаларына да ... ... да ... ... адам үшін қоғам, ал қоғам үшін қоғамдық құқық негізі мен заң
қажет. Бұл қажеттілік барлық ... ... ... құқық әрқашан жазулы
түрде жинақталған заңдарға сүйене бермейді. Кейде әдет-ғұрып, ... ... ... ... ... ... ... да осындай
болатын.
Арабтардың ортақ бір басқару жүйелері болмағаны сияқты, заң шығару және
үкім беру ... да ... ... ... ... ру ... ... балгерге жүгінетін.
Олдар әдет-ғұрып немесе атадан балаға ауыз екі жеткен қағидалармен үкім
шығаратын. Бірақ ... ... үшін ... бір норма мен әдіс
болмайды. Үкім шығарушының немесе жәбірленушінің беделі үлкен рол ойнайды.
Ислам жахилия ... мен ... ... ... кейбірін белгілі
шарттар арқылы қалдырып жалғатырса, кейбірін жоққа шығарып, қолданыстан
түсірген.
Құран, хадис, ... және ... ... ... ... ... ... жахилия дәуірінің құқық нормаларына
былайша шолу жасауға болады.
Отбасына ... ... ... ... ... үйлену түрлерін кездестіруге болады.
а) Исламның кейбір шарттар қосу арқылы жалғстырған ... түрі ... Бұл ... бір еркек өкілетті біреуден ... ... ... ... қалың мал (мәһір) төлеп қызбен үйленеді.
ә) Айырбас түіндегі үйлену: екі адам қыздарын неммесе ... мен ... ... ... ... Бұл – никахуш шиғар деп
аталады. Исламда хадис арқылы тыйым салынған.
б) Аналықпен үйлену: қайтыс ... ... ... ... ... ... ұлы әкесінің басқа әйелдерін қалың малсыз алуға немесе оны қалың
малының ... ... ... ... я ... өлгенге дейін сол әйелдердің
үйленуіне тыйым салып, өз мұрагерлігіндегі дүниесіне қосуға құқылы. ... ... ... бұл жиіркенішті әдетті де жойған.
в) Екі ағайынды ... ... ... және ... некелесу мүмкіндігі.
Ислам біріншісіне тыйым салды. Екіншісіне шарт қою ... ... ... тыйым салынған түрлері.
Жақын туыспен үйлену тыйым салынған болатын. ... ... ... бала бел бала ... ... ... мұны ... шығарды.
Одан басқа аналар, қыздар, ... ... ... ... ... (қалың мал).
Қызға қамқор болған кісі немесе әкесі үйленді\рген қыздың я ... ... ... ... ... ... ешнәрсе қалмайтын.
Ислам мұнан қайтарып, қалың малдың әйелге тиісті ақысы ... ... ... ... ... ерлі – ... ажырастыратын себептер бар:
а) Талақ: Еркек әйелін талақ етіп ... ... ... жоқ. ... рет талақ етіп ажырасып және әр ретінде қайта үйленуге ... ... ері ... ... ... ... ажырасуды себептерге байланысты қажеттіліктің туындауын шарт қоса
отырып, үш ретпен шектеді.
ә) Хулу: Әйел немесе оны қамқорлығына алатын адам белгілі ... ... ... ... ... ... Баға екі ... саудасы мен
келісуіне байланысты.
Ислам бұл жолды принцп ретінде дұрыс деп қабылдаған. ... шарт ... ... ... Ила: ... ... ... ант беру дегенді білдіреді. Күйеуі
әйеліне төсек қатынасында болмауға байланысты ант ... Бір екі ... ... ... ... ... бұл ... төрт айға қысқартты. Мерзім толған кезде күйеуінің
«баин» ... ... ... ... қосылуы мүмкін) талақ арқылы ажырасқан
болып саналатынына үкім береді.
в) Зихар: «захр» - ... ... ... ... ант ету ... ... қарап, «сен менің анамның арқасы сияқтысың» деп айтылады
және әйел ... ... ... ... ... деп ... ... айыбы өтелуі тиіс ант деп
қабылдаған. Бір құл азат ету, оған шамасы келмесе екі ай ... ... ... ... ... ... жарлыны тамақтандырудан тұратын өтемді өтемейінше
әйелге жақындауға тыйым ... ... ... ... немесе күйеуі өлген әйелдің құрсағының бос
екендігін нақты білу мақсатында қойылған мерзім әйелдің белгілі бір ... және бұл ... ... ... ... білдіреді. Жахилия дәуірінде
күйеуі өлген әйел бір жыл күтетін еді. Бұл көптеген ... ... мұны ... бұл ... ақылға қонымды уақытпен белгіледі.
5. Өсиет және мирас.
а) Өсиет: өсиет ету кісінің ... ... іс - ... ... ... ... бір ... біреудің меншігіне өтеді. Жахилия дәуіріндегі
арабтар мұрагері болсын, ... ... ... ... ... ... ... дұрыс деп қабылдаған.
Ислам мұрагерлердің тысындағы адамдарға мұраның үштен бірін ... ... Үште ... ... ... ... ... арнайы өсиеттің қажеті жоқ.
б) Мирас: Қайтыс болған кісінің дүниесінің басқаларға өтуі екі себеп
пен жолға ... ... Қан ... ... ... кісінің еркек балаларының үлкендері
мұрагер болатын. Әйелдер, қыздар, және қару асына ... жас ... ... еді. Егер ер ... ұлы ... ... ... ағалары
сияқты басқа еркек туыстарына қалатын.
2) Келісімшарт: бала асырап алу, туысқан болу және мұра ... ... ... ... ... біреуге мұрагер болулары мүмкін
еді. Ислам мұрагерлік мәселесінде көптеген өзгерістер ... ... ... ... ... кәсіподақ, сауда-саттық сияқты кейбір құқықтық
келісімшарт пен қарым-қатынас нормаларын қолданған.
1. Серіктестік келісімшарты:
Хз. Пайғамбар мен сахабалардың ... ... ... ... ... көрсететін сөздер бар. Пайғамбар
пайғамбарлықтан бұрын Саиб бин Әбу Саибпен серіктес болған екен. Меккенің
алынуында ... ... ... ... оған былай деп үн қатты: «Менің
серіктесім едің. Әрі тамаша серіктес болатынсың. Түсініспеушілік пен ... ... ... ... ... ... ... тауар, екінші жағынан жұмыс пен сауданың арқасында пайда
болған серіктестік түрі. ... ... ... бір бөлігін алады. Арабтар
арасында кең жайылған осы ... ... ... ... қолдау
көрсеткен.
3. Сәләм келісімшарты:
Қолма-қол ақша арқылы кейіннен ... дәл сол ... ... ... сатып алу.
Хз. Пайғамбар Мәдинаға келгенде бір-екі жылдай бұл ... ... ... және ... ... ... - дейді. Кішігірім
өзгерістер ендірумен бірге жалғасын табуына да жол береді.
4. Қарыз және өсім:
Ақшаға мұқтаж ... ... бар ... ... ... ... уақыт
келгенде өсіммен қайтаратын. Төлейтін уақыты келгенде ... ... бар адам ... адамға «Я төле, я болмаса үстіне қос» дейтін. Қарыз
адам «Мынанша уақыттан ... ... ... ... деп өсім ... ... ... барлық түрін жойды.
5. Кепілдік:
Қарыздың өтелуін кепілдікте ұстау мақсатымен ... бар адам ... ... ... ... ... ... кепілдегі зат алашағы бар
адамдікі болатын.
Ислам кепілдіктің бұл жолмен иеленілуіне тыйым салған.
6. ... ... ... ...... ... бар. ... бұлардың бір бөлігіне (өзара
ризалыққа сүйенбейтін, шарттары анық болмағандарын) тыйым ... ... ... және ... ... ... сатылатын нәрсеге
киімін лақтыру, қолмен түрту немесе үстіне ұсақ тас лақтыру арқылы ... - ... ... ... ... ... еді. ... бұларға
тыйым салды.
ә) Қулық арқылы бағасын өсіру: алуға ниеті болмаса да ... ... ... сатып алушының көбірек ақша беруі қарастырылады.
Бұған да ... ... ... ... сатылуы: Рим құқығында көргеніміз сияқты бұл жерде
де қарызын өтей алмаған адамның сатылу әдеті бар еді. ... ... да ... құқығы.
1. Кек алу (қысас): Арабтар «Өлімді ең жақсы өлім жоқ етеді» - ... ... ... ... ... түсініктері мен іс-әрекеттері
бойынша тек кісі өлтіруші ғана емес, оның ... ... да ... кек ... үшін ... олар да ... Қысас жеке бастың кек
алуы түрінде іске асырылатын.
Ислам ... - ... ... арқаламайды» - деген принцип қойып,
қысастың үкімге тәуелді болуын және орындалуын ... ... ... Құн ... Әдейі және қасақана болмаған, қателікпен болған ... құн ... іске ... кісі ... туыстары да құн
төлеуге ортақ болатын.
Ислам бұл нәрсені сол күйінде қалдырумен қатар, қасақана кісі өлтіру
оқиғасында да ... ... ... разы ... құн ... ... ... ісін жүргізу тәсілі.
1) Ант ішкізу (қасама): Өлтірушісі ... ... ... ... мекенінен елу кісінің «Өлтірмедік және өлтірген адамды көрмедік» деп
ант ... ... ... Мұны ... ету ... ... жақынының
құқығы.
Ислам бұл тәсілді қабыл еткен.
2) Айғақпен ... ... ... куә ... ... Мұны ... ... арызданушыға ант ішуі ұсынылады. Ислам да
принцп ретінде бұл ... ... ... ... сот ... ... мерзімде орындалуын қамтамасыз ететіндей дәрежеге жеткізген.
Басқа құқық негіздерінің ислам құқығына әсері мен ықпалы.
Алдағы тақырыптарда ... ... ... әдебиеттерінің түзілуі және
осы әдебиеттерге сүйене отырып, аталмыш құқықтың ... ... ... ... ... ... құқығы тарихында зерттеулердің
оншалықты дамымаған және мағлұматтардың кемшін болған уақыттарында ... аз ... ... пайда болып, өскелең түрде дамыған ислам
құқығы үшін ... ... бен ... ... ... көз ... ... Рим-
Византия, Яхуди, Жахилия, Сасани т.б. құқық әдебиеттеріне ... ... ... бірі ... ... алынған етіп көрсетуге
тырысады. Алайда бұл пікірлерін ғылыми дәлелдерге сүйендірмеген.
Бұл пікірге қайшы келетін, ғылыми ... ... ... ... құқығының өзіндік сипаттамасына сүйенген ... және өзге ... ... ... ... ... ... алатын, өз
динамикасында жетілген құқық ... ... алға ... Ғасырлар
бойы дүниенің едәуір бөлігіне билік жүргізген, адамдар мен ... ... ... ... ... өзге ... ... да мүмкін емес. Ислам құқығы және жүйесі билік ... ... ... ... қағидаларын және құрылымдарынан қажеттілерін
алған. Өйткені бұлар әділет, халық игілігі, қажеттілік ... ... ... құқығына сәйкес болуда. Әрі сол мүмкіндіктерден пайдалану
үшін мемлекетті басқарушыларға ислам рұқсат ... ... ... да ... ... ... ... құқығына азды – көпті әсер еткен. Осыларға ... ... тағы бір ... – Ислам құқығының біртұтас күйінде уахиға
сүйенген, ... ... ... жол ... ... ... ... толыққанды күйге енген құқық болуы.
Мәселенің талас тудыратын тұстарын басқа кітаптардың еншісіне қалдыра
отырып, осы жерде бірнеше кісінің сөзіне орын ... жөн ... Schacht: «... ... ... ... меншік, келісім шарт және қарыз
құқығының негіздерін Исламнан бұрынғы арабтардың ... ... ... ... алға ... болмайды. Мұндай болжамның сүйенетін
пікірі ислам құқығы ... ... жаңа ... ... ... жоғалтты» /1/.
«Ислам құқығы басқа бір өзінен бұрынғы құқықтан туындамайды. Ол өзін-
өзі пайда қылды».
J.Schacht ... ... ... әсер ету ... ... ... де соңында жоғарыда берілген қорытындыны ашық ... ... Фуат ... ... ... жалпы құқығындағы бөтен
әдебиеттер жайында асыра ... ... ... ... ... ... кешені, әскер, басқару жүйесі, салық, шенеунік атаулары, дәстүрлі
сот, кейбір құқықтық рәміздерден» тұратынына қарамасатан «қысқаша ... ... ... /2/ ... ... сөздер қолданған. Исламдық
қоғамдық құқық ... үшін ... ... ... ... және ... ... пен жаза, кеңеске сүйенетін басқарушылық, халифалық
ұстанымы, соғыс пен ... ... т.б. сол ... ... ... осы ... ... теориясын және практикалық тұсын бөле
қарап, теориялық жағында исламның жалпы ... бай ... ... ... ... ... ... бастап бөліну, жолдан таю және
өзгелерден пайдалану болғандығын дәлелдеу арқылы ... ... ... жанасқан болар еді. Өкінішке орай аталмыш асыра сілтеушілік оны
мына сөздерді айтуға итермелеген. «...орианталист ... ... ірге ... ... мен ... ... қатар бұл құқық әртүрлі
өзге құқық жүйелерінен әсерленген. Бұл жүйені құрайтын негіздердің ішінде
Құран мен сүннеттің ... Вон ... ... атап ... жүзден
бір пайыз ғана». Көпрүлүнің Құран мен сүннет ... ... араб ... ... заң ... ... деген болжамын дін мен ғылым
тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... араб әдет
ғұрыпын заңға айналдырмаған. Ол ескірмейтін төңкеріс ... ... және араб емес ... ... ... және ... түрде
өзгеріске түсірген. «жүзден бір» деп шамалау мәселесіне келсек, бұл жерде
де маңызды ... ... ... әсер және ... ... Құран мен
сүннетте болып, кейбіреулердің пікірі бойынша сан жағынан аз ... ... ... және ... тұтасымен ислам жалпы құқықғына негіз
болған. Осы құқық сол қағидалардың шеңберінде пайда ... Хз. ... ... сұлтандарының соңғыларына дейінгі ... бұл ... ... ... іс-шаралар және көзқарастардың бір аятқа,
хадиске, бүкіл ... ... ... және сахабалардың іс-әрекетіне
сүйенгендігі, бұл мәселеде тиісті орындарымен кеңесіп, ... ... ... ... ... де ... әлемінде әлеуметтік жүйені исламға сай
құрып жүргізгісі келетін елдерге дәл сол негізде жол көрсетуде, жаңа ... ... ... ... етуде.
Жоғарыда профессор Көпрүлүнің біз талқылаған пікірі кең ... ... ... ... ... ... заңдылықтардың тарихтың әртүрлі
кезеңдерінде ... ... ... ... ... ... Дәл осы ... фиқхтың (теориялық ислам құқығы)
түпнұсқа болуы жайындағы төмендегі ... ... ... емес. «Фиқх
– теориялық құрылым ретінде әрі негіздер, әрі салалары тұрғысынан өзіндік
болмысы мен рухында дара ... қол ... ... тән ... ... ... Ислам әлемінің саяси жетістігі және Ислам
мәдениетінің көркеюіне параллель түрде ... ... осы ... ... ... оны ... ... жүйесінің көшірмесі немесе жаңғыруы
деп ... сол күйі ... ... ... табылады.
Рене Давид: Ислам құқық білімі немесе фиқх ... бір жағынан құқықтың
тармақтарын, яғни ... ... ... орын алған қағида мен
категорияларды зерттейді. Ислам құқығы өзінің құрылымы, қамтыған деңгейлері
мен ұғымдары ... ... осы ... дейінгі зерттеген құқықтарға (Рим-
Герман, Социалистік құқық, Комман Лав) ... ... ... ... басты мәселе - Ислам құқығының басқа құқықтар, ... өзі ... ... ... ... ұрып ... ... болмысы болып
табылады. Мұндай түпкі бастауы болмаған барлық жүйелердің қасында ... уахи ... оның ... ... ... Ислам құқығының қалыптасуында Құранның орны
(Шариғат және Фиқһ).
Фиқһ ... ... ... және оның ... ... ... Алланың жолымен жүруге шақырушылар фиқһ ... ... ... ... Ол үшін ... етудің түрі, адамдармен
өзара қарым-қатынасы, өзін-өзі ұстауы т.б. мәселелерге қатысты шариғатта
бекітілген маңызды қағидаларды ... ... ... фиқһ ... ... бұл араб ... ... толық білу,
түсіну” дегенді білдіреді /3/. Терминдік мағынасы болса: “Нақты дәлелдерге
сүйене отырып амалдарға қатысты шариғат ... ... ... ... ... ... Құран мен суннаға жүгінеді. Ғибадат, құқық,
ахлақ, экономикалық және әлеуметтік қарым-қатынасты қамтитын фиқһ – ... ... ... ... басын қосып, біріктіретін ғылым. Басқаша
айтқанда үмбеттің өмірі. Фиқһсыз ... өмір сүре ... Уахи ... сүйенетін фиқһ ғылымы ешқандай ұлтта, ешқандай пайғамбардың
әкелген дінінде кездеспейді. Фиқһ Алла мен ... ... жеке ... ... ... ... ... зекетті, қажылықты,
көзге көрінетін және көрінбейтін ... ... ... жүріс-
тұрысты үйретеді. Фиқһ айт, жұма күндерінде әдемі киінуді, хош иіс себуді,
желініп-желінбейтін нәрселерді, ішіп-жеудің әдебін ... Фиқһ ... мен ... ... оған ... алғышарттарды қалыптастырған.
Мұсылмандардың бір жерге жиналып ... ... ... ... мәдениет алмасып, араларындағы бауырмалдықты қуаттандыру үшін
қажылық, айт, жұма ... ... ... ... отбасылық өмірді де реттеп, отбасының ... ... да ... ... ... ... пен экономиканы
реттеп, алдап-арбауды, күштінің әлсізді езуін және өсім жеуді харам қылған.
Фиқһ қоғамның тек бұл ... ... ... ... ... дүние мен ақырет өмірін бірге ала отырып қарастырған /4/.
Адам баласы жаратушысы бар ... ... оның ... және ... ... ... біле алмайды. Осы жағдайда фиқһ ғұламалары фиқһ
ғылымына сүйене отырып дұрысты бұрыстан, халалды харамнан ... ... ... ... парасаттылық пен даналықтың шыңына
жеткізеді. Демек фиқһ ... бұл ... мен ... Аллаһ Тағаланың
ризашылығын алып, мәңгілік бақытқа жетудің жолдарын үйрететін ... ... ... Осы адам ... ... істеген істеріне байланысты
шариғат үкімдерінің жиынтығынан фиқһ ғылымы құралады. Ал ... ... ... ... ... төрт ... бастау алады. Олар мыналар:
Құран;
Сунна;
Ижма (ұжымдық қаулы);
Қияс (жанама шешім).
Ислам ғұламалары шариғат ғылымдарының негізі болған ... мен ... ... ... ... ... ... бір-бірлеп
айқындап, олардың қағидаларын түзген және ... ... ... ... керек, оның қандай шарттары бар екенін толығымен анықтап ... бір ... ... мұжтахид пен ижтихадтың шарттарын, тақлид пен оның
үкімдерін баяндап түсіндіреді.
Мұсылман ғұламалары өздерінің мазһабтарының әртүрлілігіне ... ... ... ісі, ... ... мейлі ол ғибадат па, мәміле ме, ... ... па, не ... де оның шариғи үкіміне ешкім таласпайды. Сол
себепті де фиқһ ғылымы бұл даулы мәселені шешуде үлкен роль ... ... ... Сол себептен осы үкімдердің кейбіреулерінің
Құранда келген аяттар немесе хадис шарифте ... ... ... өткен.
Сондай-ақ кейбіреулерін анық айтпаған, дегенмен шариғат оларға ... ... ... оны ... дәлелдерге сүйене отырып,
кейбір белгілеріне қарап үкімдерін қояды, оның ... ... ... ... үкімдеріне байланысты қағидалар мен зерттеулерден ... ... ... ... ... мынадай анықтама берілген:
«Жалпы дәлелдерден шариғат үкімдерін шығаруға алып баратын ... Фиқһ ... ... үкімдерді айқындау үшін мүкәлләфтің сауда-
саттығын, өкілетін, намаз-оразасын, қажылық ғибадаттарын, кісі өлтіруі мен
ұрлығын, ... ... осы ... оның ... ... ... болмауын, қысқаша айтқанда әрбір ісін тексереді. Сондықтан усулу-фиқһ
қияс пен оның құжаттылығын, әмір мен одан ... ... ... ... ... ... ... үкімдерінің ең бірінші дәлелі, оның
мәтіндері бір ... ... ... Оның ... ... енді ... салу, кейбірі жалпылама, шариғи үкімдердің жалпы жиынтығынан алынған
қорытынды үкім түрінде келген. ... ... осы ... ... тексеріп зерттейді және топшылайды. Мысалы, усулу-фиқһ
әмірден уәжіп үкімі, тыйымнан харамның ... ... ... береді.
Осылайша усулдің тер төгіп анықтаған қағидаларын жүйелеген зерттеулер мен
еңбегін фиқһ ғылымының ғалымы яғни, фақиһ дайын үкім ... ... ... ... ... үкімдерден жекелеген үкімдерді шығарып, шариғаттың
амали ... ... ... ... ... Ислами қағидалар
арқылы дінді қорғай білу, біз үшін өте қажет. Өйткені мұсылман адам ... ... ... ... ... ... ... Сол себепті
осындай істерді фиқһ ғылымы зерттейді.
Фиқһ мазһабтарының шығуына мына ... ... ... ... мен ... әр ... ... Олардың түрлі аймақтан және
әр түрлі мәдениеттің ... өмір ... ... ижтихадтың туындауына себеп
болған. Өйткені әр жерде түрлі ... тап ... бұл ... ... ... көре шешу керек;
- фиқһшылар мен мужтахидтердің Қолданған ... ... ... да ... бір ... ... айтуға болады. Мазһабтардың кейбірі
ақылға қатты көңіл бөледі, ал кейбірі болса ... ... мен ... ... ... ... салдарынан да әр түрлі нәтижелер шығады /5/.
Фиқһ ... ... ... ... ... ... да
жатқызуға болады:
а) Кітап пен сунна мәтіндерінің әр түрлі болуы;
ә) Алғашқы Ислам құқықшыларының көзқарасы мен ижтихадтарының әр ... ... мен ... ... ... ... ... мемлекетіндегі халықтың салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпының бір-
біріне ұқсамауы.
Кітап пен сунна мәтіндерінің әр түрлі болуы. Құран араб ... ... оны ... түсіндірген. Араб тілі көптеген ерекшелігі бар
маңызды тіл.Бұл ... ... ... тұстарын ұғынуда әр түрлі ойлар
айтылған. Мұнымен қатар аяттар әр ... ... ... түсіп,
хадистер де түрлі себептерге көре айтылған. Бұлардың ... ... ... ... да ... ... айтарлықтай себебі бар.
Бұған мысал берер болсақ, Құрандағы Ағраф сүресінің 204-ші ... ... ... ... ... үндемей құлақ салып тыңдаңдар. Бәлкім
кешірілерсіңдер.» Ибн ... пен Әбу ... бұл ... ... намаз
оқылғанда имам оқып жатқанда оған ұйған жамағаттың үндемей тұруы үшін түсті
дейді. Саид бин Жубайр Мужахид, Ата және ... ... Жұма ... ... ... түсті дейді. Қатада намазда сөйлеуді тыйу үшін
түскен дейді.
Алғашқы Ислам ... ... мен ... әр ... Сахабалардың кезеңінде Ислам мемлекетінің аумағы айтарлықтай ... еді. ... ... ... ... мемлекетінің шекаралары кеңейіп
фиқһшы сахабалар мужахидтермен бірге Арабстаннан ... ... ... ... Әр бірі орталық қалаларға орналасып ол жерлерде ғылым үйрете
бастады. Ол жерлерде шыққан ... ... бар ... ... ... ... мен жағдайлары өзгеше болғандықтан ижтихадтары да
өзгеше болды. Кейбіреуі өздері ... ... ... пәтуә берсе,
кейбірі болса қолдарында жеткілікті дәлел болмағандықтан өз ... ... ... ... берді. Осы барлық пәтуалар мазһаб ... бұл ... ... ... ... жол ... мен ... алуан түрлі болуы. Ислам құқұқшылары
өздеріне шағымдалған мәселелерде және адамдар мұқтаж ... ... ... үкім ... пәтуа береді. Бірақ бұл мәселелер басқа
жерлерде болмағандықтан басқа құқұқшылар бұл ... ... ... ... ... ... ... болып, өзге мужтахидтер мұны алдыңғы
мәселеге қияс жасап шешеді, ал кейбірі болса өзі ... ... ... Міне ... үкімдер өзгеше болады. Осылар да мазһаб құрушыларға
жетіп отырды.
Ислам мемлекетіндегі халықтың салт-дәстүрі мен ... ... ... ... ... және сахабалар
дәуірінің алғашқы жылдарында ... ... мен ... бөлінбеген болатын. Табииндар кезеңінде және ... ... ... ... ... ... әр түрлі халық, әр түрлі ұлттар
Ислам жамағатына қосылды. Әрбірінің әдет-ғұрпының, салт-дәстүрінің түрлі-
түрлі болуы туындаған мәселелерді ... де ... ... ... ... жағдайлар да мазһаб құрушыларына жетіп, олардың түсінігі ... ... мен ... әр түрлі болуына әсер етті /6/.
Құранда фиқһ түбірінен шыққан түрлі сөздер: білу, түсіну, ... ... Хз. ... ... ... кім үшін ... оны ... фақиһ (діни үкімдердің сырын меңгерген) қылады” деген.
Төрт халифа мен табиундар дәуірінде фиқһ сөзі ... ... ... ... ... ... фиқһ - ақаид және ... ... ... ... ... ... нәпсіні тәрбиелеу мен ахлақ ... Жеке ... ... фиқһ сөзі ... ... ... Әбу Ханифаның (өл. 150-767) фиқһқа былай анықтама берген: ... ... және зиян ... ... ... дәуірде кәләм, иман, ахлақ және тасаууф сияқты ілімдер әлі бөлініп
өз алдына ғылым ретінде шықпағандықтан Имам ... ... ... ... ... ... ... Бірақ уақыт өткен сайын фиқһ
ілімі тек қана ғибадат ... мен ... ... түрде “амал
жөніне” көбірек тоқтала бастады.
Фиқһ сөзінің орнына жаңадан қолданыла ... ... ... ... ... ... жаза және мирас үкімдерін қамтиды.
Фиқһтың тақырыбы - ... ... және ... ... ... істеген амалдары. Бұлар: намаз оқу сияқты “істеу” және ішіп-жеу
сияқты “таңдау” ... ... және ... ... ... діни ... жауаптылығы
әхлиятпен дейді. Ғибадат, амалдар және жазаға байланысты діни үкімдерді
“шариғат” ... Бұл сөз дін ... да ... ... ол итиқади (сенім) және амалдық үкімдердің бәрін қамтиды.
Бірақ шариғат көбінесе амалдық үкімдер үшін ... Бұл ... ... амалымен сыртқы пішімін құрайды.
Фиқһ ілімін білген адамды “фақиһ” дейді. Көпше түрі “фуқаһа”. Бұл сөз
фиқһ ... ... ... мағынасына келеді. Мұжтахид – діни үкімдерді
дәлелдерден шығару өкілдігі мен ... ие ... ...... ... кісі деген сөз. Мұжтахид емес фақиһқа басқа
мұжтахидтердің сөз бен пәтуаларын жеткізу және ... ... ... ... ... бір ... ... бір кісінің берген жауабына болса
пәтуа дейді. Пәтуа ижтихадқа қарағанда жеке мағынаны білдіреді.
Құран мен сүннетке анық және нақты ... ... ... ... ... ... ... ижтихадқа қажет болмайды.
Бұның сыртында қалған фәри, ... ... ... ... әдет-
ғұрып, алдыңғы шариғаттар сияқты дәлелдерге сүйеніп шешіледі. Міне ... ... ... осы ... ... және ... дәуірінде шыққан кейбір фақиһтар түрлі
тақырыптардағы пәтуа және ... өте ... ... Хазіреті Айша,
Абдуллаһ бин Омар, б.Абдуллаһ б.Масғуд және т.б. ... ... ... жеті ... бірі Нәфи (өл. ... Куфадан
Алқама б.Қайс (өл. 62-682), Ибрахим ән-Нахаи (өл. 96-714), Хаммад бин Әби
Сүлейман (өл. 120-738), Басрадан Хасан Басриді (өл. 110-728) да ... ... ... (750-1258ж.), алғашқы екі ... фиқһ ... ... Бұл кезең үлкен имамдар мен ... ... ... мыналар:
Меккеде Суфиян б.Уяйна, Мадинада Малик б.Әнәс, Басрада Хасан Басри,
Куфада Әбу Ханифа мен Суфиян әс-Саури, Шамда Аузаи, ... Шафи және ... Сад, ... Исхақ бин Рахуя, Бағдатта Ахмед бин Ханбал, Дауд әз-
Зухри және ибн ... ... ... ... ... ... жүйелері мен әдістері және оларды қолдана ... ... ... ... ... ... Ислам фиқһын бір құқық
жүйесі ретінде ортаға қоя алмағандығы немесе захирилерде болғандай ... ... және өзге ... ... қатаң әрекет еткендіктері
үшін жалғасын таба алмады.
Фиқһ ғылымының сүйенетiн ... ... ... ... ... ... ... барлық үкімдерінің қайнар көзі төртеу. Бұлар кітап,
сүннет, ижма, қияс. Бұларға төрт дәлел мағынасында ... ... ... ... ... ... ... да дейді. Екіншіден осы төрт
дәлел негізгі ... деп те ... ... ... ... ... деген,
кейбір дәлелдер де бар. Бұлар мәсәлихи мурсәлә, истихсан, ... ... ... (Хз. ... ... ... үкімдері), сахаба сөзі
және истисхаб. Төменде осы ... ... ... дәлелдер – Кітап (Құран) және Сунна болып ... ... ... ... ... дәлелдердің негізі. Кітап – Алланың
пайғамбары Хз. Мұхаммедке (с.а.у.) араб тілінде түсірген, жазуға түсіріліп
бізге дейін ... ... ... Фатиха сүресімен басталып, Нас
сүресімен аяқталған Құран. Міне бұл ... ... ... ... түсіндірмелері немесе қай тілдегі болсын аудармасы және Ибн Мәсғудтың
риуаят ... шаз ... да ... ... ... ... ... 612 жылы Рамазан айының 17-не Меккенің төңірегіндегі Хира
тауындағы Сәур ... жұма ... ... ... түсе ... Құранның
түсуі осы уақыттан бастап Хз. Пайғамбардың қайтыс болғанына дейін ... ... ... ... Құранның бөлек-бөлек болып түсуінің
хикметін ... ... ... ... «Біз оны ... жүрегіңе
жақсылап орнығуы үшін бөлек-бөлек оқыдық» /8/.
Құран Жәбрейілдің көмегімен 22 жыл, екі ай, 22 ... ... ... ... ... ... “Жаратқан Раббыңның атымен оқы.
Ол адамды ұйыған қаннан жаратқан. Оқы! Ол ... аса ... ... ... Ол адамзатқа білмеген нәрсесін де үйреткен” /8/. Соңғы
аят хижреттің 10 жылы, қоштасу қажылығы кезінде ... ... ... ... Бұл аят: ... ... ... және нығметтеріңді
тамамдадым. Сондай-ақ сендерге Ислам дінін қоштап ұнаттым” /9/. ... ... (р.а.) ... мына аят одан ... ... “Аллаһқа
қайтарылатын күннен сақтаныңдар, сонда әркімнің еңбегі өздеріне кемсітілмей
толық беріледі және оларға әділетсіздік жасалмайды.”
Құранның түсуін екі ... ... ... ... кезеңі, 12 жыл, 5 ай, 13 күн. Бұл кезеңде түскен сүрелерге
Меккелік деп ат берілген.
2) Мәдина ... 9 жыл, 9 ай, 9 күн. Бүл ... ... ... деп аталды.
Мекке кезеңінде үкім аяттары түспеген. Меккелік ... ... ... яғни негізгі пренциптерін қамтиды. Адамдар Исламға
кіріп, мұсылмандардың саны ... соң ... ... мен ... ... ... ... сәмәуи кітаптар сияқты тек қана сенім, құлшылық пен ахлақ
кітабы емес. Құран әрі ... мен ... әрі ... ... және ... ... дұрыстайтын, жеке адамдар мен
қоғам өмірін түзететін үкімдерді қамтыған бір кітап.
Аяттарда былай айтылады: ... ... ... ... ашықтайтын
және мұсылмандар үшін тура жол, игілік әрі қуаныш түрінде Құранды түсірдік”
/10/. “Біз кітарта еш нәрсені кем қалдырмадық” ... ... ... жауап ретінде, яки бір оқиғаға байланысты, ал
кейбірі болса ешқандай себепсіз ... Бұны ... ... деп ... ... ... ... Алланың елшісі түскен аяттарды
уахи жазушыларына жаздырып, қай аяттың, қай ... ... ... ... мен сүрелердің ретке қойылуы да уахиға сүйенгендігіне ... ... ... ... не үшін ... анықтау үшін қыруар еңбек етіп, тер төгу,
аяттарға, уақиғаларға қатысты сунналарды молынан ... ... ... ... ... ... ... аудармасын ат-Табари 961-976
жылдары Бұқарада жасады /12/.
Құранды оқып-үйренуді ... ... ... ... ... ... ... Құранды ағылшынша түсіндірмесімен аударса, неміс семитологы
Т.Нельдек, швейцариялық арабист Адам Мец, ... ... ... Х.Снук-Хюргронье т.б. ... ... ... ... ... ... ағылшын тіліне
аудармасын Джорд ... ... 1734 жылы ... ... ... басылымынан Алексей Колмаков 1792 жылы орысшаға аударған, ... 1775 жылы ... Фр.Е. ... ... орысшаға бірінші рет ... ... ... аударды. Бұл аударма бірнеше рет ... ... ... 1878 жылы, екінші рет Қазанда 1884 жылы, ал үшінші рет тағы
да Қазанда 1907 жылы ... Соғы ... араб ... де, ... ... беріліп отырады. Саблуков аудармасының ... ... ... ... да бар. Ол орыс ... ... ... ірі еңбек. Ал академик И.Ю.Крачковский көп сөзділіктен аулақ
қашып, аудармасын дәл беруге тырысады.
Құран Малай, Явая ... Урду ... ... Ал ... ... ... ... түркі-қазақша жарық көрді. Құранды түсініп, оны
аудару үшін білімділік аздық етеді. Оған ... ... ... мен мыңдаған хадистерді, ислам тарихы мен шариғат
заңдылықтарын да ... ... ... етеді.
Құран, жалпы үш түрлі үкімдерді қамтиды:
1) Сенімге байланысты үкімдер: Алла, періштелер, кітаптар, ақырет күні,
тағдыр мен қаза жайындағы, мұсылмандардың ... ... ... ... ... ... ... Мекке кезінде келіп, адамдардың алдымен
қате түсінік пен сенімнен тазалануы көзделген.
2) Ахлақққа байланысты үкімдер: Мүминнің ... ... ... ... адамдық қатынастарда ең әдемі әрекеттерге қол жеткізуге
бағытталған ... ... ... ... сақтандыратын
аяттар да осы топқа кіреді.
3) Амалға байланысты үкімдер: Бұл мүкәлләфтің құлшылық, сөз, амал және
уәделер ... ... ... ... және барлық қоғам
өмірін реттейтін тәжірибе жүзіне бағытталған ... ... ... ... ... осы ... аяттар.
Құлшылыққа байланысты үкімдер: Құранның барлық үкімдері қысқаша түрде
айтылған. Оны іс ... ... мен ... ... міндеттелген. Намаз,
ораза, қаж, зекет сияқты құлшылықтардың ... ... ... ... жасалған және үмбетіне көрсетілген. Мына хадистер құлшылықтағы
әрекеттің Хз. ... ... ... ... ашық ... баяндайды:
“Мен намазды қалай оқысам сіздер де солай оқыңыздар”. “Қажылық құлшылығын
менен үйреніңдер, менен көргендеріңдей орындаңдар.”
Муамәлә ... ... ... ... қалған құқықтық, іс-
әрекеттер, келіссөздер, қылмыс, жаза және осыған ... ... ... ... ... ... немесе қоғамдардың бір-бірімен
қатынастарын ... ... ... бөлімдерге бөлуге болады:
Сауда-саттық құқығы – адамдар арасындағы қатынастарға ... ... ... беру, кепілдікке алу, кепіл, ортақ болу,
қарыздану сияқты адамдар арасында қаржы ... ... және хақ ... ... ... ... ... құқығы – адамның істеген қылмысы мен бұларға берілетін жазалар
осы топқа кіреді. Жаза үкімдері мал, жан, намыс және ... ... ... Аят ... ... пен ... жазаны “Хад”- дейді. Ұрлық, тонау,
қарақшылық, ішімдік ішу ... ... ... ... ... және ... ... орнауы үшін қоятын жазалар болса “Тазир”-
деп аталады.
Жанұя құқығы – Құранда жанұяға байланысты ... ... ... кеңірек тоқталған. Үйлену, ажырасу, напақа, мүддет, мирас ... ... ... ... ... ... куәлік, ант, үкім сияқты адамдар
арасында ... ... ... үшін ... ... реттеуді мақсат
тұтады.
Басқарушылар мен бағынушылар арасындағы ... Бұл ... ... ... ... және қорғау сияқты негіздерге сүйенеді.
Әділет мемлекет басқармасының ең ... ... ... ... ... ... бар: ... Аллаһ сендерге аманаттарды өз лайықты
орындарына тапсыруларыңды және ... ... ... ... ... ... әмір етеді.”
“Негізінде Аллаһ әділетті, ізгілікті және ағайынға ... ... ... де ... басақармасында ең жақсы әдістерді
белгілеуде жәрдемші ... Өз ... ... ... қамы үшін) болған
басқаруға кедергі болады. Аятта: “Сондай-ақ өзара ... ... “Іс ... олармен кеңес қыл. Сонда қашан қарар берсең
Аллаһқа тәуекел ет” – ... ... ... ... ... Ислам әкімшілігінің
мұсылмандар арасында кеңес негізіне сүйенгенін білдіреді. Екінші жағынан
сілтеме жолымен де: ... ... ... ... ... бақылайтын және
мемлекет істерін реттеуде оған жәрдемші ... алқа ... іс ... ... ... ... Құран мұсылман емес мемлекеттермен болған қатынастарды
да реттеуші негіздер әкелген. Аяттарда мемлекеттер ... ... ... ... ... ... ... алдында мұсылман емес кісілер үш дәрежеде болады:
1) зымми және муахадтар (келісімшарт жасаушылар);
б) ... ... ... ... Бұл соңғысы “харби” деп те аталады.
Экономика және қаржы құқығы: ... ... ... ... ... пен
шығыс есептелуіне және ұқсас үкімдер осы топқа кіреді.
Құранның мақсаты – құдайсыздықтан, пұтқа ... ... ... ... биік мұраттары – заңдар мен қағидаларды
тарату, жалғыз Аллаға құлшылық етуді үйрету болып табылады. Мұсылмандық
құқық міне осы ... ... ... ... сөздікте жол, адамның әдеттенген жақсы немесе жаман
әрекеттері, бағыт деген мағыналарды білдіреді. Терминдік ... ... ... (сау) ... ... және тақрирі (үнсіз құптауы). Сөзді
сунаға мысал: “Кімде-кім ұйықтап ... ... ... ... алса, есіне
түскенде оқысын”. Амалдық суннаға ... ... ... ... ... сізде
солай оқыңыз”. Тақрири (әрекет) сунна Хз. Пайғамбарымыздың көрген немесе
естіген бір істі ... етіп ... ... ... су таба ... ... намаз оқыған бір сахабаның намаздан кейін су тапқан кезде
намазды қайта оқымауы және Хз. Пайғамбарымыздың оны ... ... ... ... ... ... сунна болғандығында дау жоқ.
Суннаның діни бір дәлел болғандығы ... ... Бұл ... ... ... не берсе алыңдар да, неден тыйса одан
тыйылыңдар” /13/.
“(Мұхаммед) Раббыңа ... Олар ... ... нәрселеріне сені би
қылып, содан соң берген билігіңнен көілдерінде ақау таппай бойұсынғанға
дейін мүмин бола ... ... ... бағынса, расында Аллаһқа бағынған болады” /15/.
Сунна – Хз. Пайғамбардың Раббысынан алған ... ... ... ... – Хз. Пайғамбардың уахиге сүйеніп сөйлейтіндігін хабар
береді: “Ол өз ойынан сөйлемейді. ... ... ... уахи ... ... ... алдында төрт функциясы (қызметі) бар:
1) Мұбхам немесе мүжмал болған аяттарды ашықтайды;
2) ... ... ... ... ... пен мансухты білдіреді;
4) Құранда болмаған кейбір үкімдерді қояды. Мысалы: Намаз бен ... ... ... ... ... асыранды есектер мен
жыртқыш құстардың етінің желінуіне тыйым салынуы да ... ... ... үшін оған ... ... ... көздері хадистерді
жинап алып, пайдалану қажеттілігі туды.
Хадистер рауилерінің санына қарап – мутауатир, мәшһүр және ахад болып
үшке бөлінеді. Ахад ... те ... ... және ... болып бөлінеді.
Мутауатир хадис – өтірік айтуы ... ... ... ... да
келмейтін бір көпшілік тарапынан риуаят етілген хадистер. “Кімде-кім ... ... бір ... ... ... ... ... дайындалсын” хадисін
жүзден аса сахаба риуаят еткен. ... ... ... арасында
мутауатыр болғандары өте көп. Дәреттің алынуы, ... ... ... орындалуы сияқты. Мутауатыр хадистің дәлелдігі нақты, әрі онымен
амал жасау парыз.
Мәшһүр хадис – Пайғамбардан (с.а.у) бірнеше кіскінің ... ... және ... ... жылдардан бастап мутауатир дәрежесіне ... ... ... ... білдіреді.
Ахад хабар болса бір, екі немесе одан көп сахаба тарапынан ... және ... ... жете алмаған хадистер. Сүннеттің басым
бөлігі осы ... ... ... ахад ... дәлел болуы үшін рауидің (риуаят етуші)
сенімді және ... ... қоса ... фиқһын білетін және риуаят еткен
хадисімен амал еткен бір кісі ... шарт ... Имам ... ... ... ... ... амалына сәйкес келгенде дәлел ретінде қабыл
етеді. Ахад хадис нақтылықты білдірмейді. Сондықтан ... ... ... ... Тек жоғарыдағы шарттар орындалғанда ғана ахад
хадистермен амал етіледі.
“Хадистерді жатқа ... да ... ... бірі ... ... хадисті өте көп білген, бағдаттық білімпаз, құйма құлақ адам еді”
– дейді ибн ... ... ол ... ... 30 мың ... ... Оны тексергенде 3-ақ хадиспен қателесіпті. Ибн Уқуа да 53 ... ... ... ... хадистерге сүйене отырып, бағдаттық
ғалым пн-Нақаш Құранға 12 мың беттік түсініктеме жазса, ал Жоғарғы ... ... 120 ... ... ... Бұл ... одан бір ... кейін
жасаған Абд ас-Салам әл-Казуини жаңартып, Құранға 300 томдық түсініктеме
жазған. Ол тек бірінші ... ... 7 том ... ғ. ... ... халифатта имамдық (махһаб) мектептер пайда
болып, мұсылмандық құқық жаңа сатыға көтерілді. Бұл махһабтар: ... ... ... және ... болып беске бөлінді. Бұлардың
алғашқы төртеуі суннаны (яғни Мұхаммед істеген амалдары мен айтқандары)
мойындаса, ал ... ... ... ... төрт халифа (Әбу Бәкір, Омар, Оспан және Әли) белгілі бір
даулы, таласты мәселені ... ... мен ... ғана ... Егер де
таласты мәселе жайлы шешімде олардан таба алмаған ... ... ... бұрыннан келе жатқан ата-баба ... ... ... ... ... ... ... Әрине, мұндай шешімдерді
мұсылман құқығының білгірлерімен, көпті көргендермен ақылда отырып шешкен
Мұндай шығарылған шешімдерді дау-таласта ... ... сот) ... ... ... деп те ... кезде ислам зерттеушілерінің көбісі заң нормаларын түзу үшін
Құранды ... ... ... ... ... аз екенін ескертеді. Бұл жайлы
араб зерттеушілері де жасырмай айтады. Алайда, байыппен қарағандарға Құран
жалпы ... ... ... онда ең ... ... бағыт бағдар
берілгені айқын көзге көрінеді. Тек сол бағыт-бағдарды өрбітіп, қағида-
ережелер жасауға әбден ... ... те ... дәл ... ... ... бір жәйтті мысал етсек те жеткілікті. Мұхаммед Йеменге әмірші ... өз ... ... сөйлескенде: “Неге сүйніп адамдарды
жауапқа тартасың?” – депті ... ... ... ... ... - ... Муаз. “Онан таппасаң ше?” – депті Мұхаммед. ... ... ... ...... ... “Егер де онан да таппасаң ше?” –
депті Мұхаммед. “Онда өзім пайымдап, шешім қабылдаймын” – деп Муаз ... ... ... мың да бір ... ... елшісінің пікіріне сай
пікірді әмірге айтқызып тұрғанына”, - деп өте риза болыпты.
Мұсылман заңгерлері міне осы хадиске сүйене отырып, ... ... ... жоқ ... мәселелерді өздері шеше берген. Әлбетте, қаралатын
мәселені шешетін қазының көп білгірлігі ... ... ... ... ... өз ... Құран мен Суннаны
өздерінше бір-бірінің ықпалынсыз ... ... ... ... ... ... ... бір мәселені шешудегі олардың шығарған
шешімдері бір-біріне сәйкес келмей қалды. Уақыт өткен ... әр ... ... ... мен ... ... отырып, әр мәселеге шығарған
осындай кереғар ... ... ... Міне, осындай шығарылған шешімдердің
кейбіреулері мазһабтардың бірінде өте жақсы шешілді. Бірте-бірте барлық
мазһаб белгілі бір ... ... ... ... деп санауға мәжбүр болды.
Сөйтіп, төрт мазһаб өкілдері (олар жайлы, келесі ... ... көп ... ... жетісіп, тек шииттер суннаға
кереғар ... қала ... Осы төрт ... ... хадистерді “Сунна” деп,
ал оны ұстанушыларды сунниттер деп атады. Қазақтар да ос ағымға кіреді.
Құран мен Суннадан таба алмаған қоғамдық, ... және ... ... ... ... ... ... “Ижма” (яғни, бір нәрсені
шешу, дәлдестіру) ... Ал, ... орай ... рациональдық
пікірлердің қорытындысын “Қияс” (өлшеу) дейді. Әрине, бұл екеуін талас-
пікірлердің қорытындысы десе де ... ... ... шешкенде әуелі
Құранға, кейін Суннаға, одан қала бере Ижма мен Қиясқа ... ... ... ... ... ... ... Оны шариғат, фиқһ ілімі
деп те атайды. Бір сөзбен айтқанда - шариғат заңдары жинақталады.
Ислам құқығының ... ... ... ... ... ... кезек
– Шариғат заңдарына қысқаша тоқталып өту. Өйткені шариғат заңдары ... ... ... ... кеткені соншалық, қайсысы
шариғат заңы, ... ... заңы ... ... ... қиындыққа
соғады. Сондықтан, шариғат заңдарын қазақ ... заң ... ... ... ... ... ... жөн көрдім. Бұл ... ... ... шариғат түсінегіне қысқаша тоқталып өтсем.
Шариғат (ар. "шариа" – т‰зу, д±рыс жол, зањ, ... ... ... ±станым) исламдыќ µмір салты туралы жалпы ілімді білдіреді /17/.
Ислам т‰сінігінде шариат пен фикх мєні ... ... тењ ... ... сµйтіп, олар кµп жаѓдайда синонимдер ретінде пайдаланылады.
Мұсылман заңы – ... ... мәні адам ... ... ... ... салып қою, оның өмірдегі әрбір ісін, қимылын, аяғы қалай жату,
қалай тұру, тамақ ішу, беті-қолды жуу, малды ... ... ... ... ... бақылауға алу болып табылады. Шариғат бойынша
адам не істесе де, оның бәрі “алла ... ... ... екі ... – Ілім Кәмәл және ілім Фиқһтан тұрады.
Ілім Кәмәл догмалық сенімдерді қамтыса, ал ілім Фиқһ ... ... мен ... ... ... ... Фиқһ ... – сенімнің практикалық ережелері және азаматтық қарым-
қатынас құқықтарынан тұрады ... ... соты істі ... ... ... ... ала
даяргерліксіз жүргізеді. Істі қазы не муфти алып барады. Қаралатын ... ... ... өте ... Ант ... ... толған, ақыл-есі дұрыс
адам болуы тиіс. Кәмелетке толмаған балалардың, есі дұрыс еместердің, ... ... және ... ант ішкізу т.б. антқа саналмайды. Антты
дауыстап айту керек, оны ... ... ... ... ... да ... ... екенін сөз етудің қажеті бола қоймас. Ант беруден бас ... ... ... ант ... бас тартқан адам бір құлды азат етуі,
не болмаса 10 аш-жалаңаш адамды тамаққа тойғызып, киіндіру тиіс. Егер ... ... онда 3 күн ... ... тиіс.
Уәде беру де ант беруге ұқсас. Уәдені асығыс ... ... ... ... ... бір, уәде де бір деп, ... да ... берік
болған. Қарғану да уәде беру мен ант ішуге жақын. Ешкім де ... ... ... адал ... ... ... болғанда ғана қорғанған.
Әлбетте, ант ішу де, уәде беру де, сол ... ... да ... ... ... тәңірі, аруақ атынан, кейін ислам енгеннен
соң Құран ұстап, Алла атынан айтатын ... ... алу ... ... арасында жақсы қарым-қатынас болып
саналады. Қарыз беру жақсы ... Ал, ... ... ... ... ... ... беруші берген қарызын өсіммен алуға хақы жоқ. Егер, өсіммен
алса, онда ... арам ... ... ... бер деп асықтыруға да
болмайды. Қазақтарда да қарыз беру, алу рәсімдері ... ... заңы ... ... иесі ... ... ... мал-мүлкін, қажет
болса дене күшін де жалға бере ... ... ... шариғат бойынша
төмендегіше: егер мүлік иесінің бірнеше ... ... ... ... бір баласына қалдыра алмайды. Өзінің туыстығының маңыздылығына қарай
әрбір мұрагер өзіне тиісті үлесін алады. Мұрагер ... ... 3 ... ... ... әкесі, шешесі және балалары.
2-топ: өлген адамның атасы, әжесі және аға-іні, әпке-қарындастары.
3-топ: немере-аға, әпкелері (әке және шеше жағынан).
Мұраны ұл жағы екі есе, ал қыз жағы бір есе ... ... ... Тәуке
ханның “Жеті Жарғысыда да” әйелдердің құнын ер адамның құнынан екі есе ... ... ... ... Шариғат бойынша ерінің өктемдігі
тек әйелдің өзіне ғана, ал оған тиесілі ... ... яғни ... мал-мүлкіне иелік етуге құқығы жоқ.
Жеке меншіліктілікке қол сұғушылар қатаң жазаланған. Ұрланған мал-мүлік
10 дирһамнан асса, онда ұрының қолы ... ... ... ... ... ... ... Осындай қатаң жаза нәтижесінде қоғам
ішінде ұрлық жасаушылар өте сирек кездескен. Біздің ... да ... киіз ... құлып салмай, тек мал-жануар кіріп кетпесін деп,
есіктерін сырықпен ... қана ... ... ... ... ... ... құны 27 есе артығымен алынған. Ұрының әуелі оң қолы
кесілген. Келесінде ұрлық істеп, қолға түссе, сол аяғы ... ... ... т.с ... оң аяғы ... онда да ... істесе, онда да өлім
жазасына кесілген.
Шариғат бойынша тонаушылық өте ауыр қылмыс болып саналады. Тонаушы ... күші ... ... ... ... ... алады. Шариғат
бойынша тонаушылық төрт түрге бөлінеді: 1) өлтіремін деп қорқытып, қоқан-
лоқымен басқаның ... ... алу; 2) ... ... ... ... ... пайдаланып; 3) тонап алынған мал мүлікті түгел жаратып
жіберсе; 4) ... ... ... ... ... өмір бойы ... отыру жазасы кесілген. Екінші
түріне оң қолымен сол аяғы кесілген. Үшінші ... өлім ... ... Ал
соңғы түріне – басқаларды сескендіру үшін дарға асып, үш күн бойы ... іліп ... ... кісі өлтіру 5 түрге бөлінген.
1. Қастандықпен кісі өлтіру;
2. Жұмыс үстінде кісі өлтіру;
3. Байқамай кісі ... ... кісі ... Басқа бір ниетпен кісі өлтіру.
Кісі өлімін қарағанда, қандай азаппен азапталғанын, қандай заттармен
өлтірілгенін ... Кісі ... ... ... не ... ол өте ауыр ... болып саналады. Мұндай да кінәлі адамдарды
ьиік жартастан тастап өлтірген, әрі ... ... ... асыру міндетті
болған. Ал, басқа кісі өлімінде құн төлеп, өлім жазасынан құтыла алған.
Шариат бойынша неке, тұрмыс-салт заңдары да ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігінде қолданылған. Мысалы: неке ... ... ... имандылық шарттары және т.б. /19/.
Құран әйелдер мен ерлерді теңестіріп, бірдей құқық берді. Ислам бойынша
некелесу – екі ... ... Неке ... ... куәлікке екі ер
адам не болмаса бір еркек, екі әйел ... ... ... 4 ... ... рұқсат етеді.
Құран діни тұрғыдан адамдарға негізінен 5 парызды ... ... ... бес ... ... ... зекет беру, ораза тұту,
қажылық жасау.
Міне, осылайша мақсат еткендей – Құранның ислам ... ... ... ... ... Бұл ... мен ... шариғат және
фиқһ ілімдерін қарастырдым. Ендігі кезекте – исламдық мектептердің шығу
тарихына, қалыптасу ... ... жөн ... Бұл мәселе курстық
жұмысымның келесі ... ... ... ... МЕКТЕПТЕР
(арасындағы діни-дүниетанымдық ерекшеліктері).
2.1. Мазхабтардың пайда болуының алғы шарттары.
Мазхаб негізінен алғанда Хз. Пайғамбарымыз ... ... ... төрт ... ... де ... ... та осы мазһабтарға
бөлінуге әсер ... ... ... ... ... уақыт өткен сайын
нәтижелер соңында жалындай түсті. Әсіресе ... ... ... ... мазһабтардың санын арттырды.
Сонымен қатар Ислам діні тек арабтармен шектеліп қана қоймай басқа да
ұлттар ... ... ... ... ... құралғандықтан Ислам дінінің
қағидаларын бәрі бірдей түсіну, бір ... ... ... еді. Сол ... ... әртүрлі болағандықтан олардың артынан ерген мазһабтар
дүниеге келді.
ХХ ғасырға ... ... ... ... ... ... олардың
көпшілігі тарих сахнасынан жойылып, біразы қазіргі таңда да ... ... ... ... ... ... ең бірінші жүгінетін заңы Құран. Құран мұсылмандар ... ... жол. ... ішінде мазһабқа бөліну немесе «Ей, Мүминдер!
Бөлініңдер!» деген мағынада ешқандай аят жоқ.
Керісінше Құран ... ... ... ... шақырады. Құран аяттары біздерді ... ... тек ... ... ... ... халифалық туралы ерсілі-қарсылы тұжырымдар.
Ислам тарихында ортаға шыққан көптеген ағымдардың пайда болуына саяси
оқиғалардың ролі ... ... еді. ... ... ... ... Ислам әлеміндегі мұсылмандар күні бүгінге ... ... ... ... ... кезеңдердегі осы саяси оқиғаларда шолу жасайтын болсақ,
бір қатар саяси оқиғалар толығымен әсерлі ... ... ... ... осы ... - ... ... жиынтығынан барып
қайнаған қазандай бұрқ ете қалған.
Кейбір ғалымдардың айтуынша алғашқы ... ... және ... Хз. Али (р.а) ... ... ... жағынан іс-жүзіне
асырылған деуде. Ал ... ... ... бұл ... ... ... ... тартып, науқастанып жатқан кезінен
басталады. Бұл саяси ... ... ... ... әсерлі
болмағандықтан, кейіннен мұсылмандар арасында келіспеушілікке себеп болып,
мазһабқа бөлінулеріне әсер ... ... ... ... 1900 ... ... ... түрлі саяси -
әлеуметтік себептермен бөліне келген. Енді осы саяси ... ... ... ... (с.а.у) фәни дүниеден мәңгілік әлеміне көшетін күн
таяған. Енді міне сырлы сапардың болуы, ... ... ... ... Хз.
Мұхаммедтің (с.а.у) пәк, таза рухы көк жүзімен байланыста болып отырды.
Соңғы тынысының ... ... ... ... ... тура келетін наурыз айының ыстық бір ... ... ... ... мөлдір еді, таңғы самал жайлап есіп тұрған. Хз.
Пайғамбар ... ... ... таңғы намазға мешітке барды.
Абу Бакрдің (р.а) соңында, жұртпен бірге отырып, оған ілесіп намазын ... ... ... ... халі тіпті нашарлайды. Сол күні күн ... ... «Ей, ... өлім ... ... ... бере ... дұға етті, қасында бір ыдыста суық су болатын. Басын суға ... ... ... ... ... ... ... жатқан, тынысы тарылып, зорға
дем алады. Пайғамбар қолын көтеріп, сұқ ... көк ... ... ... - ы ... - Ұлы досқа» - дейді.
Қолы жанына түсті, ... та, ... та жоқ ... ... бір ... Айналасындағылар ақтарылып, көздерін көктен айыра алмады. Оның рухы
биіктерге, жәннаттың заңғар қабаттарына, қасиетті әлемге, жәннатқа ... ... ... ... ... есі шықты. Қайғылы хабарды естігендер
де найзағай шарпығандай ... ... ... ... ... терең қайқы торлады. Хз. Омар (р.а) бастаған бір топ адамдар ... ... ... ... Абу Бакр (р.а) Сұнұқтағы үйіне кеткен болатын. Қаралы хабарды
естісімен дереу қайтып мешітке жүгірді. Улап-шулаған, ... ... ... ... ... ... да көрді. Айшаның үйіне кіріп,
Хз. Пайғамбардың бетін ашып көріп, көз жасын тыя ... ... де ... де ... таза еді, Уа ... де сахабалар арасына келіп,
мыналарды айтты:
«Кімде-кім Мұхаммедке табынған болса біліп ... ... ... ... ... ... болса біліп қойсын, ол үнемілік және
мәңгілік».
Хз. Абу Бакр (р.а) Хз. Мұхаммед ... ... ... ... еске ... ... Али ... сүресінің 144 аятын оқып, сөзін
аяқтады.
Осы мезгілде ансардың (мадиналықтар) бір бөлігі Сад бин ... ... ... тағайындалатын көсем, басшы мәселемін ақылдаса
бастаған. Садқа сені басшы ... деп ... ... Хз. Омар ... ... дереу Абу Бакрді ертіп сол жерге барды. Сонда қатаң бір тартыс
басталды. Ансар мен мұхажирлер екіге бөлінді. Әрі екі ... Хз. ... - нің ... ... ... ... өздерінен біреу сайлануын
қалады.
Ансардығы өкілі Сад бин Ұбайда сөз алып: «Әй, Ансар! Сіздің ... бен ... ... басқа руларда жоқ. Мұхаммед ... бойы ... ... ... ... дінге шақырды, іштерінен өте азы
ғана иманға оралса да, ... ... және ... ... ... Уақыты келгенде, Алла сіздің бақытыңызды мұратына
жеткізіп, ... ... ... Хз. ... мен сахабаларын қорғауды,
Исламды соғыспен күшейтуді сізге нәсіп қылды. Жауға ең қатаң ... ... ... ... ... арқаңызда қаласын-қаламасын бағынды. Пайғамбар
сіздерге разы болды. Енді көсем болу ... ... ... ... Хз. Абу Бакр (р.а) бұл ... ... ... ұлт бұрын тастан, ағаштан жасалған пұттарға табынатын. Алла бірлік
дінін құру үшін ... ... Араб ... ... ... айрылу
оңай болған жоқ. Алла ең алдымен мұхажирлерді иманмен таңдаулы етті. Олар
да Пайғамбарға жолдас болып, мүшріктердің зорлық – ... ... ... тұңғыш рет табынған, Пайғамбарларына алғаш ... олар ... ... ... руы ... Сол себепті көсемдікке олар лайық.
Бұл жайлы залым болмаса, ешкім тартыс жүргізе ... ... ... де ... салауатыңызбен жақсы қасиетіңізге көз
жұмуға болмайды. Алла сізді дініне, ... ... ... көшіп келуі сізге нәсіп болды. Бізше де, алғашқы мұхажирлерден
кейін, сіздің мәртебеңізге ... ... ... Пайғамбарға көмек
көрсеттіңіз, ол жайлы қасиетті түсініктерге лайықсыз. Бұған ешкімнің таласы
жүрмейді. ... ... ... араб рулары тек қана Құрайшты таниды,
басқасының басшы болуын қабыл ... ... ата – тегі мен ... ... ең мәртебелісі, мемлекеттері де Арабстанның дәл ортасында.
Көсемдер бізден, уәзірлер де сізден ... ... ... тысқары
қалмайды. Сіздің пікіріңіз алынбай ешбір жұмыс істелмейді».
Бұл ... ... ... ... жұмсата қоймады. Хз. Омар (р.а)
мен Құбаб бин Музир қызу тартысқа түскен. Абу Бакр (р.а) ... ... ... ... ... ... Пайғамбар (с.а.у) науқастанып жатқанында ... Абу ... Бұл бір ... емес пе? ... ... түсінген Омар, Хз. Абу
Бакрге: «қолыңды бер» - ... Оны ... ... ... ... ... оған ... Мұхажирлер мен Ансардың бәрі оны қабыл
етті /25/.
Хз. Али (р.а) болса бұл кеңеске қатыса алмаған еді. ... ол, ... ... ... дайындалып жатқан. Сол себепті де Хз. Али (р.а),
Хз. Абу Бакрге кеш ... (қол ... ... ... ... осылайша шешілген болып көрінгенімен, кейіннен саяси
ағымдардың шығуына себеп болған. Алайда қазіргі ... ... ... ... бір ... ... діни көзқарастардың айырмашылығынан
туындап отыр. Бірақ олардың тарихи ... ... ... жағы
басымырақ.
Хз. Абу Бакр (р.а) ... ... ... ... кейінгі халифаны
сахабалармен ақылдаса отырып, Хз. Омар (р.а) деп ... Хз. Омар ... ... кезеңі, Исламның өркендеу кезеңі болды /26/.
Хз. Омар (р.а) қайтыс болар алдында (644) өзінен кейінгі халифаны Талха
бин Ұбайдуллаһ және ... бин ... ... ... деп ... Көзі ... ... кейінгі халифаны көре алмады.
Хз. Омардан (р.а) кейін Хз. Осман (р.а) 644 жылы ... ... ... екі ... халифалық кезеңінің алдыңғы алты жылы ... ... ... ... алты жылында (651-656) Исаплм әлемінде көптеген
мәселелер туды /27/.
Бұл мәселелер мұсылмандарды жік - жікке бөлінуінің, саяси ... ... ... себептерінен еді.
Хз. Осман бин Аффан (р.а) шахид етілген соң Али бин Абу ... ... ... ... бин ... және т.б. ... мешітке жаңа халифа
сайлау үшін жиналысты. Бұл жиналыста Хз. Талха және ... ... ... ... олар ... білдіріп, қарсылығына қарамай Хз.
Алиді халифа етіп сайлады.
Сонымен ... төрт ... ... да ... жағы Хз. Абу ... Хз. Омар,
Хз. Ұбаде төңірегіндегі жиналған ... ... және ... көзқарасын ұсынған. Олардың пікірін былай нәтижелей аламыз:
«Басшылық және халифалық үшін үмметтің жауапкершілігін ... ... ... ... ... ... ... жою қабілетіне ие
болу қажет». Сонымен қатар мынаны да ұсынды.
Қазір тайпалар ... ... ... ... ... ... ... да сол тайпалардан болуы, осы себепті халифа Құрайштың
үлкендерінен және әділетті болу керек деп ... ... ... ... әлеуметтік өзгерістердің де әсері болды.
Ислам діні 610 жылы ... ... ... ... ... тек арабтар
яғни араб түбегіндегі жергілікті халықтар еді, ... ... жыл ... ... ... ... саны ... -күнге көбейіп
отырған болатын.
Алғашқы халифа Хз. Әбу Бәкір (р.а) - дің (632 - 634) шығыс, ... ... ... исламды жаю мақсатымен басталған жорықтары Аббаситтер
кезеңіне дейін (750-1258) жалғасты.
Аз уақыт ... ... ... ... ... қол астына кірді.
Сонымен қатар түрлі діндермен мәдениетке ие болған ... ... ... ... ... бір құбылыс. Кейбір
ғалымдар адам баласы жаратылысынан бері бұл дүниеге ... ... деп ... ... ... дер едік: «Бұл көзқарастан шыққан ... ... ... ... қадалған және ұнатып, ... ... ... адамнан адамға өзгереді. Адам баласы ... және ... әр ... ... ... туып және бұл
келіспеушіліктер әр түрлі филосиофиялық, әлеуметтік және ... ... ... ... да ... себептерінен болып табылады.
Сондай-ақ ислам үмметін жік - ... ... ... ... Алайда Құран Кәрим мен сүннет ... ... ... ... ... Бұл ... Аллаһ Тағала былай дейді:
«Ей адам баласы! Шүбәсіз сендерді бір ер, бір әйелден жараттық. Сондай-
ақ бір-бірлеріңді ... үшін ... ... ... қылдық. Шынында
Аллаһтың қасында ең ардақтыларың тақуаларың». (Хұжұрат,49,13.).
Пайғамбарымыз да: «Ұлтшылдыққа ... да, ... үшін жан ... бізден емес», - деп бұйырған.
Осы ашық нақты дәлелдермен ... ... ... өз ... ... ... Бұдан бері философтар өзінен жабық
болған кейбір тақырыптардың ашылуына көптеп қызмет еткен. Бұл тақырыптарды
түсіну оңай ... ... ... жолдары да әр қилы. әр философ ақылының
және түсінігінің жеткеніне пікір ортаға айтқан. Бәлкім ... тек ... ... ... ... ... ... «Шындық жайлы, адамдар барлық жағымен дәл келмегені
сияқты бір жағынан да ... Әр адам ... бір ... ұстайды.
Адамдар арасында келіспеушіліктің бір себебі де арман, ойлары мен ... әр ... ... еді. ... адамдардың арман, ойлары бір-
біріне үйлеспейді. Сондықтан да олар өздерінің сана-сезімдеріне ... бұл ... ... дейді: «Бізге затты әдемі де ... ... ... ... керісінше арман-қиялымыз».
Әрине бұл армандар, ақыл парасатымыздың толық ... ... ... ... ... ... итермелеген себептерге
мамандарының, бағыт – бағдарларының әр қилы болуын да ... ... әр ... ... иесі болғандықтан әркім өз мамандығы бойынша
жорамалдайды. Мысалы, Фықыһшылардың өз әдіс - ... ... өз ... тәсілі бар. Сондықтан да бұлардың әдәс - тәсілі бір ... ... ... ... пен ... ғана сүйенеді. Ал, философтар болса
дерексіз ақылға сүйенеді.
Адамдар арасындағы келіспеушіліктің бірі де ата - ... еді. ... да адам ... ... ... ... ... Бұл еліктеушілік адамға билік жүргізеді. Сондықтан да адамдар
мән-мағынасыз тартысады. Яғни оларда соқыр сезім пайда болады.
Мазһабтардың пайда ... әсер ... ... ... де ... ... Яғни мәдниеттілік пен сауатсыздық. Мысалы, харажиттер,
шииттер т.б.
Осы сияқты ... ... ... ... еді. ... қоршаған ортаның әсері мен мәдениеттілікпен сауатсыздықтың ... ... Ескі дін ... ... ... ... ... қабылдады.
Мысалы, Яхуди, християн және мажусилер де мұсылман болған. Бұлар ... ... ... ескі ... ... ... де жоқ
емес еді. Өйткені бұл пікір олардың сана – сезімдерін толық дерлік ... ... да олар ... наным-сенімдерінен айыға алмады.
Әһли сүннә уал жамағат ақидасын түсіндірместен ... әһли ... ... ... ... өтейік. Әһли сүннә сөздікте – «Мағынауи (рухани)
алаңда сызылған сызықпен жүрушілер» - деген мағынаға келетін әһли ... ... ... сүннә уал жамағат» /30/.
Әһли сүннә уал жамағатқа ... ... әрі ... ... - ... мағынада «Сүнни» аты берілген. Әһли сүннә уал жамағат
сөзі Даримидің хадис кітабында орын алған риуаятқа ... ... рет ... ... қолданылған.
Соңғы ізденістердің көзқарасы бойынша Әһли сүннә уал ... ... ... ... ... ... ... тіреледі.
Әһли сүннә уал жамағаттың алғашқы құрушылары болып Абдуллаһ бин Омар,
Ибрахим Ән-Нахаии, Хасан Басри және Әбу ... ... Әһли ... уал ... ұғымының қалыптасуы алғашқы халифаның
сайлануы кезінде болған тартыстарды айтпағанда ... ... ... ... ... уақытта мұсылмандардың арасында бөтен саяси және
ақидалық тартыстар шықпаған.
Хазреті Әлидің (р.а.) халифалық кезінде Мұғауия және оны ... ... ... тартыстар мұсылмандарды бір - бірін өлтіруге дейін
әкеліп соқты.
Осыған байланысты иман және ... ... ... ... ... ... мәселелермен айналыса бастады.
Басқа жақтан Шиа ағымындағыларының алғашқы үш халифаны қолдамауы және
басқа талас тартыстар ... ... Осы ... ... ... Әһли ... ... атауында аталған, «Сүннет» сөзі ... кең ... ... сөзі көпшіліктің саяси бейімділігі, ықыласы түрінде
сарапталған.
Жамағат түсінігі ... ... ... ... ... ... Билік тартысқа түскен халифалық мәселесінде Шиаларға ... төрт ... және ... ... ... ... ... аты тағылып, алғашқы жағдайдағы Шиа топтарынан
айрылған.
Осыған қарай Османдықтар ... ... ... Әһли ... уал жамағатты
білдіретін бір ағым екендігі қабылдануы керек.
Әбу Ханифа Хазіреті Алидің Харижиттерге қарсы ұстанған бағытымен үлкен
күнә істегендерді мін деп ... ... ... оны Әһли ... уал
жамағаттың алғашқы қадамы деп есептеген.
Өйткені біздің ұлы имамдарымыз шариғат негізі сахабалардың тақуалары
арқылы заңдастыратындықтан осылай ... тиіс еді. Оның ... Әбу ... ... ... ... болса ол өзге тұжырымдарға өтпейтін.
Әһли сүннә уал жамағаттың Сәләфия, Әшғария және Матурудия топтарынан
ортаға шыққаны жалпы ... ... ... ... ... ... Әһли сүннә терминіне берілген ... әр ... ... ... ... алға ... Ажурри, Ибни Хазм, Ибни Таймия, Саксаки, Рашид Разы және
Абдуллаһ сияқты кейбір ескі және жаңа ... әһли ... ... деп ... ... Ибн ... Әһли сүннә уал жамағаттан ең
ұзақ топ Әшғариялар деп есептеген.
Әшғариялардан Абдулқадир әл - Бағдади Әһли ... уал ... ... хадис», «Әһли райдан» тұратынын айта келеді де ... ... ... сүннә уал жамағат бойынша қабылданған бұл ережелер ... ... және ... ақидалық көзқарастары, заманның
шарттарына және Әһли сүннә уал жамағат саясындағы ағым тлптарға қарап, ... ... көп ... ... ... ... тән мағлұматтарда «Халифа Рашидтің»
әділетті төрт халифа заңды қабылдау, иманның амалдан айырмағанын және ... иман мен ... ... ... ... Кәрімнің Алланың сөзі, мақлұқ (жаратылған) емес екендігіне сену,
барлық нәрсенің илаһи тағдырға қарай пайда ... ... ... мен ... ... ... ... Тағаланың ахыретте көрінетіні
сияқты белгілі көзқарастар ... ... ... әһли сүннә уал
жамағатқа тән ... ... ... және кең ... ... ... ... әһли сүннәнің
ақидалық көзқарастарында дамушылық тіркелген. Шиға ... ... ... ... ... және ирада (тағдыр) бостандығы
тақырыбындағы көзқарастарын құптағандықтарынан Әһли ... уал ... ... ... Әлиді (р.а) алға шығармаған халифалық көзқарастарын
(үкімдерін) және ... ... ... көрсетулерін де сынауға
алған.
Имам Тахауи Әһли сүннә уал жамағат жолын былайша түсіндірген:
«Бұл дін, қалбылдау мен қабылдамудың орта ... ... мен ... Жабир мен бауырлықтың ортасы, үмітсіздікке сенім білдірудің ортасы,
қорқумен үміт етудің ... ... бір жол. Міне ... ... және сыртай
осылай».
Әһли сүннә уал жамағаттың исламдағы ролі, маңызы ерекше. Өйткені
Пайғамбарымыз өсйет ... Әһли ... уал ... ... ... сүннетке негізделген жолмен жүруге шақырады.
Құранда Алла былай бұйырады: «Расуллаһ ... нені әмір етсе ... ... неден тйым салса ол нәрседен ұзақ тұрыңыздар» (Хашр 7).
Пайғамбарымыздың хадис шарифінде: «Үмметім ... ... бір ... ... бәрі ... Ол ... топта менің және
сахабамның жолымен жүретіндер» ( Ибни ... ... ... ... уал ... ... әлеміндегі атқарған қызметімен ролі
біреу. Әһли сүннә уал ... ... оның ... ... Әһли сүннә уал жамағаттың ақидасы Құран және Сүннетті басшылыққа
алады. ... мұны ... ... және ... ... ... ... - Фиқһул - Әкбар» атты еңбекте бұл ... ... ... ... ... шығарған. Әбу Ханифа Имам Ағзам болып есептеледі дейді. ... Әһли ... уал ... ... ... ... әлем, жаратылыс күдіктен не ... ... Оның ... ... Алла ... ... сипаттарымен ерекшеленеді, кемшілік
сипаттары жоқ. Оның жаратылысын ақылмен түсінуге болмайды.
Алланы жәннәтта көру ақиқат. Алла істегендеріне жауапты емес. Жақсылық
және ... оның ... ... ... ... ... тірілу, есеп
беру, жаза, сират, мизан, қауыз, кәусәр ақиқат.
Тозақ және жәннәт болған және ... бар. ... ... ... ... мұсқаптарда жазулы, көнілдерде сақталған. Оны оқумыз және жазумыз
жаратылған нәрсе (мақлұқ) Құранның өзі мақлұқ емес.
Міне осы ... ... ... байланысты Әһли сүннә ула жамағт
басқа ағымдарға қарағанда ... ... ... ... ... ... Харижилер, Қадария, Жабрия мазхабтары ағымдары жоғарыда
айтып өткен ақидадан ... ... ... ... ... ... Әһли сүннә уал жамағат пайда болған.
Ислам әлемінің өте үлкен бөлігін ... Әһли ... уал ... ... бір ... емес, бір есім емес, бір сипаттама емес, бүтіндей бір өмір
сүру түрі, Құран және ... ... ... ... ... ... таңда Ислам әлемінің көпшілік бөлігі Әһли сүннә уал
жамағат сенімін ұстанады. ... ... ... ... ... 73 ағымшға, топқа бөлінеді. Оның 72-сі тозақтық, біреуі
жәннәттық. Сол біреу ... яғни ... және ... ... ( ... Иман 18, Ибни ... Фитан 17).
Ислам әлемінде ерекше мәні бар Әһли сүннә уал жамағатқа тиісті төрт
мазхаб бар. Олар мыналар: ... ... ... және ... Оларды келесі
бөлімде жеке – жеке тоқтала кетерміз /31/.
2.2. Ханафииттер.
Ханафи мазхабының пайда болуымен оның ... ... Әбу ... ... 80 ... 699) жылы Куфа ... өмірге келді.
Шын аты Нұғман әкесінің аты Сәбит. Әкесі Сәбит Хз. ... ... ... ... ... үшін оның дұғасын алған.
Имам Ағзам Әбу Ханифаның анасы әкесі Сәбит қайтыс болғанна кейін имам
Жағфар Садыққа тұрмысқа ... Имам Әбу ... бұл ... адамның
қасында өсті. Сахабалардане бірнешеуін көру оған нәсіп болды.
Әбу Ханифа жастайынан құранды жаттап ... Әбу ... ... ... ... имам Шағбидің көрсетуімен ілім жолына түсті. Арабша әдебиет,
марфология, синтаксис және музыка үйренді.
Әбу Ханифаның өмір ... ... да ... ... көбейіп,
бірнеше адасқан мазхабтар пайда болды. Әбу Ханифа өкіл әкесімен он алты
жасында қажылық парызын өтеу үшін ... ... ол ... Ата бин ... ... бмин Омар мен ... ... хадис тыңдағаны риуаят
етілген.
Өзіде табииндерден саналып, атбағут табииндердің үлкені ... ... ... ... түсе бастағаннан кейін әдетке сай өзіне
бір ұстаз тапты. Он сегіз жыл Ирактың үлкен фикһ ғалымы ... бин ... ... ... Ол кісі ... болғанға дейін оның өкілі
болып қалды.
Ол кезде мына сахабалардан фкһ ілімін үйренді: Хз. Омар, Абдуллаһ бин
Масғұд, ... бин ... ... ... бин Абу Сүлеймен, Ибрахим бин Ән-
Нахай және Шахби сияқты екі ғалымнан сабақ ... ... ... ... ... ... ... бір жола қол үзіп кеткен жоқ.
Бұл оның халал несібе табуымен шәкірттерінің де мұқтаждықтарына көмектесті.
Имам ... Әбу ... ... жүз елу жылы ... ... ... болды
/32/.
Имам Әбу Ханифаның сабақ беру әдісі, Грек философы Сократтың әдсіне
ұқсайды. Әр ... ... ... үкімдердің негіздерін мықтылап оны
шәкірттерімен талқылайтын. Сол мәселе бойынша әркім өз ойын ... ... ... қосылап, кейде өз ижтихадтарына сай шығатын.
Мәселе ... ... ... Имам Әбу ... тиянақталған ой -
пікірді ортаға қояды, ол мәселенің шешуі болады.
Осылайша бұл көзқарасты барлық шәкірттері қабылдайтын еді. Имам ... ... ... бин ... оның ... беруін былайша түсіндіреді:
«Әбу Ханифаның шәкірттері таң намазынан кейін өз шаруаларын істеуге
тарайтын, кейін оның ... ... үшін ... Имам Әбу ... орнына
келіп отырып, жеке сұрағы бар немесе бір ... ... ... ... – деп сұрайтын. Осы кезде жан – жақтан ... ... ... ... ... ... осыцндай бір адамның ... ... ... ... ... ... көңілінде шәкірттеріне арналған жері, бүтіндей достық
және жолдастықтан басқа бір нәрсе ... Ол ... ... ... қуанышысыңдар және қайғымнан арылтатын да сіздерсіздер» ... Әбу ... ... екі ... бөле аламыз:
1. Біраз уақыт одан ілім алып және осы ілім жетеді деп ... ... ... ... ... Әбу ... ілім алып және өліміне дейін жанында қалғандар.
Имам Ағзам Әбу Ханифа ілім үйренетін шәкірттеріне әкесі сияқты ... ... Бір ... осы ... былай дейді:
«Имам Әбу Ханифа шәкірттерін материалдық қиыншылықтан құтқарып, оларға
және жанұяларына көмектесетін. Шәкірттеріне: ... және ... ... ... ... жетесіңдер», - дейтін /34/.
Әбу Ханифаның саяси ұстанымы.
Бұл жерде біз Имам Әбу ... ... ... ... ... ... Әбу Ханифа өмірінің елу екі жылы Әмәуилер, қалған он сегіз
жылы Аббасилер заманында өткен.
Осылайша Әмәуилердің халифалығының ... ... ... дәуірін
көргеннен кейін Аббаси халифаларының алғашқы жылдарында көрген. Имам Әбу
Ханифа бұлардың ... куә ... Бұл ... оның ... ... ... ешқайсысына да қосылмаған. Бірақ, оқиғалардың ... ... ... Әбу ... ... ... қарсы шыққан хазіреті ... ... Олар ... ... шыққанда да Имам Әбу Ханифа
жағыда бұларды қостайтын.
Имам Ағзам Әбу ... ... ... мен ... ... ... фикһ ... Әбу Ханифаға тәуелді», - деген.
Абдуллаһ бин Мубаракта Имам Ағзам Әбу Ханифа туралы:
«Ол ... ... - ... ... Әбу Ханифа ілімнің қайнары жеткен және одан айнымайтын.
Имам Малик Имам Ағзам Әбу Ханифамен ... ... ... ... тартысында болып, кейін: «Ол шынымен фикһ ғұламасы », - деген.
Имам Әбу Ханифа шындығында ұлы ... ... ... ... ... ол ... тартыстарға тартысқан. өйткені ол фикһи түсінікке жаңа
әдіс ... еді. Әбу ... ... ... ... ... Ол жеке
ойлы және нақты көзқарас иесі ... ... оған ... ... ... ол ... фикһында
үкім шығару үшін ... ... ... ... ... ... Әбу Ханифаның фиқһ әдісі.
Имам Ағзам Әбу Ханифа үкім шығару үшін егжей-тегжейді зерттеу әдісін
қолданған. Оның бұл әдісі ижтихатты ... ... Өзі ... ... «Мен ... ... үкім шығарамын. Кітаптан таба ... ... ... Құран Кәримнен және Расулуллаһтың
сүннетінен де таба ... ... ... ... Бірақ
сахабалардан қалаған адамдардың сөздерін алып, ... ... ... ... сөздерінен де сыртқа да шықпаймын.
Алайда бұл іс Ибраһим Нахам, Шағби, Ибни Сирин, Ата және Сиад б. ... ... ... ... ... иесі ... ... бар» /35/.
Бұл Әбу Ханифаның алдымен кітап, ... және одан ... ... ... ... ... ал ... көзқарастарына байланып
қалмағанын көрсетеді. Осыған қарай Әбу Ханифаның ... ... ... сүйенеді:
1. Кітап (Құран): бұл шариғаттың негізгі тірегі және Алла ... ... ... ... Ол ... ... негіздерін қамтып, негізгі
үкімдер осыдан шығарылады, яғни ол шариғаттың ... заңы ... ... бұл Алланың кітабын талқылайтын, кітаптағы ашық емес
үкімдерді кеңейтетін Хз. ... ... ... ... жұмысын
білдіруден тұрады. Яғни ол жақыннан иман еткендер үшін ... ... ... ... ... сахабалар, Пайғамбарымыздың таблиғын
естіген және уахидің келуін ... ... Олар аят және ... әр түрлі аралық байланыстарды білген. Пайғамбардың ілімін
өздерінен ... ... ... ... ... Имам Әбу ... ... сунна және сахабалардың сөздерінен бір
дәлел табылмаған кезде ... ... ... жоқ ... ... себептерге байланыстыру және барлығына бір үкім беру.
Имам Ағзам Әбу Ханифа қияспен үкім шығаруда көрнекті орын алған. ... ... ... ... ... ... ... Имам Әбу Ханифа
бір үкімнің себебін іздеп және оны тапқаннан кейін оны өқияс жасау ... ... ... Кейде әлі жоқ мәселелерді бар ... ... ... ... шығаратын еді.
5. Истихсан: Бұл қиястағы үкімді тастап, оған қарама - ... ... бір ... ... ... ... Бұл ... бір хұжжет (дәлел) болып әртүрлі ғасырдағы
мүжтахиттердің бір үкімге байланысты пікір ... ... ... ... ... ... ... кейінгі ғасырлдарда
оның мүмкін болуы немесе болмауы туралы әртүрлі пікірлерді білдірген.
7. Салт - ... Бұл ... және ... ... ... ... ... болмаған мәселеге байланысты мұсылмандардың көзқарасы. Бұл бір
құжат есебінде екі бөлімге бөлінеді.
А) Сахих ... салт - ... ... ... емес ) салт - ... ... Құран және суннаға теріс болмаған. Ал фасид салт-
дәстүр ... және ... ... ... салт-дәстүр.
Ханафи мазһабының нақылы және шығармалары.
Имам Әбу Ханифа жеке бір кітап ... ... оған ... ... ... «Әль - ... Әкбар», «әл имам уәл ... ... 132 жылы ... ... ... ... ... кітаптары
(рисала) мен Қадария ағымының көзқарастарын қабылдамау үшін ... ... ... ... ... кәләм іліміне, үгіт және насихатқа арналған.
Имам Ағзам Әбу Ханифа фикһ ... бір ... ... Ағзам Әбу Ханифаның фикһын ұмытудан сақтанған ... ... екі ... ... ... Олар Әбу ... мен ... тарихында ұзақ уақыт дгстық қатынаста болған.
Әбу Ханифадан ... және ... ... фикһ ... үшін екі дос немесе екі шәкірт есімі ... Міне ... Имам Әбу ... Имам Әбу ... ... және риуаяттарын
алған шығармалары мыналар:
1. Кутубил – Аср: бұл ... Әбу ... үкім ... ... ... фиқһи шығарма.
2. Ихтилафу Әбу Ханифи және Ибн Әби Ләйла. Бұл шығарма Әбу Юсуф ... жылы ... ... қазы Ибн ... мен Имам Әбу ... арасындағы
тартыстарды жинап топтаған.
3. Әр Радду Али Сиерил - ... бұл ... ... ... ... арасындағы арақатынас және жиһадпен (Алла жолында
соғыс) байланысты тақырыптарда Әузауи мен басқалар ... ... ... ...... бұл жерде ол ұстазы Әбу Ханифа кереғер ... ... ... сөз ... ... үшін бұлжымас және тиянақты тәртіп қалыптастырған.
Екінші шәкірті имам Мұхаммед. Имам Мұхаммедтің ... өте ... ... ... ... ... ... есептеген шығармалаары мына
алтауы:
1. Әль – Асл.
2. Әз – зиадат.
3. Әль - Жамғус – Сағир.
4. Әс – Сиарус – ... Әл – ...... Әс - Сиарус – Кәбир.
Ханафи мазһабының дамуы және жайылуы.
Ханафи мазһабы үкім шығару және қол астында ... Бұл ... ... себеп болған басты үш нүкте мыналар:
1. Әбу Ханифаның шәкіртері өте көп еді. Олар ... ... ... ... ... ... тақырыбында еңбек еткен.
2. Имам Әбу Ханифаның шәкірттерінен ... ... және бұл ... ... ... ... ... ортаға қоюға және
бұлармен келешек ғасырларда туындайтын мәселерді ашықтауға мән ... ... ... ... ... ... бар бірқатар елдерге
жайылған. Бұл өлкелерде бірнеше оқиғалар ... ... және осы ... Аббаси
мемлекетінің мазһабы Ханафи ... бұл ... шешу ... түрге
келтірген. Ханафи мазһабының жайылған өлкелері Ханафи мазһабы Аббаси
халифалығының үкім ... ... ... ... Орта Азия, Ирак,
Түркістан, Мысыр, Афғанстан, Пәкістан және бірнеше Ислам өлкелерінде Ханафи
мазһабы рәсми ... ... ... ... ... ... және оның жолы.
Барлық риуаяттарға қарағанда Шафиғидың хижри 150 жылы Филистинге жақын
орналасқан ... ... ... ... ... Ол ... бас ... Әбу Ханифа қайтыс болғаннан кейін дүниеге келген.
Шафиғидың әкесі Құрайш тайпасынан болып, ... ... ... ... ... ... Мұхаммед бин Идрис бин
Аббас бин Осман бин Шафиғи бин Саид бин Убейд бин ... – Язид бин ... ... бин ... ... ... төрт ұлының бірі Шафиғидың анасы Иемендегі Иуд
тайпасынан болған, ол баласының өсіп, білім алуына үлкен ... ... ... ... ... айырылды. Осы себептен жетім болып өседі.
Анасы баласын Меккедегі Құрайш мақамына жеткізу үшін бар ... ... ... Имам ... ... ... ... жататын бала тура
кедей балалар сияқты жетімдігін айтамыз. Ол ... ... ... ... жақыннан білген. Өйткені Құранды тәпсірлеу үшін және
үкім ... үшін ... ... ... ... ... қаласында тұрған кезінде ілімге кірісіп және ... ... ... ... Меккеге келгенде үлкен хадис ... ... оқып ... Жас ... ... ... тереңдетіп үйренген. Таза араб тілін үйрену үшін шөл ... ... ... былай деген: «Мен Меккеден шығып, шөлдегі бір
Хузейл тайпасына бардым. Олармен бірге тілді үйрендім. Бұл ... ... ең таза ... ... еді. ... ... жақын қарым- қатынаста
болдым. Меккеге келгенімде бірнеше риуаят және әдебиетті үйреніп келдім».
Имам Шафиғи жиырма ... ... ... және ... ... ... ... Сол уақыттарда Мадиналық Имам Малик бин Анастың аты өте
кең жайылған еді. ... ... оны көп ... ... мұны ... ілім
алу үшін Мадинаға баруға ниет етеді.
Ол Мадина қаласына бармастан алдын Имам Маликтің «Муатта» атты еңбегін
жаттап алады. Содан кейін ... ... Имам ... ... қабілетін
байқап оған ілім үйреткен.
Имам Шафиғи Имам Малик қайтыс болғанға дейін қасында болған. Ұстазы
Имам ... ... ... ... ... ... оралады. Содан іс шаралармен
Нежран деген жерге келіп, сол жерде қазылық қызметінде жұмыс атқарады.
Ал хижри 195 жылы ... ... ... ... ... оған
құрмет көрсететін. Оның ақылына, ойына, ... ... ... ... ... Ахмед бин Ханбалда оның шәкірті болған. Сол кезеңдегі
замандастарға оны «Ғалымдардың ... деп ... ... 198 ... Харун Рашидтің баласы Мә’мун келеді. Осы кезеңде арабтар мен
ирандықтардың арасында көптеген ... ... ... ... ... ... жүргізе бастады. Яғни Ирандықтар
Арабтарға үстемдік етеді. Осы себепке байланысты Имам ... ол ... Тағы бір ... ... ... ... философтардың көбеюлері
және халифаның муғтазилаларды жинап, оларға қолдау көрсету орын алды.
Ал Имам ... ... ... әдістеріне қарсы шыққан. Өйткені
Муғтазилалар мен ... ... ... ... Сонымен Имам Шафиғи
басқа жерге ... ... ... ... оның ілім ... кедергілер
жасалды. Осы себепке байланысты Имам Шафиғи Мысырға келді.
Осы ... ... ... алып, өз тағлымын жалғады. Осы жерде Каир
қаласында ... 204 жылы 54 ... ... болады. Имам Шафиғи өзінен
кейінгілерге ... ... ... яғни ілім ... кетеді /37/.
Имам Шафиғидың көзқарастары.
Имам Шафиғидың заманында пікірлердің бір біріне қарама-қайшы тұруы, бір
біріне қарама қарсы ... шыға ... Бір ... мұғтазила екінші
жағынан жабриалар ортаға ... ... ... ... жайында адамның
қалауының шектеулі екендігі жайында тартыстарға түсті.
Имам Шафиғи ... ... ... сақтаныңыз. Өйткені бір адамға
фиқһ жайында сұралса да оның осы сұралғаны бойынша қатесі көп болса ... ... ... ... бір ... ... адамның айыбы не» -
деп сұралған уақытта, оның бұған бір тауық жұмыртқасы деп ... ... ... ... ... бір ... ... оған қате жауап берсе
«бидғатқа» кірді деп ... Имам ... ... айналысуды қабыл
етпеседе, өзі кәләм жайында көп мағлұматтардан хабардар еді.
Имам Шафиғидың фикыһи мәселесі.
Имам Шафиғи Бағдадтан Меккеге оралғаннан ... ... Имам ... ... үйреткен ұстазы Мұхаммед бин әл-Хасан әл-Шайбаниге байланып
қалмай, өзі басқа жолдармен ізденуі арқылы фикһ іліміне жол ... ... ... ... фикһи іздестіруде жаңадан ашылған жол сияқты ... ... Әбу Али ... ... ... «Біз ... ... едік. Мұны біз Имам Шафиғидан үйрендік».
Имам Шафиғидың фикһ ізденістері барысында екі ... ... айта ... Бірінші: Имам Шафиғидың фикһын құраған дәлелдер
немесе фикһи негіздер. ... Имам ... ... фиқһ ... ... ... ізденістер.
Имам Шафиғидің фиқһ негіздері: Кітап және сунна.
Имам Шафиғи фиқһты бес ... ... Өзі бұл ... «Әл- ... ... ... ... Кітап және сахих ( дұрыс) сунна.
2. Бір мәселенің кітаппен суннаға үкімі жоқ ... сол ... ... Пайғамбарымыздың сахабаларының бір бөлігінің сөйлеген сөздері.
4. Пайғмабарымыздың ихтиләфқа түскен (тартыс) сөздері.
5. Қияс: Бұл да кітап және суннада ... ... ... ... ... кітап және суннаны Ислам құқығының асыл негізі ретінде
қабыл ... ... ... ... ... ... ... (келісім) етсін, қаласа тартыстарға түссін, кітап және суннаға
қарама-қайшы ... ... ... ... ... ілім әрдайым ең маңызды
негізден тұрады, олда Құран мен Сунна болып ... Олай ... Имам ... ... не үшін ... ... отырсақ мұның екеуіде бірдей
де, бірдей дәрежеде емес. Суннаның дәлел ретінде алынуы Құран ... ... ... Имам ... суннаны барлық жағынан Құран дәрежесінен жоғары
көрмейді. Ең азынан Құран нақты дәлелімен нақыл ... ... ... ... сөзі. Суннаның көбі нақты дәлелге сүйенбегені сияқты,
ғибадат мақсатында да оқылмайды. Ол ... ... ... ... ... ... ... келтіру жайында Құран және ... бір ... ... ... суннаның Құранды насих (үкімін жою) етпетінің
айтады. Бірақ мұнымен біршіге Шафиғи Құран суннаның үкімін ... ... үкім жою ... ... ... ... шарт дейді. Имам Шафиғидің
көзқарасы бойынша сунна ... ... - ... ... ... ... ... етеді.
Жоғарыда айтқанымыздай Имам Шафиғи заманында түрлі мазһабтар шыққан
еді. Кейбір ... бұл ... ... ... шыға ... Имам ... ілім» атты кітабында оларды үш сыныпқа бөлген:
1. Суннаны бүтіндей қабыл етпеген, тек қана ... ... ... Тек бір мағынада Құран аятты болған суннаны қабыл ететіндер.
3. Мутауатир (нақты дәлелденген) суннаны қабылдайтын және ... ... ... ... ... Имам ... ижманың діни дәлел екенін қабыл ... оны ... Ижма ... да бір замандағы Ислам ғалымдарының бір ... ... ... ... ... келуі. Шафиғи бұл жайында былай
дейді: «Мен және ілім ... ... ... ... ижма бар ... жағдайда болса болсын барлық ғалымдар оны сөйлегенін әрі өзіне
алдынғыларда бір ... ... ... ... ... намазының парызы төрт
бас болуы, арақ-шарап, осыған ұқсастарының харам етілуі де осындай ... ... ең ... ... ижмасы сахабардың ижмасы. Шафиғидан,
сахабалардан басқалардың ижмасы дәлел емес деген ешқандайда да сөзі жоқ.
Бұл жерде Имам ... үш ... ... ... Имам ... ... жағынан ижманы, кітап және ... ... ... Бір ... ижма ... ... суннаға қарама- қайшы
келсе, ол ижма қабыл етілмейді.
2. Имам Шафиғи Мадиналықтардың ижманы қабыл етпейтін осындай ... Имам ... ... ... болған.
3. Бір адам Имам Шафиғимен пікір таласқа түсіп ... ... ... ... ... алға ... Имам ... бұл
тақырыптағы ижманың барлығын жоқ қылып қабылдамайтын.
Қияс (салыстыру, теңестіру): Бұл мәселеген келер болсақ Имам Шафиғи ... ... ... ... бір ... ... қою ... бір
ижтихадқа сүйенетін. Сол үшін Шафиғи қиястың ижтихад болғанын ... ... ... Үкім ... ... мен ... бір мәселені үкіми
негіз құру ортақ бір ... ... ... (Құран және сунна) болған ... ... ... Имам ... ... ... бір ... ретінде
қабылдап қиясты мына төмендегі екі жолмен қарастырады.
1. Шариғаттың бүкіл ... ... ... ... бір ... ... ... Бұл жағдайда әрбір оқиғаның шариғи үкімін анықтау
керек. Олай болса ашық бір ... ... ... ... Сол ... табылмаса, Құран мен суннаға сүйенетін бір мәселемен қиястайды. Имам
Шафиғи бұл жайында былай дейді: «Мұсылманның ... ... әр ... ... ... ... шындыққа жанасатын дәлелі болу керек. Егер ол мәселе
байланысты бір ... үкім ... ... ... қарай амал етеді Ал егер
үкіммі жоқ болса, өз ижтихадымен шындыққа жақын дәлелді ... ... ... кейбір мәтіндердің дәлелін тауып, оны басқа мәтіндерге қияс
жасауға жүгінеді.
2. Имам Шафиғи үкімдерге байланысты шариғат ілімін екіге бөледі.
а) Үкімнің ... ... анық ... бар ... нақтылы ілім;
б) Үкімнің мәтіндерден айқын дәлелі болмағанын зерттейтін ілім.
Ахад хабарлар және қияс екінші бөлімге ... Имам ... ... ілім ... да, ... да (сыртқы және ішкі) жүреді. Яғни мұсылман
оған қарсы шыға алмайды, әрі ... ... амал ... ... ... ілім болса, захириге ғана жүреді. Ал бтынға дәлел
болып, үкім бере алмайды. Имам ... ... ... көбінде
захириге (сыртқы) қарай әрекет етілуі керектігін мысалдарда айтады. Мысалы:
Қазы (сот) куәгерлердің куәлігімен қылмыскерді ... ... ... ... әділдігіне екі жақтың біреуіне жақтаспайтындығына
көз жеткізу керек. Дегенмен куәгерлердің өздері де ... ... ... бұл ... захириге қарай үкім береді. Ал батынды Аллаға қалдырады.
Сонымен мужтахидтер захириге қарап амал етулері керек. Олар шамалары
жеткенше ... үкім ... ... Бақамай жаңылысса немесе білмей қате
үкім шығарса күнәһар болмайды. Имам Шафиғи қиястың үкім ... ... ... ... ... ... ... мәселелерде қиястың себебінің
нақтылығы және оның нәтижесінің қуатына қарай дәрежелерге бөлген:
1. Қарастырылған мәселеде кемшілігі ашық белгіленіп, әсер ету ... ... қияс ... ... ... ... Бір ... азы да
харам болса, міндетті түрде қияс жасаумен көбінің де харам екенін белгілеу.
2. Қарастырылған мәселенің кемшілігі асыл мәселеге тең ... ... ... ... ... ... ... жазалау мәселесінде еркек
құлмен әйел күңмен қияс жасау.
3. ... ... асыл ... қарағанда үкім сәйкестігі
төмендеу болса, бұл қиас ... ... ... ... ... және екінші дәрежелі қиаастарды қиас
деп есептемейді. Бірінші ... олар ... деп ... ... ... бар деп ... Имам Шафиғи бұған келіскен және оны қиас ... ... ... ... ... ... де насқа жатқызбаған.
Бәлкім мұны еркек пен әйел арасындағы теңдік заңдылығына тірейді. ... ... ... ... қана ... қиас пен айналысатын
фикһшыларға қойылатын шарттарын егжей-тегжейімен белгілеп кеткен.
Имам ... ... ... ... екі дәуірге бөлінеді. Алғашқы мазһабы Бағдадта
жайылған. Бұны Заферани Шафидың Бағдадта жазған ... және ... ... бұл ... ... усул ... ... әл-Мәбсуд тағы
басқа кітаптарын Заферани жинақтап өлген шағына дейін шәкірттеріне оқытқан.
Имам ... ... ... ... және ... ... ... басқа Кишабур, Хорасанда болған. Яғни сондай ұзақ өлкелерде болса ... ... ... Шафиғи мазһабына жататын мужтахиттер Шафиғиден
риуаят етілген фикһ ... ... ... қиас және ... қарай
бірнеше мужтахиттері бар.
Шафиғи мазһабымен Ханафи мазһабы араб өлкелерінен жер жүзіне таралады.
Шафиғи мазһабы Мысырда көп жайылған. Өйткені, Имам ... ... ... ... ... ... бұл ... Иракта да жайылды. Сонымен
қатар Хорасан және Мәуераннахр ... де етек ... ... бұл ... ... ... ... еді. Өйткені Аббаси
халифалығының ресми мазһабы Ханафи еді. Кейінірек Мысыр мен ... ... ... кейін Мысырға Шафиғи мазһабы көптеген елдерге жайыла
бастады. Мысырда билік Аюбилердің қолына өткенде Шафиғи мазһабы ... ... ие ... ... ... ... ... кейін олар тез арада Ханафи
мазһабын үстем етіп, бірінші дәрежеге қойды. ... ... ... ... ... Мерв және ... да ... қазіргі таңда Шафиғи мазһабы қай жерлерде болса да сол ... ... ... ... ... /38/.
2.4. Ханбалиттер.
Ханбали мазхабының пайда болуы мен ... аз ... Имам ... бин Ханбал хижри 164 (милади 780жыл) Рабиул-аууал
айында Бағдад қаласында дүниеге ... Ұлы ... ... ... шежіресі Хз. Пайғамбарымыздың аталарынан Низар мен бірігіп, Хз.
Исмаилға ... ... ... ... бин Хилал Уммеялықтар кезінінде Сриаж
әкімі, Аббаситтер халифалыққа келгеннен кейін ... ... ... ... де ... кезеңінде әскери жауапкершілікті алған.
Ахмед бин Ханбал әкесі отыз жасында қайтйс болғаннан, Шайбан әулетінен
болған ... ... ... ... ... ... жаттап
біткеннен соң Бағдадтың ғалымдарынан біраз уақыт грамматика және ... ... ... үйренуге бастады.
Ең алғашқы ұстаздарынан көп хадис жазған ұстазы мухаддис ... ... және ... бин ... Яхя бин Саид әл-Қаттан, Абдурахман бин Мәхди,
Имам Шафиғи және Абдураззақ бин Ханман сияқты ғалымдар болды. Ең көп ... ... Ваки бин ... Шафиғидың фикһ және усулу фикһ сабақтарын үйренген. Муснадтағы
риуаяттарға қарағанда ұстаздарының саны 280 ... Оның ... ... ... және Абдурахман бин Мәхди Ахмед бин ... ... ... Имам ... оның атын ашық айтпай, оның орнына «Сенімді
бір кісі ... ... ... ... » ... таңдаған.
Ахмед бин Ханбал Бағдадтың мухаддистерінен пайдаланған, кейін ілімін
толықтыруы үшін Куфаға, Басраға, Мәдинаға, Дамаскіге және ... ... ... ең ... және ең ... Абдураззақ бин Хаммадтан ілім
алуға шыққан сапарында қаражаты таусылып керуендердің түйесін баққан. Бұл
Иемен ... ... Бұл ... ... 198 жылы ... еді. Тағы бірде елу
дирхам қаржысы болмай достарымен Жарих бин Абдулхамидтен хадис оқу ... бара ... Бес рет ... ... ... жаяу ... ... мақсаты Хижаздағы ғалымдармен кездесіп олардан ілім алу еді.
40 жасына дейін шәкірттік ғұмырын өткізіп кейін хадис ... ... 5 000 жуық ... одан ... тыңдауға жиналатын еді. 500-і
хадисті жазып жатса, ... оның ... ... ... халифасы Мәмун халифалығының соңғы жылдарында ... ... сол ... ... ғалымдарын Құранның мақлұқ
екендігін қабыл етуге ... ... ... бин ... хадисті оқытуды
жалғастырды. Кейбір ғалымдар Құранның мақлұқ болмағанын айтқанымен азап пен
зұлымның астында шарасыздан ... ... ... үшін ... жауап берді. Тек қана Ахмед бин ... бұл ... ... ... ... Сол ... Тарсус қаласында халифаның
бұл халифаның көзқарасын қабыл ... ... бин Нұх ... бин
Ханбалдан жас болуына қарамай) екеуін Бағдат әкімі ... бин ... ... ... Раққаға жеткен халифаның өлгені туралы
хабар келді. Бұл себептен ... ... ... ... ... бин ... бин ... жас болуына қарамай жолда қайтыс болды.
Ахмед бин Ханбал Бағдадқа әкелініп ... ... Жаңа ... ... ... ... отырып, Ахмед бин Ханбалды абақтыда
ұстады. Бір жылдан кейін Ахмед бин Ханбалды ... ... бас ... бин Абу Дауд және сенімді кісілермен болған тартыстарын тыңдады. Оның
аят және хадистің ... ... үшін оны ... ... ... ... Қатты қамшының астына алынуына қарамай оразасын бұзбағанын
көрінісімен бір тура ... ... ... ... ... бин ... бұны
да қабыл етпеген. Азаптың еш қайсысының әсер етпегенін ... ... ... ... Тек Ибн Абу Дауд ... ... ... діннен шықпаған
бір кісіні бос жіберудің тура еместігін, халық бұны «Мұғтасымның ... ... ... ... бин ... екі ... да ... келді», -
деп жаңылыс түсінетіндерін айтты. Осы себептен халифа ыстық күннің астында
жендетеріне қамшының астына алуға бұйырды.
Ахмед бин ... 31 ... 855 жылы ... қаласында қайтыс болды.
Халифаның адамдарға айтқанына қарай оның жаназасына 60 000 әйелді қосқанда,
800 000 адам қатысқан. Ахмед бин ... ... ... атты ... анасы өлгеннен кейін алған тоқалынан әл-Муснадты риуаят еткен
баласы Абдуллаһ дүниеге келді.
Абдулланың анасы қайтыс ... ... ... ... үш бала және ... бар /39/.
Ханбали мазһабының дамуы.
Ахмед бин Ханбалдің көзқарасы, жағынан жарыққа шыққан Ханбали ... ... және ... ... ... пайда болған сунни мазһабы.
Ханбали мазһабының жарыққа шығуы және құрылуы һижри І және ІІІ ғасырда
әртүрлі пікір таластардың ... ... және ... тартыстарының пайда
болған.
Осылайша әһли сннә уал-жамағатқа кіретін Ханбали мазһабы дамыды. Бұл
мазһаб дамуында үш ... ... ... ... ... Пәтуалар.
3. Таһриж.
1. Бірінші усулді қарастырайық. Ханбали мазһабының сүйенген
дәлелддерінің өте ... ... ... ... ... ... ... мазхабтың көркеюінің ең үлкен жұмысы, хадис, сунна, сахаба және
табииндердің берген ... кең ... ... және ... ... үшін ... ... қияс жасап отырған.
2. Пәтуалар: Ханбалилер пәтуа беру шарттарын өте ... ... ... ... ... ... Құран және сунна ілімдерін, сахаба мен
табииндердің пәтуаларына маңыз бере отырып мазһабтың «Фуруғ және ... өте ... ... ... Сол үшін мужтаһид адамда осы ... ... ғана ... бере алады.
3. Таһриж: Таһриж қылған мазһаб ғалымдарының мазһабты құрудағы
қызметтеріне келетін болсақ. ... ... ... бір ... ... және фарғи мәселелердегі жұмыстарын бір ... ... ... ... ... және ... үшке бөлінеді.
1) Риуаяттар: Бұлар үкімдері ашық, Ахмед бин Хамбалға тиісті болған
нәрселер. ... ... ... ... бұл риуаяттарды негіз етіп алған.
Және өз еңбектерін осылармен байланыстырған. Және бірнеше фарғи мәселерді
ортаға ... ... ... ... бин ... ... емес сөздер болып,
имамның көзқарасының қандай екендігін, бір үкімге байланысты хадис ... ... ... ... ... ... жолымен түсіндіріледі. Және бұл
тәнбиһтер мазһабта жеке-жеке бір сөз ... ... және оған өте ... ... ... ... ... немесе тәнбиһке немесе шариғат арқылы имамға
тиісті болмаған сөздер. ... ... ... ... тахриж
еткендердің сөздері. Пәтуа беру дәрежесіне ... ... ... мазһабқа тиісті болады. Және бұл мазһабтағы бір ... ... Ең ... бұлардың мазһабқа тиісті ... ... және ... ... ... жайылуы.
Ханбали мазһабының фиқһшылары өте күшті бола тұрып, бұл ... аз. ... ... Ислам өлкесінде көпшілікті құрай алмаған. Кейін
Сауд жанұясы Хижаз өлкесіне әкім болғаннан кейін ... ... ... ... ... ... ... мазһабының бұлай аз жайылуының себебі
не болуы мүмкін? Бұл ... ... ... ... бер. ... ... мазһабы пайда болған кезде, өзінен бұрын ұйымдастырылған үш
мазһаб Ислам ... ... ... ... еді. ... ... ... Мысырда Шафиғи және Малики, батыс та Малики ... ... ... ... ... ... болғандар жоқ еді. Ал қазылар
болса, өздері ұстанатын басып шығарған. Мағрибте Әсад бин әл-Фурат ... ... ... ... осындай бір мүмкіншілікке, тек арабстан
жарты аралында ие болды.
3) Ханбалилер өте қатты және тақуа еді. ... ... ... ... дәлелге емес, істеген ісіне қарай бағалайтын. Күштері
артқан сайын «Әмір бин Мағруб уа анил ... ... ... ... ұстады. Бұл мәселеде Ибнул Есирдің «Әл-Камил»-інде жазылған мына
қатарлар жеткілікті. ... 323 жылы ... ... ... жіберді.
Күштері артқан еді. Үйлерге және халыққа шабуыл жасайтын. Тапқан арақтарын
төгіп, әншілерді ұрып-соғып аспаптарын ... ... ... істеріне
араласып, еркектердің әйелдерімен және балаларымен бірге жүрулеріне ... ... бара ... ... ... ... деп сұрайтын.
Кім екендігін айтпағандарды ұрып-соғып, қоғамдық ... ... ... деп оған куәлік ететін «Ханбалилердің осы сияқты істеріне қарап,
адамдар бұл мазһабтан қашатын». Осы ... ... ... дәрежеге жете
алмаған.
Қорыта айтқанда Имам Ахмед бин Ханбал Ислам әлемінде өте тақуа, әрі
жомарт, ... ... және ... ... және үйретуге сарп етіп, артында
мужтахид дәрежесіне жеткен ... ... ... ... ... ... төтеп, өз бағытынан еш танбады.
Нәтижеде үлкен төрт мазхабтың бірі болған Хамбали мазхабы ... ... ... ... және Имам ... ... сенімді деректерде айтылғандай Имам Малик һижри 93 жылы ... ... ... ... араб ... жанұяда дүниеге келді.
Әкесі ... Зу – ... ... ... Анас бин ... Әбу Әмір Әл-
Асбаан болтын. Анасы да Иемен тайпасынан Әминә бинти Шурайх Әл - ... ... ... ... адамдардың көпшілігі ілім, хадис,
сахабалардың хабар және пәтуаларын үйреткен кісілер ... ... ... және ... ... ... ... өскендіктен
білімге деген қайраты мен талабы орасан зор еді. Имам Маликтің надир есімді
бауыры хадис ілімін ... ... ... әйгілі Мұхаддистерден бірі еді. Ол
өмір сүрген жер ілім мен шариғаттың орталығы болатын. Имам Малик ... ... ... кейін жанұясынан бауыры мен ағасы сияқты ілім мәжілістеріне
қатысуды қалады.
Имам Малик Ибни Һурмуздың өзінің ұстазы ... ... ... оның
жанында болған. Ұстазын қатты сыйлайтын еді. Имам Малик ілім ... ... ... бастан кешірген. Заманындағы барлық ғылымдардан
пайдаланған.
Имам Малик һижри 179 жылы Мадина қаласында 85 жасында Рабысына қауышты.
Ол ... Бақи ... ... ... ... қала ... ... Зейнеп оқыған /41/.
Имам Маликтің көзқарасы.
Имам Малик үлкен хадис ғұламасы болғанындай, үлкен Фиқһ ғұламасы да
еді. Яғни ол ... ... әрі фиқһ ... имамдық дәрежеге жеткен.
Бірақ ол әртүрлі пікір таластардың қызып тұрған кезінде өмір ... ... ... әрі ... әрі ... ... тақырыбында адасқан ағымдар
пайда болған еді. Мысалы: кейбіреулер, ... ... ... ... ... ... ... жоқ дейтін еді. Кейбіреулері үлкен күнә
істегендерді кәпір санатына қосатын.
Әртүрлі ағымдардан саяси тақырыбтармен ... бір топ. ... Али және ... ... туылған балаларына тиісті дейтін еді. Басқа
бір топ имамдық және ... Хз. ... ... ... ... топ, ... араб тайпаларына, не бір араб нәсіліне, не
болмаса бір жанұяға тиісті екенін алға ... еді. Имам ... ... ... ... үшін ... ... дұрыс жолын көрсететін. Бұл жол
жайында Алла Құранда былай делінген: «Күдіксіз бұл менің тура жолым, ... осы ... ... ... жолдарға түсіп кетпеңіз, кейін сіздің
оның ... ... », - ( ... ... ... бұл ... де Фиқһ және ... негізделген жолмен
әрекет еткен. Ол суннаға және салих сәләф ... ... ... ... ... ... мына өлеңін қайталайтын еді:
« Істердің ең хайырлысы сүннәт болған,
Ең жаманы өтірік пен бидғат болған» .
Имам Малик, ... және ... ... ... сеніп,
адамзаттық еркін және қалау иесі екенін, істегені ... не ... ... ... ... ... Бұл ... Имам Малик былай деген:
«Тағдыр мәселесімен айналысатын кімді көрсем де ол сол баяғы асығыс
және ... адам ... ... бұл ... Омар Бин ... мына ... ... етіп
алатын еді. «Алла Тағала қарсы келуді қаламаса, ... ... ... ол ... ... бастаушысы.
Имам Малик бұған қосымша, тағдырмен айналысатындардың жағдайларын мына
аят өте әдемі түсіндіреді дейтін еді.
«Егер біз ... ... ... тура ... ... ... Бірақ
мен тозақты бүтіндей жындар мен адамдармен толтырамын деген сөз ... ... пен ... ... ... бір ... ... бірақ
Алла ризалығымен емес. Хақ Тағала жаманатты сүймейді, оған разыда ... ... ... күнә ... ... ... ... күнә істегендерге көзқарасы мынадай:
«Үлкен күнә істегендер күнәларының ауқымы сияқты азаб ... ... ... ... кешіреді». Өйткені Құранда Алла былай дейді: «Күмәнсіз
Алла өзіне серік ... ... Одан ... өзі ... ... (кешеді)» (Ниса 48).
Міне бұл Әбу Ханифаның көзқарасы. Имам Әбу Ханифаның баласы Хаммад мұны
нақтылағанда, Имам ... те ... ... ... Алла ... ... барлық үлкен күнәларды
істесе де кейін бұл жамандықтардан бас тартса менің ол жәннаттың үлкен ... жете ... ... ... ... ... ... сүйрейді» /42/.
Имам Маликтің қиямет күні көрініп-көрінбеуі жайлы пікірі.
Мұғтазила ағымындағы қиямет күні Алланы көрудің мүмкін болатыны ... ... ... ... ... көтерген. Бұл мәселені ойша
шешіп Алланың көрінбейтінін алға тартқан. Құранда: «Қиямет күні ... ... ... ... ... сүресі 22-23 аяттар) аяты
сияқты ... ... Имам ... ... ... мүмкін болатынын аяттардың сырт
көрінісінен қорытынды жасап ... ... ... Бірақ Алланы
көрудің ерекшелігін және біздің дүниедегі көру қабілітімізге ұқсас немесе
ұқсамайтынын білдірмеген.
Алланы көру ... оның ... ... ... Ұлы ... ... болатынын Құранда: «Оның ұқсасы жоқ. Ол әрі естуші әрі ... » ... 11) – деп ... ... ... Құранда мақлұқ (жаратылған) болуы, болмауы ... ... ... да ... ... яғни мақлұқ еместігі
жайында өзініңм көзқарастарын білдірген. Оны шығарған Жағу бин ... ... ... ... ... ... ақидасын бұзғысы келетін бір адамнан
алған.
Мұсылмандардын бір бөлігі Құран мақлұқ, екіншісі мақлұқ емес деп ... ... ... ... ... мұсылмандар бұл мәселенің бір
алауыздық тұжырымдарын түсініп және бұл тақырыптан өздерін ұзақ ұстаған.
Имам ... те ... еді. Имам ... ... ... ... ... түсіру үшін өздерін осы ... ... ... ... ... ... түсіп жүру дұрыс емес.
Имам Маликтің фиқһ және ... ... ... Имам ... әрі ... әрі ... еді. Ол
хадис риуят еткен рауилерді ... ... ... ... еді. өзінен
кейін келген шәкірті Имам шафиғи бұл іске өте қатты мән берген.
Имам ... ... ... алғашқы хадис жазба жинағы болып
саналатын «Әл – Муатта» атты кітабы айқындайды.
Барлық Ислам ... Имам ... ... бір ... екендігін
қабылдайды . Имам Маликтің фиқһ саласында ... тән бір ... ... Бірақ риуаят тақырыбындағы кейбір әдістерін жазсада, кейбіреулерін
жазбаған. Шындығында Малики мазһабының ғұламалары бұл іспен айналысып, ... ... ... ... ... жеке кітап қылып
жинақтаған.
Имам Маликтің кітап (Құран) жайындағы пікірі.
Имам Малик ... ... ... ... ... ... шариғаттың
асылы және заңы. Құранның ішіндегі үкімдер қияметке дейін мәңгілік. Имам
Малик ангық бір мәтін ... ... ... ... ... ... ... алған. Имам Маликтің суннаға деген көзқарасына келер болсақ.
Сунна Құраннан кейінгі екінші дәрежедегі орынды алады. Имам ... ... ... алып ... ... хадистерді де дәлелге қабылдайды.
Әдетте ең көп кездесетін «Ахад» хабарларды да дұрыс көрген. Өзінің
мазһабына қатысты ... ... ... ... ... хабарларға
қосатын еді. Ал Имам Маликтің сахабалардың пәтуалары жайындағы ... ... Имам ... ... ... амал етілуі керек деп
түсінетін. Яғни амал ... ... ... ... ... Имам ... сөзін тек қана нақылмен бірнеше мәселелерде дәлелге алатын.
Имам Маликтің қияс, истихсан және масалихил – мурсала жайындағы пікірі.
Имам Малик қиясты ... ... ... ... ... ... жоқ, яғни ол ... нас (мәтін) жоқ мәселені үкімге негіз болатын
ортақ дәлелмен ... бір ... ... Имам ... бұл ... ... ... маслихатына
қарай қабылдаған және бұған «Истихсан» атын берген. Истихсан дегеніміз:
қоғамдық тұрмыста кездесетін кішігірім маслихаттың ... ... ... ... - ... ... ... ол «Мурсала» -
шартсыз, шексіз деген мағынада яғни ешбір дәлелі жоқ бір ... ... ... бір іс ... ... ... әрекет ету. Бұрын біраз
айтып өткеніміздей истихсан (артық, абзал санау) санайтын еді. Имам Малик
Құран ... ... үкім таба ... маслихатты үкім етіп алатын /43/.
Малики мазһабының дамуы және жайылуы.
Имам Маликтен кейін келгендер, яғни осы мазһаб ғұламалары өздері ... ... ... және ... ... ... ... атмосферасына
не болған. Барлық даму мүмкіндіктерінің арасында Малики мазхабының әдістері
мен принциптері жан-жақты және бай ... ... Имам ... ... бұл кісіден кейін ұстаздарының әдістерін қолдану барысында ... ... ... ... ... мемлекеттерге жайылған. Бұл мазһабтың
ғұламалары ... фикһ ... мен өте ... ... ... ... ... бар. Еуропалықтарға Аристотель философиясын танытқан
философтарға қарсы шыққаны үшін Ғазалидің шығармаларына және ... ... ... Ибн Рушд ... (өл. 1198) ... ... еді.
Малики мазһабының басталған және дамыған жері ... ... ... ... ... жерлері Мысыр, Тунис, Марокко болып ... ... ... ... ... ... ... шығыста, Ирак
және тағы басқа жерлерде аз ... Оның ... Имам ... ... Мысыр және Тунистен болып, олардың өз елдеріне
мазһабының ... алып ... ... ... кең ... ... және оның ... ұйғарымдарын ескере
отырып, ислам бір мезгілде “сенім және мемлекет”, ал мұсылмандық ... жеке өз ... ... қана емес әрі дін деп ... ... ... ойды ... мұсылмандық құқығының білгір ғалымдары ... ... ... “мұсылмандық құқықта дін мен мемлекет қосарланып
көрініс табады” - десе, Р.Шарль ... ...... дін, онан
кейін мемлекет пен мәдениет” - дейді. Р.Давид болса ... діни ... ... ... ақыл-ойдың емес, діни тәңірлік табиғатына ие” - дейді.
“Фиқх – ... ... ... әрі ... әрі ... ... болмысы мен рухында дара кәмілдікке қол ... ... ... ... сақтап отырған. Ислам әлемінің ... ... ... ... ... ... ... жедел дамыған осы құқықтың жан-
жақты кеңейгеніне қарап, оны Грек-Рим құқық жүйесінің ... ... деп ... сол күйі ... ... болып табылады” - деп ... ... Фуат ... Алла мен құлдың арасындағы жеке қарым-қатынасты қалыптастырумен
басталады. Намазды, оразаны, зекетті, қажылықты, көзге ... ... ... тазалануды, сүндетті, жүріс-тұрысты үйретеді. Адам
баласы жаратушысы бар екенін білгенімен, оның ... және ... ... ... біле алмайды. Осы жағдайда фиқһ ғұламалары фиқһ ғылымына
сүйене отырып дұрысты бұрыстан, халалды харамнан айырып береді.
Шындығын ... діни және ... ... ... ... ... құқықтың діни негізі болып ... ... ... және ... ... да ... негізгі қайнар көздері болып
Құран мен Сунна, Ижма мен Қияс және ... ... ... қосыфлысынан келіп – мұсылмандық құқық пайда болған.
Мұсылмандық құқық нормаларының мазмұнын екшей келе, ондағы ... ... ... исламдық діни догмалармен не болмаса таза діни
нормалар ережесіне ... ... ... Оған дәлел, суннаға
бағытындағы мазһабтардың заң ережелері, яғни олардың қандай-да бір дау-
мәселені шешу ... ... ... көп бөлігі заңгерлер тарапынан
ҚҰран мен Суннадан алшақ кетпей, логикалық ақыл-ой ... ... ... ... ...... ... табынушылықтан, жаһилдіктен,
надандықтан сақтап, адамгершіліктің биік мұраттары - өаңдар мен қағидаларды
тарату, жалғыз Аллаға құлшылық етуді үйрету ... ...... ... жол, зањ, ... міндетті деп танылатын ±станым,
исламдыќ µмір салты туралы жалпы ілімді білдіреді
Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) бір ... ... ... «Еврейлер жетпіс бір,
христиандар жетпіс ек,і ал менің үмметім жетпіс үш бөлікке бөлінеді. ... екі ... тек ... ... Олар ... ... жамағат».
Құранда Алла былай деп әмер етеді: «Расулулла сендерге нені әмір етсе,
сол әмірін орындаңыз, неден тыйса, сол ... ұзақ ... осы аят пен ... ... сүннетін басшылыққа алып,
Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) көрсеткен жолмен жүруіміз керек. ... ... ... жүру ... ... ... қабылдау және ол әһли сунна уал
жамағат жолын ұстану арқылы ... ... ... ... ... ... өткендей оның үмметі түрлі адасқан ағымдарға бөлінген. Осы
ағымдар ішінде Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) айтып ... ... ... әһли ... ... ... ғана тура ... айтқанда, бір жолмен жүру дегеніміздің өзі – тек Ислам дінін
ғана мойындап, өзге ... ... ... емес. Сонымен қатар, өзге
діндерді, олардың салт-дәстүрлерін, әдет-ғұрыптарын ... ... ... көп, ал ... бір – ол, бір ... иенің бар екенін мойындау.
Қазақстан Республикасы Конституциясының ... ... ... ... өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және
әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады; оның ең ... ... – адам ... ... ... мен ... ... қатар, Конституцияда
“Қазақстан Республикасы көпұлтты мемлекет болғандықтан, ешкімді де ... ... ... дінене қарай бөлуге болмайды. Заң алдында бәре
тең құқылы” – делінген. Олай болса, тек бір ... ғана ... ... жоққа шығару – заңға қайшы келу болып табылады.
СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ:
1. Islam Hukukuna Ciris. Cev. ... Prof. Dag. Ankara, 1977. s. ... Islam ve Turk Hukuk Tarihi. ... 1983. s. 22-23.
3. Энциклопедия “Ислам”. Алматы: “Қазақ энциклопедиясы” 1995. ... ... ... ... ... ... Станбул, 1996. 24-25 бб.
5. Ердоған Баш. Яхудилік, Христианлык ве Ислам. 303-бет.
6. Юсуф Кылыч. Ислам Фыкыһ Мезхеплеринин Доғушуну Хазырлайан Себеплер. ... ... ... 9-бет.
8. Фурқан-сүресі, 32 аят.
9. Майда-сүресі, 3-аят.
10. Нахл-сүресі, 89-аят,
11. Әнғам- сүресі, 38- ... Jnan ... Eski turkce us Kuran ... –Turk Dili, 1952. № 6,
s. 14.
13. Хашр-сүресі, 7-аят.
14. Ниса-сүресі, 65-аят.
15. Ниса-сүресі, 80-аят.
16. Нәжм-сүресі, 3-4-аяттар.
17. Основы религиоведения: Под ред. ... – 4-е изд.; ... ... – М.: Высш. Шк., 2002. с. 261
18. Өсеров Н., Қопабаев Ө. Мұсылмандық құқық. – Алматы: “Жеті Жарғы”, ... ... ... Н. ... ...... ... 1994. 77-85
бб.
20. Проф. Др. Етһем руһи фиглали чагымыздаки ... ... ... 1998. 15-16 бб.
21. Соңғы Пайғамбар Мұхаммедтің өмірбаяны. ... 1997. 425-426 ... ... ... ... діни ... ... 2004. 293-бет.
23. Соңғы Пайғамбар Мұхаммедтің өмірбаяны. Анкара, 1997. 425-426 бб.
24. Сейфидин Языжы. Негізгі діни ... ... 2004. ... ... ... Мұхаммедтің өмірбаяны. Анкара, 1997. 432-434 бб.
26. Др.М. Сайд Рамазан әл-Бути. Фықһус серия. ... 1992. 492-493 ... ... Алгул. Ислам тарихы. Станбул, 1997. 337-338 бб.
28. Сонда, 209-219 ... ... ... ... илми ... ... 1996. 98-99 ... Проф.Др. Етһем Руһи фиглали чагымыздаки итикади ислам мазхаблары.
Станбул, 1998. 54-55 бб.
31. ... 56-59 ... ... Әбу ... ... тарихы. Станбул, 1996. 341-348 бб.
33. Әл-Макки, маанакву Әбу Ханафи. ІІ-том. 91-бет.
34. Шихабуддин Ахмед бин Хажар Әл- Хайтами, Әл-Хайратул хасан, 41-42 ... ... ... ... ... ... Әбу ... Мазһабтар тарихы. Станбул, 1996. 378-бет.
37. Проф. Др. Веһбе Зуһайли. Ислам фықһы ансиклопедияси. Станбул, 1994. ... ... ... Әбу ... ... тарихы. Станбул, 1996. 443-467 бб.
39. Проф. Др. Веһбе ... ... ... ансиклопедияси. Станбул, 1994. 32-
34 бб.
40. Мухаммед Әбу Зеһра. Мазһабтар тарихы. Станбул, 1996. 499-522 бб.
41. Проф. Др. ... ... ... ... ... Станбул, 1994. 27-
30 бб.
42. Мухаммед Әбу Зеһра. Мазһабтар тарихы. Станбул, 1996. 407-410 ... ... ... Ибраһим Кафи Дөнмез. Ислам құқық илминин есаслары. 75-
91 бб.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. ... Л.И. ... ... ... Ауд. ...... 1990. –272 бет.
2. Керимов Г.М. Шариат и его социальная сущность. – М.: Наука, 1978. –223
с.
3. ... Н., ... Ө. ... ...... ... ... –96 бет.
4. Өсерұлы Н. Қазақтың үкім-келісімдері. – Алматы: “Ана-тілі”, 1994. –104
бет.
5. Энциклопедия “Ислам” /Бас ... ...... ... 1995. 198-201 ... ҚҰРАН (және оның қазақша мағынасы) I бөлім. Ауд. ... ... ... ... Мақашұлы, Ізтайұлы ат-Тарази. –
Алматы: “Білім қоғамы”. Москва.: 1990.
7. Основы религиоведения: Учеб./ Ю.Ф.Борунков, И.Н.Яблоков, К.И.Никонов и
др.; Под ред. ... – 4-е изд.; ... и доп. – М.: ... 2002. –511 ... ... ... введение/ Мэлайз Ратвен: пер. с анг. Е.Чекулаевой. –
М.: Астрель: АСТ, 2005. –188 ... ... В.В. ... ... ... ... для филос. фак. и
отделений ун-тов. – М.: ... ... 1979. –448 ... Тоқжігітов М. Құран туралы ақиқаттар. – Алаты: “Қазақстан”, 1977.
–108 бет.
11. ISLAM KUHUK TARIHI. Doc. Dr. ... KARAMAN. ... ... MATBAASI. ISTANBUL – 1989.
12. Мұсылмандық құқығының ерекшеліктері // Заң. –1996. 24 қаңтар (№ 3-4)
– 10б.
13. Мұсылмандық неке ... ... ... // ... ... –2000. №
2 12-15 бб.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жұма намазы және хұтпа11 бет
Ислам діні Қазақстанда8 бет
Ислам жайлы36 бет
Ислам әлемінің мәдениеті2 бет
Исламдағы адам өмірі44 бет
Исламдағы бала тәрбиесінің маңыздылығы52 бет
Исламдағы мазһабтар4 бет
Исламдағы қиямет – қайым159 бет
Исламдағы әдеп82 бет
Исламдағы әйел мәселесі97 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь