Б. Мұқай шығармаларындағы замана мәселелері

Кіріспе


1. Б. Мұқайдың замана мәселелерінің шағын жанрларда бейнеленуі
1.1 Б. Мұқай әңгімелеріндегі замандас бейнесі
1.2 Б. Мұқай әңгімелеріндегі характер мәселесі

2. Жазушы повестеріндегі замандас бейнесі
2.1. Б. Мұқай повестеріндегі замана мәселелері
2.2 Б. Мұқай повестеріндегі идеялық көркемдік ізденістер

3. «Өмірзая» романындағы жаңа характерлер
3.1 «Өмірзая» романындағы характер мәселесі
3.2 Б. Мұқай романында замана мәселелерінің бейнелену сипаты


Қорытынды


Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Тақырыптың өзектілігі. Кез-келген ұлт немесе халықтың ұлылығы -рухани мәдениетінің сапа-дәрежесімен таразыланып, бағаланады. Рухани мәдениеттің асыл арнасы - әдебиет екені ақиқат. Өйткені, оның адам тәрбиелеу мен рухани ұлы мұраттарды мазмұндайтын қызметіне ештеңе де теңесе алмайды. Рухани ұлылықтың осындай көшіне өзіндік үлес қосып келе жатқан жазушының бірі - Баққожа Мұқай.
Әдебиет - өнер түрлерінің ішіндегі ең асылы. Өйткені, айнала қоршаған ортаны, қоғамдағы сан алуан өзгерістерді, адамның сыртқы бейнесін, ішкі әлемін әдебиеттей әрі нақты, әрі терең ашатын өнер дүниесі жоқ. Кезінде, қазақ ұлттық әдебиеттануының атасы А. Байтұрсынов «Әдебиет танытқыш» атты зерттеу еңбегінде өнер түрлерін саралай келіп: «Бесінші – нәрсенің жайын, күйін, түрін, түсін, ісін сөзбен келістіріп айту өнері. Бұл сөз өнері болады ( қазақша асыл сөз, арабша әдебиет, европаша-литература). Өнердің ең алды - сөз өнері болып саналады. «Өнер алды - қызыл тіл» деген қазақ мақалы бар» [1, 165 б.] деп, әдебиетті айрықша бағалаған.
Ендеше, атамыз қазақ «өнер алды» деп бағалаған әдебиет ұлтымызбен бірге жасасып, сөз өнерінің құдірет-күшін танытып, ғасырдан-ғасырға, жылдан-жылға жаңарып, жаңа өрістерге жол ашып келе жатқаны баршаға аян. Міне, осы қара сөздің қадірін арттырып, құдіретін аспандатып жүрген бүгінгі қазақ жазушыларының бірі - Баққожа Мұқай.
Қаламгер өзі өмір сүрген дәуірдің, кезеңнің әлеуметтік, психологиялық жай-күйін бес саусақтай біледі және адамгершіліктің ең асқақ көріністерін замана шындығынан шығарып суреттеді. Сонымен бірге, ұлтымыздың халықтық сипатын шыңдап, оның ақыл - ойын, ішкі сезім дүниесінің мөлдірлігін қастерлеуге ұмтылады.
Көркем әдебиеттің замана үнімен, қоғам мүддесімен байланысы - берік идеялық, терең азаматтық мүраттардың бірі. Өйткені, әрбір қаламгер қалайда өзі өмір сүріп отырған ортаға деген көзқарасын білдірмей қоймайды. Бұл туралы, академиқ С. Қирабаев былай деп тұжырады: «қай жазушы болса да өз заманының шындығынан алыстап кете алмайды. Онымен бірге жасап, көңілдегі ойын заманның проблемалары арқылы көтереді. «Адамды заман билемек» деп Абай тегін айтпаған. Заманмен кереғар келіп, онымен ашық тартысқа түсу арқылы ешбір жазушы «батыр» атағын алмаған. Ол қайта онымен ымыраға келе отырып, дәуір, заман қайшылығын көркем образдар арқылы ашқан. Сол арқылы заманына, Чернышевский тілімен айтқанда, үкім шығарған» [2, 162 б.].
Әдебиет - қоғамдық ой-сана, пікірлердің аса жүйелі, жинақталған көрінісі. Әдебиет туралы сөз, қалай болғанда, уақыт туралы сөз болмақ. Әдебиет қоғамдық ой-сананы танытушы ғана емес, белгілі бір дәрежеде қалыптастырушы да. Осы тұрғыдан келгенде, уақыт талабына жауап беретін шығармалардан алдымен іздейтініміз - тақырыптың көркемдік шешімін табуы, ой мен сезімнің тереңдігі мен мөлдірлігі, өмір нақыштарының молдығы, жан-жақтылығы, ең бастысы адамгершілік ізденістер болмақ. Өмірден
1 Байтұрсынұлы А. Бес томдық шығармалар жинағы - Алматы: Алаш, 2003. -
Т.1.-4086.
2 Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. - Алматы: Білім,
1995.-288 б.
3 Мағауин М. Зобалаң // Қазақ әдебиеті. - 2000. - 24- қараша.
4 Әлімжанов Б. Дария бұлақтан басталады // Қазақ әдебиеті. - 1980. - 30
қаңтар.
5 Ыбырайымов Б. Тағдыр тағлымы // Қазақ әдебиеті. - 1983. - 24 маусым.
6 Бейсебаев Ә. Жан шуағы // Лениншіл жас. — 1981. - 30 шілде.
7 Сәрсек Ж. Кешір бізді Аяған // Жетісу. - 2001. - 3 наурыз.
8 Бақбергенов С. Ар алдындағы сыр //Қазақ әдебиеті. - 1979. - 4 мамыр.
9 Балғабаев С. Шығарма арқауы - шындық күресі // Жетісу. - 2000. - 30
қараша.
10 Құрманғалиева С. Бүгінгі әдеби тақырыптар // Көкшетау правдасы. - 1978.
- 26 желтоқсан.
11 Ыбыраев Ж. Өмір шындығы өшпейді // Қазақ әдебиеті. - 1981. - 6 қараша.
12 Мамырбаев Д. Өмір неге зая болу керек? // Заман-Қазақстан. - 1998. - 31
шілде.
13 Ермаков Ж. Ізденістің игі сипаты // Жұлдыз. — 1981. - №11.
14 Асылбеков С. Шындықтың айдай жүзі //
15 Кенжеаханов М. Түйіні бір төрт повесть // Жұлдыз. - 1987. №12.
16 Сығай Ә. Кешегі күндердің көңілсіз көріністері // Заман-Қазақстан. - 1998.
- 31 шілде.
17 Жұмабеков С. Төрт ауыз сөз // Қазақ эдебиеті. - 1987. - 7 тамыз.
18 Әлиева Р. Адам болдың арлы бол // Жезқазған туы. - 1980. - 5 тамыз.
19 Меңдеке Ә. Өмірің зая, өмірің зая кетпесін // Егемен Қазақстан. - 2000. - 28
қараша.
20 Мұқанов М. Замана ақиқаты // Әділет. - 1993. - 27 қаңтар.
22 Байтұрсынов А. Ақ жол (өлеңдер мен әдеби зерттеу). - Алматы,
1991.-463 б.
23 Әуезов М. Әр жылдар ойлары. - Алматы: ҚМКӘБ, 1959. - 556 б.
24 Жұмалиев Қ. Стиль - өнер ерекшелігі. - Алматы: Жазушы, 1966. -
2286.
25 Қабдолов 3. Таңдамалы шығармалары. 2 т. - Алматы: Жазушы, 1983. - Т.2.
-4566.
26 Бердібаев Р. Роман және заман. - Алматы: Жазушы, 1967. - 280 б.
27 Нұрғали Р. Телағыс. - Алматы, 1986. - 439 б.
28 Кәкішев Т. Дәуір дидары. - Алматы, 1985. - 303 б.
29 Қирабаев С. Шындық және шеберлік. - Алматы: Жазушы,
1983.-280 б.
30 Дәдебаев Ж. Шымырлап бойға жайылған. - Алматы: Жазушы, 1988. - 189
б.
31 Әбдезұлы Қ. . Жазушы және замана шындығы. - Алматы: Қазақ
университет!, 2003. - 185 б.
32 Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. - Алматы: Санат,
1996.-336 б.
33 Бисенғали 3. XX ғасыр басындағы қазақ романы. - Алматы: Өлке, 1997. -
268 б.
34 Тимофеев Л. Основы теории литературы. - М.: Просвещение, 1976. - С.
548.
35 Гинзбург Л.Я О психологической прозе. - Л.: Худ. литература, 1977. - С.
428.
36 Поспелов Г.Н. Введение в литературоведение. - М.: Просвещение,
1976.-С. 420.
37 Абрамович Г.Л. Введение в литературоведение. - М.: Просвещение, 1979.
-С. 352.
38 Бахтин Эстетика словесного творчества. - М.:Искуство, 1979. - С. 423.

39 Виноградов В.В. О языке художественной прозы. - М.: Гослитиздат,
1959.-С. 122-123.– М.: Наука, 1980 С.360.
40 Әдебиеттану терминдер сөздігі / Құраст. 3. Ахметов. - Алматы: Ана тілі,
1996.-240 б.
41 Қабдолов 3. Сөз өнері. – Алматы: қазақ университеті. 1992. - 351 б.
42 Қирабаев С. Екі томдық шығармалар жинагы. - А.:Жазушы, 1992. - 286.
43 Мұқай Б. Жазушының жан сыры // Қазақ әдебиеті. - 1995. - 6 қаңтар.
44 Мұқай Б. Қара талқан //Қазақ әдебиеті. - 1980. - 10 қазан.
45 Дәуренбеков Ж. Маздайды шабыт шырағы // Жас алаш. - 1994. - 5 ақпан.
        
        Б. Мұқай шығармаларындағы замана мәселелері
Кіріспе
1. Б. Мұқайдың замана мәселелерінің шағын жанрларда бейнеленуі
1.1 Б. ... ... ... ... Б. ... ... ... мәселесі
2. Жазушы повестеріндегі замандас бейнесі
2.1. Б. Мұқай повестеріндегі замана мәселелері
2.2 Б. Мұқай повестеріндегі идеялық ... ... ... ... жаңа ... «Өмірзая» романындағы характер мәселесі
3.2 Б. Мұқай ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Кез-келген ұлт немесе халықтың ұлылығы -рухани
мәдениетінің сапа-дәрежесімен таразыланып, бағаланады. Рухани ... ... - ... ... ... ... оның адам ... мен рухани
ұлы мұраттарды мазмұндайтын қызметіне ештеңе де теңесе алмайды. Рухани
ұлылықтың осындай көшіне ... үлес ... келе ... ... бірі ... ... - өнер ... ішіндегі ең асылы. Өйткені, айнала қоршаған
ортаны, қоғамдағы сан алуан өзгерістерді, адамның ... ... ... ... әрі ... әрі ... ашатын өнер дүниесі жоқ. Кезінде,
қазақ ұлттық әдебиеттануының атасы А. ... ... ... ... ... өнер ... ... келіп: «Бесінші – нәрсенің жайын,
күйін, түрін, ... ісін ... ... айту өнері. Бұл сөз ... ( ... асыл сөз, ... ... ... Өнердің ең
алды - сөз өнері болып саналады. «Өнер алды - қызыл тіл» деген қазақ мақалы
бар» [1, 165 б.] деп, ... ... ... ... ... ... ... деп бағалаған әдебиет ұлтымызбен
бірге жасасып, сөз өнерінің құдірет-күшін ... ... ... ... жаңа өрістерге жол ашып келе жатқаны баршаға аян. Міне, ... ... ... ... ... аспандатып жүрген бүгінгі қазақ
жазушыларының бірі - Баққожа Мұқай.
Қаламгер өзі өмір сүрген дәуірдің, ... ... ... бес ... біледі және адамгершіліктің ең асқақ көріністерін
замана шындығынан шығарып суреттеді. Сонымен ... ... ... шыңдап, оның ақыл - ойын, ішкі сезім дүниесінің ... ... ... ... ... қоғам мүддесімен байланысы - берік
идеялық, терең азаматтық мүраттардың бірі. ... ... ... қалайда
өзі өмір сүріп отырған ортаға деген ... ... ... ... ... С. ... былай деп тұжырады: «қай жазушы болса да өз
заманының шындығынан алыстап кете ... ... ... ... ... ... проблемалары арқылы көтереді. «Адамды заман билемек» деп Абай
тегін айтпаған. Заманмен кереғар келіп, онымен ашық тартысқа түсу ... ... ... ... ... Ол қайта онымен ымыраға келе отырып,
дәуір, заман қайшылығын көркем образдар ... ... Сол ... заманына,
Чернышевский тілімен айтқанда, үкім шығарған» [2, 162 б.].
Әдебиет - қоғамдық ой-сана, ... аса ... ... ... туралы сөз, қалай болғанда, уақыт туралы сөз болмақ.
Әдебиет қоғамдық ... ... ғана ... ... бір ... да. Осы ... келгенде, уақыт талабына жауап ... ... ... - ... көркемдік шешімін табуы, ой
мен сезімнің тереңдігі мен мөлдірлігі, өмір нақыштарының молдығы, жан-
жақтылығы, ең ... ... ... ... ... ... суреттемесін, Б. Мұқай адам өміріне, тіршілігіне, асыл мұраттарға
бағындырып, замана шындығынан шығарады. Жазушы адамзаттың ғасырлар ... ... ... ... шарқ ... ізденістерінің нэтижесі
- бүгінгі адам мен оның қат-қабат, күрделі әлем - ... ... ... ... ... де осы ... жұмылдырады.
Алайда, қазақ әдебиетінде бір адамдай үлесі мен жазушылық әлемі бар осындай
талантты қаламгердің шығармашылығы ... ... ... ... Осы ... бұл ... ... еш талас тудырмаса керек.
Әдебиеттің есігін өзінің «Тойымен» бастаған жазушы бірнеше әңгімелер,
повестер мен ... ... ... ... Ол ... ... қамында
болды. Не жазса да, қанша жазса да, замана шыңдығын нардай ... ... ... ... жазып отырды. Мұның айқын дәлелі - жазушының көркем
туындылары. Б. Мұқай өмір атты ... көп ... ... сан ... мен ондағы адамзат атаулының күрделі табиғатын барынша терең
талдауға ұмтылады. Осыдан келіп, оның ... ... ... ... ... мен ... жазу мәнерін қарастыру барысында ондағы
тақырыптық-жанрлық, мазмұндық-құрылымдық ... ... ... ... ... ... ... таңдап алмасын, онда шынайы
өмір шындығы сайрап, содан туындаған іргелі адамзаттық ойлар ... Бұны ... ... - ... ісі деп ... ... ... өте алмайтын азаматтығы демеске лажымыз жоқ.
Б. Мұқай, тек талантты прозашы ғана ... ... ... ... Оның ... ... ... көңіліне жылы ұялаған алуан
драмалық шығармалар мен тәуелсіз еліміздің көкейкесті ... ... ... ... ... ... ... қаламгердің драматургиясы
өзінше бөлек қарастыруды қажет ететін, арнайы зерттеуге өзек болатын сүбелі
дүние. Міне, сондықтан біз өз ... ... ... ... мен ... ... ... етіп алдық.
Кез-келген сөз зергері секілді Б. Мұқай да өз шығармашылығында ... ой - ... ... ... ... ... көркем
суретке айналдырады. Осы жолда, таудай таланты мен шынайы шеберлігін,
дарынын сарқа ... ... ... ... етіп, терең ізденіске
барады. Көркемдікті әдеби шығарманың төл ерекшелігі мен дара ... ... ол ... өмірді тани білуі, кейіпкер келбетін шебер
бейнелеуі және ой-сезім мен жан-толғанысын ... ... ... ... ... ... ... Мұқай көркемдікті шындықтан
шығарады. Өмір-болмысты шынайы көркем ... ... Бұл - ... ... шығармаларындағы замана шындығы ... ... ... мен ... ... ... ... ғылыми айналымға көп түспей келеді.
Үшіншіден, қаламгер шығармашылығын өзімен тұстас, тақырыптас қаламгер
шығармашылығымен салыстыру арқылы жазушы шеберлігін ... ... ... ... қазақ сөз өнерінің таланты тұлғаларының
қатарынан табылатын Б. Мұқай шығармалары жекелеген мақалалар ... ... ... келеді. Қаламгер прозасының ... ... ... мен ... көркем туындыларының табиғаты турасында ... ... – сын ... жарық көрді. Бұл бағытта М. Мағауиннің
[3], Б. Әлімжановтың [4], Б. Ыбырайымовтың [5], Ә. Бейсебаевтың [6], ... [7], С. ... [8], С. ... [9], С.
Құрманғалиеваның [10], Ж. Ыбыраевтың [11], Д. Мамырбаевтың [12], ... [13], С. ... [14], М. ... [15], Ә. ... С. ... [17], Р. Әлиеваның [18], Ә. Меңдекенің [19], М.
Мұқановтың [20], тағы ... ... атап ... ... ... ... ... шеберлігі, өмір шындығы мен ... ... ... ... ерекшелігі баяндалып, жалпы жазушы
шығармашылығындағы ... биік ... ... ... ... Ал, ... шығармашылығы, әсіресе, оның прозалық дүниелерінің
көркем табиғаты жүийелі түрде Жан – жақты ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері: Қазақ прозасындағы таланты жазушы Б.
Мұқай шығармашылығын сарапқа салып, ой елегінен ... ... ... ... – эстетикалық қуатын, жазушының ... т. б. ... ... ... жұмысының мақсаты деп санадық.
Және, жоғарыда атап өткен қаламгер творчествосы жайлы ой ... ... ... ... ... ... ... ғылыми тұжырым
жасау. Бұл үшін мынандай міндеттерге бет бұрдық.
• Б. ... ... ... ... қарастыра келе,
замана
шындығы мен ... ... ... бейнелеғен қаламгер
ретіндегі
жазушының дербес стилін ... ... - адам тану ... ... ... ... адамгершілік ізденістер мен авторлық дүниетанымды
саралау.
• жазушы шығармаларындағы замана шындығы мәселелерінің көркемдік
табиғатын айқындау;
... ... күн мен ... ... өзекті мәселелерін сөз
еткен публицистикалық мақалаларының ... ... ... жанр ... ... ізденістері мен
өмір
шындығынан ... ... ... ... ...
мәнерін
айқындау.
• жазушының қаламгерлік даңқын аспандатып, сөз зергері ретінде таныта
алған көлемді ... ... ... ... сипатын зерделеу;
• қаламгер шығармашылығының ең күрделі биік белесі ретінде саналатын
"Өмірзая" романының қазақ әдебиетіндегі орнымен, сол арқылы жазушы
прозасының ... ... ... ... ... романындағы кейіпкерлер характерін жеке тұлға және ұлттық
болмыс ... ... ... өз ... ... қазақ прозасында
өзіндік мәнерімен дараланатын Б. Мұқайдың нәр алған бұлақ -бастауларын және
сөз еткен тақырыбы мен айтар ойын жан-жақты ... ... ... ... ... қолдану шеберлігін, т.б. пайдаландық.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы: Б. Мұқай - өмірдің жанын, тынысын дірілдетіп
қағаз бетіне түсіріп, уақытпен бірге жасайтын ... ... ... қосқан қаламгер. Ол көркем туынды ... ... ... ... адам ... рухани нәр беріп, соны жаңалықтардан
сыр шертіп, үлкен ойларға қозғау ... ... ... ... ... мақсат етіп қойған. Жұмыстың ғылыми ... ... ... ... ... Б. ... ... қазақ әдебиеті көркемдік
аясындағы өзіндік келбетін, қаламгердің дербес стилі мен заман ... ... ... ... машық-мәнерін көрсету ұсынылады. ... ... ... ... рет ... ... ... болып отыр. Сондықтан жұмыстың ғылыми жаңалығы ... ... ... жазушы прозасының табиғатын жан-жақты ... ... ... ... ... айқындалады;
• қаламгердің жазушылық шеберлігінің қырларымен публицистика
жанрындағы ерекшелігі алғаш рет дәйектеледі;
• жазушының ... ... ... мен ... ... ... қаламгерлік зерттеу жұмысында терең талдау жасалынады.
• Өмірдарияның ... ... ... ... ... ... туындысы "Өмірзая" романының тақырыптық-идеялық
құрылымы жан-жақты мазмұндалады.
• Сонымен қатар, жазушының ғылыми мақалаларының сырлы ... ... ... ... Б. ... әр жылдары баспасөз бетінде жарық
көрген көркем ... ... ... мен ... ... ... ... туындаған публицистикалық мақалалары алынды.
Жұмыстың теориялық жэне әдіснамалық негіздері: Қазақ әдебиетіне 70-
жылдардан ... ... ... толқынның арасында есімі көпке таныс
жазушылардың бірі - Б. Мүқай. Оның ... жэне ... ... ... ... ... ... жылы орын тепкен. Осы тұрғыда
жазушының прозалық ... ... ... мен сол ... адамының
түлғалану ерекшеліктерін баса көрсетіп, көтерілген басқа да мәселелердің
ойдағыдай шешімін табуда қазақ әдебиеттануының көрнекті ... ... ... ... ... Атап ... А. ... [22], М.
Әуезов [23], Қ. Жүмалиев [24], 3. Қабдолов [25], Р. ... [26], ... [27], Т. ... [28], С. ... [29], Ж. ... [30], Қ.
Әбдезұлы [31], Б. Майтанов [32], 3. Бисенғали [33], тағы ... ... ... басшылыққа алынған әдіс-
тәсілдерінен үйрендік. Сондай-ақ, ... ... ... атап
айтқанда, Л. И. Тимофеев [34], Л. Я. Гинзбург [35], Г. Н. Поспелов [36], Г.
Л. Абрамович [37], ... [38], В.В ... [39], тағы ... ғалымдардың
еңбектеріндегі теориялық пікірлердің де өз мақсатымызға қол жеткізуде үлкен
септігін тигізгенін атап өту қажет.
Зерттеу әдісі. Б. Мүқай ... ... ... ... орны және
қаламгерлік шеберлігі мен жазушылық стилін айқындауда салыстырмалы талдау,
хронологиялық, тағы басқа да әдістерді ... ... ... ... ... ... мен негізгі
түжырымдарын орта, арнайы, жоғары мектептерге оқулықтар, оқу ... ... ... оқу ... қазақ әдебиетінің қазіргі кезеңін
оқытуда, арнайы курстар мен семинарлар жүргізгенде пайдалануға болады.
Қорғауға ... ... ... ... ... мынадай
тұжырымдарды қорғауға ұсынуға болады:
* Б. Мұқай қазақ әдебиетінде өзінше таным-талғамы мен өз тақырыбы
бар ... ... ... ... ... ... ... айқын жэне кейіпкерлері ұлттық болмысқа сай сомдалган.
* Ол ... ... жіті ... ... ... өз ... өзек етіп алды, тақырып аясының поэтикалық ... мен ... ... жолы ... түрде талданып, нәтижелері
түйінделеді;
* Б. Мұқай шығармаларында замана шындығы мен келелі мәселелерді аса
суреткерлікпен бейнелеп, ерекшеліктері ... ... ... ... ... суреткерлікпен
игеріп, жаңаша ізденістермен өз прозасын байытқан ... Б. ... өз ... орай ... кез-келген құбылысқа
үн қосып, осы тұрғыда іргелі ізденістерге бара алған қаламгер.
- Жазушы шығармаларындағы кейіпкер мен кейіпкер характерін үнемі
жетілдіру бағыты мен ... ... ... ... Б. ... ... ... шығарма тақырыбына өзек ете отырып,
поэтикалық қырынан ізденіс сипатына талдау жасалынады;
- Замана барысына сай туындыларының тақырыптық-идеялық мазмұны
жаңаша көзқараста тұжырымдалады;
- Қаламгердің ... ... ... шындығының қоғамдық мәселелермен адамгершілік тұрғыдағы
байланысы ғылыми жағынан қарастырылады.
Шеберлігін шағын жанрдан бастап, повестер мен романға дейін ... Б. ... ... ... пен өз заманының қайталанбас, көркем
бейнелерін ... ... ... ... әңгіме жазумен айналысқан
жазушының тырнақалды туындыларынан ... ... ... ... ... ... ... сол қоғамдағы адам өмірін көрсетуге
күш салды. Баяндау мәнері мен кейіпкердің жан дүниесін бейнелеуде керегіне
жарата ... ... ... ... ... көркемдік
қырларын тереңірек байқатады. Жазушы шығармашылығының осы қырларын анықтау
барысында қаламгердің суреткерлік табиғатын, көркемдік әлемі мен поэтикасын
арнайы талдау ... ашып ... ... ... ... ... ғана тән стилі, сөз қолданысы, өрім-
өрнегі бар талант иесі, зор талап пен биік ... ие ... ... ... ... ... мазмұны мен мәнінің жоғары
деңгейімен ерекшеленеді.
Жұмыстың жариялануы мен сарапталуы: Диссертациялық ... ... ... асылдары» және т.б. мерейтойларға байланысты өткізілген
халықаралық ғылыми - теориялық конференцияларда баяндалды. Және "Қазақ тілі
мен ... ... ... ... ... ... хабаршысында мақалалар түрінде жарияланған.
Жұмыстың құрылымы кіріспе, ... екі ... ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
БАҚҚОЖА МҰҚАЙДЫҢ ЗАМАНА МӘСЕЛЕЛЕРІНІҢ ШАҒЫН
ЖАНРДА БЕЙНЕЛЕНУІ
Қазақ прозасына 70-жылдардағы қуатты толқын легінде келіп, бүгінде үлкен
күшке айналған ... ... ... т.б. ... жиі ... сол
арқылы көркем әдебиетімізге соны тыныс, өзгеше леп ала ... ... ... ... ... ... жазушылық жолында роман
жазуға дейін көтерілді. Оның прозалық дүниелері өзі өмір ... ... ... үнін ... ... ... - шеберліктен туады десек, суреткер шеберлігі ең алдымен
өмір шындығын жіті ... ... ... ... ... мен
қимыл-әрекеті, психологиялық ерекшеліктерін танып-білу қабілетінен туады.
Осы орайда, Б. ... ... үшін ... ... мектебі болып табылатын
әңгіме әлеміне сапар ... Сол ... де, біз ең ... ... идеялық-көркемдік ерекшеліктері мен замана шындығы ... ... ... сипатына үңілеміз.
Қазіргі қазақ прозасындағы ең өнімді жанр - ... ... Сөз ... ... көзі ... ... ... де
жаңаша пайым мен ірі ізденістерін осы жанрдан көруге болады. Әрине, қазіргі
қазақ прозасының даму деңгейі тек ... ... гана ... ... ... өзге ... да зор жетістіктер мен нәтижелерге қол ... ... ... ... уақыт күйіне үндесе жүретін ұшқырлығына орай,
өзге жанрлардан оқ бойы озық жүр ... ... ... ... ... ... ... әсіресе өз табиғатына сай тақырып-талғам аясының
кеңдігімен ғана емес, әдеби-көркемдік, мазмұндық-пішіндік, ... ... ... да дараланып, жан-жақты, терең
ойлылықты, тынымсыз ... пен ... ... ... ... ... ... да - проза. Осы бір жанрдың ыстығы мен суығына бірдей көніп, ... ... келе ... ... - Баққожа Мұқай.
Әңгіме - қазақ әдебиетіндегі қалыптасқан, өз дәстүрі мен ... асуы ... Бұл ... ... - ... ... ... негізделген, қарасөзбен
жазылған шағын қөркем шығарма. Әңгімеде, әдетте бас-аяғы жинақы, тиянақты
бір оқиға айтылады. Әңгіменің ... ... ... ... баяндау
тәсілі, композициялық, сюжеттік қүрылысы, кейіпкер жүйесі арқылы
айқындалады» [40, 56 б.], - ... ... ... ... ... Ал, бұл жанр табиғатын академик 3. ... ... ... ... ... Ол ... барынша жинақы болуды
талап етеді. Содан соң оқырманды бірден баурап әкетуі үшін, сол ... ... өмір ... өзі ... ... ... желісі
қызғылықты болуға тиіс. Сюжетке ене бастаған беттен-ақ оқырманның көз
алдына іші-сыртын, ... ... ... ... аңғартып, адам
келе бастауы тиіс. Адам тұл көрінбейді, оның өзін, ... ... ... ... сол ... белгілі бір әлеуметтік топ, қоғамдық орта танылуы
шарт. Әлгі адам - ... ... ... ... ... қажет. Осылардың бәрі
жазушыдан өмірді терең білумен қабат, ... сөз ... ... ... ... ... ... суреттілікті, бір
сөзбен айтқанда, қалам тиген жерді ... ... ... нағыз
шеберлікті, соған қоса кемел идеяға апарар терең білім мен биік мәдениетті
талап етеді» [41, 230 б.]. Ия, өте қиын әрі туа ... ... ... ... ... ... ... өзге жанрларына қарағанда,
өте қысқа, әрі терең талант пен шынайы шабытты талап ететін әңгіме - ... ... ... шеберлік мектебі болып саналады. Сондай-ақ,
әңгіме - бір оқиға немесе жекелеген ... ... ... ... ашып көрсетуге бірден-бір ыңғайлы жанр. Қазақ прозасындағы
әңгіме жанры, әсіресе, жетпісінші жылдарда эстетикалық ... ... ... Осы ... жазылған әңгімелердің қай-қайсысының стильдік
қыры, тілдік жағы нақты, замана талабына ... ... ... Кез-келген
жанр секілді әңгімеде өмір шындығын шашыраңқы тізбектемей, талғап, қоғамдық-
әлеуметтік шындыққа сай ... ... ... ... ішінде өмір
мәселесін, замана ақиқатын шағын ситуациямен көрсетіп, бейнелейді. Қазақ
прозасында өзіндік орны бар ... ... ... ... да ... ... Алпысыншы жылдардың аяғынан бастап әдебиет
майданына кең ... ... ... ... ... да ... ... суреттеп, сол арқылы терең азаматтық ойлар, философиялық ... ... ... дүниелерінде қайсыбір тақырыпқа қалам тербемесін, қандай
да бір идеяны өзек етпесін, оны ең алдымен зерттеп, өз ой ... ... ... сол ... баға ... ... мен ... мәселелері
тұрғысынан түйіндейді. Жазу ... бар ... жете ... әрбір туындысында әлеуметтік өмірдің шындығын характерлер ... ... ... ... ... ... ... көре білу, ірі характерлер ашу, поэтикалық жаңа ... ... ... де жас ... ... ... ... қүрбыларымен бірге бүгінгі тіршіліктің романтикасын ... ... оның ... ... қызықтыратын ертеңгі күнге
көрегендікпен қарай алады»[42, 28 б.] - дейді академик ... ... жаңа ... жас жазушылар турасында. Ендеше жетпісінші жылдардан
бастап ... ... ... көркем дүниелерінен адам характерін, өмір
шындығын, сол уақыттың ... ... ... ... ... ... әлемі аңғарылады. Әдебиет әлеміндегі әрбір
жазушы үшін таңсық ... ... ... ... ... ... ... болып саналатын қаһармандарының жан дүниесіндегі толғаныс-
толқуларды тура танып, әдемі бейнелеу, ... ... ... - көп ... мен сөйлеген сөзі арқылы жеткізу, т.б. ... ... ... ... десек қателеспеспіз. Әдебиет - адам тану ғылымы. Ал,
әдебиеттегі адам - ... ... ... ... ... ... толыққанды танытатын тек оның өзінің аузындағы ... ... әр ... сөйлеу мәнерімен дараланады. Б. Мұқай
әңгімелерінде адам мінезінің сан қыры ... ... ... ... ... ... адамгершілік түлғасы кеңейеді. Кейіпкер ішкі әлемі шығарма
барысында толығымен сипатталады. Жазушының өзіндік стилі шығарманың ... ... ... ... ... ... образ мінездеуіндегі
өзгеше сүйіспеншілік, мәнерлі ерекшелік, адам сезімдерін дөп баса ... ... ... ... ... ... ... әңгімесінде,
публицистикалық мақалаларында болмасын, халық болашағының тереңінен ... ... ... ... ... Бұны ... ұлт тағдырына
деген жанашырлығы деп қабылдау жөн. Айналадағы ... ... ... ... болмысымен байланыстырып, өрнектей келе ... ... ... пен ... ... пен мейірімділікті,
надандық пен көрегендікті шендестіріле қозғайтын, философиялық мәні терең
дүниелер ... ... Б. ... ... ... ... жанрында
біраз тер төге еңбек еткен. Көркемдік жағынан да, мағыналық ... да ... ... ішкі ... ... мен ... ... көрсетіп қана қоймай, адамгершілік қасиеттерді
мазмұндайтын шағын туындыларында әңгіменің ... ... ... ... әңгіме жазу барысында да жаңаша сипаттағы көркемдік
ізденістерге, осы жолда ... қол ... ... ... ... адам ... кейіпкер сезімдерін нанымды жеткізе
білуіне қарай танылады емес пе? Жазушы көркемдік қүрал мен ... ... ... ... адам ... ... замандас
бейнесін жан-жақты ашуга тырысады.
Қазіргі кезеңде талғамы да талабы да жоғары оқырман көркем ... және ... ... ... ... ... баға беруге
ұмтылуда. Әр халықтың өзіне тән ерекшелігі мен ұлттық қасиеттерін уақыт
талабына, замана ... сай ... ... ойлау жүйесі мен өзін-
өзі тану қабілетінің қалыптасуында әдебиеттің үлесі мол. ... ... ... ... қалам сілтеген жазушының кез-келген туындысының
сарқып құяр ұясы ... ... мен ... ... тіреліп жатады.
Қаламгер қолтаңбасына адам характерін терең философиялық ойларымен ... ... ... отырып кескіндеу тән. Қаламгер өзі өмір
сүрген дәуірдің ... ... ... ... тың замандас бейнесін
бейнелейді. "Жеке бастың мүддесінен мемлекеттің, ... ... ... ... керек"[43, 7 б.] деп түсінетін жазушы халық басындағы ... ... ... ... ... ... айналдырады.
Оқушы қауымға нанымды оқиғалар тізбегін тың өрнектермен батыл ... ... ... ... ... ... қилы ... мен тағдырларды қиюластыра байланыстырып, ... ... ... тәрбиелік мәні терең сипаттагы қаламгер
әңгімелері кейінгі классикалық шығармаларының ... ... ... жетпісінші, сексенінші жылдардағы жарық көрген ... ... ... жан әлемін суреттеу, олардың психологиялық
қасиеттеріне ... тән. ... ... де ... ... шындығымен таразылануын - үлттық рухани болмыстың, қадір-қасиеттің
биік діңгектерін суреттеуге құлшынысы деп қабылдаған жөн.
Көркем ... ... ... - ... ... ... ... мінезін, жан-дүниесін рухани ұлылыққа дейін шыңдау - көркем әдебиеттің
негізгі қызметі екені даусыз. ... ... ең ... ... ішкі ойының
дөп басып, нақ қалпында ... ... ... ... жол ... бойында адам жанын тебірентерлік шынайы адамгершілік пен ... ... ... ... , ол ... ... ... қаламгерлік ізденістерінің негізгі өзегі мен ... ... ... ... ізденістер суреткердің тырнақалды
туындыларында ... ... ... осы ... ... ... жазушының шағын прозалық шығармалары жауап бере алады. Жазушының
әңгіме жанрындағы еңбегі ... ... атты ... ... өмір-
тұрмыстағы қазақ болмысын мөлдіретіп көрсете білді. Және ... ... ... ... ... ... жарқ етіп танылды. Осыдан бастап-
ақ, жазушы көркем туындыларында өзіне ғана тән машық-мәнерімен, баяндау
стилімен ... ... ... ... ... ... сомдаган
кейіпкерлер оқырман көңілінен берік орын алады.
Сан алуан өмір құбылысын қай жағынан алып ... де ... ... ... ... құдіреті толық жетеді. Зергерлік шеберліктің
барлық ... ... ... ... ... әңгіме шеңберіне
көл-көсір мән-мазмұн сыйғызуға болады. Әңгіменің осы ... ... Б. ... ... ... ... ... Жазушы
суреттеп отырған ең ұсақ оқиғаның өзіне әлеуметтік мән беруге ұмтылады.
Осы ... ... ... ... мен ... ... қоғамдық
әлеуметтік мәні бар күрделі де қомақты шындықтарды көтеріп, соған байыпты
тың ойлар ... ... ... жэне ... жүрегі» атты
әңгімелерінің мазмұндық - құрылымдық ... ... Бұл ... ... ... ... ... ұштасып жатады. «Қара
талқан» әңгімесінде ... ... ... ... ... ... өмірдің ақиқаты шынайы көркемделген. Жасан бүгінде қылтамақ
ауруымен төсек тартып жатқан қария. Жалғыз ұлы ... ... ... ... ... қай ... не қызметте екеніне тоқталмайды. Тіпті оның
қызметінің жоғарылғаны туралы да оқырманға жай ғана ... ... ... ... ... ... отырған» [44, 8 б.] жалғызынан жаны ... ... ... жатқан жақсылығы шамалы қария өткен күніне авторлық
баяндаумен шегінеді. Баяндаудың қаламгер суреттеу ... ... ... ... «Рассказчик- речевое порождение писателя и образ рассказчика,
который выдает себя за «автора», - эта ... ... ... ... ... ... в нем как ... автора в твормом им
сценического образа... В силу ... ... ... колеблятся, иногда
расшираяясь до ... ... ... ... ... ... ... и образом «автора» динамично... Динамика форм ... ... ... ... ... словесных сфер...»[39, 122-
123 б.] деп, автор образының көркем ... ... ... айқындаудағы
пікіріне сүйене отырып, жазушының ... ... ... сай ... ... ... бір уыс қара ... Бір-ақ уыс...» деп ойлады. Тамсанып еді, сілекейі шұбырды. Мүрнын
қара талқанның иісі қытықтап, ұзақ ... «Бір уыс қара ... ... ... [44, 8 б.] деп, ... бар ... суреткер бір уыс
талқан аясына жиыстырады.
«Жасан шалдың қара талқанға аңсары ауғалы біраз күн. Талқанды қорек етсе
ауруынан ада-күде ... ... ... да ... ... ... ... Жәнібектің мінезі морт. Және оның ... ... жері ... 9 б.]. Осы ... ... ... ... характері өткен күн
елесімен ой жүгіртуі арқылы оқырманға ашыла түседі. Әңгіменің әлеуметтік
салмағын бағдарлау ... ... ... ... ... Бір уыс қара талқанға зар болып жатқан Жасан қарттың қиналысы
баласы Жәнібекке ... ... ... әсері болмайды. Ал Рауза келіні тіпті
қарияға ... да. ... үл мен ... ... ... ... қарияның немересі Дастан образы көлеңкеде қалып қойған. Әңгіме
басында атасының бөлмесіне кіріп жағдайын сұраған немересін көрген ... ... ... да, ... ол ... мүлдем көрінбей кетеді. «Сыртқы
есік ашылғандай болды. Кірген адамның кім екенін біледі. «Да-а-с-тан» деп
қинала ... ... он ... қара ... кірді.
- Су ішесің бе, ата! - Шал үнсіз бас изеді. Дастан ... орта ... ... ... құсқан жоқ, маңдайынан бұрқ етіп суық тер шықты. «Е,
тәубә!» деп ... ол. Бойы ... бір ... ... ... ... жақындай түскендей шабысынан жаңыла беретін жүреғі лүп ете түсті.
Өзіне бөтен көзбен шошына ... ... ... ... бүрып, ептеп езу
тартты да бара ғой дегендей ... ... ... ... ... ... шығып кетті»[44, 8 б.]. Автор алып отырған идеяда ата-
анасына жаны ... ... ... ... ұл мен ... бейнесі
ашыла түскенімен, немеренің сырт қалып қойғаны әңгіменің кемшілігі ... ... ... Осы ... ... ... ... да терең
ойлардың мазмұндалуына жол ашылған болар еді. Алайда, автор ... ... мен ... талантының нәтижесінде айтар ойын
түсінікті, әрі оқырманға ... ... ... Бар өмірін осы жалғызының
жолына сарп еткен Жасан қарт пен Уәзипа әжейдің қартайғанда, өмірінің соңғы
күндерінде көрер қызығы осы ма еді. ... жыл ... ... ... ... алып, ауруханаға түскелі ғаріп болып»[44, 8 б.], ... ... күні ... ... ауру ... жан-күйзелісімен бірге қоғамдық
өмірде болып жатқан осындай ... ... ... ... ... ... ойлар таразыланады. Автор осы мәселелерді
кейіпкерінің жан-дүниесімен саралап жеткізеді. Күнделікті күйбең тіршілікте
ата-анасынан ... ... ... ... бала ... ... алынып, қоғамның нақты шындығына, өмірге көзқарасынан,
дүниетанымынан және осы әңгімесіндегі ... ... ... мәселелерін қаншалықты деңгейде оқырманға жеткізе алуында
екендігі. Соңғы дәмі таусылуға жақын қалған Жасан қарттың бір ... - ... ... ... ауру қарт ... өз ... ... қаймығады.
Себебі, «ата-анамның қабағына қарайын деген ұл жоқ»[44, 8 б.]. ... ... ... отырып, безбүйрек Жәнібек образын аша түседі. Жазушы
Жәнібек характеры сомдау жолында пайдаланған әрбір көркемдік ... ... ... өз ... ... ... идеяны жан-жақты
мазмұндауда қолданады. Кейіпкер келбетін өрнектеудегі қаламгер ізденістері
өмір шындығын көркемдік шындыққа айналдырған жазушы шеберлігінің нәтижесі
екені ... ... ... ... ... бір әрекеттермен немесе
портретін сомдап оқушы көз алдына келтіруге ... қарт ... ... ... ... ... жеткізе білуі, және осы
пайдаланған көркемдік әдісінің орынды шыққанын айта кету жөн. ... ... ... отырып кетеді, бірақ әкеге деген жылу жоқ. Анасына
ауруханаға бармауы ауру ... ... ... одан әрі ... болып тұрғаны
кейіпкердің ішкі монологы арқылы ... ... ... Аз ... ... тасы өрге домалап, абыройы өсіп, бір трестке бастық болып
тұрып, ... үй ... төрт ... шет ... мебельдерге толтырып
қойды. Бэрі бар, бэрі жетеді. Бірақ шалдың көңілі әмсе ... ... да ... ... жетпейтіндей болып тұрады. Жиырма жыл бойы араның ұясындай
екі бөлмеде түрғанда да бұлай жабырқаған емес-ті... Иә, ол ... ... ... ... ... бар ... қазір артық нәрсе көп, негізгісі жоқ.
Жылылық ... 8 б.]. Бұл үйде ... ... әкеге деген
мейірімінің жоқтығы, жылуының жоқтығы кейіпкер жан-күйзелісі ішкі ... ... ... ... ... ойы, ішкі ой ... ... мен ішкі монологтың орынды қабысуымен шешімін тапқан.
Б. Мұқай аталмыш әңгімеде әрбір кейіпкерлерін кескіндеп, өрнектеумен қатар,
ой-санасының ... ... ... ... ... Сондықтан да, оқырман
олардың әрбір сөздерінен таным-талғамын, мақсат-мұратын, ең бастысы адамдық
тұлғасын толық тани алады.
Б. Мұқай қайсыбір тақырыпқа қалам ... ... ... да бір ... келмесін өткен күнмен сабақтастыра баяндайды. Сонымен қатар,
жазушы асықпай бастап, әбден иін ... ... ... Бұл ... - ... Ж. Дәуренбеков былай деп ой ... ... ... - өмірдің өзінен ойып алынған тағдырлар тоғысынан тұрады.
Махаббат, адамгершілік, әділетсіздік, ... сан қилы ... ... ... бәрі-бәрі жазушының көзі мен көңілінен суарылып шығып, бар ... ... ... ... ... шымырлатады. Өйткені, қаламгер
прозасы өмірдің шындығын ашады, өмірдің қатыгездігі мен әділетсіздігін,
сонымен қоса, тәттілігі мен ... ... ... ... ... Б. ... ... өмір атты түңғиық әлем қатпарларына сүңгітіп,
философиялық толғамдарға толы болып келетін ... ... ... ... ... деп аталады. «Тіршіліктің жүрегі» әңгімесінің мазмұны,
сюжеті жоғарыда біз сөз еткен әңгіме ... ... ... ... талдаумен шебер қиюластыра білген жазушының
алынған әңгімедегі идеясы баланың ... ... зар, ... туылып, балалар
үйінде тэрбиеленіп тағдыр тауқыметін көп ... қарт ... ... қиыншылығы адам жанын тереңнен тербеп, өмір шырғалаңына оқырманын
жетелейді. Жазушы кейіпкер басындағы ... ... ... ... ішкі монологпен қабыстыра, жалғызілікті кемпірдің балажан
жан-дүниесі әрқилы детальдармен берілген. ... ... ... ... ... арнайы өлеңдер, тілектер ... , ... ... ... ... оқушының жүрегін жылытса , бұл жайтты автор
тегіннен - ... алып ... ... барысынан көз жеткіземіз. Өмір
құбылысының бір жайлы сәті арқылы автор характерінің болмысын аша түседі.
Қарапайым ... ... ... ұлттық жан-дүниесін таразылай түседі.
Балаға деген ерекше сүйіспеншілікті дәріптеп, ... ... ... ... ... әйелінің ұлттық сипаттағы типтік характерін
сомдаған. « Әлеуметтік талдау жеке адам характерін ... ... ... алып ... туындысында әлеуметтік мәні терең жатқан өмір
мәселесін алға тартады. «Қара талқан» әңгімесінде жалғыз ... ... ... ... ... бұл ... ... зар қарт әженің образы
сомдалады. Өзгенің баласын бауырына еркін тартып құшуға зар әженің ... ... «Тас ... ... де әйел ... аты бар, ... ... емешегі езіліп, бауырына басып еміренгісі ... 8 б.]. Өз ... кең ... ... ... ... ... пен Гүлсім қыздары Жанаттың кемпірге жақындағанын ... ... ... ... образдары. Осы сынды образдар күнделікті
өмірде де ... ... ... ... алып отырған әңгімесінде әлеуметтік
талдау шығарма психологиялық мәселесімен ұштасып жатыр. Алғашқы әңгімедегі
Жәнібек образы осы ... ... ... пен Гүлсімнің тәрбиелеген
балаларынан шықпайды ма? Қаламгер жазған әңгімелер уақыты әр ... ... ... ... мәні ... ... Иә, әңгімедегі
суреттелген уақыт жазушы өмір сүрген орта мен заман. Ендеше автор өзі ... ... ... ... көркемдік деңгейде оқушыға
шынайы жеткізіп ... ... ... ... ... ... әр ... шешім табуы, әрине, жазушының характер сомдауындагы ... ... ... ... ... ... білуінде. Мінезі мен адамдық
тұлғасы нанымдылығымен ерекшеленетін Сәния әжейдің көрші балаларды алданыш
тұтып, ... ... ... ... ... баяндалып, суреттелген сәттері
оқушыға оның қайсар адам ретінде көрсетеді. Ал ... ... ... ... ... ... ... күніне дайындық жасаған әжейді,
дәл сол қуанышы болар шақта жүктерін жинап, ... ... ... ... ғана емес, осы бір жанашыр болып аналық мейірімін аямаған
бейшара кемпірден құтылғанына қуанышты сәттері кейіпкердің нағыз характерін
сомдайды. Ал соңында қызы ... ... ... ... де көп ... үйге кір! - деді балконға шыққан Қанат зілді үнмен. ... ... ... шым ете ... -Ал, ... сау ... Жаңа қонысыңыз
құтты болсын !» [46, 9 б.] ... ... ... әңгіме басындағы басты
образ Сәнияның «Неткен жүмбақ адамдар?! Бетіне қарасаң жымиып күліп ... бір жаны бар ... ... екеуі де. Күлкісі бірақ адамның жүрегін
жібітпейді» [46, 8 б.]деген ішкі монологы арқылы берілген ойы ... ... ... ... жетіп жатыр. «Характеры многих персонажей
раскрываются в процессе становления. Внимание писателя привлекает не ... и ... ... но и ... в нем диалектические
противоревивых черт характеры персонажей часто ... ... ... и ... ... Как положитеьные, так и
отрицательные черты ярко проявляются невсегда сразу, в ... ... а ... ... становления личности, эволюции характера» [47, 41 б.]
деген идеяны алға ... ... ... ... бел ортасында ұнамсыз
кейіпкер бейнесін бір ғана ... ғана ... ... ... Ары ... кейіпкердің басқа жайттарды ұзын-сонар баяндауы немесе суреттеп
жатудың қажеті де ... Ол құр ... ... ... ... ұрындырар еді.
Автор осы әңгімеде замана мәселелерін барлық қырынан бейнелеп, кейіпкерлер
келбетін жекелеген мінездеу, мүсіндеулерді ... ... ... ең алдымен күрделі көркемдік компонент - диалогты пайдаланады.
«Диалог арқылы сыртқы әлем бейнеленеді, ... бен ... ... ... ... жекелеген кейіпкерлер, субъективті түйсінулер
әсерімен суреттеледі. Драмадағы диалогтың бұл қызметі шындықты объективті
тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... құбылыстар сырын дұрыс ұғуға біршама тура жол
сілтейді. Көркем проза жүйесіндегі диалогқа ... ... ... та ... б.] дер ... ... ... жоғарыдағы Қанат диалогы оқушыға
жағымсыз ... ... бар ... ... ... салғандай. Жазушы
шығармасында осы сынды дәлдікпен оқырман жүрегіне дәл жол тауып, образ
характерін сомдай ... ... ... ... ... ... өмірдің
үлкен проблемалық мәселесін тақырып аясына сыйдырып, мазмұнын жан-жақты аша
білуінің мәні тереңде. Себебі автор болашақтың келелі мәселесін алға ... ... ... ... ортақ өз кезінің таза ... ... ... ... қатар, өмірдегі келеңсіздікті
батыл айыптаушы, жалпы адамзатқа ... ... ... ... ... ... қайраткер екенін ұмытпаған жөн. Сонда ғана замана
мен замандастар алдындағы суреткер парызы ... [48, 79 б.] ... ... ... жете ... ... ... өмірдің ащы шындығын
оқырман жүрегіне барынша жеткізуге, сезім мүраттары түрғысынан сомдауға
тырысады. Осындай қатыгез ата-анадан, ... ... ... ... келе ... бүлдіршін Жанаттың болашақта қандай болып өсері белгісіз.
Автордың алғашқы ... ... пен ... Гүлсім мен Қанат бейнелері
ұқсас. Себебі бүлар адамзат атты ... ... ... ... ... ... ... ата-ананы аялау,
мейірімділік т.б. түсінгісі де келмейтін, ... ... ... ... ... ... үшін ... зиянкес адамдардың жинақталған бейнелері.
Автор осындай жандардың шынайы ... мен ... ... ... сәттілікпен қолдануға қадамдар жасайды. ««Апыр-ау, осы Қанат
пен Гүлсім неге ... ... бар ... ешкімге жуымайтыны, көрші
болып араласып тұрмайтыны қалай? Неткен ... ... ... Бетіне
қарасаң жымыйып күліп түрады, бейне бір жаны бар қуыршақ тәрізді екеуі де.
Күлкісі бірақ адамның ... ... - деп ... ... [46, 8 ... ... тәсіл ішкі монологты кейіпкерлерін айқындау үшін
пайдаланғаны ... ... ішкі жан ... көзқарасы тұрғысымен
оқырман Қанат пен Гүлсім туралы пікір қалыптастырады. «Ішкі монолог ... ... ... сөз ... ... ... немесе тура
кейіпкердің өз атынан айтылуы да ... 16 б.] ... ... ... біз сөз етіп отырған шығармадағы көркемдік барысын
айқындағындай. Диалог кейіпкер ... ... ... және ... сомдауда, болмысын танытуда ерекше орын алады. «- Балалары жоламайды.
Бір ... ... ат ізін ... ... ... қой. ... самбырлап
сөйлеп отыратын кемпірлер ауыздарына су толтырып алғандай тым-тырыс
тынды»[46, 8 б.]. Осы ... ... ... Автор пайдаланған көркемдік
деталь шығарманың бар ақиқатын аша түседі. Қаламгер шығармасына негіз
болган ... ... ... ... ... ... мәнді
шығарманы қоғамдық жағдайларға сәйкестендіруі туындының эстететикалық мәнін
аша түседі. ... өзі өмір ... ... ... ілесіп, проблемалық
мәселе көтеріп отыр. Замана тынысын, замандас бейнесін ортаға салып, ... ... ... ... әңгіме соңында Сәнияның бала асырап
алуымен шешуге тырысқан. «Кешкілік тамағын ... соң ... оң ... ... Мырза айырылып қалардай оның көйлегінің омырауынан тас қып
ұстап, бауырына тығылады. Сонан соң ... ... ... болып кеуіп қалган
төсін сипайды, осы сәтте Сәнияның тұла бойын ыстық ағын қуалап, ғажайып бір
күйге ... Ет ... ... кішкентай сәбиді қатты қысып құшақтап,
құшыры ... ... ... ... ... - бала ... ... мынау ғажайып
дүниенің сәні екен. Бала - қуанышынан қайғысы ... ... ... тәтті
тіршіліктің лүпілдеп соққан жүрегі екен, жүрек!.. Сәния осыны ұқты.
Ал, ұқпай жүргендер қаншама...»[46, 96.] деп, ... ... ... ... Әр ... ... дамып, сюжет желісіне топтасып барып,
көркем шешіледі. Аталған екі әңгімедегі замана ... мен ... ... ... өте ... ... соншалық, жымдасып кететін сипаты
туындының көркемдігін арттыра түседі. Сол себепті оқырманын ... өн ... ... алып ... ... ... ... сан
қилы жағдайлар мен тағдырлардың жан сезімін толқытып, поэтикалық ізденістер
барысында эстетикалық тәрбиелік мәнін терең түсінуге шақыратын әңгімелері
классикалық ... ... ... те ... ... шындығын
көркемдік шындыққа айналдыру үшін жазушы терең ізденіс пен ... ... Сол ... ... ... ... ... мол қамтылуына арқа сүйейді. Бірақ сол уақыт тынысын көркем
шындыққа ... бір ... өзі ... түрлі сипатқа ие болуы
мүмкін. Бүл қаламгердің сол ... өз ... ой ... ... ... ... ... бірге жетпісінші, сексенінші
жылдардағы жарық көрген қазақтың әдеби туындыларында қарияларды суреттеу,
олардың психологиялық жан-дүниесіне бойлау тән ... ... ... қарттардың ой-жүйесін таразылауы жылдан-жылға қатары кеміп
бара жатқан ұлттық рухани болмыстың, қадір-қасиеттің биік діңгектерін
суреттеуі ... ... - ... жүрегі, адам өмірін бейнелеу - әдебиеттің ... ... ... ... жасалынған оңды үлгілерінен
реалистік көркем туындыға үнемі өзек ... адам ... адам ... ... ... дүниетанытқыш жэне тәрбиелік құны ... ... ... ... нәзік суреттеуімен өлшенбек»[50, 194 б.] -
дейді академик М. Қаратаев. Осы орайда, Б. ... ... ... ... ... ... кең тұрғыда көрініс табады. Әсіресе,
жазушының адамгершілік хақындағы ізденістері ... ... ... ... қаламгер ең алдымен адамның ... ... ашып ... ден қоя білді.
Кейіпкердің адамгершілік мәселесі - әдебиеттегі мәңгілік тақырыптардың
бірі. Бүгінгі оқырманға бар адамгершілік болмысымен, жан-жақты характерлік
қырларымен ... ... ... ... ... ... жазушы
шығармаларында адамгершілік-философиялық ойларды желілеп, жаңа қаһарманның
бойындагы ... ... ... осы ... ... ... ... ұмтылды. Қаламгер бұнымен қатар, кейіпкердің рухани әлеміне
бойлауды да негізгі мақсат етіп ... ... өзі адам ... ... ... ішкі жан-дүние сырларын психологиялық түрғыда көркем түрде
суреттеуге ықпал етті. Адамгершілік ... ... тән ... бәрі ... ... жауапкершілік, сүйіспеншілік,
мейірімділік, кішіпейілділік, әдептілік, жақсылық пен ... т. б. Бүл ... ... ... ... ... ... адам жанын айғақтайды. осы адамгершілікті ... ... ... ... ... ... өзі ... жатқанын дұрыс
пайымдайды. Себебі, өмірдегі қоғамдық-әлеуметтік, тұрмыстық мәселелердің
бәрі де ең алдымен адамгершілік, ар-инабат, ... бар ... ғана ... ... Осы ... ... ... прозасына кейіпкердің жан
дүниесіне терең үңілу, адамдық болмысты жаңа қырынан ашу ... ... тән. ... ... қамтымасын жазушы идеясының
түп қазығы - осы адамгершілікке барып тіреледі. Расында, адамның ... ... ... ... шығарманың мазмұны анағүрлым тереңірек
болатынын біз көркем шығармаларды оқу үстіндегі өз тәжірибемізден білеміз.
Көркем әдебиеттің ... ... ... - өмір ... ... ... ол адам ... ашылмайтыны түсінікті жайт. Сондықтан да,
Баққожа ... ... ... ... ... заман рухына лайық
болмыс-бітім мен адамгершілік сапаларды көре біліп, оны бейнелеуде жаңаша
суреттеу ерекшеліктерімен дараланады.
Белгілі бір ... ... ... оның тамаша талантына
тағылымды талдау жасауда ең басты компасымыз - ... мен оның ... және ... ... ... ә - ... айтылған. Автордың
жоғарыда талданған екі ... өмір ... ... ... ашылса, ендігі бір ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Жазушы мұнда адам
баласының психологиялық талдауымен ұштасқан кейіпкер характерін юмор арқылы
суреттеуге барады. «Ақ ... ... ... өмір ... ... ... ... характерді көрсету, сөйтіп әлеуметтік мәселелерді
қозғауды сатиралық қырынан суреттейтін туынды. жеңіл юмор мен ... ... ... негізінен тазалық пен туралықтың, игілік ... ... ... ... ... мол адамдар бейім
болады. Жалпы ел - жұрт, қоғам атаулының қамын ойлаған қамқорлар ғана ... ... ... ... тап ... тануға ақыл-парасаты жететіндер ғана
барады. Сондай-ақ, өз қадір-қасиетін бағалай ... өз ... ... ... көре ... ... сын көзбен
қарап, өзін-өзі сынай алатын, соған өресі жететіндер, ... ... ... ... ... ұнамсыз нәрселерді байқағыш, ондайға ... ғана бара ... ... ... ... жасқаншақтыққа бой
алдырмайтын, дертті түйреп тастайтын адамдардың ... ... - ... жауы. Юмор - үлкен рухани, идеялық күштіліктің белгісі. Ол -
келеңсіз көріністерді көре отырып, ... ... ... ... ... әділ ... үлесі» [51, 186 б.], - дейді юмор
поэтикасы жайлы еңбегінде А. Мұсаев.
Осы юмор ... ... ... ... адамдар арасындағы қарым-
қатынастар арқылы көрінетін қейбір мінездерді, арамызда көлбең етіп көрініп
қалатын жаман қасиеттерді, ... ... ... ... ... сөз ... Б. Мұқайдың аталмыш әңгімесінде ... ... ... ... иесінің ішқі дүниесінде болатын сезім
шарпулар мен жан-дүниесінің жарқырата ашылуында түрлі көркемдік ... ... ... ... ... пен ... өрнектеуіндегі
қыруар ізденісін, өмір шындығын ... ... ... ... көрсетеді. Адам баласы мен оның ... ... ... - ... барып, шығармашылығына арқау етуге әдеттенген
қаламгер басты қаһарман - ... ... бар ... ... ... кейіпкердің жұмыстан босап қалғаннан кейінгі өмір ... ... ... ... істеп жүрғен жанның осындай оқиғаға ұшырауы
кезіндегі жан - толғанысы, ... ... ... ... ... ... де ... деңгейде оқырманға
нанымды жеткізіледі. «Тек қызметінен қуылып, екі қолға бір жұмыс табылмай
үйде отырғалы бері екі көзінің құйрығына ұсақ әжім ... ... ... ... сәл ғана ... ... Өмірі ештеңеге мойымаспын деуші еді, соңғы бір
жыл шаршатып жіберді. Ой - уайымның бастауы екен, ... соны ... ... жата ... сары ... жанын жегідей жеп, қажытып
жіберді»[52, 345 б.]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... басталған әңгімеде ары қарай автор кейіпкердің
қызметтен ... ... ... күн ... ... отырады. Арыз
жазу қырынан алдына жан салмайтын бас қаһарманның «басқаға ор қаза ... ... орға өзі ... ... ... ... бейнеленеді. Осы жағдайда
автор әңгімесіндегі ішкі тартыс, психологизм бір-бірімен үндесіп жатады.
Адам жан-дүниесіндегі тебіреніс, ... ... ... ... мінездегі қақтығыс аталмыш әңгімеде орынды көрініс
тапқандай. Атақ пен абыройға жету жолында барынан айырылған ... ... ... мен ... өмір жолы ... ... ... жетелейді. «Атақ дейді. Атақ! Мұндай атақ басбұзарда да,
ұры - қарыда да бар емес пе. ... де дәл ... ... абыройсыз
атақ. Өсек арқалап жүретін көкезулердің өзі туралы таратқан өтірігіне
елігіп, өкіректеп ... ... ... жасады. Сөйтіп жүріп бүйректен
сирақ шығарып, әйтеуір ... ... ... ... ... ... Қарап жүрмей бастықтарда несі бар еді? Қимас болмаса да ... ... ... ... ... ғой. Адам ... бастағанын сезсе
өзгеге арқа сүйер асқар тауы болмады. Іздеді, таппады. ... ... ... жоқ. ... ... ... ... боратты»[52, 346 б.]. Қаламгер ... ... ... ... ... ... өрнектей
түседі. Ары қарай автор оның студенттік ... де ... ... Сол ... өркөкіректіктің лебі ересек, ел ағасы жастагы
шағын тұлғалау барысында сомдала түседі. ... ол бір ... еді ... ... ... ол кезде Батыйхан өзі. Батыйхан келе ... ... қақ ... жол ... ... болып қалатын. Білмегендер
білмегені үшін жазықты болып, қатесін ... ... ... Құлынның
қүйрығындай шолтаңдаған шоп-шолақ дәурені шорт үзілді, амал не. Сотталып
кете жаздап қашып құтылды ғой әйтеуір. Оқу ... ... бас ... ... ... 349 б.]. Өмірдің таяғын өркөкірек мінезінен жеген
қаһарманның ... ... ауыл ... ... ... оның үйлену
тойындағы қылығы да кейіпкер характерін, оның барша ... ... ... ... шетінен шіркеуік, шытынаған төркін жүрты ... ... ... ... аспанға шыққандай болып отырысын бүл да
жақтырмады, әлгілердің алдында қішіреймеді. Айрыласарға келгенде шатақ
шықты. Шатақты ... ... ... өзі... Құдалардың ішінен келгелі бері
қабағы ашылмай жүрген біреуін жекпе-жекке шақырғаны есінде. ... ... әрең ... 350 б.]. Бас ... ... өмірінде көптеп
кездесетін осындай мінез қырлары ... ... ... ... ... ... ... Осындай кикілжіңнен кейін біраз жылдан кейін
қайын жұртымен де жақсы қарым-қатынасқа түседі. Өзінің есерлік әрекеттері
арқылы ... ... ... ... ие болған Бақихан бейнесін жан-
жақты танытуда жаңашыл өрнек пен соны қолданыстарға бара ... ... ... ... ... ... ... қарама-қайшылығын суреттеуде юмор мен
сатираны басты көркемдік құрал ретінде пайдаланады. Әлеуметтік өмірдің
көлеңкелі жақтарын көрсетуі ... ... ... құбылыстарды оқырман
талқысына салуға талпынады. Бұл шығармада орталық кейіпкермен бірге Сәрсен
образы да ... ... Ол ... ... ... ... қарапайым ғана өмір сүріп, өзіне тиесілі қызметін
атқарып жүрген жан. Оның ... ... ... ... ... да, зияны да жоқ бейнесі мен атақтан, қызметтен айырылған ... ... өте ... ... келбеті күлкілі бейнеленеді. «Ал ... күні ... осы ... ... ұшып ... үшін ... ... мәжбүр. Ендеше оның бұған - Бақиханға арқа сүйемеске ,
айтқанын қалт еткізбей орындамасқа әбді жоқ»[52, 348 б.]. ... ... да ... бір ... өмір сүруге ешқандай бейімі жоқ тіршілік иесінің
бар болмысын ауылға бастық болып келген адаммен арасындағы болған әңгімесі
арқылы барынша ... ... ... ... ... алынатын
болған Сәрсен мұңын шағып, көмек сұрап бұрын пана болған Бақиханға ... ... бар ... ... бұл ... бас ... ... бір сенім бітіреді. Алдағы күндеріне деген үмітін ... ... ... ... ... көркемдік детальдармен шиырланып,
жазушының өзіндік жазу мәнерін, әлеуметтік, философиялық мәселерді игеруі,
оған лайықты көркем образ сомдауы барысындагы шынайы ... ... ... ... ... тиісерге қара таппай отырған бас қаһарманга
келіп, мұңын шағып ... ... ... ... бейнелеп, сол
арқылы адамдық болмысты терең сипаттауда юморлық баяндау өзіндік ... ... ... ... диалогтар құрады. Бұл негізгі идея мен ... ... да ... ашылуына жағдай жасайды.
«Әп-сәтте бұрынғы қалпына қайта келді, көптен бері қощы болмай жабырқау
тартқан көңілі тез ... ... ... ... ... ... - деді ... - Ол иттің өзіне де жан керек шығар,
сірә.
Сәрсен жадырап сала берді.
* Өзіңіз деп өзегімізді талдырып жүрміз ғой, ... ... не ... ... бір ... адам ... деп ... Жаңа бастықта зәре жоқ.
Күтіп алуға дайындалып жатыр.
* Келетін кім екен?
* Ол жағын біле алмадым, Баха.
* Қашан келеді екен?
* Ертең түске ... ... ... - деді ... орнынан тұрып жатып,
Сәрсеннің арқасынан қағып - қағып қойып, жымиып күлді. - Мен ... ... ... сіз деп жүрміз ғой. Өзіңізге арқа ... ... ... ... ... Баха.
* Жақсы, бара бер.
* Жақсы, Баха, жақсы!»[52, 3566.]
Осы диалог Сәрсен сенімділігін, аңқаулығын аша ... ... ... желісінен хабар беріп тұрғандай. Бұл осы әңгіменің нағыз ... ... ... ... ... ... ... тарапынан
оқырманды қызықтыратын бүл оқиға шығарманың идеялық-көркемдік ... ... ... ... үміт ... ... ... Сәрсен айтып кеткен Алматыдан келетін қонақтың келетіні жайлы
хабар Бақиханға бір астарлы ой ... ... ... жол» ... ... ... ... кетіреді. Жалпы Әукебай атына заты ... ... ... жүрген, көрші ауданның бас зоотехнигі болған адам.
Тіпті оның портреті де қызық. «...басы қазандай, шанаш қарын, аяқ-қолы қып-
қысқа ... 356 б.] ... ... өзі ... ... Әйелінің арқасында «бәлендей білімі жоқ»[52, 355 б.] ... ... ... қол жеткізген кейіпкер келбетін кескіндеуде автор қаьарманға
түс көргізу секілді көркемдік әдісті шебер қолданады. Қолы әрең ... ... ... ба ... үрей оған ... ұйқы да ... оның ... әлдекімдер мініп жүреді, кейде қара ... ... ... ... ... ... басы айналып жүрген
бейшарада зәре қалмайды, ... ... ... тұла бойы қалтырап жүре
береді»[52, 357 б.]. Б. Мұқай өз кейіпкерін осындай іс-әрекеттерімен бірге,
оның ішкі ... ... ... ... ... ... нанымды ұсына алады. Әукебай бейнесін нағыз юморлық бейне деп
санауға болады. Әсіресе, жаңа астаналық ... ... ... ... ... ... Бұл шығарма барысында оның түйсік-
түсініктерінен, сөйлеген сөздерінен, іс-қимылынан анық ... ... ... ішкі ... де қиюластырып, оның бейнесін аша түседі.
«Ол ... неге келе ... Қыс ... бәлкім, соғым іздеп шыққан біреу
шығар. Бермей қойсам ше? Онымен тіресіп не жыным бар?! ... ... ... ... тұра алмай қаламын. Алсын, ала берсін. Кім ... ... Тек ... ... ... 359 б.]. Жазушы пайдаланған
осындай ішкі сөздерде адамның ішкі сезімдерін, оның ... ... ашу мен ... ... ... басқа да көркемдік
құралдарды өзара сабақтастыра суреттеу ... ... ... ... ... ... ... қатпарлы қалтарыстарын, жалпы
табиғатын танытуда осы ішкі монологқа үлкен көркемдік жүк ... ... ішкі ... ой ... ден қоя ... ... ... іс-әрекетіне түрткі болған ішкі ой-толғаныстарын, ... ... ... жеткізеді. Әукебайдың ішкі сырындағы қорқыныш оған тыныш
ұйқы да бермей, таң атпастан кеңсеге алып келеді. Оқырман осы ... ... бір ... әрекеттің куәсі болады. ... ... ... ... жаңа ... ... тиіп, ашуын келтіреді. Күзетші шалмен
кездесіп, оған жөнсіз тиісуі, озбырлыққа шыдамаған күзетшіден өз ... ... ... баяндайды. «Шал ақырып, шүріппені тағы басты, құдай
сақтап, Әукебайға бұл жолы да дарымады. Шал мылтығын қайта оқтағанша ... ... ... ... Әукебай далбаңдап кеңсеге ... ... ... ... ... әрең ... еді, бұл жолы ... есікке жетті. Шиті мылтық тырс етті, ... ... ... ... ... ... тоқтаған жоқ. Ашық тұрған есіктен ішке атылды.
Туфлиінің тұмсығы табалдырыққа ілініп, ұзынынан түсті, қолқасы үзіліп ... ... ... қайта тұрды да өз бөлмесіне қарай жүгірді»[52, ... Осы ... ... айтқысы келген басты ойы - қоғамдағы ... ... ... ... оның ... деңгейін
талдап-таразылайды, адамдық болмысының басты сипатын танытады дегенге барып
тіреледі. Сонымен қатар, қоғамда ... ... ... ... ... ... мансап пен даңқ жолында кез-келген әректтерге бара
алатын ... ... ... ... бірден ойға оралады. Қаламгер
осындай шағын туындыларында ... ... ... ... ... ... ... таяз Әукебайдың көзқарасы ары ... ... ащы ... ... ... ... тірегі бар деп түсінетін ол
жоғарыдағы әрекеттен кейін, ауыл ... ... ... ... Осы әрекеті үстінде күзетші шалдың ... ... ... ... ... ... ... шіренуі жаман еді. Кәрекеңнің жақыны
екен ғой. Апырмай, қарап жүрмей отқа ... кете ... ... ... ... кәріне ілгер еді. Ол біреудің соңына тұздай құртпай
тоқтамайтын кісі. Құдай сақтады әйтеуір...»[52, 362 б.] ... ... ... идеяның терең тамыры авторлық нысананы әлеуметтік тұрғыда
суреттеп, осы орайда, ... ... ... ... ... нағыз тұлғасын жеткізе түседі. Тақырыбы ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде мәні терең
идея мазмұндалады. Қаламгер ... ... ... ... таным-
түсінігіндегі ой-пікірлер мен құпиялы сыр-толғамдардың өзгенің ой-санасына
әсерлі де нанымды жеткізуде ... жол таба ... ... Бұл
жолда автордың юморлық баяндауға баруы оның ... бір ... ... ... -күлкілі кейіпкер; юмор өмірдегі кісі күлерлік құбылыстардың
өнердегі сәулесі. Күлкі жоқ ... юмор да жоқ. Ал ... ... ... ... деуге болмайды. Күлкіде зор ... ... ... ... 133 б.], - деп ... 3. ... тұжырымдағанындай, қаламгер
әлеуметтік мәні терең мәселені көтеріп, философиялық түйіндеулер жасауда
юмор мен ... ... ... ... адам ... шығарма тақырыбына арқау ете отырып, оны шағын ... ... ... ... ... оқырманға өзі суреттеп отырган ... мен ... ... ... ... ... ұсынуға қадам
жасағанын аңғарамыз. Және, бұл жолда жекелеген бейнелеуші амал-тәсілдердің
өзіне жалпылық сипат дарытады. ... ... ... өмір ... ... ... ... ашылуына қызмет етеді. Әукебайдың мына бір
монологы оның бүкіл мінезі мен болмысынан, ... сол ... ... ... ... ... ... Әңгімеде Әукебайды әлекке түсірген
Алматыдан келетін қонақтың жайы мен оны ... ... деп ... ... ... шүберекке түйіп абыржуы, жас балаша
сасқалақтауы ... ... ... ... ... ... ... оның жоқ жерден желпілдеп, жалпаңдауы мен арсыздыққа салынуын
әжуалайды, ... ... «Әлі ... тұрған жұрттың біразы мырс-мырс
күледі. Әукебайдың екі беті ботиып шыға келеді, әдеп білмейтін тобырдың ... ... ... ауыр сөз ... ... ... ... Мәдениетті, сыпайы жан болып көрінуге тырысты» [52, 365 б.].
Жалпы халықтың не ... ... ... ... Бұл ақ ... мініп
келген кәдімгі Бақихан болатын. Әлі ауыл жұртының танып үлгермегенін
пайдаланған ... оны ... ... ... ... келеді. Жалпы
жоғары қызметтестерімен кездесіп машықтанған бас қаьарман Әукебайды әбден
састырып, мазасын кетіреді. Ары ... ... оның ... барумен жалғасып,
шығарманың бар идеясы айқындала түседі. «Бірер рюмкеден кейін Әукебай ... ... ... ... ... ... ... 368 б.]. Бар абырой-
атақта осы дастархан басында өтеді. Автор өзі ... ... де ... ... ... ... зілсіз әжуалап, мінезін ашып отырып,
енді оны масайратып, мазаққа ... ... ... күле ... ... одан енді жиренеді, оқырманды жирентеді. Автор енді ... ащы ... ... оның іс-әрекетін ажарсыздықпен бейнелеп, негізгі
көзқарасын танытады. Яғни қуыс кеуде, құлқынқұмар, ... ... ... бейнесі танылады. «Сатираның юмордан өзгешелігі- мұнда
қаламгердің өзі сықақпен сілейте сынап отырған адамына жаны ашымайды, ... ... өзін ... ... ... қосу ... ... керісінше,
автор мұндай жексұрындық өмірде болмауы керек деғен қатал ... ... ... ... ... ... жою, жоқ қылу мақсаты жатады» [25, 136
б.], ... ... 3. ... ... ... көз жеткіземіз.
Автор өз тарапынан Әукебайды мазақ қыла отырып, ... осы ... ... ... алып отырғаны белгілі. Жазушы сөз етіп отырған кезең мен
өмір шындығы замандас ... ... ... ... кісі күлгендей әрекеті терең әшкереленеді. Жазушы осы бір
сатиралық бейнені әдебиетке ... ... өз ... жаңа қырын
көрсетеді. Бұған қоса, автордың образ сомдаудағы ... ... ... шығарма ағымымен біте қайнасып жатады. Б. Мұқайдың осындай сарындағы
шығармаларында замана ... ... ... ... өмір атты
тынымсыз қозғалыстың сан сырлы ... ... ... ... ... алады.
Көркем образ жасаудағы адам мінезін ашудағы сатиралық өткірлік ... ... ... ... юмор мен ... сатираға толы келесі
шығармасы ... деп ... Бүл ... бұған дейін сөз болған
шығармалардағыдай ащы сынау, дәстүрлі тартыс пен ... ... ... Б. Мұқай қарапайым ауылдың тұрмыс-тіршілігіндегі адамдардың іс-
әрекеті, болмыс-бітімін әңгіме өзегіне айналдырып, ... ... ... ... оқиғалар желісін қамти отырып, ұлттық
қасиеттерді, салт-сананы паш етеді. ... ... ... ... өмір ... жайымен бейнелеп айту мен әдемі баяндаулар арқылы
сипатталып, суреттеледі. ... ... ... Сахи» мен оның балдызы
студент ... ... ... ... ... ... мен оның ... яғни
қазақ ұлтының психологиясына ғана тән, таныс жезде мен балдыз арасындағы
қалжың ... соңы ... ... ... ... ... ... Студент жігіт Алматыдан келіп, ата-ана, ... ... ... демалу мақсатында Сахи жездесімен жолға шығады. Шығарма осы
жігіттің атынан ... Яғни ... бұл ... ... жақтан
әңгімеленетін баяндау мәнерін таңдап алған. Осы студент жігіт сөздері мен
ойлары арқылы оқырман Сахи ... ... ... ... болады. Әңгімеде
адам характерін ашуға көмектесетін тартысты оқиғалар желісі сипатталады.
«Жездем дүниеде жоқ ... ... ... де ... де құрдасындай
қалжыңдаса беретін әдеті бар. Сахиға салсаңыз өзінен кіші қазақтың ... ... ... оның ... 405 б.], деп ... кейіпкер оқырманға жайымен әзілкеш Сахиды таныстыра бастайды.
Жазушы кейіпкерінің болмыс-бітімін, мінез-құлқын, ішкі ... ... ... беруде шағын детальдар мен көркемдік тәсілдерді шеберлікпен
қолданады. Әңгімені оқып отырған оқырман ... ... ... адамдық
бар болмысын оның сөздері мен іс-әрекеттері арқылы-ақ сезіне ... ... бір ... ... қарын, желке тұсында ғана селдір шашы бар жылтыр
қара. Танауының астына бармақ басындай мұрт қояды. ... ... қасы ... қалған. Құрдастары «бұл анасынан осы күйінше туған» деп ... ... иек ... 405 б.]. Осы ... дейін талданған шағын
туындыларындағы қолтаңбасынан автор бұл жолы да тана қоймайды. ... оның ... ... ... ... астастыра суреттейді. Автор оның өмір жолынан елес бере
отырып, оқиға желісін ... ... Яғни біз ... ... ... өмір жолымен, екінші кейіпкердің өткенге жасаған
шегіністері ... ... ... Тілдің қадірін арттыратын, ойды
анық, нәзік жеткізу сынды ... ... ... ... ... ... қарымды қолтаңбаны айқын аңғарамыз.
Керекті ... ... ... туындата біліп, мүмкіндігінше кейіпкердің
шама-шарқы төңірегінен алыс кетпейтін әңгіме ... ... ... ... ... Ұлттық өмірдің шынайы қасиеттері мен табиғатын әдемі
юморларды, керекті ... ... ... ... ... ... қарапайым сөйлеу тілін пайдалануы өте ұтымды шыққан. Жезделі-
балдыз келе жатып, өзенге жуынып ... ... ... да ... ... осы ... ... бастайтын, негізгі желідегі ойларды
қиюластырған автор, кейіпкер күдігінен де ... ... ... ... бой
алдырмай суға түскен балдыз жездесінің арқасында киімінен айырылады.
«- Әй, ... ... ... ... кеткенсің бе?
Жездем күрең жорғаға мініп алыпты, жетегінде менің жиренім. ... ... ... Өзі де ... киініп үлгермепті. Аттан ауып
түсе жаздап, ... ... ... Оның не ... тұрғанын бірден
түсіндім. Бұл мен білетін Сахи болса тыржалаңаш ... ... ... Ал, ... балдыз ! - деді жездем ішегі қатқанша күліп.
* Мы-ы-н-а-у күйімде қалай жүремін?- дедім ... ... ... ... ... Ең болмаса іш киімімді беріңізші.
* Қуып жетсең беремін"[52, 4136.].
Көркем шығарманың мазмұнын ашуда кейіпкердің мінез-құлқын, сана-сезімін
жеткізуде көркемдік амал-тәсілдердің ішінде ... ... ... ие ... ... сөз еттік. Әсіресе, мына бір диалогтағы кейіпкер
сезімдерімен ... ... сөз ... өте ... ... ... ... дейтін халқымыз орынды қалжың айта білу мен ... ... ... балаған. Ұлттық дәстүр бойынша жезде мен балдыз ... ... ... ... Бұл ... ... ... жеткен ойын түрі ретінде бой көрсеткенімен, жезде-кейіпкердің ескіні
есіне алып, есе ... ... ... ... анықтайды. Автордың
мұндағы ең табысы - осындай ұлттық психологияға жақын әзіл-қалжыңды шығарма
мазмұнына негіз етіп, юморлық ... ... оны ... ... көлеміне
сыйдырып, оқырманға қызғылықты етіп көркем әңгімелеп бере ... ... ... Одан бері оншақты жыл өтіп кеткен жоқ па еді. ... ... Оған өзі ... ... ... ... ... намысымды
қытықтый берген соң Ақтөс пен Құтаяқты айтақтап, талатқаным рас»[52, 415
б.]. Кейіпкер жездесінің ісіне ызасы ... ... ... сәті оның
хабар беріп тұр дегенмен, оның кейін ... ... ... ... ... суреттеліп отырған юморлы оқиға шындықтан шалғай жатқан жоқ,
тіпті сол шындықты ... ... ... ... мен ... тұлғасы
барынша жинақталып, даралана түседі. Әбден күйінген балдызы енді жездесінен
кек ... іске бел ... Бұл ... «Біссімілдә!»деп аталып, бұнда енді
балдызының іс әрекеті, ... ... ... Ол ... ... ой-толғаныстарында айтылады. «Несін айта берейін, мен ... ... ... ... күйдіріп, қылдай қиянат жасаса қарымта
қайтарғанша жарғақ құлағым жастыққа ... Егер есе ... ... ... ішкенім ірің, жегенім желім болып берекем кетеді. Намыс деген
жегі құрт ... ... жеп, ... қара ... кететін жаман
әдетім бар. Және уақытында есеп айырыса алмасам өзгенің ... ... ... ... ... ... әлгі қиянат ескіріп, естен шығудың
орнына жарылуға айналған ... ... ... [52, 4186.]. ... кекшілдіктің соңын юморлық баяндау арқылы ... ... ... Осы ... осындай әрекетке жету жолда шағын көркемдік
детальдарды қызғылықты ... ... оқу ... ... ... Жалпы осы әрекет суреткер еңбегінің, ізденісінің нәтижесі көркемдік
тәсілдермен ... ... ... ... қызықтарға жетелей түсуімен
құнды. Яғни шығарма бойындағы қарапайым ... ... ... айналдырып,
суреттеліп отырған құбылысқа эмоциялық жылылық, эстетикалық күш ... ... ... ... ... жіті ... біледі. Оқырман
келесі кезекте нендей іс болар деп ынтыға түсіп, кейіпкер болмысына деген
қызығушылығы арта түседі. ... ... оқи ... ... ... ... ... басты мақсаты, негізгі идеясы, айтар ой-тағлымын
жетік аңғартуға тырысқаны туындының әрбір жолынан байқалмай қалмайды. Нағыз
юморлық оқиға осы кекшілдіктің ... ... ... ... ... атып ... құламады. Тағы аттым. Үшінші рет атқанда ғана
қалпақ ... ... Сахи ... оған селт ... ... ... ... болу керек жазған. Іргесінде жатқан қазандай көк тасты көздеп аттым,
ол оянбады. Үшінші рет атқанда барып басын шалт көтеріп ... ... ... Көк ... атып ... сол еді, Сахи ышқырын
ұстап, ербең етіп атып тұрды. Қарағайды аттым, жерге бірнеше бұр ... ... ол жалп етіп жата ... ... тұрған жоқ.
- Біссімілдә! Біссімілдә! - деді дауыстап. - Е-е, құдай өзің сақта!» [52,
427 б.] Шындық ... ... ... ... ... ... нанымды да қызғылықты шығуына бар ... ... ... ... ... ... өте құнарлы әдеби туынды өмірге
келген. Бұл оқиға Сахидың мінез иірімдерін оқырманға ... ... оның ... ... ... ... кейіпкер мінезіндегі негізсіздікті
елеусіз түрде ғана алып, қиюластырады. ... ... ... ең ... ... ... алынады»[25, 133 б.], деген академик пікіріне ден
қойсақ, жазушы таңдаған оқиғада бөгде адамға ... ... жоқ ... мен
балдыз арасындағы нанымды қалжың желісі ұлттық қадір-қасиетке ... ... әзіл - ... ... ... ... келе ... әдістің бірі десек те болады. Осындай ұлттық ... сай ... күн мен ... ... бойына шоғырландырып, шынайы көркем
дүние ұсыну қаламгер ... ... ... ... ... ... ... бар жерде ылғи сын бар деуге болмайды. Юморда
жазушы жұртқа тиер бәлендей пәле-жаласы жоқ бір алуан оқшау қимылдар ... жай ғана ... ... ... ... ойын ... сергітуі де ықтимал»[25, 135 б.], дегендей, қаламгер өзі суреттеп
отырған өмір ... ... ... ... ... ... ... тырысады. Жездесінен кек алған кейіпкер өз дегеніне жетеді.
Өзгешелік танытқан келесі бөлім «Ашко» деп ... ... ... ... ізі де ... ... бұл тарауында жоғарыда толық
танылып үлгермеген кейіпкерін тағы жаңа бір ... ... ... ... бөлімде Ленинградқа сапар шеккен Сахи мен балдызы, сондай-ақ, тағы
басқа кейіпкерлер қатарымен ... ... ... ... ... ... қол ... Сахидың іс-әрекеті карта ойыны
үстінде ... Жол ... ... бара ... жұртты жинап, ойынға
кіріскен кейіпкеріміз өзін қулықтың шебері екендігін де ... ... ... ... ... ... Яғни оқиға желісін ... ... ... Бұл ... ... мен идеялық ойлардың терең
мазмұндалуына жағдай жасайды. Ал осы туындыдағы қосымша ... ... ... ... қызық. «Қара дәу аузын буған өгіздей болып, екі ... ... ... ... ... ... бір бұрышына апарып, адастырып тастап кетемін, әкеңнің!..
Көрінгеннен қайыр сұрап, қаңғырып қаласың, әкеңнің!..
* Әй! -деді қара дәу ... ... ... ... сөзге тілінің икемі көзі
балбұлдап иегі кемсеңдей бастады. Оның ыңғайын байқап қалған сұңғыла
Сахи ерні-ерніне жұқпай сайрап қоя берді.
* Қаңғырып жүрген ... ... ... ... ... ... ұрлап әкетеді, әкеңнің! Әмірикеге апарған соң қолыңа
мылтық ... ... ... ... ... жібереді. Барған
күні
сорыңды ... таңқ ... атып ... ... ... ... ... сорыңды қайнатып, жынды Гришкеге тиіп кетеді. Ал керек
болса!
* Әй! - деді қара дәу ақырып. - Тоқтат мына ... ... ... ... ... ... тұнжырап, үнсіз тұрған бақташы шал да күлкісін тежей
алмады. Біздің күлкіміздің мәнісін ... ... дәу ... ... ... ... ... қайтамын! - деп купеден шығып кетті. Көп
ұзамай оны-мұнысын жинап, үлкен қоңыр чемоданды көтеріп шықты.
* Әй, балам, мұның не? Қой әрі! - деп ... ... ... ... ... қалмаңыз. Бала-шаға бар дегендей.
- Барсын! Бара-берсін! Поезд Мәскеуге жеткенше тоқтамайды енді. Секіріп
кетсе мойны үзіледі ... ... ... ... мәз ... ... ... мұқатқанына айызы қанып-ақ тұр сабаздың»[52, 437 б.].
Аузын ашса көмекейі көрінетін аңқау, өзгенікін өз көңіліндей көретін
қайран ауыл ... ... ... бірге оқырманын да күлкіге қарқ
етеді. Автор кейіпкердің осы мүшкіл кейпін келекеге айналдырып ... қуыс ... оның ... ... ... ... ... олардың жан-дүниесін ашып көрсетуде туындыдағы
оқиғалар мен әрбір майда детальдар ерекше көркемдік жүк ... ... ... ортаға сай байланыстырады. Осындай әрекеттердің негізгі
нәтижесін автор Сахидың ойыннан жеңіліп қалған шарасыздығын баяндау арқылы
паш ... Осы ... ... ... ... ой ... ... сөздік
қоры қарапайым ауыл адамдарының және сол заман тынысын суреттеу ... Бүл ... өзі ... ... ... ... ... көруге болады. «Жезде» әңгімесі юморлық сипаты мен әзілдік
жағынан ... ... ... ... ... Бұл автор қаламынан
туындаған ... ... ... ... ... ... көркем шығарма.
Әдемі өріліп, табиғи өрімдермен өрбітілетін әрбір диалогтың астарынан
ұлттық ... ... ... ... ... Және бір ерекшелігі -
жазушы қазақы мінез-құлықты, психологияны дөп басып, шынайы жеткізген. Атап
айтсақ кейіпкер характері ... ... тән ... ... мәнері,
әңгімеге араласу сипаты арқылы суреттелген. Бұл ... ... ... ... бір ... ... жаратылысын танытатын жайт.
Бұл жерде кейіпкердің өзіндік іс - әрекеті ғана емес, тіпті сөйлеген ... оның ... ... танытып тұр. « - Жаман шалдың иманын ұшырдым.
Ленинградтың дәл үстіне жеткенде бір-бір ... ... ... ... үйдегі жеңгеміздің жаулығы сияқты тылтиған бірдеме. Сол ... бір ... ... ... кетеміз ғой баяғы. «Ойбай
атай көрме!» деп сақалы ... ... ... жаздады жарықтық.
«Пәрәшөтіңді білемін,ойбай! Құрысын, атама!.. Көмусіз ... ... ... ... - деп ... « - Жоқ, қария, барасыз! Өзіңіз озат
шопансыз, өзіңіз комунистсіз, ... ... ... болмайды.
Мұныңыз заңға топпақ» деп мен қисайдым. Шалдың сондағы түрін ... ... ... Сахитжан, қанша болса да ақшасын мен төлейін, сен анау
қаптаған мәшиненің біреуімен сөйлесші бізді ... ... ... ... тұр ... Ой, ... өлдім-ау!..»[52, 430 б.] Бұл әңгімеде
оқушыны елітіп әкететін бір ерекшелік - ұлттық қасиет басым. Бұған ... дөп ... ... ... да ... келбетін дәлдеп табиғи
қалпында ұлттық психологияның ерекшеліктерін танытарлықтай дәрежеде көрініс
тауып жатуы. ... ... ... ... ... ... құрал»[53, 132 б.], деп ... Г. ... ... ... ... ... ... «өз тілінде»
сөйлетуінің өзі характер ... аша ... Бұл ... ... ... ... ... жан-жақты сомдалған. Аталмыш әңгімеде автор
қалжыңсыз жүре алмайтын халықтық мінезбен бірге, Сахидың ұтқыр сөз ... ... ... оңайлықпен басын ие қоймайтын қырсықтық характерін,
болмыс-бітімін сипаттайды. Сонымен Сахи ... ... ... ... ... ... характер ашыла түседі. «Көркем
әдебиет шындығын образ, адам образы арқылы танытады. Көркем әдебиеттің
басты мәні - адам ... ... ... ... осы қағидаға орай,
шығармада адамның әлеуметтік азаматтық ... ғана ... ... ошақ ... «көз қысты», «бармақ басты» ұсақ-түйек істері де кеңінен суреттеледі.
Жазушы бұл ретте де адам өмірінің шындығын суреттейтіндігінде сөз ... б.]. Әр ... өз ... сай мәселені шығарма тақырыбына
айналдыра ... ... ... ... оны ... бар ... ... мұратты ой-сезіммен айқындауын жазушының шеберлігі
деп қана жалаң қарамай, шығармашылық жаңалығы деп бағалауға ... ... ... ... ... ... мақсатында карта ойынын
деталь ретінде алуы ... ... ... ... Әрі бұл ... ... сипатын аша түскен. Ол Сахидың мінез - ... ... ... жеткізе түседі. Бұл сонымен ... ... ... ... ... ... ... Сондай - ақ, автор аталмыш
шығармасында ащы мысқыл арқылы ұлттық характердің ... ... ... ... Талданған екі әңгімеден байқайтынымыз қаламгердің шағын
прозалық дүниелердің аясында суреткерлік ... ... ... ... ... пайдаланғанына көз жеткіземіз. Бұндағы автор мақсаты - ... ... ... күлкімен әшкерелеудің тиімділігін ... ... ... ... көз жеткіземіз. Қаламгер замана келбетін
ұлттық бейне аясына сыйдырып, бүгінгі күндегі сатиралық тұрғыда жан-жақты
сипаттайды. «Әдетте, эстетикалық мұрат, өмірге ... ... ашық ... озық идеяға жол салса, ондай шығарманың білімділік, тәрбиелік мәні
де арта түспек» [54, 26 б.], - ... ... М. ... ... ... балаң балалық шаққа да бойлау байқалады.
Жазушы өз әңгімелерінде адам ... ... ... ... ... ұмтыла отырып, балалық кезеңге калам тартуы
оның шығармашылық мұрасын тағы бір ... ... Бұл ... ... «Жаңбыр жауып тұр», «Жетімдер» әңгімелерін алуға ... ... ... бала ... ... ... психологиялық
қырынан ашуға тырысады. «Алғашқы махаббат» әңгімесінде мектеп қабырғасында
қылаң беріп, бойды еліткен махаббат ... ... ... ... сезім суретін, ой толғанысын берік логикалық әрекетпен
өзгеріске түсіреді. Бұл ... ... ... ...... тарыдай ғана мөлдір меңі бар»[55, 126 б.] Мәнсия атты қызға деген
сезім оты, балаң махаббат ... ... ... осы ... ... сезімге бөленеді. Осы жерде жазушы ... ... ... баса ... жөн. Олай ... - лирикалық парасатты
көңіл-күй, ой құшағынан ... ... ... иесін балалық сезім
күйінде суреттеуі еді. Бас қаһарман өз портретін «тәмпіш мұрын, жітік ... ... 125 б.] деп, ... ... өзін ... ... ... екендігіне күйіне, ойын жалғастырады. Кейіпкердің бойындағы лирикалық
толғаныс іспетті бұл әңгіме жазушының жас кезеңнің бір ... ... ... талпыну әрекеті сынды. Себебі, нәзік лиризмге толы шынайы әңгіме
ғашықтық сезімнің толғанысы. Бас кейіпкер - ... ... қызы ... ... ... ... оның ... сыртынан қызды аңдып, көргеніне
жүрегі алып - ұшып ... ... ол тағы бір ... ... ... де ... аңдитынын байқайды. Айдарбек қызға ғашық.
Бірақ ол өз кемістігінен бұл сезімін қызға жеткізе алмай, іштей қорланады,
намыстанады. Оның ... ... ... ... ... ... ... қызға хат беріп жібереді. Жас қыз студент жігітті ұнатып кездесіп
жүреді. Осы ғашықтықтың аяғы Айдарбек ... ... ... ... басқа
мектепке ауысып кетеді. Міне шығарма оқиғасы осындай аянышты жағдаймен
аяқталады. ... ... ... бой ... ... ... ... нәзік
лиризм өрнектері тоғысып, оқырманды елітіп алып кетеді. Балаң махаббат иесі
Бекен сезімі оның характерлік қырын аша ... Осы ... ... туындыдан оқырман Айдарбектен де, оның ағасы ... ... ... ... Осындай образдың хал-күйін, мінез-
құлқын, қуаныш-ашуын, характерін ашуында, саралап ... ... ... ... Бас ... ... сезімін ғашығына жеткізе
алмағанымен қоймай, оған ғашық ... ... ... ... ... кім, аяғы кем, ... жоқ ... Қыз оған
пысқырып та қарамайды. Мәнсияның Айдарбекке күле қарағанын көрген емеспін,
жылан көрген кірпідей жиырылып, ... ... Соны біле тұра ... жүгіруі Айдарбектің ақымақтығы. Ең болмаса қыз қарарлық келбеті
болса бір жөн. ... көз, ... бет. ... ... ... ... ... 129 б.]. Осылай менменсінген кейіпкеріміз
бірақ шығарма барысында Айдарбекпен ... ... ... ... оның ... ой мен сезімдер ағынын сезініп, күйініштері мен
күйіктерін бірге түсінеді, өзара ұғынысып, ортақ мәмілеге келеді. Яғни ... ... ... ... да көреген ... ... биік жан ... көз ... ... өз тарапынан
бұндай шешімге жетуде түрлі оқиғаларды шиеленістіре түседі. Осы ... ұшы ... ... ... ... ... ... жасаған әрекеттерінен шығады. Бұл көркем шығармадағы
тартыстардың шиеліністерге ұласуына алып келеді. «Мәнсияның ... ... ... ... не? ... ... атып тұрды да, маған қарады.
* Баршы, маған ұят қой, - деді ... ... ұшып ... ... ... жүгіре жөнелдім...
* Неге ұрасың? - деді Қайдарбек жақындап келіп. - Қызғанасың ғой.
* Жоқ! - ... ... ... ал кеп ... 145 ... ... шығарма барысында авторлық шешімін табады. Соңғы тартыс
әрекеттің аяғы Айдарбек өліміне ... ... ... ... әрекетінен
жиренеді. «Қыспен бірге бір семестірін аяқтап, Қайдарбек жетті. ... ... ... ... ... ... мұрты бар,
бұрынғысынан ашаң, бойы да сәл ... ... ... ... ... аузынан
сигареті түспейді, келгелі бері алшаң басып, көшеде жүр»[55, 148 б.]. Автор
өз тарапынан бұл бейнені өркөкірек, ... етіп ... ... Бірақ
оқырман түсінуіне қиын біраз мәселелер осы жерде бой ... ... ең ... де ... қыз ... осы жігітке ойы кетіп, ғашық
болуы, Айдарбектің ... ... ... ... сала ... сенімсіз
көңілінің оларды аңдуы сынды жайттарды шығарманы оқып ... ... ... мен ... ... ... ... қайшылықтар кездеседі.
Шығармада « - әкем көріп қойса ұрсады"[55, 136 б.], деп әке ... ... ... ... ... ... кездесуінің өзі де
біраз нанымсыз. Ал, Айдарбектің ағасын өзі ғашық қызбен табыстыру әрекетін
автор ашып ... ... ... ... таба ... ... әңгімеде
қаламгердің өмірге көзқарасы, байламы мен пайымдауы бар екенін айта ... Оған ... ... - ... ... негізгі және ... ... мен жан ... ... тіпті
өмір жолдарымен, характер бітімінің өзгеше өрнектелуі деуге болады. Қысқасы
автордың ... ... ... келген кезеңде қаламынан шыққан шағын әңгімеде
суреттелген кезеңнің жаңаша болмыс-бітімі бар характерді кездестіреміз. Бұл
тек әдеби көркем характерлер ғана емес, ... өз ... ... ретінде жанының жаратылысымен, барша қайшылығымен көзге түседі. Міне,
сондай кесек характердің бірі - ... ... сан ... ... ... ... ... ерекше түсетін образ.
Әңгіме барысында ... ... ... ... ... анық ... «Айдарбек орнынан атып тұрды да, маған
қарады. - Баршы маған ұят қой, - деді ... [55, 145 б.]. ... ... ... ... оның ... сөз
саптаулары арқылы және оның толғанысы ... ашып ... ... ... Нұрғалиев «кейіпкер сөзін белгілі мақсатқа ойластырғанда, әрқашан
мінез жасау, психология беру ... бір ... ... 140 ... ... ... ... психологиясын, мінезін, оның өзіне
ғана тән ... ... ... яғни кейіпкер сөзін пайдалануын алуға
болады. Оның бітім - тұлғасы әсіресе ... ... ... « - ... оны ... деді ол ... үнмен.
* Неге?
* Білмеймін. Өзі айтты ғой.
* Мәнсияға жаным ашиды, деді Айдарбек аз-кем үнсіздіктен соң. Даусы
қалтырап іріп шықты.
* Неге! Саған бәрібір емес ... Соны да ... бе?" [55, 144 ... жан ... екі ұдайы сезімді басынан кешіріп, нақты
шешім қабылдай алмауын, кейіпкер ... ... ... ... ... шынайы әрекеттерден көркемдік шешім түйіндейді.
Шығарма соңындағы Айдарбек өлімі характер бойындағы қайсарлықтың ... ... ... ... өз деңгейінде ашыла қоймаған. Автор оның ішкі
жан-дүниесін, бітім-болмысын бір арнайы жайлармен бедерлемейді. Тек оның ой
түсінігі, дүниетанымы ... яғни бас ... ... ... ой
салады. Ал Қайдарбек бейнесі сыртқа жылтырап ... ... ... іс ... ... ... ішкі ... толық көрініс береді.
Әңгімеде Қайдарбек образы тоғышар, эгоист жанның ішкі ... ... ... ... ... өмірдегі Қайдарбек сынды бейненің
типтік психологиясы шыншыл өрнектеледі. Бұл сынды рухани жаны кем ... ... ... ... ... ... мен әлеуметтік
жағдайдың өзара байланысы қай ретте ... өз ... ... жүзеге асады. Әлеуметтік жағдай мінезге, характерге сырттан
келіп қозғау салатын ... те бір ... ... болу ... иығы ... ... монтансып бейкүнә адамның кейпіне енді. Балалар оны қоршап алды.
Мәнсия ... ... ... жалт ... да, ... қаша ... топ бала оны тұра қуды»[55, 141 б.]. ... ... ... ... ... отырып, шындықпен сіңістіре отырып, оның
бітім-тұлғасын автор әр қырынан ... ... ... ... ... ... інісінің өліміне оны себепкер етуі ... ... ... ... оқырманды да қоса тебірентіп,
толғантып отырады. Кейіпкерлердің күрделі жан-дүнесінен көрініс ... ... ... арқылы қара басының қамын күйттеген, тоңмойын,
нәзіктік пен ... ... адам ... ... дөкір адамның
мінезін көріп жиіркенсе, Айдарбек, Бекен бейнелерінен ... ... ... жүректі, сезімтал адамдардың жан дүниесіне үңіледі. Сонымен, жоғарыда
сөз болған «Алғашқы махаббат» әңгімесінде бүгінгі ... ... ... ... ... пен адалдық сезімдерін жалпы жұртқа жеткізу. Және жамандық
дертімен күресу проблемасы, өзімшілдік, эгоизмен ... Адам ... - ... әр ... ... ... оның ара-тұра кездесетінін
жоққа шығаруға болмайды. Жазушының өзімшілдік пен қара бастың ... ... ... және дүние құбылыстарын үңіле пайдаланып,
көркем сыр ... ... бірі – ... жауып тұр». Бұл автордың
алғашқы туындыларының бірі. Әлі де ... ... мен ... саралауы
толық қалыптаса қоймаған уақыт еншісіндегі бұл әңгімеде айналадағы дүние
құбылыстары пайымдалып, кейіпкердің жан ... ... оның ... ішкі ... түрінде сипатталады. "Внутренний монолог позволяет
казахским ... ... ... ... ... общественного
прогреса через образную и метафорическую "запись" движения интимно -
личных, гражданских и ... ... в их ... 198 б.]. ... ішкі монологы арқылы шегіністер жасалып, кейіпкер ойымен өрбіп
отырады. Көркем шығармалардағы авторлық ұстанымның ... ... ... ... — ішкі ... ... ... Әдебиет зерттеушісі М.Атымов:
«Ішкі монологта ... ... адам өз ... мен ... ішкі ... тереңдей еніп, өз психологиясынан хабар ... ... ... ... арқылы оның ... ... ... ... ... ... ... оқушыны жетектеп, ертіп
апарады» [59, 70 б.], деп ой ... ... ... тұр" ... жауып
тұрған жаңбыр шығарманың ішкі мазмұнын, идеялық ... ... ... бір ... ... Яғни табиғат пен болашақ оқиға сипаты
пейзаж аясында өмірдің ... ... ... арқау болган. "Көркем
шығармада ... ... ... ... ... күнде де, адам
өмірінен алатын рухани эстетикалық ... ... ... ... ... ... сан қилы эмоционалдық құбылыстар оны қоршаған
әлемге көзқарасы, нақты бір кезең, сәттегі экспрессивті жан ... ... ... ... дау ... ... [60,34 б.] ... ғалым Майтанов тұжырымына сүйенсек, әңгіме бойындағы жаңбыр
кейіпкер әлеміне ... ... күш ... ... Осы ... ... ойы, ... арқылы кейіпкердің характері, бүкіл
адамгершілік идеясы, азаматтық нысанасын көркемдеуге ... Бас ... ... замана мәселелері көтеріледі. Өмір туралы ... ... ... жас ... ... бір күйден екінші
күйге ауысып отырады. Осы жолда автор артық мінездемеден, құрғақ баяндаудан
іргесін аулақ сала ... ... ... ішкі ... ... ... ... да ашылады. Көркемдік әлемінде бейнелеуші амал - тәсілдердің
әрбірінің өзіндік қызметін даралап ... ... ... ... ... ішкі монологтары өмір шындығының көркем түйінделген шешімі.
Автор - көркем шығарманың қалай жазып шықса да еркі ... ... ... ... кететін тұстары да жоқ емес. Осы жерде жазушы ... ... ... ... ... ... ... тура
түсінген. Осы тұрғыда, Баққожа да ... ... мен ... ... автор ішкі ойына бағындыра отырып, сәтті көркем шығармалар жазып
шыққан.
Бұған қоса, осында ... ... ... ... ... ... сол
ортаның ерекшеліктері мен болмысын айқын көрсететін көркемдік тәсіл ретінде
- біз сөз еткен көркем ... ... ... аса ... ... ... ... толып жатқан элементтер мен ... яғни ... пен ... тіл мен ... қарым-
қатынасы бірлігінен құралады. Яғни, автордың баяндау мәнерінен ... ... ... ... ... мен жеке ... композиция мен сюжет, кеңістік пен ... ... ... түсіне білу қабілеті, көркем деталь-штрихтарды қолдану машығы
үлкен роль атқарады.
Кез-келген жазушы шығарманың өн ... ... ... ритмді түрін
қолданып, негізгі сюжеттік мағына мен кейіпкерлерін көрсету үшін әр ... бой ... Өз ... өзекті шындығын кесек-кесек толыққанды
образдармен елестетіп көрсетеді. Өз ... жаңа ... үн ... оның аяқ ... аңғарған Б. Мұқай іс- әрекеті, мінез- құлқы нағыз
табиғи қалыпта бейнеленген кейіпкерлер сомдауға талпынады. ... ... ... ... бар ... мәнінде бейнелеуге тырысты. Ащы
шындықты айтып, әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын әшкерелеуге ұмтылған.
Өз қаламгерлік қолтаңбасында лиризмнің ... ... ... ... ... бара ... ... лиризм деп оқиғаны, іс-әрекетті,
сезім күйін жазушының баяндауы мен суреттеуіндегі стилистикалық нәзіктік,
ырғақтылық, эмоциялық ... ... 52 б.] - ... М. ... ... Б. Мұқайдың көптеген көркем дүниелеріне тән бір ерекшелік-
кейіпкердің жан ... ... ... ... ... ... сезімталдықпен аша ... ... ... ... ... үйлесімді дамуы болып табылады.
Жазушының біз атап кеткен шығармаларында басты идея ... ... ... ... арқылы ғана емес, тебіреніс-толғаныстары,
қуаныш-сүйініші, өмірге ... ... ... ... арқылы да келісім
табады.
Әрбір қаламгер - өз дәуірінің айнасы. ... ... ... ... Осы ... ... қаз тұрған еліміздің ертеңіне алаңдап, ұлт
болашағына шын жанашырлық танытқан Баққожа Мұқай шығармашылығының жаңа қыры
- оның ... ... ... ... ... ... қоғамдық өмірдегі маңызы жоғары, саяси-әлеуметтік мәні терең келелі
мәселелерді өз мақаларына өзек еткен. Жазушының публицистикалық ... ... ... ... ... ... газет-журналдар
беттерінде жарық көре бастады. Ол мақалалар әр түрлі сипатымен дараланады.
Бірақ, ол ... ... да ... өз ... ... ой ... жанашыр ағаның келбетін, ізденісін көреміз. Б. Мұқай
қазақ халқының тілін, дінін, қоғамдағы орнына айрықша ... ... ... мен ... ... қатысты мәселелерді мақалаларының негізгі
өзегіне ... ... ... ... ... ... ... көрінісі ретінде біз «Ертегідей ертеңім» атты кітабын
атаймыз. Кітапта автордың ұзақ ... ... ... нәтижесінде
жазылған, кемелді ой- толғамдарға толы болып келетін ... Бұл ... ... жаңа ... жаңа ... және оның ... ... өз пайымдауларын жеткізеді. Публицистикалық мақалалар
негізінде халық тарихы таразыланып, тарихи оқиғалар тұсындағы ... ... ... ... ... зерделеніп, сөз етіледі. Осылармен
қатар, сөз зергері мен руханият жоқшысы ретінде әдебиет, ... ... ... Осы ... жазушының заман талабына сай
мәселелерге үн қосып, батыл ой айтқанына көз ... ... ... ... атты ... тіл туралы ойларын жеткізеді. Ана тіліне
жасалған қиянатқа ащы сын айта отырып, тығырықтан ... жол ... ... ... ана ... ... ... көзқарастың әсерінен
балабақша, мектеп, жоғары оқу орындарының жаппай орыс ... ... ... ... болашағына, ұлттық табиғатымызға тигізген орасан
кесірін қинала жеткізеді. «Ертеңімізді ойламай, өркениетіміздің ... ... қара ... ... күйттеп, арзан табысымызға
алданып жүре берсек анамыздың тілінің күндердің ... ... ... елу
бір секілді кебін киеріне кімнің күмәні ... 6 б.] ... ... тастаған жазушы халыққа түрлі мысалдар келтіреді. Салт - дәстүр мен
өнердің, ... ана ... зор әсер ... белгілі. Жазушы осы аталған
рухани мәдениет ... ... ... үшін ең ... қару ... ... ... Өзге ұлт өкілінің басқа ұлт ... мен тілі ... ... «кемшілігін» айтуы үлкен ағаттық екенін жеткізеді. Яғни, «ойымыз да,
сөзіміз де бір жерден шығып жүрген кейбір қаламдас ... ... ... ... фактылардан үлкен қорытындылар жасап, халықтың
кейбір дәстүрін әжуалап, тілін кемсітіп, «Казахстанская правда», «Ленинская
смена», ... ... ... газеттерде үлкен мақалалар жариялады.
Әлгілердің шектен шығып кеткенін көре тұра ... 8 б.] деп ... ... Бұл ... ... ... беттеріндегі «ұлтшылдық» деген
атқа қалып, уақыт көрсеткен кінәсіз жазалаудан ... емес пе?! ... ой ... ... ... ... ... тілі өзіндік
орнын, тілдік қасиетін жоғалтып алуға шақ ... ... еді. ... ... ... ... ... орыс атаулары туралы да ойын жалғастырады.
Тіпті сол атаулардың қазақша аттары қайтарылып берілгенімен әлі де ... ... ... ... өзін ... деп тануы әбден орынды. «Тіл
-халық. Халық өзінің өмірі үшін күресуге міндетті»[62, 23 б.] деп ... ... ... өз ойын көркем ... да ... ... ... үшін, ұлт болашағы жолында жанын аямай ... етер ... ... ... ... публицистикалық мақаласында шағын жанрда
оқырман қауымға толық жеткізе алмаған пікір-көзқарастарын құлаштап, алыстан
ой қозғайды. Ұлттың ... ... ... ... ізденіске,
құлшынысқа жетелейді. Ал, «Ұлттың ұяты» атты мақаласында ... ролі ... сөз ... ... ... ... ... туралы пікірін жеткізеді. «Өмір шындығын айтуда ... 117 б.] деп ... ... ... ... ... әсеріне бағдар жасайды. «Келешегін ойлаған ел ең алдымен ... ... ... орай біз осы ... ... қатарға жылжытып
жіберген сияқтымыз»[62, 116 б.] деп қынжыла ой ... ... ... ... ұлт болашағын ойлайтын кез-келген адамды толғандыратыны
анық. Жазушы ұлт болашағын рухани ... ... оның ... ... сезімінің бір қыры іспеттес. Әдебиетке ... ... ... да ... келе, мысалдармен жеткізуге ... ... ... ... ... ... орынға қойған халық
психологиясын сынайды. Тығырықтан шығар жол қарастырып, «дүние жүзіндегі ең
озық, ең ... ... елі ... ... оқу білім, арқылы жеткен
жоқ па?![62, 1176.] деген ой тастайды. Бұл ... ... ұлт ... озық ... ... ... жету себебін түсіндірумен қатар,
соған жету жолын да қарастыруы еді. Рухани мәдениетін ... ... ... ... қоймаған ел шын мәнінде алысқа ұзай ... ... ... ... да әбден мүмкін. Автор осындай
қорқынышты алға тастайды. Қоғамдағы ... ... ... ... жасап,
халыққа жеткізуде әсіресе, жазушы мен драматургтың ролі белсенді екендігін
тілге тиек ... ... ... қарапайым көзбен емес, философиялық
көзқараспен ... ... ... «ХХІ ... біздің
әдебиетіміздің дүниежүзін таң қалдыратындығына сенгім келеді» [62, 117 б.]
деп жазушы әдебиеттің жарқын болашағына зор үмітпен ... ... ... мәдениеті, әдебиеті дүниежүзін таң қалдырып келе жатқаны ... ... ... ... ... ... Осыған сәйкес жазушы
тұжырымдағын ой-толғаулар дұрыс жолға қойылуда.
«Шырылдайды шындығың» атты мақаласында ... ... ... ... ... ... экономикасымен де байланыстыра
бағдарлайды. Қазақ жеріндегі келеңсіз ... ... ұлт ... ... ... жеткізеді. «Мемлекетке қарсылық - оның Ата
заңына деген қарсылықтан басталады. Ата ... ... оның ... ілік ... - жаңа қалыптасып жатқан мемлекеттің ішкі ... ... ниет ... ... 118 б.] деп ашық ойын
жеткізген қаламгер халық ішіндегі кейбір ... ... сыни ... ... жолы бар, Атазаңы қалыптасқан мемлекетке халық тарапынан
қолдау ... де ... ... Бұл ұлт ... ... Осы ... жазушы айтудан еш жалықпайды. Қазақ халқының ... ... ... тиек ... ... ... бірлікке
шақырады. Мемлекеттегі жасалынып жатқан игілікті істерді мысалға келтіре
отырып, «қазақ тілі үйге ... ... шыға ... ... ... деп, тағы да ана ... қолдау көрсету керектігін де айтудан ... ... ... екі ... ... біз сөз ... мақалада жалғасын тапқандай. Экономикасы жақсы деңгейге көтеріліп
келе жатқан мемлекет тілі мен ... ... ... ... шығармау
керек. Осыған да қолдан келгенше халық ... ... ... ... де еске ... ... Б. ... публицистикалық мақалаларында
көркем туындыларында түрлі көркемдікпен жан-жақты жеткізіліп, терең талдана
алмаған ... ашық ... ... ... ... мәселелер негізінде
тұжырымдалып, мазмұндалады. Мемлекеттік дәрежедегі ... ... Бұл ... ұлт ... ... ... ... қайраткері
екендігін ұғындырғандай. «Қаламгер дүниетанымы қалыптасқан, орнықты болған
сайын, оның өз мақсаты, идеалы үшін күресі ... ... бола ... ... ... ... бұрыла қоймайды»[33.77] деп профессор 3.
Бисенғали айтқандай жазушы шығармашылығы ізденістер мен ... ... Б. ... ... замана шындығы айқын да анық ... ... ... ... Оның ... ... ... баяндау әдісі мен характер, образ ... ... ... ... де, ... ... берудегі ерекшелігін көруге болады. Қаламгер өз ... ... ой ... ... ... ... ... көркемдей
білді. Ал көркемдік әдеби шығарманың ерекшелік қыры болса, ол ... ... ... кейіпкер келбетін суреттеуі, ой толғанысын жеткізе
білуі, ... ... ... ... ... ... анық.
Сонымнен бірге бұл көркемдіктің жоғары деңгейі жазушының көрегенділігімен,
қиял байлығында екендігі айқын. Осы тұрғыда ... 3. ... ... автордың ой-ниеті тұрғысынан алғанда, тақырып - алдымен болашақ
туындыға ... ... ... ... жағдай, оқиғалардың суреттелетін
өмір құбылыстарының шеңбершегі. Ал шығарманы ... ... ... ол шығарманың мазмұнының негізгі бір құрамды ... ... ... ... ... ... мәселелер дәрежесіне
көтеріліп, көркемдік шындыққа айналған қалпы»[63, 193 б.] деп тұжырады.
Жазушы уақыт талабына сай ұлттық ... ... ... ... жаңа сипатты қасиеттерімен танылып, көркемдік түр ұлттық нақыш
пен тағылым, рухани ізденістерге бой ұрып ... ... ... ... Мұқай қай салада қалам тербемесін, қазақ халқының ... ... ... ... ... байланыстырып, философиялық ой
тізбектерімен тұжырымдайды. Халықтың ертеңі әсіресе руханилылыққа ерекше
көңіл бөледі. Ұлттың келешегі ... ... бір ... деп ... ... мен романында осы ой тұжырымы жалғасын тапқан.
Б. Мұқай повестеріндегі замандас бейнесі
Әдебиет ордасында көркем ... ... ... ... ... сол ... бейнесін көркем суреттеген талантты қаламгерлердің бірі
- Баққожа Мұқай. Жазушының көркемдік ойлау ... ұлт ... ... ... ... өн ... еліте алып кету ... ... ... ... әрбір оқырманға белгілі. Автор ... ... күн мен ... күн ... ... отырып, салмақтай келе
бағдарланып, суреттеледі. Жазушының рухани болмысы, өмірді терең түсіне
алуы, адамның жан - ... ... ... ... ... ... ... көріне білуі, халықтың ұлттық сипаттарын молынан ашуы кез-келген
шығармасынан айқын көрінеді. Баққожа Мұқайдың прозалық ... ... ... заман шындығы бар поэтикалық көріністерді қамти
отырып, шынайы да табиғи деңгейде баяндалады. ... жанр ... ... ... және ... өкшелес повесть болмасын тіпті ... ... де ... ... ... ... образ бойына кіріктіріп,
тақырыптың идеялық қырларына ерекше назар аударып, ... ... ... ... кез-келген туындысы өмір шындығын терең
сомдалған кейіпкер ... ... ... ... ... ... жеткізе алады.
Б. Мұқай повестеріндегі күнделікті тіршіліктегі адам ... ... енді ... ... ... да ... ... терең
философиялық ой-толғаулармен сыр шертеді. Кез - келген ... ... ... ... ... ... ортақ гуманистік мәселелер
негізінде тарамдалып, қамтылып, образ көзқарасымен, ... ... ... ... қасиеттер насихатталады. Сонымен ... ... ... орынды баяндала келе, шиырланып, терең тартыстармен
күрделеніп, ... ... ... ... ... ... ... т.б. шебер қолданылумен бірге, адамның ішкі
сезім-шарпулары мен ішкі әлемін ашып ... ... ... ... ... «В ... произведениях писатели всегда
выражают свой идейно-эмоциональные оценки изображаемых общественно-
исторических характерностей ... ... эти ... ... тогда бывают
убедительными для читателей и слушателей, только ... ... в ... ... ... ... они вытекают не из идейного
«произвола» писателей, но из ... ... ими ... ... и ... ... изображаемых характеров, когда им
свойственна поэтому какая-то глубина и ... 188 б.]. ... ... ... ... мәні терең оқиға мен образ
сомдаудағы ерекшелігі ретінде атап өтуге ... ... ... тән ... ізденісі өмір құбылыстарын жаңаша өзгеше ... ... Жаңа ... пен соны ... қаламгер туындыларының идеялық-
көркемдік табиғатын жан-жақты ... ... ... ... ашып көрсетуге мүмкіндік береді.
Ел басындағы естен кетпейтін тарихи кезеңдер көркем әдебиетте ... ... ... елінің қоғамдық санасындағы маңызды оқиғалар
тізбегін көркем шындыққа ... ... әр ... ... ... ... білу әрдайым автордың шеберлігімен жүзеге асырылады. Б.
Мұқай кез - ... ... ... шытырман тағдырын, өткен
өмір жолының соқтықпалы кезеңін, тарихи оқиғалармен сабақтастыра отырып,
тіршілік көріністерін кең ... ... ... ... ... предметі адам екенін, оның рухани әлемін, ой сезімін, мінез-құлқын,
түсінік-түйсігін, дүниетанымын ашып көрсетуді суреткер өз ... ... ... ... тізбегін құрайды. Шығарма идеясын ашуда, сюжетті
әрі қарай дамытуда, ... ... ... ... тереңірек
тануда, олардың ой әлемін, сыртқы қарым-қатынас сәттеріндегі психологиялық
ахуалдарын суреттеуде ... ... ... ... ... ... ... көркемдік қызмет жүктейді.
Алғашқы «Жаңбыр жауып тұр» ... ... ... ... ... ... ... қосылган зор үлес, шоқтықты еңбек,
қомақты рухани табыс «Өмірзая» ... 15 б.] ... ... ... терең бойлай отырып, күрделі мәселелерді қозғап, шын
мәніндегі ... ... ... ... ... ... ... ұдайы ізденіс тән. Сондықтан да өмір ... ... тән ... пен ... қасиеті оның шығармаларымен
қабыстырылып жатады. Суреткердің қай шығармасын алмайық мейлі ол ... ... ... діттеген тақырыбынан ауытқыған жері болған емес.
Бейнелегісі келген әр кезең ... ... ... тән ... ... ... ... шындықты заман шындығы туғызады»[64, 19 б.]
деген зерттеуші ... С. ... ... сүйене отырып, жазушы Б. Мұқай
шығармаларының өзегі ретінде ... ... ... ... ... ... әдебиетінде алдымен адамның психологиясын, ... ... ... ... ... суреттейді. Көркем
туындылардағы заман шындығын көркемдік деңгейге жеткізудегі өзіндік
қолтаңбасы, ... ... мен ... көріністері және астарлы
юмордың даралығы өзгешеленіп тұрады. Жазушы ... ... ... ... ... тауып көркемдей біледі. Орыстың ұлы жазушысы Л. Н.
Толстой: ... ... ... ... ... ... ... жан сарайымызға ең алдымен: Адам дегеніміз кім? Тылсым құдірет
иесі туралы қандай ойлар ... Өмір ... ... не ... ... сұрақтар мазалайды. Егер бізге бұрыннан таныс жазушы болса,
онда өмірдің қай қырын ... ... жаңа ... ... екен ... 22 б.], - ... Осы тұрғыдан алғанда әдебиетте өзінше
қолтаңбасымен ерекшеленетін ... ... ... ... кейіпкерлерінің тағдыры өмір шырғалаңымен шатыстырылып, ... ... жан ... ... ... рухы ... ... «Жеті желі» кітабына енген «Құлдық ғұмыр» повесті жоғарыдағы
сөздерімізге ... ... Адам ... ... ... ... азаматтық рух тұлғасына қатысты сындарлы пікірлерді жинақтаған ... ... ... ішкі ... ене отырып, шынайы
шеберлікпен өте нанымды сипаттайды. Бұл шығарма ... ... отыз ... аман ... өмір ... ... бүгінгі күнде жалғызілікті
кемпір Жамалдың өмірі алынған. Құдайдай ... «Ұлы ... ... ұйқысынан оянбайтын кейіпкердің өткен күніне сіз де көз жүгіртесіз,
амал жоқ, ойланасыз.
Түрлі сұмдықтардан аман қалған ... ... ең ... ... ... Адал жары үшін ... ... құтқаруға белсене кіріскен әйел бейнесі
шығармада қысқаша түсіндіріледі. «Троцкийдің құйыршығысың" деп Аяғанды
нақақ қаралап қамап қойды. Жиырманың ... балы ... жас ... ... ... ... ... қалмады. Жаңа қосылған жан жарын
арашалап ала алмай ... ... ... Ол ... ... ... жас келіншектің зарын тыңдайтын жан жоқ еді. Аяғанын арашалап
ала алмай талай есікті тоздырды. Жамалдың таусылмайтын көз ... ... де, күші де жоқ еді. Жас ... ... ... кейбіреу, азаматпын деп кеуде қағып жүргендер уақыттың ... ... ... ... бас ... ... [66, 194 б.]. Жарына
деген таза сүйіспеншілігі осы бір ... ... ғана ... де,
шығармада шынайы әсерлі шыққан. Жарын құтқарам деп жүргенде Жамалдың өз
басы да қуғынға ұшырайды. ... осы ... ... ... кез-
келген деталь-штирхтары өте ұтымды шыққан. Жазушы Жамалдың қамалу кезіндегі
сұмдықтарды суреттей заман шындығын ашуға ... ... ... ... арыз ... ... да ... Мойнында қызыл галстугы бар бала сотта
жасқа тұншығып, әкесінің бүкіл «қылмысын» әшкерелеп берді. Сонда көп ... ... ... ... ... ... кішкентай баланы аяп жылаған.
Бірге туған бауырынан сұрақ алып, сойылға жыққан пақырды да ... ... ... ... атын сан ... ... алып, адамдығын
айтып, ант ішкенде, аяғына жығылып, жалынғанда да ... ... ... ... жансызысың! - деді інісі тістеніп. Тапаншасын кеудесіне
тіреп тұрып айқайға басты. - Айт жаныңның ... ... ... сөйлей алмады жасқа тұншығып»[66, 194-195 б.]. Жамалдың көзімен,
сезімімен суреттеліп отырған бұл жағдайлардың барлығы да ... ... ... тарих беттері дәлел. Автор бұл шығармада да заманның ащы
кезеңінің суретін көркем бейнелеуде бас ... ... ... ішкі ... ... ... Бұл шығарманың қасиетін арттыра
түседі. Суреткер ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттегі шындық, әрине уақыт шындығы.
«Көркем шығарма өмір шындығынан туады. Бірақ тіршілік ... ... ... ... ... бас ... Әдебиеттің қадірлі мүлкі
саналатын туындылар өмір байланыстарын жан-жақты зерттеудің, жеке адамдар
тағдырын үлкен қоғамдық даму заңдылықтарымен ... ... ... ... болмақ. Бұл мәселенің сыртқы обьективті жағы болса, болмыстың
фактілерін біріктіріп, оларға жан кіргізетін, ерекше қуат ... ... ... өз басын қатты толқытқан аңсар, идея»[67, 115 б.]. Қаламгердің
тарих шындығын көрсетудегі ... ... ... ... әдеби
характер сомдалған.
Повесте жалғызілікті кемпір Жамал өмірінің соңғы кезеңі ... көп ... ... ... ... ... мұрт» суретіне табына
отырып, бүкіл өмірін көз алдынан өткізеді. Еске алып ... ... ... зәрлі кезеңі шиырланып, молынан қамтылып, әсерлі авторлық
баяндаулармен оқырманның сезіміне әсер ... ... ... ... бұл шығармада образдың қым - қуыт өмірі, жолдасының қамалуынан
кейінгі, өзінің ... ... ... ... ... түрме
жендеттерінің тартып әкету сәттері суреттелгенде адам жаны түршігеді.
Кейіпкерін ... ... ... болған сенім сол ... өмір ... ... ... ... «ұлы ... деген ой болатын.
Автор осындай сәттерінде ... ... ... мүмкіндігінше шебер,
сәтті, ұтымды қолдануға ұмтылады. Суреткер образ басындағы тек қара ... қиын ... ... ... ... сәтін де бейнелеуді естен
шығармайды. Әйел ... ең ... сәті ана ... Жазушы пайдаланған осы
бір табиғи дәлдік шығарма бойына ерекше бір шынайылық ... Осы бір ... ... ... қатар, шығарманың барынша нанымдылығын
арттырып отыр десек бұра тартқандық емес. Әрине, онда да ... ... ... ... ана ... «Жамал іңгәлап жылаған сәбиіне мейірі қанбай
иіскеп жатып, ... ... ... өне бойы ... ... бір ... түскен. Ол сәтте аса бақытты еді»[66, 205 б.]. Бірақ бұл ... ... ... ... жауыздықтың жендеттері баласын тартып
әкетеді.Осы қезеңді автор ана қайғысын, қасіретін баласын жоғарыда ... «ұлы ... ... ... ... алынады деген сеніммен ғана
өзін-өзі алдаған ... ... ... ... шынайы да,әсерлі көрсетеді.
«Сталиннің атын естігенне кейін амалы құрып, құрттай нәрестесін құшағына
қысып, ағыл-тегіл жылады ... ... ... ... ... ... сияқты, бірақ тілі икемге көнбеді. Жылап отырып сәбиінің аузына емшек
салды. Манадан бері иіріліп үнсіз тұрған әйелдер бұдан ... ... ... ... бірі көз ... ерік ... Камераның іші зарға толып
кетті»[66, 192 б.]. Осы бір адам ... ... ... ... әйел ... ... ... Өз прозасында лиризмнің нәзік өрнектерін тап
басып танып, оның табысы қаьарманның жан сұлулығы, арман-тілегі, сағыныш
аңсары, ұлттық мінезі, ... - ... тек ... ... ... дүниенің өміршең сипаты айқын ашылатынын сұңғыла көңілмен жете
бағамдаған автордың бұл ... ... ... ... ... ... ... мұң толып, жүзіне кірбің ұялатады.
«Лирикалық прозаның дүниетанымдық, эстетикалық ... ... ... ... ... ... оқиғаларды майын тамыза тәптіштеп баяндап беру ... жан ... ... ... шуағын, қуаныш-сүйінішін, қасірет
-мұңын өмірдің тап өзіндегідей сиқырлы да айшықты суретке ... ... ... ... ... ... сан ... ширықтырып
беруі»[61, 80 б.] - ... осы ... ... ... көз
жеткізуге болады.
Шығарманы оқығанда - қаламгердің шындықты тура суреттеу ерекшелігін баса
айтқан жөн. Бір ғана бөлмедегі ... ... - ... ... мен ... Қара ... - күйеуін, өмір жолын сталиндік лагерь құшағында өткізген
жалғыздық тағдырына жазылған кейіпкердің ең ... ... ... ... ... ... апатына ұшыраған. Өз тағдыры да небір
зорлық - зомбылық көрген образдың ... ... ... ... ... ... өрнектеледі. Иә, Жамал бір үміт иесі. Ол үміт - түрмеде
дүниеге келген, жазалаушылардың қолымен балалар үйіне өткізілген ... ... ... ... ... оты. Бұл оқырманға құр қиял сияқты көрінуі
мүмкін. Себебі, кейіпкер бостандыққа шығысымен Кеңес ... ... ... ... іздеп, таусылды емес пе? Сол ізденістен ешбір ... ... ... - ... ... ... ана жүрегі ешқашан жамандыққа
сенбейді. Автор тарапынан суреттелген аналық ... ... ... бастауы іспеттес. Жамал - трагедиялық тұлға. Ата - анасын аштық
зұлматы жалмап, балалар үйінде ... ... ... ... ... ... Оның траогедиялық образ болуының да бар мәні осында.
Яғни, жастық шағын түрмеде өткізіп, жары мен ұлын ... ... ... ... ... көсеміне» табынуында. «Тозбайтын, ... «ұлы ... ғана ... ... Өйткені ол жер басып,
қыбырлап жүрген мың - миллион ... ... ... ол – ... ... «Күн көсем» күнін санап жүрген өлшемі, кемпірдің сыйынар тәңірі,
табынар құдайы»[66, 211 б.]. Авторлық баяндаумен ... ... ой ... ... ... ... бұл үзіндіде, шығарманың айтар ойы,
позициясы жинақталған. Қаламгер өткен күн ... ... ... ... ... образ өмірі мен түсінігі суреттеледі. Суреткерлік
шеберлікпен жеткізілген өткен күн шындығы, яғни ... ... ... ... ... ... нанымды жеткізіледі.
«Құлдық ғұмыр» - осы тақырыпты көркемдік ой елегінен өткізудің алғашқы бір
қарлығашы"[14, 6 б.] деп, ... ... ... ... ... ... бір кейіпкер жан - дүниесі, өткен өмір белестері көркемдік
штрихпен тарих беттерін ... ... ... ... ... Көңілімде алаң болмаса таусылып сөйлеп, мазасызданатын жөнім
жоқ қой»[68, 7 б.] деп жан ... ... ... ... ... көз жеткіземіз. Тарих қойнауындағы қазақ жеріндегі алапат
оқиғалар тізбегінбір повест аясында ... ... ... ... Шығарма бойында кездесетін әр образдардың өзіндік сырлары
болғанымен, оларды біріктіретін ... ... бар. Ол - ... ... ... ... ... кейіпкерлер психологиясы. Повесте оқшау
тұрған кейіпкерлер жоқ. Шығармада барлығы да ... ... ... ... ... ... проблемасы- заманның тек ащысын көріп
мойымаған әйел ... ... ... ... ... желі ... Мұқай біз сөз етіп отырған повесте Жамал образынан басқа,
көршілері Роза, Бәтима ... ... да ... шынайы сомдаған. Жамал
мен Роза өміріндегі қиыншылықтарды көрсетіп, ... ... ... ... ... келе, екі ұлт өкілінің басынан кешірген, яғни бірі өз
жерінде ... ... ... көріп, қуғынға ұшырап жүрген қазақ
әйелінің бейнесі болса, екінші ... ... ... ... ... жер
аударылып келген неміс халқының қазақ ... ... ... ... әр ... ... тән психологиясын ашып көрсетеді. «Жер
ауып келген немістерді құлқын сәріде оятып, жұмысқа ... алып ... күн бел ... ... ... кешкі тамақтарын ішуге шамалары
келмей құлайтын. Қалжырап шаршап кесе де, Карл ... бір ... ... ... ... ... бұрышта іштей егіліп, жан жүрегі қан
жылап, Роза жататын»[66, 226 ... ... ... идеяның айқындығы, ұғымға жеңіл
қарапайымдылығы, ... ... ... ... оқып ... ... ... шығарма барысында кейіпкерлердің жан-дүниесіне барынша
үңіле, оқырманға кеңейте ... күш ... ... ... ... ... үкіметінің қиыншылығын көріп, «ұлы көсем» балаларының бірі ... осы бір ... шын ... ... ... жинақталған образы
суреттелсе, ал Роза бейнесі екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қазақ жеріне
жер аударылып келіп, ұлты ... ... ... ... ... ... бар, ... адамдығын сақтап қалған көркем бейне
сомдалады.
Екі образ да ... ... ... ... ... ... Ал, бұл ... қазақтың ұлттық рухани өмірі мен жан-дүниесіне
жақын, менталитеттік ... сай ... ... ... Айталық, «балалы ... ... ... ... немерелерінің болашағын тереңінен ойлайтын Бәтимә кемпірдің
бейнесі. «Бір-біріне жат болып кетпес»[66, 197 б.] үшін ... ... ... ... бағу ... өзі ... отырған, өзіміз күнде көріп жүрген
ауыл тіршілігіндегі қарапайым ауыл кемпірін көз алдымызға елестетеді. Осы
жерде ... ... ... - ... ... ... ... өткен қасиеттерді автор оқырманға жеткізуде диалогтерді
ұтымды пайдаланады.
«- Мұншама баланы қарау қиын ғой. Неге ... ... ... ... ... ... аларып бір қарады да:
-Көп болып менің немерелерім ешкімнің өрісін таптаған жоқ, ... ... ... ... ... сабасына түсіп, дауысын жұмсарта
сөйлеген. - Жамал-ау ... ... ... ... ... ... ғой.
Ана тілін білмеген баладан иман болушы ма еді. Немерелерімді жетіскеннен
жинап жүрген жоқпын. ... бірі жат ... ... ... ғой баяғы.
- Дегенмен де көп қой. Кәрі адамға өте қиын, - деген Жамал»[66, 197 ... ... ... ... ішкі ... ... жан-дүниесін ашып
береді. Мұнда тек қарт әженің адамгершілік, ұлттық болмысы ғана көрсетіліп
тұрған жоқ. ... ... ... қазақ кемпірлерінің бала болашағын
тереңнен ... ... ... тазалығын, дәстүрін сақтап келген қарт
әжелер бейнесі сомдалады. Қаламгер пайдаланған ... ... ... ... ... қыр-сырын ашуга мол септігін тигізгені
сөзсіз ... ... сөзі - ... ашатын, шыгарманы шындыққа
жанастыратын құрал» [53, 36 б.], дер ... ... ... ... ... жан- ... ... жеткізуде пайдаланған жазушының
тәсілі өте орынды шыққан.
Жазушы осы қейіпкер ... ... алып ... жоқ.
Суреткердің айтпақ ойы бір аулада тұратын үш образ арқылы үш өмірдің өткені
мен бүгінгісін саллыстыра ... ... ... аясын ашуға
тырысады. Қаламгердің әрбір образы өмірдің қай ... да ... ... ... ... ... ... қалыптасқан пікірімен
екшеленіп, сол арқылы сомдалған бейнелер десек те болады. Кейіпкерлерінің
көңіл-қүйін, жан-дүниесіндегі құбылту сәттерін тап баса ... ... ... ішкі сезімін көрсетудегі зор жетістігіне қөз жеткіземіз.
Повестегі тағы бір айта кетерлік ерекшелік ішкі ... ... ... ... ... повестегі образдар арқылы өткен күн
мен бүгінгі өмірдің жалпы ... ... ... ... ... ... повесінде алынган оқиғалар, көтерген мәселелер өмірмен
үйлесе ... ... ... ... ... ақ жолы ... да алға
тартады деген идеяны шығарма соңындағы ... ... ... ... ... де бергісі келеді. Иә, өткінші өмірде ... ... ... ... адамдық қасиеттен жұрдай болған образ бойында
қатыгездіктің қайсысынан да шімірікпейтін ... ... ... бейнесі
суреттелген жинақталған. Бұл қатыгез жендеттің ... ... ... ... суреттеуі де оқырманды шығарманың өн бойына
тереңдеп, қызығушылығын арттыру ... ... бір ... ... ... ... өмірдің тауқыметін көп көрген адамның санасындағы ұмытшақтық
сезімінің бір қыры ... ... ... ... анық ... де, ... ой - санасында оның іс-әрекетінен, қылығынан
бірін-бірі толықтырып отырған жағымсыз әрекеттерінен оған деген ұнатпайтын
бір ... ... ... ... ... ... күні ішіп ... осы
төңіректе тұратын балаларды тырқыратып қуып жүретін, үлкен демей, кіші
демей ... ... құса ... ... шалды кім кімнің болса да
суқаны ... ... ... ... ... ... ... жеткізіп жүретін сыпсың, сұйықтығын жұрт біледі. ... ... ... ... Ішіп алып ... ... тиісіп, айбат шегіп,
«мен полковникпін» деп дүңкілдетіп кеудесін ұрады. Роза оның ... ... ол ... ... жек ... кекті, ызалы көзбен
қарайды. Аула сыпырушы шал тек ... ... ... ... ... ... қарсы кездесіп қалса тура қарамайды, басы салбырап ... 244 б.] ... ... ... ... ... оның ... беру
арқылы оның қандай адам екендігін даралайды.
Қаламгер бұл шығармада адам баласының шындықты ... ... ... ... ... ... бірі түс көру,
осыған байланысты түрлі мезеттер сынды ... ... ... ... ... ... сияқты. Осы туралы «Түс көру процесі
мынаны ... ... ... адам ... ... өзін ... ... мәселе, жанын аяздай қарып жүрген жай оралады. Мысалы,
әлденені уайымдап, мазасыз күйге түскен адам көзі ... ... ... ... ... ... түстен бастығырылып оянады»[69, 115 б.], -
деген ғалым В. Левидің ... айта ... ... Иә, бұл ... әдіс -
тәсілдер шығарма тартымдылығын арттырып, әрине, ең бастысы көркемдік -
идеялық ... ... Осы ... туындыны оқи отырып, ондағы
ақиқатты көріністерге ... ... ... ... ... ... ... қоймайды. Бас қаһарманмен қосылып, өткен уақыт
әлеміне сүңгіп шықпасыңызға амалыңыз тағы жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ... өзі ... табынған
адамының арына ешқандай бейсауат сөз айтпайтын ... ... ... т.б. кейіпкерлердің ең басты байлығы адамдығы, ұлт мәселесі, ұрпақ
мәселесіне көзжұмбайлықпен қарай ... Әрі жан ... әрі ... ... уақыт зобалаңына қаһарманның қарғыстан ... ... Ал, сол ... ... ... кесірінен туып еді, ойланбайды. Осындай
кесек ... ... қана ... ... ... ... неше қырлы көркемдік амал-тәсілдер шығарма идеясына өз деңгейінде
оқырманға шынайы жеткізілуіне тамаша қаламгерлік шеберліқпен ... ... ... еске алуы ... ... ... көз алдыңыздан
тізбектеліп өтетін ... ... ... ... ... ... бірде күрсіндірсе, бірде қуанттырып, енді бірде өмірден
түңілдіріп, енді бірде бақытқа кенелтеді. ... ... ... ... ... ... да өткінші, алайда соны біле тұра ұғынбайтын солақай жандардың
пенделік әрекеттерінің кесірлі зардаптарын еш ... жаза ... баса ... ... ... келгенде, әдебиетке келгелі қаламы
мұқалмай ... ... ... ... осы бір ... ғана емес, тұтас
шығармашылығы өмір жайлы терең тартымды ... ... ... ... ... ... ... дәріптеуді ұмытлайтын, ірі күрделі
жағдайларды суреттеумен қатар, салиқалы идеяларды ... ... ... ... ... ... ... соның нәтижесі оның әрбір шығармасы
өзінің сонылығымен, шеберлік даралығымен, көркем табиғатымен ерекшеленіп
отырады. Біз ... ... ... шығармасы да уақыт озған сайын
мазмұны күрделене білетін, тәрбиелік сипаты арта ... ең ... ... ... ... ... ... екеніне дау жоқ.
Әдебиетке 70 - жылдардан бастап дендеп араласып, оннан аса кітап
сыйлаған ... ... ... ... ... мен байыптап
бағамдауды қажет етеді. Өйткені ... ... ... идея ... мәнге, сырлы сипатқа ие. Сондықтан да, Баққожа Мұқайдың көркем
туындылары өміршең және іргелі ізденістерге ... ... - ... ... - ... ... ... - тағдырына, тіршілік - тынысына тән құбылыс екенін ... ... ... ... ... баяндауға бой алдырмай, оқиғаны, іс-
әрекетті кейіпкердің ... жан ... ... ... ... оқырманды шығарманың өн бойына тартады.
Б.Мұқай қайсыбір тақырыпқа қалам тербемесін, оны ең алдымен зерттеп, өз
ой - елегінен өткізіп қана ... сол ... баға ... бар ... жазады және қоғам мен замана мәселелеріне соқпай өтпейді.
Кез-келген қаламгер өзі өмір сүріп отырған шындығын эстетикалық ... ... да ... ... ... ... қауымға жеткізуге
тырысады. Бұл әрине шартты нәрсе. Оқушы көркем шығармадан өзін ... ... ... ... ... ... тынысына ілесіп,
эстетикалық категория ретінде қоғамның көкейтесті мәселелерін алға тартып,
оқырман назарын ... ... Қай ... ... ... ... болар
тақырыпты халықтың қайнаған ортасынан ала отырып, ұлттық ... ... ... ... Баққожа Мұқайдың күнделікті өмірдің
мәселелерін алға тарта отырып, характер ашудағы ізденістері орасан зор.
Қаламгердің кез-келген туындысындағы ... ... ... ... ... ... тоғысып жататын ерекшеліктерін баса айту жөн.
«Характер-определенная человеческая ... во всем ... ... ей черт и ... [37, 65 б.] ... ... ... характер сомдауда күнделікті өмірдің ортасындағы адамның
шынайы бейнесін нанымды суреттейтін ... ... айта кету ... «апыл-тапыл» басқан әңгімелерінен бастап, бүгінгі күндегі кесек
дүниелеріндегі адам мінезін даралауы оның ... ... ... ... ... ... ұлттық болмысы рухани жан дүниесі
шығармаларының ішкі рухынан сезіледі. Руханилыққа жазушының көркемдік әлемі
жетелей біледі. Жазушы ... ... ... пен жаңаша қоғамдық
мәселелерді поэтикалық жақтарымен көркем ... ... ... ... повестер жинағына енген шығармаларынан өзгеше байқалады. Ерекше
серпіліс, эстетикалық тұрғыдан ... ... бой ... ... ... атын еншілеген «Аққу сазы» шығармасы.
Бұл туынды жазушының алдыңғы жазылған повестерінен мүлде жеке -
дара ... ... ... ... ... ... тұрмыс пен
жағдай образ сомдауға пайдаланған деталдар, әдебиеттің көркемдік қырының
бір саласы іспеттес. Көркем дүниенің соншалықты ... ... ... мен ... ... ... ... бастау көзі десек те болады. Ойымызды тиянақтылау үшін
повеске тоқталайық. «Аққу сазы» - өмірінде тек жоғары қызмет атқарған
адамның болмысын, кейінгі ... ... бір ... ... шығарма. Шығармадағы негізгі авторлық идея - адамның өткінші
өмірдегі пенделік қателіктеріне бой ... қана ... ой ... адамдық қасиеттерді мансұқтау. Осы жолда автор түрлі кейіпкер
мінездерін сомдауда олардың өткен өмірлеріне шегініп, бойлап отырады.
«Аққу ... ... ... жас ... ... ... ... істеп, жан-
жағына қарамай қызмет атқарған Әлжан атты қарияның өмірінің біраз кезеңін
суреттей келе, басты ... ... ... ... Ең бастысы әрбір
пенденің өткінші жалған дүниедегі рухани сезімі мен жан байлығы, әрине,
адамдық келбеті екенін, осы арқылы ғана ... ... ... ... өмірдің көп жауапсыз сауалдарынан құтылуға болатынын
тұжырымдайды. Шығармашылық жолының бір белесі іспеттес бұл
шығармасында да ... ... ... оның ... ... ... өз мақсатына ерекше пайымдылықпен пайдалана білген. Жазушы
повесть кейіпкерлерін психологиялық ой - толғаныстар арқылы шығармалық
тартыстар ... ... ... ... ... ... ... басты кейіпкері бастық Әлжанның, хатшымен
кездесуден шыққалы көңіл-күйі түсіңкі қарияның ішкі жан-күйзелісі,
толғаныстарын пара-пар алып, шығарма идеясының ... ... ... ... жасайды. Өткен күніне ой жүгірте отырып, өкініш пен
күйініш жанын жегідей жеген кейіпкер ішкі ... мен ... ... ... жолдарда авторлық идея мын мұндалап
жатады. Автор Әлжан қарияның өзегін өртеген өкініш бүгінгі күндегі
оқиғалармен шиеленістіре келіп, оқушыны одан ... ... ... ... ... ... қария мінезінің көркемдік сипатын
ерекшелейді. Повесть басындағы жалғыз аққудан сескенуі автордың
кейіпкердің ертеңгі күнінен сескенуі ... ... ... шығарманы
ширықтыра, ондағы оқиғалар желісін шарықтата түседі. Бұл образдың келер
күнде бір келеңсіз жағдайға ұшырауына аз ... ... ... ... ... ... ынтығы күшейеді.Жазушы қолтаңбасындағы
осы секілді белгілі бір белгілерді көркемдік дәлдікпен идеялық ... ... ... зор ... атқаратын деталь-штрихтар есебінде
қажетіне жарата білу, сондай - ақ, ... де ... ... ... ... ... дүниелерінің көркемдік табиғатын арттыра түседі.
Адамды ақиқат сана арқылы ... ... ... ... ... әсер бөлу ... көркемдігі байыта түседі. Иә, шынында да ... ауру ... ... ... жан күйзелісіне ұшырауы осы аққудың
сұңқылдап тұрған сәтін ... ... ... ... жылы да осы аққуды
көріп жаман ырымға балаған қарияның секемшіл ... ... ... ... бұдан ары шегініс арқылы дамиды. Жан – ... ... ішкі ... тек ... ғана аян. ... ... жіберген кемшіліктерін
есіне ала отырып, менмендігін «қайтсем жөнге келтірем » деп жан ... ... ой мен жан ... ар
алдындағы өзіне-өзі берер жауабы жоқ сауалдар жеген тәні ... ... ... ... ішкі ... ... сезімдерді суреттей
келе, оның іс-әрекетін сезім толқуларынан хабардар ететіндей етіп бейнелей
береді. ... ішкі ... да ... ... де іс-
әрекетімен бірлікте нанымды бейнеленген бұл шығармада оның ... ... ... ... ... ұзақ ... ... қу сүйегі
қалды. Бір айдың әлемінде шашы таза ағарды, ... ... ... нұры қашып, қимылы шау тартып, болдырған аттай босаңси түсті.
Саржамбас болып ұзақ жатқандікі ме, ... адым жер ... әлі ... ... Оның ... ... де әбден ығыр қылды. Ұйқысы қашқалы біраз күн.
Ұйқысыз жанның тірлігі оңбайды екен. Ондай ... сары ... ... ... ... таң ... қалжырап, тұнжырап жатады да қояды»[70, 25 б.].
Міне, кейіпкер ... ел ... ... кеудесін тік көтеріп, ... ... ... күн ... көз ... ... өкініш пен өксік
кернеген кеудесі қандай дәрежеге жетті. Бұл Әлжан ... әлі ... ... ... ... алмай, өзін жеген азапты күнәларының бүгінгі күндегі
өкінішімен қатарласып тұрып алғанынан ... ... ... ... ... мен жан дүниенің толқыны қатарласа көркем бейнені
сомдайды. Иә, ... ... ... ... ... ... осы қателіктер
жастық желікпен, аңғалдықпен жасалған кемшіліктер екендігі ... ... ... ... Ал, шын ... Әлжан бейнесі адамдық пен
сезімталдықтан аттап кетпеген образ ретінде оқырманға танылады. Себебі ... ... ... іс ... немесе ең бастысы ешбір қатыгездік, болмаса,
әдейі жасалмаған болса, оның жарасын жазуға болады. Міне, Әлжан сол істеген
істеріне өкініп өткен ... ой ... ... ... ... ... ... ашуда үлкен роль атқарып отыр. Образдың
жанының жұмсақтығын автор оның өзінен екі жас кіші ... ... ... ... балаң махаббатын көрсету арқылы да аңғартады. «Әлденені
сылтауратып бара ... ... ... екі жастай кіші Бәкіш, әрине,
мұның көңіліндегі кепті түсінген жоқ. Тіпті ... де емес ... ... жүгіріп жүретін еліктің лағындай ... қыз ... ... ... ... ала ... ұзап барып сықылықтап келіп
күлетін. Оны тұра қуарын, не мәз ... ... ... ... ... еді ғой. ... кіші ... неге қымсынатынын түсінбейтін. ... ... ... ... кететін-ді. Бәкішке тура қарай алмай
бүгежектей беретіні есінде»[70, 33 б.]. Ары ... ... ... ... ... Бәкішті көрген сәттегі кейіпкердің бейнесін суреттеу арқылы
оның ішкі жан дүниесін ... ... ... деді ... ... ... ... икемі келмей-ақ қойды. Жүрегін жарып шыққан бір ... оның ... ... айта ... күллі сөзінің мазмұнындай еді.
Көзінен аққан жас Бәкіштің тамағындағы көгерген ... ... ... Ол селк ... ... үрей ... көзіне қарады. Бәкіш те тура қарап
жатқан секілденді. әлжан еңіреп отырып оның маңдайынан, көнектей болып ісіп
кеткен ерінен ... Өле ... ... ... ... ғана сүйді»[70, 34 б.].
Автор кейіпкер монологы арқылы оның жан күйзелісін көркемдей келе образды
тереңдікке бойлатады. «Қаһарманның тек ... хас дара ... оның ... көрінеді. Бұл, әрине монологтың эстетикалық мәнін айқындайды.
Монолог ... да ... ... ... сипаттары, образдың
дүниетанымдық арналары өрнектеледі. Шығарма идеясының небір нәзік тұстары,
кейде автор мақсатының ... дені көп ... ішкі ... ... Ашық тілдесулердегі тәрізді үнсіз ой жүйелерінде де образдың
даму ... ... ... ... ... қылатын сюжеттік-
композициялық бастаулар жатады» [32, 291 б.]. ... ... ... оның жан ... бар қыр -сырын оқырманға жеткізуге септігін
тигізері сөзсіз. Жазушы оқушыға бас кейіпкердің ... ... ... ... етіп алып отырған шығармадағы ұнамсыз кейіпкер -
Шормақ бейнесі. Қаламгер Шормақ бейнесі арқылы адам психологиясына ... ... ... де ... білген. Нағыз адамгершілік қасиеттен
жұрдай ... ... ... ... ... бұл ... ... іс-әрекеттерімен оқырманды өзінен жирендіріп отырады. ««Мұның да
саудасы бітейін деген екен». Өзін өкшелей қуған ... қара ... ... үміт ... ... ... қолынан билік кетсе
болды»» [70, 35 б.]. Сонда бұл адамды билеген нендей қорқыныш? Бұл ... оның ар ... ... оның жасаған жаман қарекет іс-әрекеттері
еді. Ол өмірінде жасампаздылықпен Әлжан сеніміне кіріп, оның сыртынан ... ... ... нағыз өзі. Оны жайлаған қорқыныш осы арам ... қалу ... еді. ... ... арам ... ... ... Әлжанға жалпақтау, көлгірсу арқылы ойындағысына жету ... ... ... қолданып, өз ойындағысын сыртынан басқарып, жасап
жүрген ... ... ... Туысқаны болып келетін бастықтың үйінен
шықпай жүріп, ойы іске аспай, ол ... кете ... ... жауласуға
әзір Шормақ осындай адамдардың жиынтық бейнесі. Бүгінгі ... ... ... автор осылай Шормақ мінезі арқылы жеткізе білген.
Әшейінде Әлжанның үйінен ... ... жаны ... ... ... ауырып, орнынан кету мүмкіндігі ... ... ... ... ... ығына тайып тирады. «Әлжан көмегін Шормақ қызметін аяған
емес, шал емеурін білдірсе, құлдыраңдап ... ... Күні ... ... ... тастамағаны да рас. «Ағалап» бәйек ... ... ... ... ... да ... ... Шормақтың үйіндегі келін
де елпілдеген елгезек жан, бұларға деген ілтипаты ерекше. ... де ... ... бар-ау» демейді, қашан болсын осы үйдің ... ... ... жүргені. Тек кешелі бері ғана келген жоқ. Сырқаттанып қалған
шығар» [70, 17 б.], деп авторлық ... ... ... ... ... Әлжан үйіне көмектесіп жүріп, аяқ астынан өзгеріп шыға
келеді. Ал, Шормақ кейін өзіне жау ... ... ... ... ... өзі ... ... ашылып қалмауы үшін ол бар күшін
салып, сенімге ... бар ... ... ... Осындай қасиеттер тән
образды тіпті шығарма басында Әлжан екеуін жақындастырған жайт - ақшаның
жоғалуындағы жағдай ... ісі ме ... ... ой ... ... ұялауы
да мүмкін. Себебі, өз қара басының пайдасы үшін ештеңеден тайынбайтын
Шормақ ... әр ... ... кейіпкер табиғатын одан әрі шығарма
барысында тереңінен ашыла түседі. Бірақ автор ақша жоғалуына кім ... ... ... өзі ... жол ... Осындай қиын-
қыстау сәтте қол ұшын берген адамға жақсылық пен қарымта қайтарудың ... ... ор ... ол ... үшін қоғамдық кесімді айқындау
үшін пайдаланған шынайы көркем бейне. Оның іс - ... ... ... ... ... халыққа жоғарыдан қарауға үйренуі әрине қария
ауырғанда оны ... Ол ... ... ... ... ... жамандауға кіріседі. Бірақ артынан бұл ісінен түк шықпасын білгеннен
кейін ... ... ... ... өзінен емес, қолындағы билігінен
қорқып» [70, 35 б.], ... де, ... ... кетуі оның адамдық
келбетінің қаншалықты екенін аша түседі. Автор Әлжан характерін ... ... ... ... ... ... қам-қарекеттері, ойлау
жүйелері, көңіл - күйіндегі айналыс, диалог пен монолог сенімді бар күшті
салып ... ... ... ... мысалдардан көргеніміздей,
повесте екі образ болмысын ашу ... ... ... пен қоса ішкі дауыс,
дауыс ырғағы сияқты ... ... аша ... Қатал Әлжан мен екіжүзді
Шормақ бейнесін қатар алу ... ... ... пен ... ... ... ... «Оған жылы-жылы сөздер айтуға ниеттеніп-ақ ... ... ... бе, ... ... ... 14 б.].
Автор осы сынды баяндаулар арқылы екіжүзділікке жаны қосқан ... ... ... «Бұл жолы да ... разы бола ... Шормақ жақындай бере
қабағын шыта қойды.
- Шалдарды жұмысқа ... ... ... - деді ол ... ... сөз ... деп ... еді, бірақ Әлжан ләм деген
жоқ, қабағы да жазылмады. Ол тағы ... ... еді, шал ... кең ... озып ... 21 б.], ... тұстары оның орынды қаталдылығының ... Ал ... ... ... дейін суреттеуі оның бар ішкі
әлемін көрсетуге байланысты ... ... ... ... ... ... [70, 20 б.], бейнесі атаққұмар адам бейнесін ... ... Осы бір ... ... ... шеберлікпен
қолданылған. Қаламгер кейіпкердің сыртқы келбетін кейбір тұстарымен атап
өтумен шектелсе де, бұл оның кескін-кейпін ... ... ... тұр. ... ... істерді Шормақтан күдіктенгенімен, өз ойынан өзі қайтып
отырады. Бұл бас ... ... ... бір ... Повестің шарықтау
шегі Әлжан үйіндегі ас үстінде бар шындықтың ашылуымен келіп тіреледі. Осы
сәтте ... ... ... ... характерлердің бар қыр-сырын
жайып салғандай. Жазушы кейіпкер портретін оқушыға ... ... ... ... ... «қылығы» арқылы оқырманға
жеткізіп отырады. Мысалы, бас кейіпкер ... ... адам ... ... ... оған ... ... портрет жоқ. Автор тек кейіпкер
мінезінің сан қырынан көрсетіп, оның өткен күнге ой жүгіртуі ... ... мен ... ... түрлі көркем тәсілдер барысында оның сипатын
ашуға тырысады. «Бірақ туа ... ... мен ... ... ... ... жабысқан менмендігі тосыннан шабуылдай бастаған міскін сезімнің әлсіз
легін қайтарып ... ... 24 б.]. Міне ... ... мінезінің
бір қырын оның көркем ... ... ... ... ... бірі. Ал, Шормақ портретін, жүріс-тұрысын, тіпті оның қимылына
дейін шығарманың өн ... ... ... «Жайшылықта нарттанып
жүретін беті одан сайын қызарып, жарылардай болып ... ... ... ... жоқ. ... сақалдың сөзін естімеген сыңай танытып тұр»[70, 21
б.]. Осы бір ... ... ... ... орын ... ... ... мән бар. Қаламгер пиғылы теріс адамның өз қимыл-әрекетін жасыру үшін
өтірік күліп, өзін-өзі ақтау ... ... ... ... ... ... қиын емес. « - Айдағаның екі ешкі, ысқырығы жер
жарады дегендей қолыңа билік тисе ... ... ... кете жаздайсың.
Бүйтіп дәсерси бергенше шалдардың көңілін таппаймысың»[70, 22 б.], ... ... ... оның ... ... ашу ... көркем деталь
ретінде пайдалана біледі. Осы сөз Шормақ образын ашып қана қоймайды, ... ... ... ... жол ... ... ... нәрсенің бірі - туындыдағы ойлау жүйесінің орынды пайдаланылуы
мен кейіпкердің рухани жан ... ... ... ... дұрыс
қолданыла білуі. Қаламгер Әлжанның жан әлеміндегі ішкі тартыс пен Шормақтың
жан сырына терең үңіліп, осы екі ... ... ... ... ... беру ... ... психологиялық бейнесін
белгілейді. Әлжан өткен күн елесінен шошып, жанына пана ... ... ... ... қара ... ... жеп, арамза пиғылдарын
жалғастырып жүрген көркем бейне ... да ... ... ... рет арыз ... ... ... ешкім білмейді. Арыздың
соңына Әлжан ... ... ... аты – ... ... 28 б.]. ... теріс пиғылды адамның іс - әрекетін өзіндік қимыл - ... ... ... ... ... көргенді, еңбекшіл қызметкер,
сүйікті жан және қамқоршы туысқан ретінде көрінеді. Шындығанда ол тек ... ... ғана ... ... ... Оның ... басты сипаты -
өзінің жеке бас қажетіліктерін қанағаттандырудан арыға аса ... ... де ол ... ... ... жарамсақтанып, жалпылдайды. Жазушы ... ішкі ... ... ... ... ... сипаттау арқылы мінез шындығын ... ... ... ішкі ... ... ... ... көзқарас секілді
көркемдік тәсілдер бірігіп, шығарманың поэтикалық қырын аша түседі. «Аққу
сазы» кітабын ... ... ауыл ... ... ... адамдарының тұрмыс-
тіршілігі мен психологиясы және шынайы ... ... ... деп ... бөлуге болады»[11, 5 б.], десек те, ... ... ... ... жерге деген сүйіспеншілік, адамгершілік
саясатын ұстану сынды ойлар оқырманын жетелесе, мансапқорлық, ... ... адам ... ... ... ... ... аулақ болуды алға
тартады. Аталмыш повесте қаламгердің бейнеленген өмір құбылыстары туралы
көзқарасы, ... ... ... ... ... ... ... жазушының үлкен суреткерлігін, эстетикалық талғамын,
қаламгерлік қабілетіне көз жеткізуге болады. Оның ... ... ... қалыптастыруда өзіндік орны бар туындысына айрықша көңіл бөлу қажет.
Жазушының бұл шығармасында кейіпкер ... күн ... көз ... ... ... ... ... пен тартыс сынды жайттарға шолу
жасайды. Ол өзінің рухани әлемінің жетімсіреп қалғанын мойындайды. Шегініс
арқылы ... ... біз сөз етіп ... ... авторлық позиция
өзіндік дәрежеге көтеріле білген. Көркемдік сипаттармен қамтылған шығармада
автор адамзаттың ар алдындағы жауапкершілігі, туған ... ... ... ... ... оқырманына ой жүктейді. «Шығарма жазу барысында
қаламгер басшылыққа ... ... ... оның ... ... ... ... мен құралдары осы принципке ... ... ... ... ... ой, идея ... көркемдік идеялар арқылы ... ... ... 89 б.], ... ... ой - тұжырымына сүйенсек, аталмыш шығарма
жазушы көркем туындыға жүктелген ... ... ... ... ... ... сан қырлы эстетикалық жүк арта
отырып, өмірлік позициясын әр түрлі өзгерулер мен ... ... ... дүниетанымындағы қайшылықтар барысында шығарма бойында
көркемділік заңдылығымен ... ... ... ... Өмір
уақиғаларын нанымды деңгейде мәнді ... ... ... бас ... ... ... ... Әлжанның ішкі
рухани әлеміне жіті ... ... оның ... ... ... сыртқы
факторлар мен іс-қимылдан бастау ... ... ... ... ... ашыла түседі. Оның тағдыр тарихындағы уақыт
өлшемдерін суреттеу ... ... ... бір ... ... философиялық негізде қалыптасқан терең дүниетанымына ... ... ... әдіс пен түр, бейнелеу тәсілдері өмірдің өз
талабынан туындап, соған себепті қоғамдық сананың белгілі даму ... ... 76 б.], ... ... алға ... ... ... әр қилы процестер үстінде дамыта келгенін, үлкен азаматтық ойларға
жүгінгенін аңғару қиын емес. Әсіресе көркемдеудің бір түрі монологқа ... жүк ... ... мен қаламгер арасын жақындата түскендей.
Кейіпкер ... ... ... идеялық-көркемдік әдістермен дами
түскен бұл шығармада характер жан-жақты ашылған. Әлжанның образдық бітімі,
дүниеге көзқарасы қоғам мен адам алдындағы көп ... ... ... ... негізгі идеясын автор жалғыз қалған аққу мен бас қаһарманын
қиюластыруға жетелейді. Бұл идея ... ашып ... ... ... жырақ жатқан көлшіктің жағасында жалғыз аққу»[70, 3 б.], және рухани
әлемі жалғызсыраған Әлжан психологиялық тұрғыдан жалғыз. Ол неге ... ... ... ... ... ... күн белестеріндегі кейбір
кемшіліктерімен бүгінгі күндегі ақсақал ... ... ... өзіндік
позицияда талқыға салады. Бұл дегеніміз оның күндегі рухани әлем байлығына
бой жүгіртпеген ... ... ... ... ... ... жан
дүниесін парақтауы. Осы парақтау арқылы қаламгер ... бас ... ... рухына бой жүгіртуі арқылы таразыланады. Автор
характер ашу барысында әр ... ... ... ... «Көркемдік
шеберліктің аса елеулі түйіндерінің бірі-характер мен ... 153 б.], ... ... ... ... әлемін ашудағы
ситуациялық әрекеттерді молынан кездестіреміз. Мысалы, Сәнім мен ... ... Бұл ... ... ... ... ... терңнен бойлайды. «- Қалайсың? - деді Сәнім.
- Шүкір, - деп ... ... ... ... кірген тәрізді. Кішкене
кезінде біреуден таяқ жеп қалғанда шешесі жұбататын, оның жылы ... одан ... ... ... жіберетін. Қазір де сондай күйді бастан
кешіріп тұр. Сәнімнен мұндайды күтпегендіктен бе, оның "қалайсың" деген
бір ауыз сөзі жанына ... ... Жылы сөз ... мұң ... ... ... еріте бастаған секілді.
- Көп жатып қалдың ғой өзің,-деді Сәнім күрсініп. - Бұрын сырттай болса да
анда - ... ... ... ... ... ... ... жоқ қой мен
бейбақтың! Қайраңдаған көлеңкеңді көріп жүрсем, соның өзі жұбаныш.
Әлжан бұдан арыға шыдай алмады, еңкілдеп жылап жіберді» [70, 41 ... ... ... ... осы бір ... ... ... тереңдеп жеткізе білген. Сонымен бірге жас кезіндегі
Сәнімге көрсеткен жаман әрекеттеріне өкініш пен қиналыс ... ... ... ... өзгеріс сипаттарын оның іс - әрекеттерімен және
қиналыс сезімдерімен ... ... ... ... ұсынуы оның осы
әрекеттерінің бір сипаты еді. Бірақ Сәнімнің осындай көмектен бас тартуы
оның жан – ... ... ... Яғни автор характер әлемін
өзгешелейді. Оның жан әлемін дүниеқоңыздылықтан ... ... ... ... ... ... сырттай тілеп, оның баласын сырттай жақсы
көріп, ... ... ... ... жүреді. Бірақ осынысын ешкімге
сездірмейді. Ал, шығармадағы ... ... жары Айша ... ... ... ... те ... Оның жары Әлжанның бар құқайына
көніп, онымен бірге өмірдің ыстығына тоңып, суығына ... ... ... көз ... ... Тіпті оның Әлжанға жар болуын өзі де
қазақ қыздарына тән ... ... ... тән ... еді. «Ол ... ... он ... жаңа асқан ғана уылжыған қыз, бұл – отыздың төртеуіне келген
сары тіс. Құлындағы даусы шығып, ... ... ... ... ... ... кектесудің орнына кешірім жасады» [70, 31 б.]. Қаламгер
қазақ қыздарына тән намысшылдық характерін сомдаған Айша ... ... ... ... әйел ... екшелейді. «Ол байғұс сан рет жазықсыз
жапа шекті, ... ... ... ... бәз ... ... ... кешіруге үйренді»[70, 29 б.]. Айша – көргенді, тәрбиелі адам,
еңбекқор, жарына адал ... жан ... «Б. ... ... ... енген үш повесті туралы ойымызды жинақтар болсақ, жас қаламгер өз
тұстары, замандастары өмірінен ... ... ... материалын көркемдік
құралдар арқылы жан-жақты игеруге мол мүмкіндігі бар ... ... 220-221 б.], деп баса ... ... ... ... Шығармада Сүлеймен, Сәнім, Ержан бейнелері шынайылығымен ізгілікке
жетелейді. «Аққу сазында» Әлжан бейнесі толығымен ашылмай қалғандығын ... ... ... кезек» кітабына енген «Бір түп арша» повестін ... ... ... туындыда оқырманға Әлжан мансап, билік үшін колхоз
болашағын ойламай, айналасына Шормақ ... ... ... ... ... ... ... соңында ол өткен ісіне ... ... ... осы жайттар шығармада ... ... ... ... ... ... болмайды. Ал, келесі повесте автор алғашқы шығармасында
жеткізілмеген жайттарды оқырманға жайып ... ... ... ... ... ашылған. Оның психологиялық ой-түйіндеулері бар қыр
сырымен көркемделеген десе де ... бұл екі ... ... осы ... жан - ... ашып ... қатысқан көптеген кейіпкерлерді ... ... ... ... бас ... жан - ... ... сезімімен
авторлық баяндаулардың кірігіп, жымдасып жатуымен ерекшеленеді. Сонымен
Баққожа Мұқайдың «Аққу сазы» повесті адамгершілік ... ... ... мен ... терең мағыналы көркем туынды. Адам болып ... ... пен ... ... ... ... қасиеттен айрылмай,
жақсылыққа ұмтылу идеясын көркем сипаттай ... ... ... ... тәрбиелік мәні зор.
Иә, көркем шығарманың да өмірге ... ... ... ... терең де аяулы ұғымның асыл арналарын ақтарып, арман
жетеліп алға тіршілік кешіп бара жатқан әрбір пенде шіркіндерге қадірлі ... емес пе, ... ... ... ... шығармашылығы осы жолда
нардың жүгін арқалап тұр.
Б.Мұқай повестерінде рухани өмір ... адам ... ... ... ... Характердің болмыс-бітімін
ашуда оның әр қырын игерудің ... ... мен ... ... ... ... қазақ прозасындағы орнын жете ... адам ... ... ... ... ... оқырманын адам
жаны диалектикасының қорытындысына өзіндік ... ... ... ... персонаждың ішкі өмір көрінісін әбден жайып салмай, кейбір детальдар
арқылы осылай ... ... ... ... оқырманның өзі шешуін
қалайды. Осындай әдіс суреттелетін көріністі персонажды ... ... ... ... ... ... ... адамның ішкі
жан-дүниесіне әртүрлі жолмен келеді де, оны әр қырынан ашады. Жазушы өз
творчествосында «адамтану» мәселесіне ... ... Ескі мен ... адам ... ... ... ... қалыптасуын, заман
өзгерістерінің адам жанына әсерін жалаң суреттемей, көркемдік тұрғыдан
таныту ... ... ... ... ... ... ... түп қазығы- адам психологиясының ... пен ... Осы ... ... ... пен жамандық, адалдық пен ... ... ... ... ... ... ... жақын
дүниелерді ұсынады. Әсіресе «Аққу сазы» повесі ... ... ... «Бір түп арша » деп ... туынды да автордың
психологиялық талдауына көз ... ... ... ... ... шарауашылығы төңірегінде өтеді. Мұнда ... ... ... ... ... ... ... тауып жеуді ғана көздеген, қылмыстық
істі жасырын бастық атынан жүргізетін есепші ... ... ... ... төңірегінде әңгімеленеді. Адал сөйлеп, жалған ақпарат таратуға жаны
қас Әлжанның қыр соңынан түсіп, жала жауып, ... ... ... топ оның ауру мен ... ... ... Жаулық ниетпен жиылған
топқа қарсы қайрат жұмсаған бейне - Ержан Қалқаманов. Бұл ... ... орын ... де, ... бойында оның адамгершілік қасиеті аңғарылып
тұрады. Ол ... да жаңа адам ... ... Оның ... ... ... ... бастыққа шын ниетімен көмек қолын ұсынып көмектесуі,
адалдық үшін ... айта ашық ... ... ... сомдай түседі.
Әсіресе жазушының Қалқаман мен Әлжан арасындағы ... ... ... ... шығарманың философиялық мәнін тереңдете
түседі. Повесте кейіпкерлердің қазіргісі мен ... ... ... отырады. Әсіресе бас қаһарман Әлжанның аңғалдықпен өмір ... ... ... ... ғана ... оның ... есеңгіретіп
жібереді. Шығармада автор халық өміріндегі келелі мәселелерді ... ... көп ... ... ... ... желісі, психологиялық
желілер «Бір түп аршада» жан-жақты талданып, оқырман таразысына салынады.
Атап айтсақ, ауыл ... ... ... ... ... ... жазықсыз
жапа шегіп сотталып кету, тың жерлерді игерудің қазақ даласына тигізген
зардаптары сынды тарихи ... ... ... ... ... . Замана шындығы, заман мәселелері өз кейіпкерлерінің ішкі
дүниесіне зерттеп енеді. Өмірдегі ... де жаңа ... ... ішкі әлеміндегі сан қилы сезімдердің шарпысуы, олардың қайғы-
қасіреті, мұңы, жылт ... ... ... ... ... ... ... талдау тәсілін мол қолдана біледі. Шығармада
кейіпкерлерінің ... ... ... да, іс-әрекеттері арқылы да, ішкі
монолог сынды ... ... ... асып ... Осы ... ... қаламгердің табиғи өлшем шегінен шықпай пайдалануында.
Жазушының ... ... оқи ... ... іштей
сырласып, әр түрлі образдармен жүздесіп, сөйлескендей боламыз. Ішкі сезім
дүниесін ашуда ... ... бой ... ... өз ... сай сөйлетіп, өз шамаларына шақ ой толғатады. ... ... ... жаңа ... ... жар салу ... сол өзгерістердің
қазақ халқына тигізген рөлі жан әлеміне әсер етуі суреттеледі. Шығармаларда
жазушы кейіпкер психологиясын ... ішкі ... ... ... ... жалған ақпарат беріпатақ алуға қарсылығы, Шормақтың ... ішкі ... ... адам ... ... ... кілт іспеттес тәсілдер.
Пейзаж бен портрет жасау секілді тәсілге жазушы онша бойламағандығы
көркемдіктің бұл әдісін ... ... ... ... ... ... табиғат көрінісі мен адам кескінін ұзақ суреттеп жатпайды. Тек ұнамсыз
кейіпкер Шормақ бейнесін ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге өзіне тән ... ... ... де ... сурет, нақты образды көз алдыңа елестетеді.
Бұл арқылы біз жазушының суреттеуге сараң және дәл тауып ... ... ... көз ... Ал табиғат көрінісін адамдардың
көңіл-күйіне ... ... ... ... «Қыркүйек биыл бөтен
мінез танытып туды. Неше күннен бері үп ... жел жоқ, ... ... ... ... ... Төңірек нәрестенің сатала жөргегіндей ... Ауа ... ... дем ... өзі бір ақырет. Біраз жер жаяу жүрген
шал терлеп кетті. Тоқтап, шаңытып жатқан ... ... ... ... ... бұлт ... Бұл - ... күннен кейін басталатын
нөсердің белгісі. Осынау өңір табиғатының сырына қанық Әлжан ... ... ... ... ... аяқ ... абыржыды. Ыстықтан қорғалап
үйге қайтуды ойлап еді, жаңбыр ... ... де бұл ... тез ... ... жүре ағытып, асыға басып қырманға тартты»[70, 20 б.]. Автор бас
қаһарманын өлген адамдармен сөйлестіріп, жан ... ... ... ар алдындағы жауапкершілігін түсінуді сездіріп, ... жан - ... ... оның ... таусылып келе жатқанынан
хабар бергендей. Жазушының біз сөз етіп отырған шығармада ... ... адам ... терең иірімдерін қапысыз тани білетін зерделілігі, қарапайым
адамдардың ішкі әлеміндегі ... ... ... ... әдебиетінде көркем шығармаларда ... ... ... жолында қыруар еңбек жасалуда. Өмірдің нанымды образ
суреттеп, ... ... ... ... көркемдеу нағыз суреткердің
ғана қолынан келері сөзсіз. ... ... ... ... ... үлгіде ұсыну қазіргі ... ... ... ... ... туындаған шығармалар күнделікті өмірдің мәселелерін
әлеуметтік проблемаларымен ... ... ... ... ... ... тырысады. Жазушы туындыларында өмір мәселелері
тереңінен қозғалып, талқыға түсумен қатар, кейіпкерлердің жан-дүниесін ... ... ... ... ... ... ... түседі. Өзі
өмір сүрген заманның жақсы - ... ... ... оны ... ұрпақтың
пайдасына лайықты жазылған Баққожа Мұқай шығармалары маңыздылығымен
ерекшеленеді. ... ... ... ... бере ... оның
психологиясындағы қарама-қайшылықты ашуға тырысатын жазушы повестінің бірі
- «Ақпанның ақырғы ... ... ... ... шығарма шындығымен
кірігіп, жымдаса отырып, оқырманын баурап алар бұл ... жас ... үш ... ... ... ... ... арқылы дамып отырады. Шығарма барысында жазушы өз заманы
мен замандастар ... ... ... ... ... ... отырып,
өмір көрінісін нанымды суреттеген. «Ақпанның ақырғы күні» - ... өмір ... ... арқылы маталған үш кейіпкердің жан-
дүниесіндегі күйзеліс терең психологиялық мән, олардың ... ... ... ... ... ... осы ... негіз болған
тақырып пен сюжетті, идеяны ... ... ... сай ... ... туындыны талдап көрелік. Повестің бас ... ... ... ... ... қыс қезінде қыстауда мал бағуда. ... ... мал ... ... бас ... шөпті таудың арғы бетінен алып
келуге аттанады. Бір ... ... сезу ... ... ... ... ... осы жолға баруына қарсы әйел образы Ләйләні
көркемдейді. Бірақ намыс оты қамшылап, әрі аштан ... ... алу ... ... Ұлан ... ... елең етпей жолға шығады. Міне осыдан
ары автор ... ... әдіс ішкі ... пайдаланып, кейіпкер
характерлерін оқырманға сомдай түседі. Ауылдың ферма бастығы Айдар ... ... ... ... ... шығарма барысында ашыла түседі.
«...Тағдырдың тауқыметін ернінен емшек сүті кетпей ... ... ... ... [66,376 б.] Ұлан бейнесі Ләйләнің ішкі монологы арқылы да, авторлық
баяндаулар арқылы да ... ... ... айнала береді. «Рас, ол
қарғадай кезінің өзінде-ақ қайсар еді, әркімнің мүсіркегенін ... ... ... ... ... тік көтеріп, ешбір қиындыққа мойымай
азамат болып ер ... сол бір ... ... ... ... [66, 385 б.]
деп, Ұлан мінезінің оқырманға бар қыр-сырын оның қайратты ... ... ... ары қарай «Ұланның басқада жоқ ... ... ... ... жұлып бере салуға дайын тұратын мәрт мінезі, басына қатер төнсе де
шындығын өтірікке ... ... ... ... деп, ... ... ақтарыс арқылы оқушысын баурай түседі. Осымен бірге, автор
пайдаланған тағы бір ... ... мен ішкі ... ... ... шығарманы көркемдеу жолы да туындының психологиялық ... ... ... ... плавно входит в прямую речь и
вновь из нее выходит, қак бы ... не ... »[66, 330 б.] ... ... пікірі осы шығарманың көркемдігінің басты мәселесіне
тоқталғандай. Десек те автордың ... ... ... ... сын келтірердей «ой түпкірін тінітті», «ой түпкірін ақтарды»
деп арнайы сілтемелерге орын ... де ... бұл ой ... ... ... ... болмайды. Қаламгердің шығармада ішкі монологты
жүйелі түрде бағытын айқындап, ойлау процесіндегі ... ... ... сөз ... ... оқушыға туындының маңызын арттыруға
арналған көркем тәсілінің біріндей.
Шығармада үш кейіпкердің ... ... ой ... ... олардың
характері жан-жақты ашыла түседі. Қаламгер кейіпкер арасындағы ... өмір ... ... ... болған ішкі жан күйзелістері,
құпия сырларын да оқырманға жайып салуда әр қилы жағдайларды сеп ету ... ... ... мен ... ... ... әке мейіріміне зар Ұлан мен
«әкесін қызғанудан ... ұлы ... ... жек ... сонан соң жаулыққа
ұласты» [66, 470 б.] десек те, шығармада осы ... ... ... де көрсетіледі. Ол әрине Ұлан мен Ләйләнің ... еді. ... ... ... ... ... оның өзімшіл мінезіне
ұнатқан қызының ойындағындай жауап бермеуі екеуінің өмір жолының екі жолын
таңдап алуымен беріледі. Автор осы ... ... ... та ... « -Жоқ бармаймын! - деді Ләйлә. - Кететін болсаң өзің кете бер!...
- Ләйлә түсінсеңші... ... ... ... Сен ... әнші ... Жоқ мен ... боламын... Ал сен тойшы бола бер...
Немене қойшылықты қазақтың маңдайына жазып қойып па,-деді Айдар ... ... – Ата - ... өмір бойы қой ... ... ... мүйізі
қайсы... Бұлардың малдан басқа уайымы жоқ. Бәрі малшы... Жоқ, мен бұл ... ... Сен де ... Ләйлә.
- Кете алмайсың!- деді Ләйлә даусын ... ... ... ... бар.
- Жинал кетеміз! Сенен бәрібір қойшы ... - деді ... - Қой бағу үшін ... ... де ... 390-391 б.].
Осы диалог Айдар мінезінің ашу үстінде шебер қолданылып, ... ... ... Оның ... бір қыры іспеттес.
Міне, өмір жолдарындағы сезім ... ... ... ... ... ары қарай Ләйлә мен Ұланның қосылуын келтіре отырып, бас қаһарман
мен ... ... ... ... ... ... шығарманың
көркемдігін арттыру арқылы орынды ушықтыра түседі. Бұған Ләйлә ... де ... да ... болса, тағы бір қыры екеуі арасындағы бала ... ... Осы ... ... ... қолынан келгенше мұқатып,
төмендетуге тырысуына әкеліп ... ... ... қиыншылыққа кездессе де
бас кейіпкер шыңдала түседі.Оның қайраттылығы еңбекқорлығы барынша ... ... ... жағдайларды ушықтыру барысында өмірдеғі әлеуметтік
мәні терең көп сауалдарға жауап іздей түседі. «Солай дегенмен де, ... ... ... ... ... отырып, әлеуметтік өмірдің бір
қыртысын ақтара кететін ұтымды детарльдардан өрілген композициялық тұтастық
бұл ... ... ... 194 б.]. Тарауға бөлінген әрбір шығарма
бөлінісіндегі ой ақтарымы болып бір арнада қайталанады. Десек те ... ... ... ... ... ... көріністің фондық
қызметіне бейнелеуіш ретінде пайдаланумен қатар, шығарма кейіпкерлерінің
сезімімен, қайғы - қасіретін яғни бір ... ... жан ... ретінде
берілуі қазіргі қазақ прозасына тән айшықтың бірі. Қаламгер ... бен ... ... қыс ... осы бір ... мен ұштастырылуының
мәні тереңде жатыр. «Ол алдымен қап - қара болып түнеріп ... ... - соң ақ ... ... ... жотасына қарады. Мынандай боранда
Желдісайдың теріскейдіндегі шөпті Ұланның бұл араға ... ... ... ... ... Жел ұрып, таудың теріскей беткейі сарқатпал
болып қалғанмен қауіпті, көшкін жүруі әбден мүмкін. Оның ... ... ... ... Ұлан ... сіңірлі бейтін мықты жылқының өзін ұшырып
кететін сияқты. Осының бәрін көре, біле түра Ұлан атқа ... ... б.]. Бұл ... ... ... ... ... Автор осы
боран мен қатар образ өмірінің ой түкпірін ақтарумен бірге, алдыңғы уақытты
бір қорқыныштың келе ... ... ... ... ... деген
ынтасын арттыру мен қатар, туындыға қөркемдік реңк танытып отыр. «Пейзаждық
көріністер ... ... әсем ... ... ... ... енді
бірде қоңырқай тартқан суреттерімен ... ... ... ... Пейзаждың кейіпкер тұлғасын жасаудағы философиялық мәнін жазушы
уақыт шегінен ... әрі ... ... ... ... отырады»[72, 106 б.] деген қағиданы алға тартар болсақ, жазушы осы бір
пейзаждық көрініске көп жүк ... ... ... бұл ... уақытында
кейіпкердің ішкі толқыныстарымен ішкі әлемі ашылса, екіншіден бұл боранмен
шығарма шарықтау шегіне ... ... ... ... ... ... ... жетістігіне жетуі. Яғни, қаламгердің шығарма басында
діттеген ... ... де осы ... ... ... мол. ... ... әдіс оқырманға бұрыштың атап айтсақ, Ұлан - Ләйлә -
Айдар арасындағы қатынас пен байланыстың шешімін ... ... ... бұл ... трагедиялық жағдайдан хабар беріп тұр десек те ... ... осы ... ... қатар жымдастырған монолог көркемдік
тәсіл кейіпкер жан - дүниесін екшеп, сұрыптауға арналған. Монолог барысында
оқырман ... ... ... ... жүйесімен, психологиялық жан
құбылысымен танысумен бірге, кейіпкер табиғаты мен ... тән ... жете тани ... ... ... ішкі ... монолог пен Айдар жан дүниесіндегі әлеуметтік, ар - ұждандық
сауалдарға терең толқынысты жауап іздеу ... ал бас ... ... өзіндік көзқарасына құрылған авторлық шешім шығарма мән-
мағынасын айқындаумен бірге көркемдік бояуын ... ... ... ... ащы ... ... көбірек пішіп, жастық дәуренін ауыр
қиыншылықтар көрсе де, ... ... ... ... ... оның образы шығарма шарықтаған сайын даралана түседі. Оның
өмірінің бар қырын танытып, белестерін ... ... ... ... ретінде алынған ішкі монолог орынды қолданылған. Иә, ... ... ... ... ой ағымымен жүріп, өткен күндегі
жауапсыз сауалдарына жауап табуға тырысып бағады. Жазушы бар ... ... ... ... ... отырып, оны жан-жақты аша түсу
мақсатында, оның тағдырын ... ... толы ... жағдайлармен
тоғыстырады. Повестің тағы бір тұлғасы Айдар осы Ұлан тағдырындағы қияметті
қоюландыра түсуге ерекше қызмет атқаруы, екі кейіпкердің арасындағы ... ... ... ... бір ... ... десек те болады.
Айдар мен Ұлан кіндіктес бауырлар ... олар ... ... көз ... ... ... екі бөлек диалектикалық
арпалыста десек те болады. Айдар ... ... ... ... ... ... Кезі ... оны мұқатып кішірейткісі келіп тұрады. Сол мақсатта
да ол үлкен дәрежеге қол ... де осы ... ... ... ... бұрын жақсы емес еді, осы оқиғадан кейін ол қанына қарайып,
қылп етсе мұны аяқтан шалатын әдет ... ... Егер ... ... ол
мұның өрісін өртке жалматып, жайлауын жауға талатудан қайтпас еді. ... тым ерте ... 4136.]. ... қыстауға қолайсыз мекенге жер
төсіне үй тұрғызып, оны мекендеуге Ұланды жіберуі де осы ... ... ... ... ... ... ... тыныштық көре ме? Оның
қара түнек қараңғылықпен, тоңмойын мінезі надандық істерге барып тұрса да
ар алдында ... ... ... ... осы мәселенің жан-жақты берілуі
Айдар ... ... ... ... ... ... мезетіндегі қалың
ой құшағындағы кейіпкер толғанысы өткен ғұмырын ойша ... ... ... туралы ойланып, оның жасаған ісінің ара жігін ажыратады. ... ой ... көп ... аңғаруға болады. Айдардың
боранды күндегі монологындағы ... ... ... ... ... ... тесік іздеп аласұруы. Өзінің ар алдындағы
ой екпіні монологтың сипатын күшейтіп ... Оның ... - ... ... ... ... қалыптастырған әлеуметтік-
психологиялық жағдай. Айдар ... оның өз ... ... талас-
тартыс кезенде өсіп жетіліп, шыңдалады. Оның ... ... ... жағдайды пайдаланса да жоғары қызметте болуы. Кейіпкер образының
ерекшеленіп ұлғайғаны-оның ой ... ... ... да ... ұшқын шашып, ар - ұят оянуы. Бұл шығармада оның Ұланды тауып ... ... жан ... сәтінде анық көрінеді. Осы жағдай оның бейнесінің
жаңа бір қырын танытқандай. Ал, осы үш ... тағы бір ... ... ... ... оның ... ... көп бұлтарысты ішкі жан-
дүниесіне терең үңіледі. Дүниеге кейіпкердің көзімен қарап, психологиялық
талдау арқылы оның ... - ... ... ... айқындайды. Ләйлә
бейнесі шығарма басында жарын шын сүйген рухани әлемі терең образ ретінде
көрінгенмен, шығарма барысында ... әдіс ... ... оның ... ... ... сезімнің ұшқын анықталады. «Айдарды көргенде өзінен
- өзі қысылып, әбігерге түседі, соған қарамастан бір рет ... да ... ... ... ... ... Сондай кезде екі беті күйіп-жанып,
адам түсініп ... бір ... ... ... ... ол да ... ... қарасы көрінген сәттен бастап екі көзін қадап, ... ... Сол ... ... Ләйләға әлі жұмбақ»[66, 395 б.]. Жастық арман,
махаббат сезімін мылқау інісі Тілес пен ... ащы зары ... ... ... өзін ... ... қосады. «Бақытын ана құрсағында
жатып жалмаған шеркөкірек, сорлы жетімек көрінгенге жаутаңдап, құдайдың ... ... ... ... ... ... деп ... қонар бағынан
қашты. Тілесі үшін өзін көңілі қаламаған жанға ... ... ... ... бас ... оңай ... па?! ... қолы жете бермейтін осы
екі бірдей киелі биікке шығу үшін бір ... ... ... інісін
құрбандыққа шалу керек болды емес пе. Тілесін қаңғыртып тастап кетуге ары
бармады. Сол үшін ғана ... ... ... отты ... ... б.]. ... ... типтендіруде де қаламгер ішкі монологты ... Оның ... ... ... қырын психологиялық портрет
арқылы жеткізеді. Жазушы Ләйләні ана бейнесін ... ... ... ... ана ... психологиялық нәзік талдау арқылы
сомдайды. «Ләйлә ұлының ... ... ... құйып қойған Ұлан,
айырмашылығы түсінде ғана. Әкесі - қара сұр, ... - ақ ... ... ... ... ... жатқан ұлына біраз уақыт тесіліп қарап
тұратыны бекер емес екен. Ләйләнің жүрегі ... ... ... ... Жаным менің! Әкесінің аузынан түсіп қалған баласынан айналайын!.. Сен ... ... ... ... ... дегеніме қарамай Желдісайдың арғы
қатпалында тұрған үш мая шөпті алып келемін деп ... 393 б.]. ... ... ... ... ... сезім құшағында Айдарға деген
таразысы болған кейіпкердің жан дүниесінің адал жар бола ... ... ... ... оның ... әлеуметтік психологиялық мәні
бар қайшылықтар осы персонаждың көзімен беріліп отырады. Адам характерін
жан-жақты ... оның жан ... ... ... ... ... өз кейіпкерлерінің қоғамдағы орны мен жеке тұрмыстағы жағдайларымен
сабақтастыра сипаттайды. Кейіпкерлер тұлғасы портреттерін бейнелеп, олардың
характерін ашады. Мысалы ... ... ... ... ... ... зоотехник болып істейтін ұзын бойлы, екі иығына екі ... ірі ... кісі ... ... ... ... көз, жорға
жүрісті адам»[66, 407 б.] деп, кейіпкер көзімен суреттеліп, оның ... ... ... ... ... ... жиі көріне бермегенімен
маңызды орын алатын бұл ... ... ... ... ... ... Бұл бір жағынан оқырман саралауына жеткізетін жол болса, ... ... ... ... ... «Портрет әр адамның өзіндік
сыр - сипатын, өзара бітімін танытуға да елеулі қызмет ... ... ... адам характерінің негізгі өзгешелігін де білдіріп отыратын
шығармадағы көркемдік компонент. ... ... ... ... ... оның ... ... суреткерлік позициясы осы портрет арқылы да
жобаланып жатады»[73, 89 б.], деп ой ... ... ... ... адам ... сомдалады. Сөйтіп оның дамуына,
даралануына әсерін тигізетін ... ... ... ... ... ... ... тіршілік ой таразысына салып өткен күн
елестеріне ену тән. Міне, жазушы ... ... әдіс ... ... ... түсінікті фактор. Осындай факторды ықпалына ала ... ... ... қатар, психологиялық салмағы ауыр шығарманы
ұсыну, қаламгер жетістігінің бір қыры деп ... ... ... ... идеялық мазмұны қоғамдық әлеуметтік мәні бар курделі шындықтарды
көтеріп, соған байланысты философиялық тың ... ... ... ... ... нанымды жеткізілген бұл туындының берер тәрбиелік
мәні ... ... ... пен ... әлеуметтік теңсіздік, дәулет пен
адамгершілік, қатыгездік пен ... ... ... шендестіріле
қозғалатын проблемалар бар. Суреткерлік шеберлікпен адамгершілік ... ... ... ... ішкі ... ... ашып
көрсетудегі елеулі жетістіктеріне көз жеткізуге болады. Қаламгерлік ізденіс
адам образын, кейіпкер характерін ... ... ... ашып ... ... танылмақ. Көркемдік құрал мен әдіс тәсілдің барлығын
қамтып, табиғилықпен тұтастырғанда адам характері бүгінгі замандастың ... жан - ... ... ... ... ... Жазушы қарапайым
күнделікті араласып жүрген замандас тұлғасын сомдайды. Кейіпкерлер дүниесі
тарихи жағдайлармен бірге, солар ... ... - ... адамның жан
сезімі мен психологиясына бойлайды. Бүгінгі күннің өзекті мәселелеріне,
адамгершілік эстетикалық, әлеуметтік мәселелерге ... ... ... ... өзі ... ... бөледі. Баққожа Мұқай «Ақпанның ақырғы
күні» повестінде қаһармандар характерін ішкі тартыс - ... ... - ... ... болуына әкеледі. Ұлан сынды қарапайым да адал
адамдардың адамшылық қалпынан айнымай ... ... ... қаншалықты
қиынға түскенін шығарма барысында көз жеткіземіз. Ұлан ... ... ... үшін алай - ... ... ... шөпті әкелуге аттанады. Мұндай
апатқа ұшыраудың бір ұшы малға шөп ... ... ... ... ... ... терең психологиялық тереңдікпен жеткізеді. ... ... ... ... ... отқа ... Ұлан отарының қырылу
сәтіне әкеліп соғады. ... ... оты мен, өз ... адал ... ... берілген Ұлан боранға қарамай малды құтқару ... ... Осы ... оның ... әлем ... жазушы асқан
шеберлікпен көркемдейді. Кейіпкерінің ішкі ... ... ... ... ... - ... ... қазіргі күн талабына сай
дамытып, үлкен шеберлікпен жазылған шығармада оқиға шиеленістен ... ... ... ... тұр. Осы ... ... ... ішкі тебіренісі беріліп, жан сыры ашылады, адам
характері дамиды. Оқиғаның қым - қуат дамуынан гөрі тереңнен толғану, ойлау
кейіпкер ... ... ... ... ... ... ойы мен
кейіпкер ойы тұтасып, повестің көркемдік табиғатына әсер етеді. ... ... ойы, ... ... ... ... ... Жалпы мынау
тіршіліктің жанды суреті, жас адмның ішкі тебіренісі ... ... ... Ұлан ... ... тазалықты, пәктікті, адалдықты ... ... ... лайық қасиеттерді ашады, кейіпкердің жан-дүниесіндегі
арпалыс толқындарын, ішкі толғаныстарды шебер суреттейді. ... ... ... ... - өзге үшін ... ... бере салуға дайын тұратын мәрт
мінезі, басына қатер төнсе де шындығын өтірікке жығып бермейтін азаматтық
турашылдығы еді»[66, 386 б.]. Осы ... Ұлан ... ... ... тағы бір ... кейіпкердің бірі - Айдар. Ұлан екеуі мінезі де,
табиғаты да, тұлга бітімі де кереғар жандар. Айдар шеше ... ... көре оған ... ... ... Өзін одан ... қояды. Автор осы әрекетін
көркем диалгопен де жеткізеді. Жазушы ... осы ... - ... екі
образды қақтығысынан туған әрекеттерді суреттей келе, өмір құбылыстарындағы
кейбір қайшылықтарды оқушыға қолмен ұстап, ... ... ... қанық етіп, өз ойларын толғандырып ... ... ... ... - ... мәні ... Қарама - қарсы екі бейнені
суреттеу жазушыға өмір ... ... ... ... ... Оқырман
таразылауға жағдай жасаған. Адам психологиясын ... бар ... ... ... береді. «Балалық шағында, мақұл,
түсінбестік болады, анасына жаны ашығандықтан Ұланды жек көрді, ер ... ... ... ... жүргені кісілік пе? Неге тіл табыспады? Екеуі
тіл ... ... ... мүйіздеді, бір-біріне жамандық істеуге
тырысып бақты»[66, 470 б.]. Қоғамдағы ... сыр - ... ... ... ... талдау жасайды. Кейіпкердің көңіл-күйін, ішкі
адамгершілік әлемін суреттеуде қолданылатын ... бірі - ... ... дамытумен қатар қаһарманның мінезін аша ... ... ... ... «Ақпанның ақырғы күні» повестінде
табиғат көріністерімен ... ... ... ... ... ... ... оқиғамен үш образ өмірі шегініс, еске алумен
шығарма ... ... ... ... көркем пейзаждың қызметі түрлі
тұтастықты ... ... ... ... ... ... ... сайса,
композициялық қырынан көркемдік әлемінің тұтастығын қамтып, үшіншіден
шығарманың мазмұнын характер мәселесін ашу міндетін ... ... ... ... бейнелеудегі жазушының образдылықты орынды пайдалануы.
Боранның аясына көптеген тереңдік, философиялық мән - ... ... ... ... ... ... адам ... қоғамдық
әлеуметтік мәселелермен байланыста алады. Пейзажды кез - келген ... ... ... ... ... ... ... сол пейзажды
суреткер өз алған идеясына сай ... ... «... ... ... ... ... сонан соң ақ түтек басқан Желдісайдың жотасына
қарады. Мынандай боранда Желдісайдың теріскейіндегі ... ... бұл ... сүйреп жеткізеріне келіншек түсіне алмай-ақ қойды. Жел ұрып, таудың
теріскей беткейі сарқаптал болып қалғанмен ... ... ... әбден
мүмкін. Оның үстіне боранның бүгінгі мінезі ... Ұлан ... ... ... ... өзін ... кететін сияқты...»[66, 360 б.]. Ендеше
біз сөз етіп ... ... ... өмірлік жолдары байланысқан үш
кейіпкердің бар жан ... аша ... ... бас ... ... ... арттыру арқылы жазушы Ләйлә, Ұлан, Айдар
характерін аша ... ... ... ... Ұлан ... ... ... айқасатындай бейнесі ділдік жолда ештеңеден
тайынбайтын, өз ісіне адал берілген қайсар ер ... ... ... ... ... ... әдейі жасалған қысастық салдарынан
малға жаны ашуы, әрі қолынан іс келетін ... ... ... ... ... Жазушының пейзаж суреттеуінде табиғатқа жан
бітіріп, оның әр қилы көріністерін ... ... ... жан ... ... пен азынаған боранды байланыстыруы
шығарманың шынайылығын арттыра түседі. Әсіресе боранды күндегі иттер ... ... ... ... ... Аш ... Ұлан
арпалысының терең идеялық астары бар. ... ... ... ... ... ... иесі. Адам жанының зұлымдығымен арпалысып келе жатқан қаһарманның
табиғи жыртқышпен айқасуы оның жауыздықпен ... ... ... пен адам ... ... символико-аллегориялық маңызымен,
философиялық-психологиялық мәнімен үстеу. «Қу ... бір ... ... ... бірнеше қасқыр дәл үймектің тұсына келіп, ұлып тұрып алсын.
Қатты қорыққанда ... ... ... қала ма, жоқ әлде ... ... соң
ба, Ұлан қанша тырысса да айқайлай алмады. Кенет қарсы алдынан қос ... етті де, ... ... үн естілді, жан далбасалаған жігіт айырды
сілтеп қалды. Арс еткен ... ... ... ... айыр ... ... тигенін сезді. Жанталаса тыпырлап шөпті қаншалық үңгігенмен бір топ
қасқырдан құтыла алмасын, әрекетсіз қарап отыруға ... ол енді ... ... ... ... ... алып, бар даусымен айқайды салып,
қуыстан атып шақты. Бір топ қасқыр мұндайды ... жалт ... ... бірақ алысқа ұзаған жоқ, таяқ тастам жерге барып, шоқиып ... ... 414-415 б.]. ... өмір ... ... символымен боранның
астасуы кейіпкер жан-дүниесімен тығыз байланыста. Шығармадағы боранның
поэтикалық бейнесі шынайы образдылыққа ... адам ... ... ... ... ... жояр үстемдіктегі қоғам бейнесінде
суреттеледі. «Ірі қасқырдың біреуі ... адам ... ... ... ... сүртіп, әлгіге өлгенше тесілді.
Ұлан сенер-сенбесін білмей абдырады. Көзін жұмып, қайта ... Екі ... ... ... ... ... өңкейіп тұратын Айдар келді көз алдына.
Айдардың қасқырға айналып кеткеніне, адамның қасқырға айнала алатындығына
толық сене алмай дағдарды. Сенбейін десе ... ... мына ... ... ... ... от шашқан екі көз екен. Ол да дәл ... ... ... ... ... ... ... жолдарын жинақтап табиғаттың күшімен рух асқақтығы
таразыланады. Ақырында адамгершілік арды, азаматтық ... ... ... ... күші арқылы кейіпкер мінезін даралайды. Қаламгер
шеберлігі де адам тағдырын ... ... ... ... ... ... ... Шығарма барысында Ұлан, Айдар,
Ләйлә ... ... ... қасиеттерімен ерекшеленіп, табиғат
өзіндік орнымен дараланып тұр. Табиғаттың ... да, аязы да ... ... ... ... ... Сонымен қатар кейіпкер көңіл-
күйі табиғаттан бөлектенбейді. Осы қырынан келгенде ... ... ... байланыстырудағы шеберлігі. Сөйтіп жазушы табиғи дүлей ... ... ... шындығын, өмір шындығын, тағдыр, характер алуандылығын
жеткізе білді. Бұл туынды психологиялық сезіммен жазылған шығарма деп ... ... ... адам ... ... күш ретінде қарастырған
қаламгер аталмыш туындыда боранның дыбысын табиғат күшін суреттейді. «Бұлар
қыстауға көшіп келер-келместен ... қар ... соны ... ... ... желі ал ... ысқырсын. Жапалақтап жауып қалыңдай бастаған
қасатқа шамасының жетпесін білген есірік жел боран ... 358 ... ... ... ... психологиялық параллелизммен
көркемдейді. Әсіресе Ләйлә бойын кернеген аналық ... ... ... ... ... алмайды. Аналық сезім, мейірім бойын баураған тіршілік
иесі Ләйлә жаны ұлын көргенде ғажайып ... ... ... ... табиғат суреттері жай тамашалау құралы ... ... ... ... ақырғы күні» повестінің екі түрлі кемшілігін атап ... Оның ... ... алға ... ... ... шешіп беру
жолында кейбір повесть проблемасына қатынасы жоқ бөгде оқиғаларды молырақ
әңгімелеп кетуінде ... ... ... жан ... ... ... ... Алғашқы кемшілікте баса айтатынымыз –
«Ымырт. Баубек» деп аталатын тараудың артықтығы. ... ... ... ... те, ... да ... ... тереңнен ашылған
Айдар образын осы тараумен, ... ... ... де ... ... ... ... көруге болады. Ал, қарама ... ... ... ... есімі жүрегінің ең жылы түкпіріне мықтап
орналасып алған екен. Кейде тіпті құдай қосқан қосағы ... ... ... ойлайды»[66, 362 б.], деп ой толқытқан кейіпкеріміз Ләйлә, енді
бірде «Ал Ұландай періште ... пәк адам көп емес ... сірә да. ... тіршіліктің ащы дәмін ерте татып, аузын күйдіріп ... ... ... ақ кіріп, Ұландай азаматты түсінде ғана көріп, жылап оянып жүрген
мұңлықтар аз ба? Ұландай ... ... ... ... алар ... ғана ... Екі күннің бірінде көшеде, жұрттың
аяғының астында қалып жататын ... шаң ... хан ... ... ... бір ауыз сөз үшін ... ... баратын
әйелдердің талайын көрді. Ер қадірін білетін нағыз сұңғыла солар. Ер адам-
басқа қонған бақ бағалай білгенге. ... жеті жыл ... ... ... ... ... ғой. ... екен. Нағыз соқырдың өзі екен!»[66, 439
б.], деп ой қорытады. Кейіпкердің ішкі жан ... ... ... ... автор оқырманды екіұшты ойға қалдырады. Ләйлә
туралы нендей ойға келерін түсінбей дал ... ... ... шығармада
көркем туындының бойына нұсқан кетірер біраз сөздік қорлар да ... ... жөн. ... ... ит ... сары су ... тағдырына
нәлет айтып, еңірегенде етегі жасқа толатын»[66, 388 б.], ... ... лаң ... жүрген күдік деген сүмелек итгі Ұланның жақсы хабары қуып
шықты» [66, 402 б.], «Сайқал сезімнің ... ... мас ... ... ... ... шыға алмас тұңғиыққа құлатады» [66, 397 б.], ... ... бай да ... ... ... ... да сөз
қорымен ауыстыруына болатынын ... ... ... аталғандар
шығарманың көркемдік қырына еш нұсқан келтіріп тұрған жоқ.
Белгілі сыншы С. Әшімбаев өзінің «Парасатқа ... атты ... деп ой ... ... ... үш ... ... Олар ой -
идея, тіл және образ немесе характер. Осы ... бар ... ... ... ұзақ әрі ... ... еш ... бір-бірінен бөлуге болмайды.
Бұл үш ұғымның аясы да кең, ... ой ... сөз - ... ... ... бар ... стиль бар, немесе характерлердің жаңалығы -жаңаша тың ... білу ... ... Осы үш ... бір ... ... ... жазушы
шеберлігін ғана дәлелдеп қоймай, сол шығарманың келісті көркемдігін ... 74 б.]. Осы ... ... ... ... үш
құрылымның қай-қайсысы да табылатын, барлық талаптар деңгейіне сай
байланыстар түзе ... ... ... ... ... жазушы Б. Мұқай
повестерінің идеялық-көркемдік ... ... ... ... ... етеді.
Өмір құбылыстарына терең бойлап, оның иірімдерін дәл суреттеп көрсете
білген, сол арқылы оқырманды әлеуметтік - философиялық ой ... ... бірі - ... ... ... ... қанық сурет арқылы
заманның немесе өткен уақыт уақиғаларының көркемдік шындығы өз қалпында көз
алдымызға келеді. Тіршіліктен туындайтын ... ... сол ... ... ... ... терең тамырлы құбылыстарды жете
зерттеп, заман мен адам ... ... ... ... биік
эстетикалық философиялық өлшемдер тұрғысынан бағалау, сол арқылы адам
болмысының тағдырын ... ... ... ... ... ... ... байланысы қай ретте адамның өз жанымен арпалысын
нәтижесінде ... ... ... жағдай мінезге, характерге сырттан
келіп қозғау салатын секілді»[57, 284 б.]. ... ... ... ... ... үш ... Нияз, Ғұсман, Ғанидің өмір жолдары шегініс
арқылы дами отырып, бүгінгі күн оқиғаларымен ... ... ... дайындалып отырған шахтёр Ғани жанұясына телеграмма келеді. Ол
жеделхатта Ғұсманның қайтыс болғаны ... ... ... ... ... ... Нияздан емес мүлдем танымайтын Айдар есімді адамнан келген
хатқа Ғани сенбейді. Шығарма аясы осылай ... Ары ... ... ... Ғани мен ... Нияз ... және қайтыс болған Ғұсман өмірін
шегініс ... ... ... Өмірлерін жетімдіктің жоқтығы
қарыған үш жетім баланың өмір жолы, олардың бір – ... ... ... ... ... ... мен Ғани ісіне сүйсінсе, Нияздың
қылығынан ... Оның ... ... ... ... ақ жасаған
қалжын әрекетінің өзі анайы. «Кішкене кезінде өтірікті шындай соғып, Ғұсман
екеуі алдайтын. Бұлар сенетін. Әлі есінде, ... ... оқып ... ... бар. Оның өтірік айтып тұрғанын сезді. Жетімдіктің зардабын
мықтап тартып, ішқұса болып жүрген сорлы басы өтірікке сенеді.
Әй, Атос, ... әкең тірі ... Ұзақ жыл ... ... бір ... ... ... сені күтіп отыр, - деген Ниязға сенер -
сенбесін білмей ... - ... ... Қу жүрегі лүп – лүп етіп, кеудесін
жарып жібере жаздап ... Анда - ... жылт етіп ... ... ... ... сәуле түсіріп жүретін үміт шіркін сүйреп ала ... ... ... алып жетсе, күтіп отырған ешкім жоқ. Зыр қағып жүгіріп,
барлық бөлмені адақтап шықты. Балалар үйінің жатаханасын шыр айналды, ... ... ... аспаздардан басқа ешкім ... ... ... ... ... ... балам. Бөтен ешкім кірген жоқ”, - деді шал.
Іші удай ашып, көзіне жас толып кетті»[66, 144 б.]. ... ... ... ... ... ... характерін біртіндеп ашады. Шығарма
шегінісі арқылы дамып отырған туындыда ... ... ... ... жан – дүниесімен бөлек жанның олардың қасына қосылып жүруінің өзі
жұмбақ. Ал автор Ниязбен Ғани арасындағы диалогта ... ... тән ... ... әрекетін айқындайды. Автор характер қақтығысын диалог арқылы
көрсете отырып ... ішкі жан ... ... ... ... ... Оған ... қайту керек” еді - деді Ғани. Оның кім екенін ... ... ... менің сіңбіруге уақытым жоқ. Өзің де білесің ғой.
Нияздың даусы баяу шықты. Ғұсманды іздеп бара ... ... ... ... Сайра «буынсыз жерге пышақ ұрып отырған» күйеуіне
ренжіді.
- Оны босату алудың жолын қарастыру керек еді. – Ғанидің бұл ... ма, Нияз ... ... ... - Сен ... ... ғой.
Көмегі тиетін адам тапсаңшы.
- Адам табылар –ау. Бірақ оларды көндіру оңай ... ... өте ... ... ... ... уақыт үнсіз отырды.
- Да-а! - деді біраздан ... Ғани ... – Сен ... ... ісін қайта қаратып , босатып алуымыз ... ... ... тым ... Алдымен мына жұмысымды ... ... Нияз ... - ... ... ... бәлен жылғы еңбегім күйіп кетеді
ғой”[66,158б.]. Олардың әрқайсысының өздеріне тән ... ... ... ... ... ... ... мен ой толғаныстары, іс-
әрекетері арқылы жазушы ... пен ... ... пен
жамандықтың аражігін ажыратып, олардың арасындағы тартысты көрсетіп,
оқырманын ойлантады. ... ... Нияз ... қара ... ... ... тоңмойын, адам жанын ... ... ... ... ... мен Ғани ... жанды кіршіксіз, таза жүректі, сезімтал
адамның жан-дүниесін сезінеміз. Бұлар достық, ... ... ... ... Сондай жақсы іске ұмтыламын деп достар үшін ... ... ... ... ... сүйсіндіреді. Ол осы
әрекеті үшін ... ... Өмір жолы ... ... ... оқу ... себепкер болыпты. Сол күні оған хабар жібергенін әлі
күнге өкінеді. Мұның қуанышын естімесе, ол ... ... еді. ... соң ... жасаған. Тіпті ұрлық деуге де болмайды. Бір бөлмеде
жататын жігіттің үш жүз ... ... ... Ал ол... Аты кім ... ... екі класс жоғары оқыған. Ұмытып қалыпты. Ал ол Ғұсманды
сотқа сүйреген. «Ақшаңды мен ... деп ... ... ... еді. ... көрінеді. Ғұсман оны үшінші қабаттан лақтырып жіберген ... адам не ... ... әлгі ... болып қалды ғой. Үш жүз сом
үшін... Бар болғаны үш-ақ жүз сом... Әй, адам ... де... екі айға ... ... еді. ... ... ғой ... Үш жүж сом екі бірдей
азаматтың өмірін өксітті»[66, 164 б.]. Жанын құрбан еткенін Ғани ... бойы оған қол ұшын ... ... Ғанидың адалдығы, адамгершілігі
шығарманың бойынан көрініп тұрады. «Ғани досына ... ... ... ... ... ... «нияз біз сияқты қара шаруа емес, елдің
адамы ғой. Қолы ... ... Аман ... ... да», - ... ... шаң
жуытпайды. Біреудің аузынан ол туралы ғайбат сөз естісе жаны шығып ... ... рет ... те қала ... 158 б.]. Ғани ...
кіршіксіз сезімімен күйкіліктен, ұсақтықтан биік тұр. Автор Ғани, Ғұсман
бейнесі арқылы адамгершілік ... мен, ... ... Нияз ... ... көрсеқызарлық, пайдакүнемділікті жинақтауды мақсат
тұтқан. «Адам деген қалай-қалай өзгереді? Ниязды күндердің ... ... ... деп кім ойлаған? Қиямет - қайымның қыл көпірінен де бірге
өтеміз деуші еді ғой. Есіңде ме, ... Ал ол ... ... жас та ... ... ... ... де кетті”[66, 187 б.]. «Мен үшін қызмет
еткен, маған қол ұшын берген достарыма не істедім?» - деген ой ... ... Нияз ... ... өз ... ... ... жеткізуге
тырысады. «Күйеуіңе айт, мені күтіп алсын. ... ... 45-51, ... - ... ... қаны ... ... Ауыр сөз айтып қоя жаздап,
тілін тістей ... ... деп ... ... ... ... налыс жоқ,
міндетсінгендей бір дөй. Бағыныштысы қонаққа шақырған кісілігі кем ... ... ... ... ... ... қарсы алмайтынын ол шіркіннің
білмеуі мүмкін емес»[66, 176 б.]. ... ... ... соң, ... ... ... күтіп алуын талап етуінің өзі кейіпкер жан әлемін
көрсетуі мен бірге, бауырдай ... ... ... қақ бөліп жеген досы»
Ғұсманның үйінің қай маңда, қай тұста ... ... ... ... Яғни ... дейін оның есігін ашып та көрмегеніне көз жеткіземіз.
Автор осы бір ... ... ... көркемдік тәсілді шебер пайдаланған.
Бұл өмірде жиі кездесетін қатыгез өзімшілдіктің, өзім ғана болсам болды,
өзгені ... ... ... ... ... ашып ... «- ... қорықпаймын. Рас, оны ренжіткенімді мойындаймын. - Ғани досының
жүзіне көз салады. Нияздың бетінің ұшына ғана қызғылт бояу ... ... ... – Ол мені ... ... етті. Жаманды - жақсылы ... бар. Бір ... екі ... қашанғы шыдауға болады? Ішіп алса жарым
түнде телефон соғады. Ішіп алса, баса көктеп ... ... ... ... ... керек. Тірнектеп жүріп жинаған абырой – ... ... ... нем кісі? Сол орында отырсаң сен де сөйтер едің – деді ... Одан ... сөз ... Ғани ... үн – түнсіз отырып қалды
«Ең болмаса ... ... қоса ... еді» деп ... ... айтып
бетін қайтарып тастауға көңілін қимады.
- Әр басқан адымым аңдулы. Бір ауыз қате сөз ... он адам ... ... ... кел, - деді ... ... қызына сөйлеп. - Сол орынға
жету үшін мен қаншама жыл салпақтадым?! Басқа ... де ... ... еді ... 184 б.]. Осы ... Нияздың бар жан дүниесін
атқарылғанын ... ... ... ... ... ... бірбет жан екендігін көруге болады. Автор аталмыш туындыда ... да жан ... ... ... қиын да ... ... тырысады. Жан сырына философиялық, әлеуметтік ... ... ... ... әйел ... ... ... бейнесі – жарына деген
кәусар махаббаты мен ... ... биік әйел ... суреттелді. Бұ
бейнені автор бір арнайы ... ... оның іс - ... ой ... ... оқырманға жеткізіп отырады. Осындай көркемдеу
нәтижесінде мінезі сан қырынан ... ... ... ... ... ... ... характерін жасауда оның
әрекет қылықтарын қарапайым әрі нанымды етіп ... ... ... өзі оның ... дал ... ... қасиеттің негізі, ұлттық
ерекшелік жатыр. Қаламгер бұл образ ... ... ... жарқын
болмыс, жан-күйі таразыланып қана қоймай, қазақ әйелінің рухани тазалығын,
дәстүрін сыйлап, сақтап келген ... ... ... ме, ... ісіп кетіпті. Ол да ... ... ... ... ... ... бүрісіп отыр. Өңі түтігіп кеткен екен. Өзіне мойын
бұрған ... ... ... ... ғана ... ... 147
б.]. Қаламгер шығарма бойында әйел ... ... адал ... ... ... ... Жазушының адам характерін әр
қырынан ашуға бейнеленген үш кейіпкері ... ... ... түседі. Яғни автор өз тарапынан ... ... ... ... ... бар адам ... суреттейді. Ойына келгенді
суреттеп көркемдесе, ол нанымсыз шығар еді. Адам мен қоғамды терең ... ... ... ... қаламгер, олардың іс - әрекеті тұрғысынан
өмірдің тыныс тіршілігін барлап, жаңа бір ... ... ... ... мы называем такую форму взаймоотношения героя и автора, которая
осуществляет задание создать целое героя как опреденной личности, ... ... ... основным, герой с самого начало дан нам как целое, с
существенным границам его, все ... ... все ... ... ... на ... кто он»[38, 15 б.]. Аталмыш повест аясында ... ... ... ... ... ... ... шынайы
көркемдеу арқылы сыйдырған. Шығарма бойындағы характер көрінісін оның не
ойлағанын, жағдайды қалай ... ... ... ... ... ара ... ашу мақсатында қолданған кейіпкердің ең алдымен адам
екендігңін тереңнен ұғынып, табиғи да нанымды әрекеттермен ... ... ... ... ... адами сипаттары кең тұрғыда көрініс
тапқан шығармасының бірі - « Жай түскен үй» повесті. Шығарма Есен ... ... ... ... өмір ... ... басталады.
«Әудемнен соң Есен қарт аяңдап үйіне қайтады. Сабира шайын ... ... ... қанып алған соң есік алдына шығып, ұсақ – ... ... ... Қара жұмысқа үйренбегендіктен бе, тез жалығады үй шаруасы
оған баланы ойыны секілденетіні бар. ... ... ... ... ... да ... ... Әрине Есен қартты кеңседе күтіп отырған ешкім
жоқ, қыбырлап тіршілік етіп жүрген тірі ... ... ... ... ... соң ... де ... демекші, мұндай қиаметке көніп алғалы
қашан » [66, 321-322 б.] деп, ... ... ... қоңырқай
тірлігін суреттейді. Осындай суреттеу аясында автор оның іс - әрекетімен
бірге жан әлемінің бар ... ... ... ... оның ... адал
берілген жан болғандығы, өзінің туған жеріне, қызмет атқарған елдің бүгінгі
халге шын жаны ... ... ... назарына сала отырады. Бұл
шығарманы ... ... ... ... Есен қарт ... ... колхоздың жағдайына төмендеп бара жатқанына жаны ... ... ... ... тұрғызып, туған колхозының бар ащы-
тұщысын тапқан қарияның ... ... ... ... ... ... [75, 5 б.]. Бас ... арқылы шыдамай колхоздың қазіргі
басшысына Ахметқалиға, бар ойын жайып салады. Осы кезде қарттың ұлы ... ... ... ... ... ... ... түседі. Серік әкесінің ісіне
налиды. Есен қарт осы әңгімеден кейін ... ... рет арыз ... Осы ... ... ... Ұлы Серік ренжіп жанұясын алып, ауылдың
басқа жеріне көшіп кетеді. Повест Есен қарияның өлімімен және ... жай ... ... ... ... осындай. Бірақ осы туынды
аясында қаншама толғаныс, тебіреніс жатыр. Повесте көркемдік ... ... кең ... ... ... да ... шешімін тапқан. Шығарма
бойында әр кейіпкер өз тілінде сөйлеп, образ ... ... ... ... ... жақтырмайтын адам. «Тоқанды үйнен тапты. Қолы
маймаңдап ... отыр ... Есен оның не ... ... ... ... әуре бола бастаған Тоқанға қарамастан малдас құрып отыра кетті де:
- Жасырмай – ақ қой, не ... ... ... деді күрсініп. Тоқан
ыржалақтап күлді. –Мен ... ... ... арыз жаздыруға келдім.
–Тоқанның көзі күлімдеп орнынан атып тұрып, қалабалақтады да қалды. ... мен ... ... отырайын. Бірақ өз жанының бірде – бір ... ... ... ... қалды. Есен жүрегінің түкпірінде жасырынып
жатқан ащы шындықты асықпай айта бастады. Тоқанның қолы маймаңдай ... ... ... ... 342 б.]. ... ... ... қарбаласы
осылай кейіпкер көзімен танылып, суреттеледі. Оқырман Есен ... ... ... ... ой түйеді. Автор өз тарапынан осындай
бояуы қанық суреттеулермен кейіпкер ... ашып ... ... бірге
шығармада көңіл аударатын кейіпкердің бірі – Дүйсен. Бұл ... ... Есен ... көзімен жан- дүниесін суреттейді. Яғни Б. Мұқайдың
кейіпкер көңіл- ... ... пен ... ... ... терең
толғаныстарын суреттей келіп, оның мінез- құлқын ашумен бірге келесі
кейіпкердің де ... ... ... ішкі ... жарқырата
ашып беру ерекшелігі осы шығарма бойында кездеседі. Ішкі монологта
«Автордың ... ... ... ... ... психологиялық анализ»[49,
17 б.] десек те, авторлық баяндау тұрғысынан ішкі монолог ... ... ... ие ... ... суреткер қолданған тәсіл Есен қарттың ... ... ... ... да ... - құлқы ашылады. «Бір кезде
Дүйсенді жанаяр, жалқаусың деп сөгуші еді, ... ... ... ... қыңқ демей айдаған жағына жүре береді, басқалары сан ... ... ... ... ... таңдап алатын. Өзгелер басын ала қашатын ауыр ... ... ... ... ... ... ... болса – Дүйсен, қора
жөндеуге адам табылмаса – Дүйсен, егін суару керек болса- ... ... ... ... ... ... тұратын ол бейшара бастық құрдасын
сөзімен пәтуа айтпай, бас шұлғыпаяғын сүйретіп жүре беретін»[66, 330 ... ...... да ... шын ... ... адам ... Және оның адал да тәрбиелі өсіріп, өнегелі әке екенін де автор
жеткізіп отырады. «Бәрі ... ... ... ... ... ... ... де әскерлік міндетін өтеп қайтқан соң бір - бір тракторға ие ... ... ... жоқ. Солардың өзге жастар құсап думан қуып ... ... ... ... ... ... гаражға кетіп бара жатады,
іңір ... ... ... келе ... Бәрі ... ... бәрі ... келбетті. Өздері ниет білдірсе қыз біткен қашпас еді.
Шіркіндердің жұмыстан өзге уайымы жоқпа, немене? Колхоздың шаруасын ... ...... ... ... ... ... 322-323 б.].
Өнегелі де тәрбиелі отбасынан шыққан еңбекқор балалар бейнесі де ... тыс ... ... ... нысана - еңбекті де адалдықты да жанұя тәрбиесінен
алынатынын оқырман ... сала ... Осы ... жазушы көркемдік
тәсілдермен шынайы характерлер сомдап, ... ... Ал, Есен ... оның ... іс-әрекетімен, ой-толғанысымен екшелене түседі. Оның
түрлі қатынас барысында кісінің өзі туралы да өзге ... да ... ... толысып отырады. Кейіпкердің толғаныс, тебіренісінің
жоғары деңгейі оның Ахметқалимен ... ... ... ... ... ... «- ... деді ол даусын көтеріп. - Құлақ қойып тыңда!
- Ал ... Өзің ... ... Отырған орныңнан су шыққандай
колхоздың
қаржысын шашып, даңғарадай үй ... ... Бұл ... ... ... ... Енді ... колхозды топ болып
талауға
кірістіңдер. ... ... ... ... неге ... ... ... қалған дүние емес, шырағым.
Ахметқали мырс күлді. Көзін шала жұмып, Есенге мысқылдай ... сәл ... Бір ... сіз де ... ... ... ... қағып па еді?
Қаққан
жоқ. Сізді де білеміз. Періште емессіз, ақсақал.
- Тоқтат!-деді қарт столды салып қалып.-Жақпа күйеңді! Біз ... ... ... ... 339 б.], ... ... бір түрі ... кейіпкерді аша түсу тұрғысында өзіндік стиліне тән ... ... ... ... ... ... нақтылыққа,
өмір құбылыстарына тірек етумен қатар, кейіпкер жан әлеміне сай етуге
тырысады. Жоғарыда келтірілген мысалда Ахметқалиді нағыз пайдакүнем
образ ретінде сөйлетіп, Есен қартты шын ... ... ете ... ... ... тапқан әдісі екенін аңғару қиын емес.
Ахметқали образы да осындай авторлық тапқырлықпен ашыла түседі. «-
Сізден ... - ... ... ... Неге ... бересіз? Маған
бір
нәрсеңізді өткізіп қойып па едіңіз? Сіз ... ... ... ақыл ... ... ... көп ... жоқ. Сіз солардан артық емессіз. - Ахметқали
алдына ... ... ... ... ... ... Сонан соң Есенге
түксие қарап, тістене сөйледі. - Тыныш жүріңіз. Егер тыныш жүре алмайды
екенсіз, маған ренжімеңіз»[66, 341 б.]. Ауыл тіршілігіндегі жас ... ... ... ішкі ... ашудағы осы диалог
шеберлікпен қолданған жазушы оның түсінігі таяз жан - ... ... Ол ... іс - ... қарсы батыл пікір айта алатын Есен
қартқа
бар тәнімен қарсы. Және бүкіл қылмысын осы Есен ... ашып ... ... оның «- қызығып жүргеніңіз мансап болса, ала қойыңыз.
Біз далада қалмаспыз, - деп мырс ... ... неге ... ... ... ... ... ашып, ақтаруға кірісті. Қарт оның қолының
тағатсыз дірілдеп тұрғанын ... 340 б.], ... ... ... шеберлікпен пайдаланған
деталь шығарманың көркемдік қырын ... ... Бас ... ... өзі ... ... оқырманға көріне бастайды. Есен
қарияның жан айқайының шынайылығын автор өзіндік шешіммен ... ... ауыл ... ... қалған жағдайының құлдырап бара
жатқаны қатты батады. Повесті оқи отырып, мазмұнына ... ой ... ... о бастағы мақсаты, осындағы негізгі идея арқылы мазмұнды
ой - тағылымдар оқушы қауымды ойлантпай қоймайды. Бас тұлға - Есен ... ... ... оның ... көрсетеді. Ал, Серік бейнесі - өз
пайдасынан аса алмайтын шарасыз етіп ... ... ... оның ар ... ... ... жеген, кінәлаған, тығырықтан шыға
алмаған шарасыздығы еді. «Жетісін берген соң ... ... ... ... ... ... ескерткіш - күмбез орнатты. Бірақ жанын жеген
уайымнан құтыла алмай-ақ қойды. Әкесінің өліміне өзі ... ... ... қалды, еш сылтауы болмаса да жұмысқа шықпай қойды. Ішіп алып
Мәрзияны сабады. Бұл да ... ... Күн ... ... ... көреді,
түн жарымда шыңғырып, шошып оянады. ... ... ... ... ... ... түс көрсе-ақ жамандыққа жоруға дайын тұрады»[66, 356 б.].
Сонымен бірге повестегі келін Мәрзияның ... да ... ... ... ... шыққанын айта кету жөн. Оның іс - ... ... ... өмір ... ... суреттеуге ұмтылатын жазушы
шеберлігін ескерсек, рухани жан - дүниесі таяз пенделердің кездесетінін
мойындау қажет. ... ... ... ... ... қолына жармасқан
енесін аяған жоқ итеріп құлатты.
- ... ... ... ол. Қарт жалт бұрылып, құлап жатқан
кемпірін көрді.
- Баламда жұмыстарың болмасын! - деп бажылдады келін. ... ... ... жетпеді, қабағы түнеріп, тепсініп тұрған келініне тұңғыш
рет тік қарады.
- Қой, қа-а-р-рағым! - деді тістеніп. Бірақ ... ... жоқ, ... тас қылып құшақтап, шырылдап тұрған Қанатты көк желкеден түйіп
жіберді.
* ... жоқ па, ... ... Қырамысың, қар-рағым! - деді қарт дықтанып, келінінің екінші рет ... ... ... жіберді. Мәрзияның түгі сыртына тепкен жүзі нарттай
болып қызарып кетті. Қарт әбес қылығына ... ... ғой, ... ... ... түсірді.
* Бармаймын, бармаймын!
* Иттің ғана баласы-ай! Үйге барған соң буындырып ... бе ... Бар! - деп ... қарт немересіне. - Жоғал!»[66, 351 б.].
Б.Мұқайдың повестері өмірдің бар қалтарыстарын тереңнен саралап, замана
мәселелерін тың да, шынайы көркемделген ... ... ... ... байқауға болады. Сонымен бірге заман ақиқатын барынша
айқын көруге болатын ... ... ... елітеді. Суреткердің өзіне
тән ерекшеліктерімен, бар болмыс - бітімімен ... ... ... ... жол ... ... ... бүгінгі күн мәселелерін барынша
табиғилығымен қамтиды. Суреткер повестерінде кейіпкер мәселесін шынайы да
нанымды бейнелей ... ... күн ... ... айналасына
жоғары талаппен қарайтын заманның ... ... ... ... ... ... Б. ... шығармаларында қолданылған
бірін –бірі қайталамайтын, бір – ... ... ... ... ... ... бет ажарын жан – жақты, тәптіштеп суреттеп
қана ... ... ... ... ... ... қырларын да мінез –
құлқын, адамдық сипатын, көңіл – күйін, ішкі жан – ... ашып ... ... жаңа ... прозасының роман жанры күннен күнге дамып, кемелденіп келе жатқаны
белгілі. Классикалық үлгіде өз көркем ... ... тән ... ... стилімен дараланып, идеялық шеберлігімен ерекшеленіп
тұратын жазушының бірі - Баққожа Мұқай. ... ... ... таңдағы замандас бейнесін айшықтандыра отырып, оқырман көңілінен
берік орын алады. Қай жанрда қалам тербемесін сол ... ... ... шындыққа айналдыру үшін жазушы ... ... пен ... ... Және ... туынды кейіпкерлерімен бірге қуанып
ренжиді. Мұңаяды, тағдыр талқысына түседі. Кез - ... ... ... ... ... басты айшық мол материал қамти отырып, замана
шындығын көркем шындыққа айналдыру тән ... ... ... Сол уақыт
тынысын көркем шындыққа айналдыруда бір тақырыптың өзі алуан түрлі сипатқа
ие болуы ... Бұл ... әр ... сол ... өз ... ... эстетикалық дәрежеде жеткізе білуінде. Баққожа Мұқайдың прозалық
болсын, драмалық ... ... ... шындығы бар поэтикалық
көріністерді қамти отырып, табиғи деңгейде жеткізіледі.
Жазушының XX ... ... ... ... ... асыра
сілтеушіліктің шарықтау шегіне жетіп, отарлау саясатының барынша мол
материалмен ... ... ... ... ... ... Бұл ... авторлық нысана - Кеңес үкіметінің соқыр саясатының қазақ еліндегі
әсері мен ... ... гөрі ... ... ... ... Автор тарихтың ақтаңдақ беттерін ашып, жетпіс жыл бойы үстемдік
еткен Ресей ... ... ... ... асырушылардың бейнесін
тұлғалайды. Автор «Өмірзаяда» өмірдің қиындығына ... ... ... ... ... жоғары азаматтар бейнесін жасады.
1992 жылы «Өмірзая» деген атпен драмалық туынды ... ... ... осы атпен роман болып өңделген, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік
сыйлықты иеленген бұл шығарма кейіпкерлері суреткер өзі өмір ... ... ... ... ... ... ... болашақ ұрпақтың
рухани сана – сезіміне әсері кеңінен көрсетіледі. Міне, осындай саясаттың
қазақ топырағына, менталитетіндегі жүргізу әсерінің «жемісін» ... ... ... ... ... тән. Оқырманға сол кезең шындығын
ашып, көркемдеп жеткізетін бұл романда қазақ халқының намысшыл да ... мен ... ... бой ... ... ... ... болмысы
яғни кереғар екі топтың арасындағы күрестің сипаты жеткізіледі. Алғашқы топ
- халықтың ... үшін ... ... ... ... алға тартып
«аттандаған» Алдияр Ақпанұлы бастаған топ болса, келесі топ ... ... ... боп шал» ... ... ... қара ... қамы
үшін ештеңеден тайынбайтын Мұса Байларовтың айналасына жиналғандар. Романда
жақсылық пен жамандық, білімділік пен ... ... ... ... ... ... ... жазушы өмір шындығын нанымды
суреттеген. «Өмірзая» романы шынайы идея, күрделі ақиқатқа ... ... ... ... ... жаңалығының бір қыры
әдебиетке қызғылықты характерлердің қосылуы. Жең, ... ... пен ... ... ... ... тобырлық әрекеттерді
Мұса Байларов пен Жақия Тайлақұлы секілді ... ... ... ... ... ... ... арқылы көп шындықты жеткізуге,
тереңдетіп ... ... ... ... ... сомдайды. Адам
баласына тән жақсы қасиеттің бірі ... пен ... ... ... бұл ... ... нышанын көруге болады.
Шығармадағы бас қаьарман Аяған бейнесі типтік ... зор ... ... Роман басынан аяғына дейін өмірдің қараңғы тұстарынан ... ... ащы ... ғана ... ... ... жоғары
сатысы ретінде бағаланады. Ал, жамандық ұғымының жинақталған типтік бейнесі
Мұса ... ... ... шығарманың бойынан оқырман көз
жеткізеді.
Шығарманың өн бойы трагедияға құрылған. Аяғанның адал жары ... ... ... қаза табуы, Хадишаның көзсіз махаббаттың
қырсығына шалынып, жетімдіктің азабын еселеп тартуы, Аяған үшін ... ... ... ... Асылханның саяси қастандықтың құрбаны болуы,
Аяған мен Әсемнің бүлдіршіндері - Олжас, Елжас, Бибілердің ... ... ... өтуі, т.т. кім-кімді де ойландырмай қоймайды. Аяған
кеңестік үкіметтің өз дегенін істетпей қоймайтынын қаншалықты ... де, ол ... ... ... тұрды. Ақыры оны майыстыра алмасын
білген «мықтылар» оны өлтіріп тынады. Осы шығармадағы адамгершілік идеялар,
адамзаттық ізгіліктер принципі аяқ асты ... деп айта ... ба? ... ... ... кейіпкер мен трагедиялық сюжеттердің берілуі арқылы
шын мәніндегі жақсылық пен ізгілік, адамгершілік, имандылықтың ара ... ... ... ... емес пе?! Осы ... «Смерть-последняя
точка существования. Не только осознание этого факта, но и само изоброжение
его как вечной тайны обостряет ... ... ... Автор заставил
нас полюбить своих героев, и их смерть причиняет нам страдание, как будто
мы ... ... с ... ... 261 б.], - ... С. ... біз сөз етіп ... романның кейбір оқиға сипаттарын аша
түсетіндей.
Өлім фактілерін, қайғылы ситуацияларды ... бір ... ... - ... тән және бұл ... де қаламгер әлемдік әдебиетте
қалыптасқан көркем дәстүрлерді еркін игеріп, ... көз ... бұл ... ... ... мәні ... ... белгілі жазушылардың осындай шығармалары секілді,
қаламгердің осы ... ... ... мен ... ... - ... тарихи - саяси астары терең.
Сонымен Баққожа Мұқай романында түрлі қайшылықтың шарықтау шегіне жеткен
кезі көркемдік шешімін тауып суреттелген. Бұл жерде ... идея ... пен ... ... ... ... ашу. Осы ... автор білімді
пайдакүнемділіктің жолына пайдаланып, салыстырмалы идеямен шешуге тырысады.
Шығарма барысында тек азғындық алға шығып отырса да, бұл ... ... ... ... ... тырысқан құбылыс десек те, автор
оқырманға адалдық ... ... ... керек екендігі сынды астарлы
ойды ... ... Оның ... ... тарихта өшпес орны бар
желтоқсан оқиғасын суреттеуінде тақырыпқа ене ... оны ... аша ... ... алған жазушы шеберлігіне көз жеткіземіз. Шығармада өмірде
адам қолымен жасалған қыруар қиыншылықтар мен ... сан ... ... мен ... ... суреттеледі. Сюжет пен тақырыптағы әр қилы
трагедиялық кезендер мен адасу жолының құрбаны болған ... ... ... жазушының көркемдік ізденістерін жоғары бағалау қажет. Қазақ
халқының тарихын замана деңгейіне ... ... ... ... ... жеткізілген «Өмірзая» романы қазақ прозасының шыңдарының
бірі десек ... ... ... ... ... ... ... ең қомақтысы, өзі туып өскен өлкенің Хантәңірі сияқты
асқақ биігі - биыл ... ... ... ... ұсынылып
отырған «Өмірзая» романы»[9, 4 б.], деп жазушы С. Балғабаев бағалағандай
романның қазақ тарихын суреттеп жеткізудегі ролі ... ... ... Мұқайдың соңғы романы «Өмірзая» XX ғасырдың соңғы
кезеңіндегі қазақ тарихындағы ащы шындықты суреттейтін салдарлы туынды.
Қаламгердің кез - ... ... ... ... ... көзге
көрінбес майда мәселесінен бастап, әлеуметтік өмірдің ірі шиеленіскен
кезеңдері өрбіп,оқырманын баурап алатыны ... ... ... ... шығарманың шырғалаң белестеріне сүйреп кетерлік күш - шындық.
Жазушының осы ... ... ... да ... ... ... ... тер төге, аянбай еңбектенгені шығарманың өн бойынан
байқалады. Жазушы шығармаларында белгілі бір тақырыптардың көркемдік ... ... ... ... ... ең ... өмір шындығын
көркем шындыққа жеткізуіндегі шеберлігі деуге болады. Осы ... ... И.А, ... ... ... ... ... и правда
действительности- не одно и то ... ... ... из ... ... ... ... истинность действительности и не станет
художественною правдой. ... ... ... не ... с природы и с жизни,
а создает правдаподобия их. В этом и ... ... ... ... ... ... соңындағы қазақ тарихының басындағы
шындықты жоғары деңгейде көркем шындыққа көркемдеп, ... ... ... ... ... ... ... автор
шығармашылығының ерекше шыңдалған асуы. Өз кезеңіндегі ... ... ... сомдаған жазушының поэтикалық ізденістері аталмыш
шығарманың жемісі.
Танымы терең ойшыл ... ... ... ... ... ... ... немесе болуы мүмкін оқиғаларының астарлы ойын
түйіндеген. Яғни жазушының өмір туралы философиялық концепциясы көркемдік
тұрғыда ... ... ... тапқан. Осы арада, бұл екі
ұғымның бірлігі ... ... ... С. ... пікірін келтіре кеткен
орынды:
«Суреткерлік сөзбен сурет салу ғана емес немесе болған, болуы
мүмкін қызықты, ... ... ... ... ... ... ... шығу да емес. Суреткерлік өмірдегі жай көзге ... жұрт ... ... ... ... ... көрсету,
білмегенді биіктете елестету, танымағаныңа таңқалтып, дүйім кауымды
табынту, шын мен жалғанның, ез бен ... адал мен ... ... пен
парасаттың ішкі-сыртқы белгілерін таңбалап беру, басқаны қасіреттінің
қайғысына ортақтастыру, бақыттының бағына қуанту, жақсылыққа тебіренту,
зұлымдыққа лағнет айтқызу. Ал, ... ... ... осы ... ... ... ажар беретін, көрсеткеніне көрік бітіретін,
шығармасына қан жіберіп, жан беріп тұрған күретамыр іспетті. ... ... ... ... - ... ... ... кемеңгерлігі. Демек, ойшылдық пен парасаттылық суреткер
сырының сымбаттылығы ғана емес, ... ... ... жасаған
образдары жан дүниесінің мөлдірлігі, ой-сезімнің ... ... ... ... Суреткерлік көргендік - терең ойшылдық пен пайымды
парасаттылықтың ... ... ... ... ... басқаша айтқанда, интеллектуалдық концепциясы жарқырап көрінеді.
Осыңдай жағдайда ғана ... ... ... атты ... тану ... ... бақытын қолдап, адамдық асқақ сезімді қорғайтын» (Т.
Манн), сөз өнерінде жаңалық ашып, мұратты ... ... ... ... мұнара тұрғыза алады»[78, 24 б.].
«Өмірзая» романы - Б. ... адам ... ашу ... терең
психологиялық кескіні суреттелетін шығарма. Жазушы өзі өмір сүріп отырған
қоғамдағы мансапқорлық, жағымпаздық, ... ... ... ... ала
отырып, адалдық, білімділік, сенімділік сынды адамгершілік ... ... ... ... түс, яғни 80 - ... кезеңі қазақ халқының
басындағы болып жатқан оқиғалар тізбегін нанымды суреттей келе, замандастар
бойындағы адамгершілік ... асыл ... мен оған ... ... ... ... ... қоғам тынысын танытуға тырысқан. Аталмыш туынды
- ... ... ... ... ... ... үкіметі кезіндегі саяси
жағдайдың қазақ халқының интелегенцияға ... ... ... ... ... ... ... қашанда соны идеялық - көркемдік
ізденістермен толығады. Тақырыптың ... ... ... ... ... ... жазушының өмір құбылыстарына келу тұрғысынан, көз ... ... ... ... ... ... мен ... белгілі бір идеяны жеткізу ерекшелігінен аңғарылмақ. Бұған
кейіпкер таңдау, сюжет, ... құру ... ... дара ... де ... ... әр ... қайталаудан алыс, жаңалығы мол
тың қасиеті шығарма беруге ұмтылысы әрдайым дәстүр сабақтастығымен астасып
жатқанда ғана ... 148 б.] - ... ... ... ескерсек, осы
орайда романның ... дара ... ... ... өзіндік
ізденістерге толы. Шығарманың өзі ғана ... ... ... назар
аударған оқырман мен сыншылар тарапынан кең ... ... ... ... топтың «сыпайы» сайысы қоғам шындығын танытып отырғаны белгілі жайт.
Қазақ көркем прозасындағы өзіндік болмысы мен дара ... Б. ... ... ... ... ... ой ... адамгершілік парасаттылыққа, терең философиялық ойларға толы. Ол
өзі өмір сүріп отырған ... ... адам ... ... ... ... ... сәйкестендіріп оқырманына ұсынады. Қазіргі уақыт
қарқынына сай көркем туынды жазып, заман ... ... ... отырып, эстетикалық дүние аясына қоғам заңдылықтарын көрсеткен.
Уақыттың өзі ... ... ... ... ... ... ... мәселерді байыптау, барлау және бейнелеуге көңіл
бөлінуі шарт екені ... Адам ... мен ... әлеуметтік
себептерін ашып, талдау-идеяны тереңдетіп, көркемдік ... ... ... ... ... ірі ... қол жеткізіп келеді.
Жазушы шығармаларының құндылығы да суреттеудің ... ... ... ... ... ... терең түсінген жазушы
оның бар қадір-қасиетін көркем туындыға сыйғызуға бар ... ... ... де ... ... бұрмаламай оқырманына нанымды суреттеу арқылы
шығарманы шырайландыра түскендей. Әдеби теориялық бағдарды бетке ... ... бұл ... ұлт ... сай жаңа ... ... ... өз шығармаларында адам мен заманды терең байланыспен ... ... ... Жалпы көркем әдебиеттің басты объектісі -
адам екені ... ... мен адам ... ... ... ... адам ... адам мен орта қатынасын әрдайым басты назарда ... ... ... өздерінің арман-мұңымен, қасірет-қайғысымен, қуаныш-ренішімен бой
көрсетіп жатады. Осы ... ... ... ... ... ... шындығын, уақыт бедерін танып, таразылау қаламгерлік ... ... ... күн ... қамымен тіршілік кешіп, еңбек етіп
жүрген "қатардағы көптің бірін" бейнелеудің өзі ... ... ... ... ие ... ... осы ... кей тұстарда
еріксіз бой көтеріп қалатын саяси үгітшілдікті, ... ... ,211 б.], - ... Т. ... шығармашылығын терең
зерттеген ғалым Қ.Әбдезұлы. Осы айтылғандар Б. ... ... ... ... адаммен немесе адам қоғаммен тығыз бірлікте. Бұл ... ... ... ... ... ... өз заманының көзімен
құлағы ғана емес, сонымен бірге оның ары мен ... да. ... ол ... ... көргендері мен құлағымен естігендерін ақ қағазға мықшындап
көшіре бермейді, ең әуелі сол көргендері мен ... ең ... мен ... ... өз ары мен ... сүзгісінен өткізіп,
таразысына салып безбендейді, миы мен жүрегінің мың градустық тоннасында
балқытады» [81 ,? б.], деп ... ... С. ... атап ... ... ... өз ... мен замандастарын алғанымен өз көзқарасын
дәл сол қалпында қағазға түсірмей, рухани болмыспен көркем ... ... ... ... ... ... тануда
көркем сөз өнерінің алатын орны жоғары. Кеңестік идеологиялық ... ... ... ащы ... бет пердесін әшкерелеген шығарма-
«Өмірзая». Ол ... ... ... ... өмір ... ... ... толғаған туынды. Аталмыш роман басты қоғамдық, бүкіл адамзаттық
кеселдер - жағымпаздық, көре ... ... ... сол
дерттердің тамырлануын терең психологиялық иірімдермен, сезімдік ... ... ... ... ... барысында өте құнды
идеяларды мазмұндап, тақырыптық шеңберін кеңейте түседі. ... ... ... ... ... ... ... болып келгені мәлім. Ол
туралы айту, жазу деген мүмкін емес-тін. Тәуелсіздікке қол ... ... лебі ... ... де, ... осы тақырыпқа
қалам тербеуге бет бүра алған жоқ. Осындай күрделі ... ... ... алғашқылардың қатарында Б. Мұқай да бар ... ... ... ... ... ... ... он жыл ғүмырын
сарп еткен. Бір ғана шығармаға осынша ... ... ... ... ... Мұның себебі бұрын жазылмаған тақырыпты ... ... ... ... сияқты. Жазушы драматург романмен аттас әрі
пьеса жазып, оны республика театрларында ... ... өнер ... ... ... ... осы ... біраз көріністері мен кейіпкерлері кірді.
Атап айтсақ, «Напалоен, Ее, және айырылмай жүретін қос кемпір»[82 ,5 ... ... да орын ... ... ... ... тағдыры
туралы айтпақ ой толғаныстары драмалық туынды арқылы да жұртшылыққа жетті.
Алайда, драмалық шығармалардың мүмкіндігі шектеулі ... ... ... айтар ой - тұжырымы мақсат - мүддесі бір пьесалық дүниенің аясына
сыйғыза алмағаны анық. ... ... ... ... ... келу жолы да
осы мақсатта болатын. Ол ... ... ... ... ... бір
түйінді тұжырым зерделетеді, өзін және өзгені толғандырған сұраққа жауап
береді. Өйткені мақсатсыз шығарма жазылмайды. ... ... бір ... ... не ... ... соны неге және қаншалықты айтқанын және
сол айтпақ ой-идеясын қалай жеткізгенін көреміз. Тақырыптар ... ... да ... бола ... Ең ... - ... игеруде, идеяны
шеберлікпен жеткізе білуде. Шығарманың жақсы-жамандығының, шынайылығының
негізгі өлшемдері де - осы ... ... бет - ... ... мен құны да ... Халық тағдырын ақын - жазушылар тарихи тұрғыда суреттеуді ұлы
алапат ... ... ... хандар мен батырлардың ерлігі арқылы
суреттеп жеткізер болса, «Өмірзая» романның қамтитын ... ... ... түсінікті. Романда сөз болатын ... «ел аман жұрт ... ... ... ... ... әсер қалдырады. Бірақ
осы шын мәнінде солай ма еді? Міне «Өмірзая» романы ... ... ... ... ... ... жайып салады. Жалпы көркем шығарма
өзегіне көпшілік байқай бермейтін жазушы көрегендігі арқау болатыны сөзсіз.
Ойшыл ... ... ... ... ... ... дүниелер арқылы
жеткізуге тырысады. «Өмірзая» романы қамтитын кезеңде қазақ қоғамында
үздіксіз күрес жүріп жатқан еді. ... ... ... оның ... болашағына неше түрлі кедергілер жасалған болатын. Романдағы
күрес қалың бұқара халық байқамайтын елеусіздігімен шығарманы ... ... ... ... ел ағалары мен үкімет орындарының
басшылары сол халықтан қауіпті күресті ... ... Бұл ... ... ... ... Бірақ олардың күресі тарихта ... ... кем ... ... одан да ... десек те болады. Себебі,
бұл шайқас адам сана - сезімімен, ақылымен ойластырылып, шешілгендіктен де
күрделі. Шайқас әдетте екі жақ арасында ... бұл ... да ... ... ... ... Бір жақ ақиқатты ашып айтып, жақтаушылар
болса, екінші жақ шындыққа қарсы шығушылар. Жақтаушылар ... ... ... Аяған Қуатов, Асылхан, Хадиша және студент жастар
жиналған. Келесі топ Мұса ... ... ... ... ... ... және Алмас сынды кейіпкерлер. Бұлардың
шайқасының мәні неде? Міне, шығармада автор ... ... ... ... осы ... ... ... бар қырынан ашуға тырысады. Шындықты жақтаушылар
тобы қазақ халқының тарихын ... ... ... ... ... ... ... дұрыс жазылса ұлт тағдыры өсіп-өркендейді деп
түсінеді. Ана тілін, салт-дәстүр мен ой- сананың гүлденіп дамуында ... ... ... ... Ал ... ... ... топ, халық
болашағын мүлде ойламайтын, жеке бастың қамын ... ... ... ... - қызмет жоғарылатып, атақ даңққа қол жеткізу. Сол жолда олар
туғанын ... ... де ... ... осы ... ... әкесін
жындыханаға өткізуін орынды суреттеген. «- Балам-ау, мені қайда алып
келдің?
* ... ... ... Жан ... жалғыз жолы осы, әке, - деді біреуі.
* Құдай мені қанды қырғын соғыстан осыны көрсін деп әдейі аман ... ғой, ... ... ... ... ... ... керегі жоқ. Мұнда бөтен адамдар бар.
* Бөтен... Бәрі ... Мен де ... деді ... ... ... ... 17 желтоқсанда білдім. Үндемеңіз дедім ғой. Үндемеңіз!..
* Өл ... бе ... ... ... ... ... балаларға қосылып неңіз бар еді?! Олар шетінен
маскүнем, ... ... Ал ... ... ... ... Құдай берген жанын өзі алады,- деді шал. Осыдан ... әке мен бала ... ... өзіңіз сыйласаңыз ақымақ балаларға еріп, алаңға шығар ма едіңіз,-
деді баласы...
- Шиеттей ... ... ... ... ... ... сүйеніп, алаңға барғаным рас. Басқалар секілді
үйімде отырып ұрандап, жала жұғады деп қорыққаным жоқ. Маған халқым
қымбат,- деді ... ... сөз ... Осы төңіректе біреу жүрген сияқты,- деді ... ... ... ... ... ... өз ... өзі сенбеді. Мұса
Байларовты көрмегелі не заман. Мүлде өзгермепті. Бұрын аса ... адам ... ... ... ... ... жан-жағына күдіктене
қарап, тықыршып тұр. Пәле - жаладан аман-есен ... үшін ... ... сияқты»[83 ,430-434 б.]. Атақ - даңқ, ... ... де ... қазақ болмысына жат дүние. Бұл екі топтың мақсаттары
да, жолдары да екі басқа. Олардың арасындағы күрес, ... - ... ... жоқ ... ... Оларды тоғыстыратын күш - Шындық атты
қасиетті ұғым. Шындық жолындағы күресте алғашқы топ ... ... ... ... жан ... ... Шындық өлген жерде халық қалың
тобырға айналары сөзсіз. Аяған бастаған топ ... ... ... ашылып айтылуын қалайды. Ұлт тарихы, рухани мәдени саладағы небір
құнды қазыналарының әділ бағалануын керек ... ... топ ... ... Олар да ... ... ... зиялы қауым, бірақ неліктен өз
ұлт болашағына қарсы ... ... тууы ... ... «Өмірзая» осы сынды
сұрақтарға жауап беруге тырысады. Роман қамтыған ... ... ... ... - ... суреттейді. Ол кезеңде заман ағымына сай ... ... өз ... ... айналғаны рас еді. Міне, автор ... ... ... ... ... ... ... мақсат
етіп қойған. Бұл топқа шындықтың түкке де қажеті жоқ. Бірақ осы топтың
саясатына ... ... ... ... яғни ... ... өсу ... лауазымға қол жеткізуге кедергі жасайды. ... ... топ ... ... ... қол ... ... келесі топ арсыздықпен жинаған
бар абырой - атақтан айырылары сөзсіз. Сондықтан олар ... пен ... ... ... арқа сүйейтін топ жоғары шендегілер болса, қарсы
топ халыққа, көзі ашық азаматтарға жастарға ... ... топ ... ... деп ... сондықтан басқару аппаратына, жоғары ... ... ... ... ... де ... ... адам сана-
сезімімен жасалған күресті суреттеп жеткізуге қаламгер ... ... ... ... қол ... алған. Жалпы Б.Мұқай шағын
жанрдағы еңбектеріне арқау ... ... ... ... ... ... көсілтіп суреттейді. «Бұл еңбегімді қазақ елінің
тәуелсіздігі жолында құрбан болған ерлердің әруағына арнадым»[84, 8 ... ... ... келу ... өз ... ... жауапкершілікті
тереңінен түсінеді. «Танымал жазушы Б.Мұқайдың «Өмірзая» романы осы құлдық
сана, рухтың жанышталуы турасында. Қазіргі қазақ әдебиетіндегі жаңа ... ... дер ... [3, 5 б.], деп ... ... М. ... ... қазақ ұлтының бір кезең тарихын нанымды суреттеп, жаңа
характер сомдаған шығарма. Бұл роман ұзақ ... ... ... ... ... іспеттес. Алдияр Ақпанүлы қазақ тарихын болашақ
ұрпаққа шынайы нәрімен жеткізу жолында құрбан ... ... ... ... ... жолындағы күрес құралы халқының тарихи зердесін ашу
деп санайтын»[3 ,5 б.], ... ... өз ... ұлт ... жолында
құрбандыққа салады. Шәкірті Аяған да ұстазының тәрбиесі мен ұлтын бар жан-
тәнімен сүйіп өскен кейіпкер. ... ... ... үшін романға
тоқталайық. Ғылым кандидаты Аяған ... ... ашып ... адалдықтың
ақ туын жоғары көтеріп, қазақ тарихының шындығын жеткіземін деп жұмыстан
қуылады. Түрмеге түседі. ... ... ... ... ... деп ... ол, түрме ішінде жатып ... ... ... ... құқы ... ... Аяғанның қиын тағдыры ... ... ... ... ... ... ашық көрінісі
еді.
Б. Мұқай кеңестік идеологияның құйтырқы саясатының түрлі шылауларын ашып
көрсетуге тырысады. Сонымен «Өмірзая» романын оқыған сайын ... ... ... ... кеңестік кезең уақытында оқыған азаматтардың
тарихты жоғалатпау үшін қандай қасірет шеккенін, бүтін бір халықтың ... - ... ... ... көз ... Жазушы романда
психологизмді шығарма негізіне арқау ете келіп, адам ... әр ... ... ... Осы ... ... бет ... кең тұрғыда
сипаттауға тырысады. Адам мен қоғамның жат ... шығу ... ... ... ... бірге жеке адам тағдырының
қоғамда алатын орнын әшкерелейтін шығармада интелегенцияға тигізген қоғам
әсерлері баса көрсетіледі. ... ... ... адамгершілік
ізденісінің басты нысанасы - өмірлік шындықты адам туралы ақиқатпен, шынайы
көркемдеуінде еді. Суреткер күрделі әлеуметтік-қоғамдық мәселелерді түрлі
көркемдікпен алға ... ... ... ... ... ... ... нысанасы берік шығарма ұсынған.
Жазушы идеясы көркем тұлға арқылы іске асады десек, оның жасалу жолы сан
алуан. Ең алдымен кейіпкердің сыртқы ... ... оның ... мен ... ... ... диалог, монолог, т.б.
Б. Мұқайдың бұл романдағы замандас бейнесін сомдауда кейіпкер психологиясын
аша түсетін монолог, диалог, ... ... ... ... құралдары
шығарманың поэтикасын ерекшелей түседі. Диалогтың ұтымды қолданысы кейіпкер
характерімен ... ... ... ой ... ... етер ... ... жазушы жақсы ескереді. Сондай-ақ, ... ... ... ... және фондық қызметімен қатар
кейіпкер ... ... - ... ... ... ... айта кету орынды. «Художественная проза, ... ... хотя и ... ... ... сложное типологическое
многобразие монологических конструкций и их смешанных форм» [38 , 73 ... ... ... көркем сұрыптаудан өтетін тағы бір қыры - Аяған
сөздері. Ғалым - кейіпкердің мінезінің бар ... ... ... ... жан ... оның ... мәнерінен көрініс тапқан. Монолог
арқылы бас кейіпкердің характерлік ерекшелігін, ғалымдық табиғатын, адамдық
ойлау ... бір ... ... ішкі жан - дүниесінің қыртыстарын жан -
жақты аша түседі. «Осы біз шындықты айтудан неге ... Сол ... ... ... ... ... ... айрылып
қалған жоқ па екенбіз?! Қорқуға үйретті бізді. Сол қорқыныш баршамызды
өзгені ... ... ... жалтарып қашуға, әруақытта жанымыздан
қорқып, бұғып қалуға тәрбиеледі ғой. Бізді ... ... ... ... қорқыныштың төліміз! Қиянат атты қазанатқа мініп алған
әділетсіздікті шындықтың шоқпарымен ұрып ... ... біле ... пе? Жоқ, керісінше, әділетсіздікті әдіспен жеңуге ... ... ... ... ... ... жағына қалай шығып
кеткенімізді білмей де қалдық қара басып. Әділетсіздіктің вирусы баршамызда
бар. Оның ... де, ... да тез. Сол ... ... бойымыздағы
қарсылық иммунитетін жойған екен. ... ... Біз ... Біз шарапқа тойып алып, намыс, ар, ұят атты ... ... ... кісі ... бар хайуанның құлағында екі есті күйде ... ... ... ... екен ғой. Біз ... ... ... қоғамды емдеу қерек алдымен. Оны шындықпен ғана емдеуге
болады...»[83 , 88 б.] Осы ... ... ... ... аша түскендей.
Бұл дегеніміз жазушы қоғамдық - әлеуметтік проблемалық мәселелерін кейіпкер
монологына орынды сыйдыра білгенін көресетеді. Осы монолог негізінде замана
шындығының ащы ... ... ... ... ... кезең шындығын
дәлдікпен пайдаланған. Жазушы психологиялық талдаудың әр ... ... ... ... ... қатар, замандас бейнесін шынайы
суреттей білген. «Он осуществляется в ... ... ... ... в ... самоанализа героев, или косвенным образом-в ... ... ... ... ... ... истолковать подготовленный
автором читатель» [35, 330 б.],- дейді орыс ... Л. ... ... ... оның жан әлемін және өзіндік көзқарасын, өмір ... ... ... ... ... ... ... шындыққа негіздей келе психологиялық тәсілдер мен адам характерін
жан-жақты қамтуға тырысады.
Өзі өмір ... ... ... шындығын дәлме-дәл орнықты да шынайы жеткізу
хас шебердің қолынан келері анық. ... ... ... ... ... айқын да анық образ сомдап, сиғызып суреттеген суреткер бүкіл бір
ұлттың басындағы қасіретті психологиялық тереңдікпен жеткізген. «Әдебиет
белгілі бір ... ... ... немесе экономикалық өсуінің
шежіресі емес, керісінше өз заманының саяси -әлеуметтік жағдайына сәйкес
моральдық және ... өсуі мен ... ... мен ... таразысы әрі айнасы» [84, 46 б.], - деп атақты
сыншы Әшімбаев түйіндегендей, ... сөз етіп ... ... ... ... ... ... үлкен тарихи оқиғаны жеткізуге мол
қаламгерлік шеберлікпен, кемелді ізденістермен, мол дайындықпен келеді. Б.
Мұқайдың біз сөз етіп ... ... ... ... ... ішкі ... ... іспеттес психологиялық
көркемдеулермен ұштасумен қатар, автор ... ... да ой ... сынды тұжырымдаулар роман бойынан заман шындығын ашуда көптеп
кездеседі, ... ... ... ащы сыни ... ... ... ... жеткізіп жатады. Тіпті романның кей бөліктерінде
оқушы оның кейіпкер сөзі мен ... ... ... ... ... Суреткер көбінесе бас қаһарманмен жақындасып, оның ... ... ... ... ... Жазушының қаламгерлік
қасиеті, шеберлігі кейіпкердің жан-дүниесін ашуда қолданған көркем әдіс -
тәсілдерді қоғамдық жағдайлармен ... ... ... ... «Автор образы оның сюжеттік - ... ... ... ... беру сәттері оның ... ... ... реңктермен безендіруі және әңгімеші кейіпкер әлеміне
ұтымды көше білу ... ... ... - ... атынан
сөйлегенде жазушы өз көзқарасынан айни соқпайды да, ... ... ... ... арқылы әдеттегі белгілі
объективтілік тұрғысынан көтеріледі»[72, 87 б.],- ... Б. ... ... ... ... - кейіпкер атынан да және туындының
тұтас баяндау жүйесіне еніп кетіп, образ әлемін толығымен ашып отырады.
Романдағы ... ... ... сомдалған, кесектелген, ерекшеленген
бейнелер. Әр кейіпкердің жан - дүниесі оқырман психологиясына, сана ... ... әсер ете ... ... өн бойына терең бойлатады.
Ұлттық сана-сезімнің, ... ... ... бұл ... жақсылық пен
жамандық, адамдар арасындағы азғындық пен ... теке ... ... әрекеттер мен характерлер қақтығысы ... ... ... ... іс-әрекеттерінің , мінездер табиғаты
шынайылығының екі қарама-қайшы бағытта ... ... ... Бір топ - ... ... жолы, ол әрқашан жеңеді деген
ұлттық ... ... алға ... топ болса, екіншісі заманның
бөрілігіне сай түлкі болып шалуға тырысқан топ ... ... ... ... әрі ... бас ... - Аяған Қуатов 80 жылдардың
оқыған зиялы қауымы. «...сіз айтқан әділеттің ақ жолы қайда? Егер бар болса
өзіңіз неге сол ... ... ... сіз өмір бойы ... жоқ ... болса табар едіңіз ғой»[83, 6 б.],- деп ішкі жан ... ... ... ... ,өзі сол жолды таңдап алған кейіпкердің
еншісіне өмірдің ащы таяғы тиеді. Жетекшісі Алдияр ... ... ... кезекте шәкіртін «жәукемдеуге» кіріседі. Жоғарғы оқу орнының
ұстазы,ғылым кандидаты Аяған Қуатов лекцияларында Ауғанстанға ... ... ... екенін өз студенттеріне түсіндіріп, Мағжан Жұмабаевтың
өлеңдерін жастар арасына насихаттап жүретін сана ... ... ... ... інісінің қазасына қатты күйзелгендіктен, ойын ашық айтқаны
өзіне соққы болып тиерін ... де, ... ... ... Қуатов
мемлекетке қарсы, өмір бойы орыс халқын ... ... ... ... ... туралы мадақ мақала жазған. Ол орыс пен ... ... от жағу үшін ... ... ... ... орысшаға аудартып,
көбейтіп, жасырын таратқан. Пиғылы жат, ойы ... ... ... қарсы үнқағаз таратқан. Кеңес үкіметі басшыларының беделіне нұсқан
келтіретін анекдоттар құрастырған. Сібір аймағын бағындырған ... ... ... ... ... деп дәлелдеуге тырысқан. ... ... ... оқу ... қызмет істеуіне болмайды»[83, 10 б.], -
деген айыптармен жұмыстан шығарумен қатар, оның ... ... ... Ұлы ... сенген кейіпкердің образы алғаш қамауға түскен кезде
ашыла түседі. Образдың мінез-қырларын, ішкі ой, жан дүниесін тереңірек тану
да сыртқы қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... іс-қимылдар кейіпкердің жан-дүниесін аша
түседі. Өзіне жабылған әр қилы жалаларды мойындамаса да, ... ... ... ... ... ... де, ол шындыққа сенеді. Көркемдік
жағынан мінезі сан қырынан көрсетілген, ... ... ... ... көзі ашық ... ... ... ... ... символы іспеттес.
Өзінің ақталып, жанұясының жанына жетеріне еш ... ... ... ... ... мінез - қүлқын, дүние - танымын,
ішкі ... ашып ... ... міндеті. Осы міндетті суреткер
әртүрлі уақиғалармен образ бейнесін аша түседі. Пәтер жалдап тұратын Аяған
пәтер иесімен ... ... ... тұста «қанша күйініп тұрса да үлкенді
сыйлап үйренген әдетімен-қазақы әдептен аса алмай мысы құрыған»[83, 29 ... ер ... ... ... ... «- Сені мен ... жоқпын.
Айда, кет! Босат үйді! Маған қаңғырған қазақтардың керегі жоқ. Бар, айда,
еліңе қайт! - деді шал ... ... - Бала - ... ... ... болды.
Көрінген жерге отыра салады. Жабайы бәрі, культура дегенді білмейді.
Ызаға булыққан жігіттің ... ... қан ... ... ашуланғандікі ме,
көмейіне ып-ыстық зат кептеліп, сөйлей алмай қыстықты... - Әй, ... Деп ... ... жігіт пәтеріне қарай кетіп бара жатып. Ата-
бабамның қаны сіңген ұлан-ғайыр мекеннен алақандай жер тимеді-ау бізге. Әлі
күнге ... ... ... 29 б.]. ... осы бір ... ... менталитетті ұғып өскен тәрбиелі кейіпкер бейнесін
көркемдей ... ... ... сөзі ... ... ... ... авторлық тапқырлықпен образдың бір ауыз ғана ... ... ... ... ... ... ... көрсетуі
орынды шыққан.
Шындық іздеп сенделген образ бейнесі Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінде
жатқан сәттен кеңірек ашыла түседі. Автор бас кейіпкерінің жан-дүниесіндегі
құбылу сәттерін ... ... ... ... ізденісі
екендігі сөзсіз. Тергеушінің алдында бар шынын ақтарып салғысы ... ... ... сосын қорқынышты серпіп тастап, ойын
айтуға кірісуге не себеп? «Осы мен ... ... ... дейін сан рет
айтқан пікірімнен қайта алмаймын ... 65 б.],- ... ой ... ... ... ... ... салады.
«- Менің білетін Ермагым - басқыншы, - деді ... ... ... жоқ, ... ... Ол ... ... қырған. Бұл тарихи
шындық. Соған соң Ермак қаласының аты ... ... ... ... ... ... ... ескерткіші тұр. Ленинге де дәл сондай үлкен
ескерткіш орнатылған жоқ қой. Біздің социалистік ... ... ... ... ... ... ... айтыңызшы. Ескерткіштің тұғырында
"Ермаку Тимофеевичу- ... ... от ... ... ... жазу бар. ... тың ... де Қазақстанға Ермак
сияқты мақсатпен келген бе?
Комитет қызметкері жылы шырай танытып, бас ... ... ... қуаттап
отырған сияқты. Қызуланып сөйлеген Аяған өзінің тым ... ... ... ... ... қойды»[83, 66 б.]. Артынан неге тосылды? Әлде тергеп
отырған жердің мысы ... ма? ... ... ... ... ... қалыпқа түсіруге не әсер етті? Оқырманды осы тақылеттес ойлар
мазалайды.Бұл әрине орынды. Образ ... ... ... көркем
бейнелеуді суреткердің бір әдісі деп ... ... ... ... ... ... ... арқылы түйіндеу, образ психологиясын
бере отырып, жан сырын ашу жазушының үлкен ... ... ... ішкі ... ... кейіпкердің жан -дүниесін оқырманға
барынша көрсетуге тырысады.
Баққожа ... біз сөз етіп ... ... ... ... ... тұсы ... сомдауында. Авторлық биік дүниетаным, ... ... ... ... ... ... ... септігін
тигізген. Сонымен Аяған Қуатов образы - реалистік сарында жасалған ... ... ... барысында айрықша көріне түседі. «Реалистік образ-
әдебиеттегі адам ... ең ... ... ... сымбаттылығы да,
шынайылығы да шыншылдығын да , бұл- кәдімгі өмірде бар және бола ... ... ... ... белгісіз тың қырынан көрініп,
ылғи жаңарып отыратын тип»[41, 116 б.]. Иә, ... ... әр ... ... ... қарай құбылып, өзгеріп отырады. Шығарма барысында ... ... - ... жан ... ... ... да ... ашудағы үлкен бір жемісі.
Табиғатына сай лайықты суреттелген образын суреткер жындыханада одан ары
шыңдай түседі. Тағдырдың басқа салғанына көндігіп, «кейінгі ... ... ... ... жағдай айтпайды, жападан-жалғыз отырып ... ... ... 391 б.], өмір ... де ... Жоғарыда ойын ашық
айтып салып, ... бой ... ... енді ... бұндай ащы
сынағына да көндігеді. Жындыханадағы өмірге де көзі үйрене бастайды. Автор
осы ... ... ... ... ... отырып, Аяғанның жауы Мұсаның
әкесін аталмыш орынға әкеліп тастап, оның куәгері етіп, ... ... ... ... сомдауындағы шарықтауының бір қыры деп те қарауға
болады. Өзінің қас ... ... ... біле ... Аяған Есен қарияны жек
көре алмайды.Бұл біз сөз етіп ... ... ... тағы ... ... ... ... әр оқиғаға сай жаңа ... ... ... ... тағы бір ... ... иемін. Сіз сияқты асыл адамдар сирек»[83, 438 б.], - деп осы ... ... ... ... ... ... бас иуі арқылы
кейіпкер тұлғасы сомдала түседі. «Көркем шығарманың кірпіштерінің ... 38 б.], - ... ... ... ... образ характерінің
жан -дүниесін көрсетеді. Бұл ... ... ... ... ... ажар ... ... характердің көркемдік сипатын белгілейді.
Сонымен бірге бұл деталь Аяған ... ... ... да бір ... Осы бір ... бір сәт ... ұлттық
сипатын, рухани жан - дүниесін айқын да шынайы ... ... ... туралы ой түйіндеуге септігін тигізеді. Көркем
шығармадағы Аяғанның ... ... ... ... сәттермен шебер
суреттеген. Осындай кезеңдер арқылы адам болмысына терең үңілу, ... ... аша ... ... ... нәзік сырын тауып, ұғындыруға
жан - жақты күш ... жеке ... ... арқылы сол кезеңдегі жалпы жағдайды
аңғарта білуі де шығарма ерекшелігінің бір ... ... ... ... ... ... ... характер сезімінің тұңғиыққа
жетелеуі романды өңдей түседі, образды аша ... ... ... ... ... өмірдің бұралаңына кезігіп, жігерін мұқатқан оның қатарластары
мен өмірдің сол кездегі шырғалаң шатпақтары еді. Аяған бейнесі міне ... өмір ... ... ... ... өз біліміне сеніп, арын арқа
тұтқан, қайратты күшіне сенген адамның ... ... ... ... ішкі ... мен ... қабырғасындағы түрліше сәттердегі ой -
түкпірінің барынша ақтарылуы арқылы сол кезеңнің тұтас шындығы баяндалады.
Алғаш ... ... та ... ... әлі де ... ... ... күштің бар
екендігіне сенеді, сол күштің бұны ... ... ... Ал ... ол алдыңғы күнге деген үміті солғын, сенімсіздікпен, күдікпен көз
сала ой ... ... ... кейінгі қамалғандағы Аяғанның сенімі
мүдде жойылған. Қазақ халқының тарихындағы ерекше орын алатын оқиғаның бірі-
желтоқсан оқиғасы бұл шығарманы ... ... ... Осы ... өзегіне айналдыруға тырысқан жазушы сол ... ... ... ... ... аясына сыйдырған. «Қаншалық құмартқанымен
Алматыдағы желтоқсан дүрбелеңі туралы Аяған ... ... ... ... ... ... ... - бұрынғыдай емен-жарқын емес,
бірімен-бірі шешіліп сөйлеспейді, ... ... ... ... орыс - ... ... ... сыңайлы. Соған қарағанда, үлкен
дүрбелең болған-ау деп ... ... ... жоқ алып ... ... жаны шошиды. Анда - санда туыстарына келіп, кетіп жатқандардың
сөздерін құлағы шалғаны бар. ... ... ... ... ... бір шетіндегі бақшаға басып кірп, кішкентай орыс балаларын өлтіріп
кеткен ... ... деп ... ... ... кемпірді көріп, Аяған
жағасын ұстады. Әкесіне келген қазақ қызы алаңға шыққан ... ... ... ... қаза ... ... жылап отырды. - Өзің
көрдің бе? - деп сұраған Аяған.
- Құрбым айтты, - деді қыз. Бәрі ... ... ... өз ... ... ... ... аңғарғаны - әрқім өз ұлтын
жақтайды, орыс пен ... ... тым ... ... сияқты»[83, 435 б.].
Бұл шығарма тек өзіне ғана тән ... ... ... ... ... пен ... ... жүрегі дірілдеп, қолы
қалтырамайтын жазушының қаламынан ғана көпті өзіне ынтық қылатын шынайы
шығармалар ... ... ... ... ... ... Бүгінгі проза
заман шындығын ақиқатқа сай бейнелеуі тиіс»[64, 4 б.] - деген жазушы Серік
Асылбеков ... ... бұл ... ... ... ... ... қанмен жазылған оқиғаны кейіпкер көзімен
жеткізіп, философиялық талғам жасайды. Кейіпкердің ішкі халі мен ... ... ... ... ... желісінен сыр шертеді. Мұндағы автор
идеясы айқын. Қаламгерлік ... ... ... ... бұл ... ... ... негізге ала отырып, адам бойындағы
жағымсыз қасиеттер мен адами қалыпты шынайы суреттей біледі.
Оқырманға ... осы ішкі ойын беру ... ... ... ... ... кейіпкерінің бар ой қатпарын оқушыға таныта түседі. «Көркемдік
интерпретациядан өтетін шындығының сенімділігіне айқын кепілдердің бірі-
кейіпкер сөздері. Қаьарманның тек ... ғана хас дара ... оның ... ... Бұл, әрине, монологтың эстетикалық мәнін айқындайды.
Монолог арқылы да мінездер ... ... ... образдың
дүниетанымдық арналары өрнектеледі. Шығарма идеясының небір нәзік тұстары,
кейде автор ... ... дәні көп ... ішкі сөздер ағымымен
бейнеленеді. Ашық тілдесулердегі тәрізді үнсіз ой ... де ... ... ... психологиялық дәлелдемені керек қылатын сюжеттік
композициялық бастаулар ... 291 б.]. Осы ... ... ... ... ... өмір талқысын көп көрген ойлы кейіпкер
характерін жан-жақты көрсете білген. ... ... ... ... «осы біз ... ... неге ... Сол қорқыныштың кесірінен
азаматтық бағдарымыздан адастық, азаматтық болмысымыздан айырылып қалған
жоқпа ... ... ... ... Сол қорқыныш баршамызды өзгені өтірік
сыйлауға, шындықтан жалтарып қашуға, әруақытта жанымыздан қорқып, бұғып
қалуға ... ғой. ... ... арқылы тәрбиеледі. Бәріміз,бәріміз
қорқыныштың төліміз. Қиянат атты қазанатқа мініп ... ... ... ұрып ... ... біле тұра ... пе? ... әдіспен жеңуғе тырыстық, қулықпен алуға құлшындық.
Сөйтіп жүріп әділетсіздіктің вирусы баршамыздың жанымызда бар.Оның қозуы
дадірілуі де ... ... ... ... ... ... ... 886.]. Бұл монологтан кейіпкердің шындық туралы ойына
көз жеткізе отырып, суреттеліп отырған дәуір тынысын көреміз. Образдың ... ... ... ... ... ... ішкі монолог
арқылы орынды көрсете білген және осы кейіпкер монологының өзіне ... ... ауыр ... ... отыр емес пе? ... ... ... басындағы мүшкіл халін бас образдың ойлау жүйесіндегі ішкі
сырлары арқылы жеткізуі шығарма көркемдігін арттыра түседі.
Ал романда жамандықтың, ... ... ... ... түгел
жинаған, адамгершілік сезімдерден жұрдай адам - Мақсұт. Ол ел басына қиын
күн туғанда қызметтік шенін ... ... ... ... кек
алуға жан аямай кіріседі. Кеудесінде азаматтық намысы жоқ ол Отан мен
болашақ ... ... ... ... топастық мақсатын жүзеге асырады.
Тіпті Аяғанды алғаш қамалған ... жөн - ... ... қол жұмсауы -
оның ұнамсыз бейнесінің бір келбетін оқырманға аша түседі. «...айдарынан
жел ... ... жер ... құдаймен қатар жүргендей ... 181 б.]. ... ... ... ... ... ... өз пайдасынан басқаны ойламайтын, оған санасы да ... ... ... ... жалықпайды. Мақсұт зұлымдық ... ... ... ... Ол ... пен ... ... кесапаты тиетін тіршілік иесі. Адалдықтың аяғына оралып,
кесірін тигізгеннен өзге бітірері жоқ. Бұл сынды рухани әлемі ... ... ... ғана ... ... күш ... содан ләззат алатын
жандар қай кезеңде де, қай қоғамда да кездесетіні шындық. «Шеңгеліне түскен
бейбақты ... ... ... ... ісін ... ақыр ... ... шығару, сәті келсе, өлімге де ... ... - оның ... ... ... ... ... ісіне машыққан жендеттер жазықсыз
адамды ... ... ... ... селт ... ... ... тіпті, жендеттер тарапынан өз ұлты, дәлірек айтсақ, азапталып
жатқан жігіттің ұлты туралы ... ... ... ... ... де ... Өйткені жауызда ұлт болмайды. Адамгершіліқ ... тағы ... ... ... ... ... жарым дүниені қанға бөктірген,
жетпіс жыл бойғы қызыл террорды жүзеге ... бір ... ... ішкі ... сүйегі, сыртқы тірек-ұстыны болған-осындай
кісілер еді. Баққожа біздің әдебиетімізде бұрын ұшыраспаған, ... жаңа бір ... ... 8 б.],— ... бұл ... М. ... ... студент кезінен қасы болып келген Мақсұттың
тергеуші болып келуі роман оқиғасын шиеліністіре түседі. Автор бұл ... да ... ... ... мән ... ... арқылы
сыртқы әлем бейнеленеді, пейзаж бен портрет сипатталады, ... ... ... ... субъективті түйсінулер әсерімен суреттеледі.
Драмадағы диалогтың бұл қызметі шындықты объективті тұрғыдан ... ... ... ... ... тыңдаушыларға оқиға,
құбылыстар сырын дұрыс ұғуға біршама жол ... ... ... жүйесіндегі
диалогқа тиісті үлес, салмақ та зор»[32, 244 б.]. Осы жерде жазушы ... ... ... ... ... пен ... тергеуші мен қамалушы
арасындағы тартысты қабыстыра баяндайды. ... осы бір ... ... оқырманға өткен күндер беттерін санамалап, ... ... ... Әсіресе, оқиға тартысына үлкен салмақ артылады. Бұлай
дейтін ... ... ... ... ... ... шығуды ұнататын
ұнамсыз кейіпкердің кейінгі жұмыс орны мен шындық пен адамдықты пір ... ... ... ... ... отырғанын салыстырмалы түрде оқырманға
жеткізе білген жазушы олардың рухани әлемінің таяздығын айқын көрсетеді.
Шығармада шегініс арқылы түрліше ... ... ... ... іс - ... адамдық болмысы ашылып, адамгершілік әлемі анық ... ... - ... бейнесі арқылы адалдық, ... ... ... ... Бұл сөздік қорымызда сөлі ерекше, ... ... ... ... сөз. Сөз ғана емес, адамның ең асыл
қасиетін анықтайтын бірден бір аяулы ұғым»[74, 32 б.]. ... ... ... ... ... мен оқырманға таныстырылып жатады.
Кешегі ... ... ... ... ... ... ... кекшілдіктің аяғы бүгінгі күндегі үлкен екі азаматтың
арасындағы шиеленіс оқырманнын шығарманың өн бойына баурап алып кетеді.
«- Лекцияңда «біз өз ... ... гөрі Рим ... ... ... ... ... халқының тарихының керегі жоқ.Өйткені біз құлмыз
» дейсің. Сонда ... ... Бұл ... сен де ... ... ... деді ... оған тік қарап...-Біз
сенен үйренгенбіз.
- Сұрақты мен қоямын, ал сен жауап бересің.
Аяған мысқылдай күліп, табалап, ... ... ... ... ... келмей, басын тұқыртты»[83, 469 б.]. Автор ары ... ... ... ... арасында беделге ие болу мақсатында
дүрліктіре отырып, тасының өрге дамалағанын тілге тиек ... «Біз ... ... ... ... ... ... мүлде
білмейміз ғой» деп студенттерді дүрліктірген осы Мақсұт болатын. Жөн-жосық
білмейтін ауыл балалары үшін ... сөз айту ... ... ... ... беделі өсіп, деканаттың көзіне түскен Мақсұттың тасы
өрге домалады. Курстың старостасы ... ... жылы ... ... ... өсті. Оның шын бейнесі сол кезде, қолы ... ... ... ... үшін отқа ... деп кеуде қағатын жігіт
жүре келе қара басының мүдесін бәрінен жоғары ... ... ... осы
кезде сызат түскен. Кейін бір кафедрада қызмет ... ... сол ... ... ... ... ... жетегінде жүріп шала білім алған
Мақсұт ғылымда да сол тәсілмен дегеніне жетемін деп ойлаған, пенделік
эгоизмнің ... ... ... айналған жігіт әбес қылықтарымен ... ... ... ... ... ... бара ... біліп,
Мемлекеттік қауіпсіздік комитетіне ауысып тынған»[83, 91-92 б.]. Бірақ тек
мансап пен атақ қана ... ... ... ... ... ... бұйыртып, адалдықтың арашысы болған жанды тағдырдың түрлі талайына
ұшыратуын - суреткердің заман келбетін, адам ... мол ... ... мен ... ... деп ... керек. Бұл әрине
өмір шындығы. Жазушы сол өмір шындығын бір ғана ... ... ... деген көзқарасын кейіпкердің сөзімен түйреп жеткізеді. Романдағы бұл
диалог ұнамсыз көркем бейнені тереңнен сомдап қана ... ... ... жеткізудің ягни психологиялық даярлау тәсілі ... ... ... ... күні ... ... қолына қарап тұрғанын,
жағдайының ушығып бара жатқанын оның өзімен бірге ... ... ... ... ... қас ... ... нық шіреніп, талтайып
тұрған санасыз тергеушіге өмір жібінің ұстатылғанынан-ақ пайымдай алады.
Мақсұт пен Аяған ... ... оның ... бейнесі, кекшілдігі,
жүріс-тұрысы, іс-әрекеттерін жанамалай мінездеу арқылы басты кейіпкерді
күтіп тұрған жағдайлар ... ... ... ... ... ... көркем шығарма шым - ... ... ... ... ие болады. Баққожа Мұқайдың біз сөз етіп отырған
романында басты қаьарманының басындагы ... оның өмір ... ... ... шығарманың мазмүндық-құрылымдық құдіретін
аспандататынын айтып өттік. Ал көркем туындыдағы қаламгерлік ... ... ... амал - әдістерді орынды пайдалануынан және кейіпкер
келбетінің таза ... ... ... ... ... өмір ... қалт ... шығарманың әрбір деталына үлкен
идеялық - көркемдік жүк арта отырып, оқырманға кейіпкердің жан-дүниесімен,
рухани әлемімен ... ... ... әлем ... ... сол жазушының дүниетанымы, идеялық мақсаты, авторлық позициясы
жатады. Сонымен ... ... ... ... ... ... бен ... жасау
әдістері мен тіл ерекшелігі де автордың стилімен тығыз байланысты,
сондықтан да ... ... ... ... оңай емес. Және, ол қаламгердің
бір шығармасы төңірегінде ғана емес, бүкіл шығармашылығына байыппен барлап
қарағанда аңғарылады. Өйткені, «стиль дегеніміздің өзі ... ... даму ... ... ... - өнер ... - дейді
белгілі әдебиет зерттеуші Қ. Жұмалиев [24, 23 б.]. Ал жаңа ... ... ... ... ... енуі ... ... зерттеушісі 3.
Бисенғалидің мына пікірінде дәл айтылады:
«Әрбір көркемдік әдіс пен тұр, ... ... ... ... ... сол ... қоғамдық сананың белгілі даму дәрежесіне сай келеді.
Тіпті қоғамдық экономикалық дамудың материалдық табыстары өнер ... жаңа ... ... ... да жасайды»[33, 42 б]. Суреткер
өз заманының шындығын кейіпкерлер ... ... ... ... ... іс - ... ... өзіндік ерекшелікке
жетелейді. Осы ерекшелік аясында қаламгер көзқарасы түйінделеді. ... ... ... ... ... орта ... кейіпте еді. Жүрекке
ауыр тиер желтоқсан оқиғасының шиеленіскен, жазалаушы топтың дүркіреген
кезінде қалада қалмау керектігін түсінсе де, шәкірттерін ... ... ... жол ... ... ... зәре-иман жоқ, барлығы үрейлі.
Біраз студент ... ... ... ... Оқып ... мәз емес сияқты, алда ненің күтіп тұрғанын ешқайсысы білмейді,
барлығының құты қашқан, қорқыныштың жетегінде ... ... ... ... Аяғанды көргендер аман - саулық
жоқ, сонадайдан ... ... Адам ... аш ... келе ... ... ... ұшқан студенттер қашып барып, есіктерін бекітіп
алып жатты. ... ... ... ... ... ... ... - жалпы қала халқында, әсіресе қазақтарда үлкен үрей бар сияқты.
Көшеде кездескен көзтаныстар бір-бірімен амандасып өте ... ... ... ... ұзақ тұру ... бір ... ... ... әрқайсысының соңында аңдушы жүргендей танысын
танымай қалатын адамдар пайда болыпты»[83, 457 б.]. Алматыда ... ... ... ... ... тура ... ... 458
б.], уақытта тез ауылына қайту керектігін түсінеді. ... ... ... шыққанда естісе, анасының қазасын жындыханада естіген Аяған,
өмірдің бар құқайына көндіккен ... ... ... ... ... ... ... түсірді. Қардың астында қалған төбешікке ... ... ... жұқа тақтай шегелеп, анасының атын ... ... ... ... ... Тізерлеп отыра қалып, қарды аршыды. әрең
дегенде тон, болып қатып ... ... қолы ... ... ... ... ... Бір сәт оған жер күрсінгендей, соған соң сөйлеп
жатқандай болып көрінді. «Жер емес, анам ... ... ... деп ... Қош бол, асыл ... ... торқа болсын. Ақ сүтіңді ақтай алмадым.
Кеш, ана!.. кеш мені,- деді Аяған егіліп жылап» [83, ... ... ... ... бұрқ ете қалған ыстық жас аяз сорған
жүзін тілгілеп, темен сырғыды. Ұлының қатарына ... ... ... ... ... ... ... Әсем. Сен кеткелі көрмеген
құқай, қиянатым қалмады. Енді ешқайда ... ... ... - деп күбірледі»[83, 469 б.]. Өмірден шындық ... ... ... ... ... ... ауыр тағдырды суреткер таңдады ма,
әлде бұл өмір шындығы ма? ... өмір ... ... ... ... ойдың сенімділігі, жазушының өз ойын берудегі шеберлігін аңғартумен
бірге, оқушыны тәнті етіп, баурап әкетеді. Көркем шығарманы оқып ... бір кез өзін ... ... ... ... әсер алса, көркем
туындының мақсаты да осы емес пе? «...көркем шығарма бітімі ерекше бір айна
іспетті. Бұл ... екі ... ... ... онда ... өмір
шындығы және бейнеленген суреткер» [85, 157 б.], - дер болсақ ... ... өз ... бойына жинақтап, соның айналасындағы өзге де
образ бойына ... ... ... ... жол ... көркем туындыны
біз сөз етіп отырған романдағы оқиғалар ... ... ... ... ... ... тізер болсақ, жұмыстан шығып,
алғаш түрмеде, ... ... ... ... жарының дүниеден
қайтуы, жындыханадан шыққанда, анасының өмірден кетуі, т.б. Ал ... ... ... алып бара ... ... ... ... жаралы кейіпкерді қайғының тұңғиығына біржола сүйрейді. «Бір уыс
топырақ сала алмады. Ең үлкен ... сол» [83, 469 ... біз ... бейнесі арқылы романның ұлттық психологиясын, ондағы
кейіпкерлердің жан - дүниесін терең ашуға тырысқан жазушы шеберлігіне ... ... бас ... ... ... заман шындығын
сұрыптады. Шығарманың бас қаһарманы автордың өмір шындығын әлеуметтік орта
мен дәуірге сай ... ... ... бейнесі. Шындық әрекеттерді
жинақтау арқылы жазушы образдың жалпы бітімін қалыптастырды. ... ... ... ... байланыстыра келе, өзіне ғана тән
қайталанбайтын психикалық ерекшеліктерін айқындады. Адам ... ... ... ... қажетті материалдарды қабыстыра келе,
жинақтала келе Аяған бейнесін жасады. «Типтендіру бір адам ... ... ... ... ... ... [41, 99 б.]. Аяған ... ... 80 ... ... халқын сүйген ұлдардың қуғын -сүргінге
ұшыраған өмірін жинақтап көрсеткен. Осы идеяның әдебиеттегі шынайы ... ... - ... ... ... саясаттың басқа ұлт өкілдерінің
қолымен емес, қаны да, жаны да бір ... ... ... ... ... іс-әрекеттері арқылы жасалғанын жазушы ... ... ... ... Б. ... ... ... арқылы Кеңес үкіметі
кезеңіндегі үстемдік саясаттың адамдар санасын жаулап, адам ойын ... ... ... аталмыш туындыда адам характерін жан-жақты
қырынан сомдап, тереңнен суреттеумен қатар, адам мен ... ... ... көптеген әрқилы мәселелері аша түседі.
Баққожа Мұқайдың XX ғасырдың ... ... ... өмірді
бейнелейтін «Өмірзая» романындағы Аяған бейнесі іс - әрекеттерімен тұтас
көрінген, ... ... ... ... ... ... мен
характерді суреттеу барысында көркем бейне жасаудың амал - ... ... ... ... ... ... мол ... көріп
білген қиындығы қауіпсіздік комитетінің ... ... ... ... ... ... ... бөлмелері, жындыханадағы кезең сияқты
адам баласының жан түршігер тізбектері нағыз шындық.Бұл ... ... ... аса ... ... бұл шығармада әділеттілік
үшін күресті әділетсіз пенделердің пайдаланғандардың қолынан Аяғанның ... ... ... болып бостандыққа ұшуында шығарма өмірдің көп
сауалдарына жауап береді қоғамнан, ... ... ... ... өзгерістерден
тек өз пайдасын ғана көздеу сынды философиялық тереңдікті Мұса Байларов,
Жақия, Алмас тәрізді образдар бойына ... ... ... ішкі жан - ... әлеуметтік өмірден, өзгерістерден
реалистік шарттылыққа байланыстыра негізделген.
«Өмірзая» романында адамгершілік, азаматтық қасиеттері мен ... ... ... ... ... қандай қиыншылықта да жол тауып,
жанын сала жақсы іске ұмтылатын Асылхан, ... ... Ерік және ... ... шығарма балғын балалық шағын бейбіт күнде қиыншылық
алмастырған Елжас, Олжас, Бибі тәрізді балалар ... ... ... ... ... ... ... балғын өміріне жарықшақ, кетпестей таңба түсті.
Бұл таңба адам баласының қолымен жасалынды. Үш бірдей ... ... ... бала ... ... ... өмірдің қатты сынына төзе алмай қарт ата-
әжесінен, әке-шешесінен де айрылған жаны таза бейкүнә балаларды ... ... ... Олар ... көздерімен көрген, адам қолымен
жасалған қастандық іс - ... ... ... ... мұң
дарытады. Баланың мөлдір жан-дүниесін психологиялық тереңдікпен суреттеуге
барынша ден қойған жазушы мұны ... ... ... «Елжас көптеп
бері көрмеген әкесін мойнынан құшақтап ... ... ... ... ... сүйіп жатыр. Ұлын Аяған да өлердей сағыныпты, көз шарасы жасқа
толып кеткен.
* ... ... ... Елжас егіліп. Жігіттің қиянатты көп
көріп,
ешқашан жібіместей болып қалған ... ... ... жас ... ... баласына мейірлене қарады, Елжас шөмиіп, жүдеп кеткен екен.
* Көке-е! Енді кетпейсің бе, көке,-деді ұлы өксіп.
* Кетпеймін, құлыным!
- ... ... ... ... ... қуана дауыстап,
үйге қарай жүгірді.-Көкем келді! Ата-а, көкем келді!..
Үлкен ұлының соңынан үйге кірген аяғанды ... ... ... да ... ... ... ағарып кеткен, күлімдеген жас парлаған бейтаныс
адамға үрке қарап қалған ұлы мен қызына ... ... ... ... ... Мен ғой ... Құлындарым-ай!..
- Кө-өк-е-е!-деді Олжас куаныштан ... ... де ... ... ұлы мен қызын құлпағына қысып, екі
көзінен жас моншақтап, тізерлеп отыр. Сағыныштан сарғайған үш жетімек
осы бір бақытты сәттен айрылып қалардай ... ... тас қып ... ... қатып қалған»[83, 465-466 б.].
Автор балалардың өзіндік идеялық - эстетикалық қырын ... ... қиын ... ... ... өмірге деген көзқарасын
айқындау жайындағы балаң көзқарастарын бейнелейді. Бала характерінің ... ... ... көркем шындық пен өмір шындығының арасын тура
суреттеп, ерекшелей біледі. ... ... ... күн ... ... ... ... мойынсұнған бала бейнесінде ... ... көзі ... ... ... төбешіктің жанында басы салбырап,
тізерлеп отырған ұлына түсті. ... ... ... мен ... ертіп келдім»[83, 469 б.]. Өмірдің ауыртпалығын
жастайынан тартқан бала анасына деген сағынышын автор осы бір ... ... Ал ... пен Бибі әлі де ... күрделілігін өз
қадірінше түсіне қоймаған балаң балалар бейнесінде суреттеледі. «Ағасының
кәмпитті жеп ... көзі ... ... ... одан сайын күшейді.
Асты-үстіне түсіп, бәйек болған Елжасты кеудесінен итеріп-итеріп жіберіп,
жер тепкілеп ... - деп ... ... ... - Мамам кеше көп-көп кәмпит сатып
әкелген. Бақтың ішіне тығып ... ... ... ... 79 ... бала атаулыға тән ерке қылықтары, тіпті Алдияр Ақпанұлының ... ... ... ... ... орынды баяндалып, оқырманын
тұшындырады. «Шалдың ниетін таныған соң балалар мүлде еркін болып алды.
Әсіресе Бибі ... ... ... үш ... үйді ... көтеріп
Алдияр қарияның төсегіне шығып секіріп, кеудесіне мініп алады»[83, 1706.].
Дегенмен де шығарма барысында автор ... ... ... ... дәлдікпен оқырманыныа жеткізіп отырады. Қаламгер балалар бейнесін,
олардың жан күйзелісін терең психологиялық тәсілмен ... ... ... ерте ... Елжас психологиясы шығармада ерекше айқындала
түседі. Тіпті оның әкесіне келген жеделхатты тығып қоюы, сырттағы ... үйге ... ... салуын автор терең сезімдік суреттеулермен
оқырманға жеткізіп отырады. Мұнда ... ... ... жан ... ... ... ... ағымына сай ерте есейген ер
баланың психологиялық суреті салынған десек те болады. Б. ... ... - ... ... мен ... ... ... кейіпкерлерінің күрделі де қиын болмысымен кеңінен
көрсетуге тырысуында. Тереңірек айтар болсақ, жазушы жасаған адам ... соны ... ... Ата - ... заманның озбырлығы жалмаған
Елжас, Олжас, Бибі образдары арқылы - ақ, автор жан ауыртатын ... ... ... ... ... балалық шағынан нәр алып, көңілдің түкпіріндегі
елестерді жаңғыртып, рухани байып отырады. ... ... ... ... көркемдеуінің өзі шығарманың шырайлылыгын арттыра
түскендей. Р.Нұрғали: «Жазушының объектіге ... оның өмір ... ... ... ... сабақтас»[86, 145 б.] – дейді.
Өзіндік қазақи ұлттық келбетімен суреттелген ... ... ... ... ... Ол ... ... қатар заман саясатын қатар қамтыған
образ бейнесінде жеткізіледі. Ұлына жағылған жаладан құтқарамын деп келген
тұлға ... бар ... ... «Қарияның көз жасы үйге жеткенше
тиылмады. Немересінің сүймеген жерін қалдырмады. ... ... та ... ... ... ... құшақтап, қуаныштан жадырап күледі.
Үндемей томаға-тұйық жүретін баланың көзіндегі мұңды көріп, ... ... ... ... қара ... ... ... келіп бас салды.
Ағасы не істесе соны қайталайтын Бибі аталап оның соңынан тұра жүгірген,
басындағы тұмағы, үстінде қара тоны бар қаба ... ... ... ... тоқтады, бажайлап қарады, сонан сон, бақырып кейін қашты. Қуат қария
пысынап терлеп кеткеніне ... ... ... ... бауырына басқан
күйі мөлт-мөлт шыққан жасын сүртпестен ұзақ тұрды»[83, 175-1766.]. Таза да
шынайы суреттелген осы бір көрініс ата мен ... ... пэк ... ... аударады. Жалғыз ұлы Аяған жолында құрбан болуға ... ... ... ... ... қиындап тұрғанын бағамдайды.
«Болар - болмасқа босап, бордай тозбайтын діні қатты шал бүгінгі қылықтарын-
немерелерін ... ... ... көзіне жас үйірілгенін, жалғыздың
жағдайын ойлап қиналып, егілгенін есіне түсіріп, ... ... ... ... бақ ... ... Жалғыз ұлын қорғай алмайтынын, сөзінің
ешкімге өтпесін іштей бағамдады. өзінің бейшара ... ... ... жер ... ... 180 б.]. Бірақ ұлын құтқаруға, әлі де
болса шындықтың жеңетініне сенімі бар ... жан ... ... Ол ұлының
таза екендігіне, тағылған айыптың жала екендігін айтып талай есікті қағады.
Бірақ жымысқы тірлікке дәніккен топ ақсақалды алдап шығарып ... ... ... ... ... жақ, яғни романда суреттелген кезеңдегі басшы
Қонаевтың өзіне жол тартады. Бұл жерден де ... жете ... ... ... іс - әрекеті романда былай суреттеледі. «- Жалғыз үмітім
бар еді, ол да ... - деді шал ... ... ... Қалтасынан аппақ
шүберекке мұқият оралған партия билетін алып, Сергекбаевтың алдына қойды,
сонан соң омырауындағы орден - медальдарын бір - ... ... ... ... не? ... ... ... деп Сергекбаев шолтаң етіп орынан
атып тұрды. - Партбилетіңізді алыңыз, ... - ... Ары тұр!- деп шал оны ... ... ... ... ... бойын әзер түзеп алды. Мына шалды соншама қарулы деп ойламаған,
қайта ұмтылуға жүрегі дауламады.
Қуат ... ... ... ... алды да, ... ... ... мыналар емес, бала керек. Ол жалғыз. Менде Аяғаннан басқа ешкім
жоқ. Мыналар жалғызымның жалғыз тал ... ... ... ... тұра тұрыңыз!
Шал оның сөзін құлағына қыстырмады, пора-пора ... көз ... ... ... да, беті ауған жаққа қарай аяңдады. Қарсы
кездескен бірнеше адам ығысып, жол берді. Ұзын ... жүре - жүре ... енді ... ... ... жан-жағына жаутаңдап сәл кідірді де,
келген ізімен кері ... [83, 248 б.]. Бұл оның тек ... ... ... бар ой-тілегінің де шаршауымен, түңілуі еді. Бірақ автор осы әрекеттің
соңын қоюландырып, оқырман назарын қызықтыра түседі. Ол ... ... әлі де ... ... ... ... ... бар екендігін
көрсетеді. Бұл- Қуат қария мен Қуандық Сәруаровтың кездесуі еді. Жылап
кетіп бара ... ... ... бар ... қанық болып, ол ақсақалмен
шынайы ... ... Және ... ... ... ... ... «Қарсы алдында жалғызына шаң жуырпай, аузын арандай
ашқан ажалдан да қаймықпастай қасарысып отырған қаба сақал қара шалға
соншалық ризашылық пейілмен сүйсіне ... 252 б.]. ... ... ... ... ... ... образын сом дай түсуі,
қаьарманның мінез - құлық ерекшелігін даралай түседі, әрі толықтырып
отырады. Бұл шығарма авторының суреткерлігімен қоса, ... ... ... ... ... ... ... көкірегіне
қонақтаған ой елегін кейіпкер ой тұжырымы тұрғысынан даралауыоқырманын
логикалық тұрғыдан баули түседі. Ол ой суреткер бастан кешкен өмірдің
сәулесі мен ... ... сыры мен ... ... ... Яғни,
қаламгер өз өмірінің, өзі өмір сүрген кезеңнің нұры мен сәулесін,
шындығы мен сырын әуелі зерттеп ... оны жан ... ... ... ... ... шарпып тарамдатып алып кетеді. Роман
бойында өзіндік келбетімен дараланып тұрған тартымды тұлға- Алдияр ... Бұл ... ... ... сабырлы, байсалды ақсақал адамның
ізгі қасиеттерімен көрінеді. Шәкірті Аяғанды адалдық пен ... ... ... ... ... ... ... көреді. Қартайған
шағында екі аяқтан қалып, төсекте жатқан қарт, жалғыз ұлы Сыздық ... ... ... да, ... ... қасиеті жоғары тұрады.
Автор оның адамгершілігі мол, ... ... жан иесі ... Аяған
балаларының далада қалған сәттегі көмек қолын ұсынуы арқылы көрсетеді. «-
Саған ... ... бар, ... деді шал біраз үнсіздіктен кейін көзін
кең ашып.- Аяғанның тағдыры мені аса ... ... Оны ... ... ... ... күш жоқ. Мен сағатымды санап жатқан жанмын.
* Жаман сөз айтпаңыз, аға,- деп кимеледі жігіт.- «Жақсы сөз- жарым ырыс»
дейді халық.
* Е-е, ... сен ... ... ... ... ... жұбанар
ма,- деп мұңайды шал.- Сыздықты ЛТП- ға алып кетеді. Үш бөлмелі үйде
сопайып жалғыз ... деп ... ... отбасын осында көшіріп
әкелсеңдер дұрыс болар еді.
* Қалай болар екен өзі...
* Қысылатын ештеңе жоқ. Аяғанның ... ... да ... ... ... шал. - Үй ... От жақпайды»[83, 153 б.].
Суреткерлік
шешіммен ... ... ... ... ... түсетін осы бір
диалогтың образды ерекшелендіре түсетінін айта кету ... ... ... ... ... ... тәрбиелеген шәкіртінің қиын тағдыры
ұстазын толғандырады. Бірақ кәрілік пен ауру меңдеген дана адам өз ... ... ... ... ол өз ... секілді қабылдаған өз шешімі,
яғни Аяған балаларының қараусыз қалған сәтте оларға көмек қолын ұсынуы
бұл кейіпкер бейнесін ... ... Иә, өз ... ... ... Себебі, олар білімді даңқтың, мансаптың жолына құрбан еткен
пенделер. Осы ... оны ... ... Бұл ... ... ... білім иесі алдында қаймығуы екендігі шығарма бойында өз
шешімін таба ... Бұл ... арқа ... ... өз ... мен
жағымпаз қасиеттері және жоғары жақ екендігі рас. Ал, Алдияр ... ... арқа ... - ... ... жан ... күресетін
Асылхан бастаған жастар тобы. Бірақ Асылхан өлімі қарияның жэне Шындық
жолына жиылған ... ... ... ... ... ... ... туыстығы болмаса да бір әкенің балаларындай бір жеңнен қол, ... бас ... өз ... кез ... сәтте қорқау қасқыр сынды
қараулықтың жемтігіне айналып кетуі мүмкін тағдырын қорғау үшін ... - ... ... ... ... ... ... Ол жаны жаралы, көңілі жарым бір топ адамның арқа сүйері, ұйытқысы
еді. Жігіттің өлімімен ... сол ... ... ... ... ... 277 ... өте жақсы тұлғаланған, адамгершілік қасиеттердің жаршысы бола
алатын, адал жар, мейірімді ана ... ... - Әсем ... көзқарасы, дүниетанымы бір, рухани жан - дүниелері үндесетін Әсем
жарының ішкі қиналысын ... ... ... қарайды. Қосағының
жанын қинаған жағдайды ортаға салуға тырысады. ... ... ... ... тазалық, адалдық, шыдамдылықтың жоғары символы
ретінде көрінеді. Әсем - сабырлы, ақылды да төзімді әйел. Ішкі жан ... пен ... ғана ... Әсем ... ... ... шошынады. Оның нәзік жүрегі жарының жөнсіз таяқ ... ... осы ... ішкі ... ... былай бейнеледі. «Келіншек қинала езу
тартып, бас ... Оның ... ... жігіт денесінің қан қақсап
ауырып жатқанына қарамай орнынан тұрып барып, ... ... ... ... салды. Қолтығынан демеп, төсегіне жатқызды.
Қозғалмай жат, ұйықта, - деді шашынан сипап, Әсем жылы ... ... етіп жас ... ... ... ... Өзіне қиыла қарап, ерні
дірілдеп, сөйлей алмай жатқан келіншегінің білегінен ұстады.
Мен қор-р-қа-мын,- деді Әсем ... ... тілі ... әрең ... ... 24 б.]. Осы ... оның ... жанын ұгына бастаймыз.
Әсем қорқынышы шын мәнінде шығарма бойында анық көріне бастайды. Осы
сезімталдықты ... ... бас ... ой ... арқылы
анықтай түседі. «Аяған бұл өмірінде Әсемдей сезімтал, шыншыл әйелді
көрген емес. Ол жақындап келе жатқан жаманшылықты алдын-ала сезеді.
Биыл ... ... бері сан рет ... түстер көріп, шошып оянып жүрді.
Көрген түсін жақсыға жорып, дұға оқып, бет сипағанмен қозғалып кеткен
көңілі ... ... ... Аяғанда да маза бермейтін әдет тапқан.
Қымс етсе екі көзі боталап:
Ауылға көшейік. Атам мен ... ... ... - дейтін» [83, 121 б.].
Автор Әсемнің көзқарасын, ... ... ете ... ұлттық болмыстағы
рухани тереңдіктегі қазақ әйелінің ... ... ... тамған тәлімді қыз...» [83, 124 б.]. ... ... ... ... әйел адам. Ол қазақы тәрбиеде тәрбиеленіп, ененің
қасиетін ... ... ... ... ... Үлкенді сыйлап, ата-ене
көрген, соларды жан-тәнімен жақсы ... ... ... ... ... оның жар ... инабаттылықты бойына сіңірген образын
оқырманға нанымды жеткізеді. «Әсем есті, ақылды. Ата-енесінің ... ... ... ... ... тілеп, тоны тозбай, аты озбай ел ... ... келе ... Қуат ... ... Әсем құт болып ... ... ... ананың жылы сөзін естімей өскен Әсем іші -бауырына
кіріп, айналып-толғанып, өліп қала жаздайтын енесіне тез ... ... ... тура ... ... ... асылып еркелейді, күні бойы жанынан
шықпайды, енесінің аузынан шыққан сөзді қалт еткізбей ... ... лез ... тындырып тастайды.
Әсем дегенде Қуат қарияның көңілі көлдария. Қашан болсын айналып,
толғанып жүреді, ... ... ... ... «Жарығым» дейді. «Күнім»
дейді. Әйтеуір не керек, ең жақсы сөзінің барлығы Әсемге ... ... де бір рет ... ... сөз ... ... 129 ... нәзік жанды Әсемге жарының қамауда жатуы онсыз да ... ... ... ... өте ауыр ... ... осында жүргені жарына аз ... ... ... жете түсінген ол, қайын атасы «әкетемін» дегенде,
бармай, қалада қалып қояды. Бұл Әсемнің жарына адал ... жан ... ... ... Оның ... ... қол үшын берер пенденің
әйтеуір табылатынына деген ... ... ... ... ... - ... ... өз көңіліне салып өлшейтін риясыз ... паш ... ... ... ... ... отбасына қанша қиыншылық әкелсе
де, оны өмірлік жарымен бірге көтерісе біледі. Осындай ... оның бар ... - ... ... ... ... қелер еш қайраны
жоқ Әсем үш ... ... ... ... ... түсініктерін
тереңдете түседі. Қысталаң шақта жолдас, серік болған ... ... ... ... ... Оған ... ... деп сезініп, алаяқ
Алмаспен кездескісі де келеді. ... де, өмір атты ... ... ... ... ... ... әйел бейнесі -автордың әдебиетке
енгізген ерен еңбегі, ... ... ... көптеген әйел адамдар келбеті бейнеленеді.
Шығармада оқиғаны ... әйел ... бірі ... ... ... кішкенай ғана ақсары қыз»[83, 416.] - Хадиша.
«Қыз бірақ ықпады, шыңғырып тағы ұмтылды. Қыздың қолындағы таяқты көріп,
Аяғанды ... ... ... ... Сонан соң қызды ішінен теуіп жіберді.
Қыз сұлап түсіп, сүлқ ... ... [83, 40 б.]. Бұл ... ... ... ... ... қатар, ұлт санасына тосын психологиялық қылықты
қамтиды. Дүниедегі әсемдік пен сұлулыққа жаны құштар пәк ... ... ... ... ... ... бейнелейді. Оның шын жанымен
беріле сүйген жүрегі ... ... ... Тек соның аман жүруін
тілейді. Осындай адал жанды Алмастың алдап кетуі ... ... ... оң ... отырып бала тауып алуы секілді қазақ ... ... де ... ... баяндалып кетеді. Бірақ Хадишаның алмасқа
деген адал сезімі оны көрген кезде, біраз ... өтсе де ... ... осы кейіпкер бойына тек ауырталық пен қиналысты ... ... ... де ... Ол ... күнгі бақытсыздық, анадан ерте айырылып, полигон жерінің ауыр халін
көруі десек, екіншіден оның ... ... ... ... ғашық болып,
сеніп, алданып қалу сәті. Бар қиыншылықгы мойымай көтерген қазақ ... ... ... ... ... ... ... сомдап,
оқырманның көз алдына күнделікті тіршілік иесі яғни замандас ... ... ... - ... шығарманың шырайын кіргізетін
сипаттардың бірі. Б. Мұқайдың аталмыш ... ... ... көбінесе
келесі бір кейіпкер көзқарасы маңызды үлеске ие. «Шал ... ... ... ... ... ... оның ... көз қиығын тастады. Ұзарып
өскен бурыл сақалы майда бұйра. Қас шебер әдейілеп бір талдап ... ... ... ... ... ширатыла бастапты. Сақал мұрт үлкен
адамға осыншалық жарасып, оны парасатты, дегдар етіп ... ... ... б.]. ... ... ... жас жігіт Асылхан көзімен жеткізіліп
отырған портрет оқырманға оқымысты қария бейнесін ... ... ... паш етіп түр. ... ... ... ... бейнесі
ішкі дүниесі тазалығымен, биік мақсат-мүдделермен дараланатын келбет
ретінде оқырманға ... әсер ... ... ... ... ... бейнелейді. Осы бейнемен қаламгер адамгершілік ізденістерді
дамыта келіп, жастық жігер мен ... ... ... ... ... тырысады. Суреткер осы жас образдың ой - пікірлерін, іс -
әрекетінен туындап жатқан ... ... ... ... ... ... терең сезінген патриоттық қасиеттерін ішкі жан-
дүниесіне сай ... ... ... ... жазушы тізбектелген
мүсіндеуді пайдаланбайды, оқига барысында айтқан сөздері, кейбір сәттердегі
көңіл - күйі мен іс - ... ғана ... ... ... қай ... да, адам жанын, сезім дүниесін толғантар ішкі күш-қуаты мол болса,
жазушының сол ... ... ... ... дер ... Көркемдік түр
таңдау - азаматтық та эстетикалық ... сай ... ... ... материалының ауқымы мен идеялық мақсат шыгарма жанрын белгілеуде
авторға ықпал жасамай ... ... ... ... ... ... ... көркемдік сырына үңілгенде олардың арасындагы
үзілмес бірлікті-автордың өзіндік дара өрнегін танып отырамыз»[87, 576.], -
дейді ... ... Б. ... іс - ... ... тұщындырады. Оның өткен өмір жолын
да автор қызғылықты баяндайды. «Ұзын бойлы, ... ... ... 146.],
шығарма барысында шындық жолында ... ... бар ... ... «Жас жігіттің еш есебі, қулығы жоқ тұнық көзіне»[83, ... ... ... Асылхан образына жақсылықтың, ізгіліктің,
адалдықтың бар қасиетін ... ... ... ... от пен ... аман ... ... шындықты айтып, туған жерінен безіп қызмет етіп
жүріп, Аяганмен танысады. Қазақ халқының болашағын ... ... ... - ... ары, яяты, намыссыздар. Кім екеніңді, қандай адам
екеніңді, халқың үшін не ... ... ... ... іспен дәлелдеу
керек. Үй менсіз де салынар, зембіл көтерер адам табылмай қалар деймісіз.
Құдайға шүкір, ақылға кенде, сіңірі жуан, қара күші мол ... ... ... ... ... ... қиын ... аға. Сіздер
халықтың ақыл-ойысыздар»[83, 426.], деп ақиқат жолында бар жан - ... ... ... ... ... ой мен ... үйлескен жаны
сұлу, мұраты асқақ жігіттер мен қыздардың барша ұнамды ... ... ... ... ... ол үшін ... психологиялық жітілік ең бастысы шаттылыққа бермес әдемі мұң,
әдемі үміт, кәусар мөлдірлік керектігі, ... ... ... таза
болмысы бағалы екені мәлім» [88, 546.], деген ... ... ... ... ... көзқарастары мен батыл іс - әрекеттерін шығармаға
өзек етіп алып отыруы, шығарма ... ... ... ... ... ... ... көрсетіп, сонымен барлық негізгі ... ... ... ... ... бірге өмір шындығының
шынайы суретін әбден ... «- Жеке - жеке ... ... ... ... ... ... береміз,-
деді Камал ішке кірерде. Неге?
* Себебі - біреудің жетегінде жүріп, ұр десе ... ... десе ... ... деді ... ... құлыға сорып. - Аяған ағаға
байланысты сөзімді баяғыда-ақ айтқанмын. Бұл жолы да алып, қосарым ... ... ... жиналысына шақырайық. Аяган ағаға күйе жаққан
паразиттерді сол жерде анықтап, ит терісін басына қаптайық,- деді Камал
кіжіне сөйлеп» [88, ... ... ... ... ... оқудан
шығармауды талап етуден бастап, оның соңын осындай ұлы үлкен тарихи
оқиғамен ... ... - ... барлық көркемдік-идеялық
табиғатын терендете түседі. Көркем туындының шын ... ... ... оның ... сипаттарына байланысты. Осылай өмір шындығын көркем
бейнелеп отырып, өткен ... ... ... әрі ... ... ... ... білетін қаламгер қолтаңбасынан туындаған
«Өмірзая» романы Б. ... шын ... ... талантты жазушы екенін
айқындап берді.
«80 жылдардағы әдебиетіміздің әуелгі аяқ ... ... ... ... адам ... ... ... жауап жайлы ойлағанымызда,
қаьармандардың адамгершілік әлемін көркемсөз өнерінің күллі қүдіретімен
шынай суреттеу ісіне ... ... ... ... түскені ең
алдымен аңғарылады, тіпті солай қарай батыл бетбұрыс жасағаны білінеді»[89,
3476.], дер болсақ, біз сөз етіп ... ... ... ... ... де нанымды шыққан. Олардың іс - әрекеттерінен қазақ
халқының ... ... ... ... ... ... ... тіке
айтып, әділдігін қайсарлықпен айта алатын жастар бейнесі шығарма шырайын
айқындай түседі. «Екі ... ... ... осыншалық дүрлігіс
тудырады деп ойласа неғылсын. Аяғанды қорғап, ... ... кері ... ... ... ... ... қорқытып алса, олардың
қыңқ етпей айдағанына жүретіндігіне еш күмәні жоқ еді. Бірақ, ... ... ... тәрбиесі ол білетін жастарға мүлде
қарама-қайшы ... ... өмір ... ... жаңа ... ... ... қорқытып, үркіту арқылы басқаруға болмайтындығын жаны
мен тәні кешегі күннің қойыртпағынан жасалған Жақия қанша ... ... ... ... 325-326 б.].
Роман негізінде қазақ басындағы қасірет шындығы, болған ... ... ... ... ... ... тереңнен ойлап шырылдаған кейіпкерлер
басындағы оқиғалар тізбегі автор тарапынан көркем баяндалады. ... ... ... ... шығарма туғызу үшін, бәрінен бұрын материал
керек. Ал ... ... ... ... - сол дәуірдегі адам тағдырын
қазу қопару, «тірі документтерді зерттеу»[90, 546.], деп ... ... ... ... тынысын орнықты да дәл суреттеуді жазушы
шеберлігінің ең басты ерекшелігі деп атап өту ... ... өзі ... ... ... келелі мәселелерін тілге тиек ете отырып, заман
сырын, замандас келбетін шынайы кескіндей ... ... ... ... шығарманың сюжет желісін бір арнаға салуда жоғарыда аталған
жанрларға тоқталады. Автор ... ... ... ... ... ... жанр ... көрсетілген болатын . Жеке басқа табыну
«Құлдық ғүмыр» повесіндегі Сталин портретін қастерлеу, ... ... ... ... ... одан әрі шиеленістіріп, тереңцікпен ... ... ... ... ... ... ... бірнәрсе
айтқан болды да, жылыстап қашты.
* Әй, қайда қашып ... Сен ... ... ... ... - ... ... Ж-о-о-қ,- деді бүкіш шал тұтығып.
- Қарсысың, Саламон. Білемін. Ол сені биттеп, құрттап жүрген жеріңнен
тауып алып, ... адам ... Одан ... ... мүмкін емес, Саламон.
* Мен қашқан жоқпын. Сен маған жала жаптың, Напалоен, - деп шырылдады
бүкіш шал.
* Сталин жолдастың құрметіне ән ... - деп ... ... ... ... ... ... Роза мен Жамал бейнесі де осы
шығармадағы жұбы жазылмайтын екі ... ... ... ... ... үйіне көшіп келген бұрын НКВД-а жұмыс жасаған тергеуші мен ... ... де ... бірі ... Осы ... ... ... шындалған шыңының бір көрінісі іспеттес. Бір ерекшелігі - жазушы
қай тақырыпқа ... ... қай ... суреттемесін, алдымен адам
тағдырына соғып, оның тыныс-тіршілігін, өмірдегі күрес-тартысын, әлеуметтік
ортадағы әрекетін, қоғамымыздағы алар ... ... ... ... ... ... ... қарапайым жанның қоңырқай тіршілігі арқылы ... мен ... ... танылып, таразыланады. Кейіпкер тіршілігі жазушы
шеберлігінің арқасында ... ... ... ие ... ... ... негізгі концепциясына айналдырған ойлар мен
идеяларды роман жазу ... одан ары ... ... ... ... ... ету шынайылыққа бойлайды. Роман да ұнамды
кейіпкерлермен қатар ... ... жан - ... суреттелуі де
көркемдік шешімнің терең түйінделуіне ... ... тұр. ... екі қарама-
қарсы топтың адамдарын әр дәрежеде атқаратын қызметіне, ... ... мен ... - құлықтарына дейін тұлғалап, көркем шешім жасайды.
Әсіресе романдағы жағымсыз кейіпкерлер бірін - бірі ... ... ... ... өзін ... жағынан іс - әрекеттері барысынан да,
алакөзділікті суреттеуінен де автордың ... ... ... дәлелдеп жеткізуге тырысқаны байқалады. ... ... беру ... оны даралап отырады. Тіпті шығарманы шиеленістіру
арқылы оны бар ... ... ... Сол ... ... ... көркемдей отырып, замандас бейнесін аша түседі. Ойды дәл, нақты
жеткізу ... ... ... арттыратын қасиеттерді жазушы диалог пен өзге
де көркемдік ... ... де арта ... ... ... ... ... берілгенмен, керекті жерінде ащы әзілдер мен сарказмдар,
ажарлы афоризмдер де шығарма көркемдігін арттыра ... Осы ... ... кейіпкердің шамасына өлшенгендей дәл де нақты құрылған. ... ... ... гөрі тартысқа құрылған сөз алмасулары ретінде
орнықты шыққан. «Жастықтың әсері ме, жоқ әлде туа ... ... ... ма,
Аяған өз пікірін айтып, Жақиямен жағаласа кететін.
- Ағасы-ау, жүз ... ... ... ... ... бір ғана орысты алап қалғаннан не ұтамыз? Халықтарды
инкубатордың ... ... ... ... ұлт бар. Олардың мыңдаған ... ... ... мен ... бар...
* Жағаласпа,- дейтін абыржып қалған Жақия зілденіп. - ... ... Мен ... - ... ... Уақытша ғана - дейтін Аяған айыл жыймай.
* Сен қаны ... ... - ... ... оның ... құм ... Мен ұлтжандымын. Халқымды сүйемін, оның дәстүр салтын ... зор ... ... Ал ... Мен ... - ... Жақия шамданып...»[83, 460-461 б.].
Шығармада оқушысын ойлантатын, ерекшеленетін образдың бірі - ... ... ... іс ... ... ... мен үлкенге ізет
тәрбиесін бойына ... бұл ... ... ... қысқаша ғана орын тапқан.
Бірақ жазушы Қуандық образын пайдаланған эпизодтан оның бар асыл ... ... ... ... - қанығын тексеріп, ақиқатына жету оңай шаруа
еместігін»[83, 2516.], біле ... оның ... ... - қарт ... қол
ұшын беруге талпынуы, осы беті ары қарап тұрған өзіне мүлде қатысы жоқ іске
ат салысуы психологиялық жарасыммен сәтті шыққан.
«- Партияға ... елу жыл ... ғой. Елу жыл ... ... ... ғана ... қиып ... кеттіңіз? - Қуаттың
жауырынын тер жуды. Екі беті қалақай ... ... Жас ... ... майда. Жымиып күліп отырып адамның ішіне кіріп кететін өнері
бар екен...
* Ашу ғой, шырағым,- деп ... шал. - ... ... ... ... ... жіберді.
* Жекелеген адамдардың жіберген кемшілігіне бола партияны кінәлау дұрыс
па, ақсақал?
* Жә, ... ... ... бір ... деді шал еңсесін көтеріп. -
Түрмеде
жатқан балама көмегің тие ме? Маған соны айт. Өзің үлкен бастық көрінесің.
Қол ұшыңды бер, шырағым. ... үшін ... ... ... мына ... ... Сөзінің қателігін айтып түсіндіргісі
келді де, тілін тістей қойды. Ол кісінің дұрыс сөзі ... ... ... Бар ... ... ... ... Жақсылық ешқашан қарызға жасалмауға тиіс,- деді» [83, 253-254 б.].
Автор бұл диалогқа көп жүк ... ... ... ... «қой ... ... заманда осындай адамгершілік ... ... де өмір ... ... ... нанымды
әрекеттермен оқырман назарына ұсынғысы келеді. Қарапайым ғана қарт кісінің
әрбір сөзіне ... ... ... оның ... ... жағдайының күрделі
екенін біле тұра көмек ... ... ... ... ... ... кейіпкердің мінезінің ерекшелігін де осы кездесу барысындағы оның ішкі
әлеміндегі ой толқулары арқылы да көрсетіледі. Автор бұл кейіпкердің ... көз ... ... оның ... халқы болашағына шын жаны ашитын адам
екендігінен хабардар етеді. Бұл ... ... ... ... ... Ақпанұлының сабақтарына қатысып, кітаптарын оқуын ... ... ... ... ... бұл ... бойынан адамдықтың
бар қасиетін жинаған, ұлт болашағын ойлап күйзелетін характер иесі ... де ... ... ... ... өз ... ойлаудан ғана аса
алмайтын пенделердің көптігі олардың ... іс - ... ... етуден
жалықпайды.
Роман кейіпкерлерінің, әсіресе, ұнамсыз тұлғалардың ішінде ерекше көзге
түсетіннің бірі - ... ... Бұл ... өзінің бар іс-әрекетімен, ой
дүниесімен екіжүзділігін көрсетеді. «Бұл жолы ... ... ... ... ... тартты.
- Мен бұл былыққа араласа алмаймын. Заң ... ... ... ... ... сен екеуміздің көмегімізсіз-ақ анықтай алады...
Алмас өршеленіп кетті. Екі жағына ... ... ... ... булықты. - Жалғыз досым сенің өзің мені аямайсың. Байқа,
бауырым ... ... ... ... отқа ... түрсың. Мені құлатқаннан
саған пайда түсе ме? Мүйіз шыға ... Сен не деп ... - деді ... ... Сені отқа ... ... отқа түс деп келген жоқпын. Басына іс түскен, өзіңмен дәмдес болған
адамға көмек сұрап келдім. Оның ... ... ... Детдомның балаларынан жаны артық емес олардың, - деп ... ... Тым ... кетіп қалғанын енді түсініп, ептеп қана езу ... жүзі ... 2176.]. Осы ... мен ... ... болған
диалог оның бет пердесін оқырманға ашып көрсеткендей. Жанашыр болып, көмек
қолын ұсынып жүрген Алмас басына іс түскен ... ... ... салып,
қарсы топ Жақияның алдауына түседі. Бұл оның жеке басының пайдасын ойлап,
ар ұяттан жұрдай пенде иесі ... ... Дәл ... ... ... ... ... Міне автор сондай замандас бейнесін
шығарма барысында терең таныта біледі. Адам ... ... ... ... яғни кейіпкер әлеміндегі жан - ... мен ... ... ... мен көзқарасы және оның ар алдындағы мінез -
құлқы басты көркемдік күшке ие. Жазушы Алмас ... ... ... екі ... де ... ... Қаламгер шығарма басында Алмас
бейнесін батыл суреттей келе, ... ... ... бұрылған «өз
пайдасына сай көп ... ... ... ... көрсетеді.
Шығармадағы Алмас образына күрделі сипат тән. Шығарма ... сай ... ... ... Жетімдіктің зардабын тартып, ... көп ... ... оқырман іштей аяй түсіп, оған жанашырлық
көзқарас танытқанымен, ол жасаған сатқындық ... - ... одан ... ... ... шарасыз күйі мен психологиялық жанталасын
өзінің іс-қимылымен жеткізуге тырысады. Оның тергеуші ... ... ол ... ... ... дәрменсіздігін мойындап, бар жайды ... “- М-е-н ... Мен ... - деді ... ... оған жала ... Ол ... Ол ғажап адам! Мен қорқақ, сорлы екенмін.
Қара ... ... ... асыл ... күйе жақтым. Бәрі өтірік! Өткен
жолғы түсініктемені мен жазған жоқпын. Қорқытып қол ... ... ... еш ... жоқ! Жоқ! ... 3396.]. ... ... жазушының өзі
алып отырған объектіге, қоғамдық шындыққа ... ... ... ... ... ... ... қажет. Алмас сынды өмір ағынымен көп мәселені жеке пайдасына бұра
салатын адамдардың қоғамымызда ... ... ... ... талдау мен әлеуметтік мәселелермен қиюластыра отырып шешіп
берген замандас бейнесі шығарма шырайын қоюландыра түседі. Оның ішкі ... ... ... ... ... үшін ... ... Алмас түсінігінің таяздығы, рухани жан әлемінің өлшемі оның сөзімен,
іс - ... ... ... Оның студенттік кеңестің төрағасы болып
сайланып, атақ ... ие ... ... ... ... ... танытып, деканға жалпылдап, жағымпаздануы да
характерлік табиғатының қаншалықты дәрежеде екенін таразылап береді.
Алмастың ... - ... ... ... айқындай алмауы және
қалыптасқан жағдайдан шығудың ... ... таба ... Ол осы
шарасыздығының кесірінен өзіне де өзіне жақын адамдарға әсерін тигізеді.
Аяғанға көмектесу ... ... ... жаққа хат жазып, оның таза
екендігін, оқытушыларына жабылған жала екендігін көтерген ... ... ... ... енді оның ... алдынағы бейнесіне қарап таңданады.
Автор оның бұндай шарасыздығын өмірден көрген қиындығымен, көрген азабымен
байланыстыруға ... Ал, ... ... қызы ... ... ше? Жастық отымен оның алдауына түскен Хадиша бар қиындықты ... ... бел ... ... еш ... ... ... келмейді. Ал,
Алмас болса баладан да, Хадишадан да ... ... ... ... олар ... ... де ... Суреткер бұл тұста өз кейіпкерін еш құтқара
алмайды. Бұл оның ... мен ... ... ... ... ... бар ... қаламгер өз тарапынан астарлайды
емес пе? ... ... ... ... ... ... жан ... өзгергені оның нағыз бейнесін жайып салғандай.
«Студенттік кеңестің төрағасы болып сайланғалы бері Алмас мүлде өзгерді;
өзінен кішілер мен қатарластарының ... өте паң, ... ... ... алдында қасқыр көрген қоянның көжегіндей жарамсақтанып,
бейшарамсып қалады. ... ... жоқ, ... ... ... ... іші сезеді. Тағдыры солардың қолында. Әлгілер қолдаса
- жолы даңғыл. Мақсатына жанын қинамай, ... ... ... ... ... ... ... әрбір мүмкіндікті пайдалануы
керек. Қолына билік бергендердің сенімін ақтаса өз биігіне бергендердің
сенімін ақтаса өз ... ... ... ... ... жоқ. Алды - ... ... қалған Алмастың түйіні осы»[83, 154 б.].
Алмас мінезінің ... ... - ... жеке бас ... ... Сол үшін ол ... ... жалпаңдайды, айтқанынан
шыға алмайды.
Баққожа Мұқай өз романында ғылым мен адамгершілік ... ... ... ... ... келе өзіндік жаңаша өрнектермен
өзгешеленеді. Адамгершілік ... ... ... ... интеллегенция
тобы арқылы бейнелейді. Автор сомдаған алгашқы топтың кез-келген өкілінің
адамдық болмысы ғылым үшін, ... ... ... ... ... ... ірі мақсат-мүдделерге қол созған ғалым-ұстаздар
мен саналы студенттер болса, екінші топ - ... мен ... ... жем еткен кереғар түсінік иелері. Екі топтың ... ... өмір ... ... ... туынды оқушысын үйіріп, оқып
біткенде көңілсіз аяқталған сюжет көңілін алаңдатады. Тіпті ... Әсем ... ... сәттегі «хат кімнен? Неліктен әлсіз
әйелдің ауруының асқынуына әкеліп соқтырды?» деген ... ... ... ... бұл ... ... шығарма барысында мүлдем
тоқталмайды, шешуін табуды оқырманның өзіне қалдырады. «Көркем ... ... ... ... толғануға үйретіп, оның рухын арттырып, әсемдікке
қарай талпынтуға міндетті» [57, 48 ... ... ... бірі - ... ақ туын алға ... ... еді. Бұл топ шындықты ашып айтып, өз алған ... ... ... ... ... ... ... алғашқы
қадамдары болатын. Тіпті желтоқсан оқигасының жастар ... ... ... сол ... ... ... бұл ... характерінің ерекшеленіп сомдалған бейнесі десек қателеспейміз.
Б. Мұқай уақыт шындығын жекелеген белгілі бір кейіпкер өмірімен
қиюластырғанымен, сол ауыр ... ... әр ... кейіпкерлерге де
бөледі. Асылхан, Хадиша, Камал, Қанат, ... ... ... ... ... ... болған тағдыр тәлкегіне айналаған бейнелер сомдалады.
Бұл кейіпкерлер автор ... осы ... ... әр ... ... Мысалы, Алмас, Жақия, Мұса сынды бейнелер сол ауыртпалықтың дамуын
өз қолдарымен жалғастырып, келесі жақсылық пен ... ... ... ... ... ... олар халықтық мүддеден гөрі өз ... ... ... атақ пен даңқ ... "құрбан" болған пенделер. Ал
Асылхан, Хадиша, Камал, Қанат образдары адалдық пен ... ... осы ... ... ... характерлік ерекшеліктерімен
сомдалады. Осы айтылған бейнелер басындағы ауыртпалық сол заманның ... адам ... ... ... ауыртпалық, олардың өмір жолдарын
бұралаңға салады. Бұл кейіпкерлер мінез - ... ... ... ... ... ... көмектесу жолында ашыла түседі. Өмірдің
болмыс сынды суреті табиғи ... ... ... ішкі тартыс,
шығармадағы психологиялық өрісепн өте нәзік астасқан бұл ... ... ... жіті қадағалап, идеялық, ... ... ... күш салады. Шығарманың шешілуі - өлім. Бірақ трагедия
жеке адам емес ... ... ... ... осы туынды
аясында жанр ерекшелігін терең сезініп, ұлттың жан - жарасымен ... ... ... ... ... ... ... айтқандық
емес. Жазушы қазақ тарихында жаралы оқиға тізбегін салып кеткен мәселелерді
шығарманың өзектілігін, өнер ... әдіс – ... ... ... - ... ... Қаламгердің шығармашылық жолындагы идеялық -
көркемдік ізденістері мен көркем туындысының ... ... ... ... ... идеясын жеткізудегі жетістігі мен табысын
ашып-көрсетуге мүмкіндік аламыз. Бұл орайда, негізгі ... - ... ... алдындағы құларлы орта мен әдемі әдеби дәстүрден нәр алған,
Б.Мұқай өз туындыларында әдеби тілдің өзіндік ... ... ... ... да, мазмұнға қоса көркемдікке де көп көңіл
біледі. Әдебиет әлеміндегі ... ... ... мен ой - ... өзгеше өрнегімен шын шебер жазушы ретінде танылған Б. Мұқай өз
шығармасындағы оқиғалардың бәрінде де қаһармандарының психологиясын, оның
өмірге, қоршаған ... ... ... ... ... және оның іс -
әрекетін көңіл - күйімен сабақтастыра ... ... жазу ... қым - ... сюжет, ерекше кейіпкер іздеп
әуреленбеген. Әдеттегі өмірдің өзінде болған тарихи оқиға желісін шұрайлы
да құларлы тілімен, ... ... ... етіп ... ... ... де, оның шығармасы мен ондағы кейіпкерлер адам ... ... ... ... ... араласып бірге жүргендей шынайы, табиғи
қасиетке ие ... ... ... көркем әдебиеттің табиғатын, әсіресе
әңгіме мен повесті бар болмысымен, ішкі жан дүниесімен терең ... ... ... уақыт бедерін роман аясына жүктей түскен ... Өзі өмір ... ... ... ... ... жіті бақылап,
халықтық тұрғыда өзіндік баға ... ... ... ... ... екшеліп, ұлттық бояумен зерделенген бейнелер.
Жазушының аталмыш шығармасындағы кейіпкерлерінің жүріс - ... ... ... сөйлеген сөзі мен істеген ісі шыншыл да ... ... ... ... ... шүбә келтіре алмайсыз.
Романдағы тағы бір жетістік табиғат көріністерін образдың сыр-сипатын
терең ашуда орынды пайдалануы. Табиғат сыры, ... орта ... да ... ... ... ... әсер етеді. Адамзат табиғат
құбылыстарына тамсанумен бірге, таңдана ғұмыр кешеді. Кез - ... ... ақын ... ойлы ... ... ... ... табиғат құбылысын,
оның әр алуан көріністерін, тылсым әрекетін суреттеуге тырысады. Б. ... ... ... орын ... ... ... жазушы
шеберлігінің нәтижесінде ... жан - ... ... ... ой ... жаратылыс сырларын, табиғаттың
әралуан құбылыстарын таным процесі арқылы көркем жеткізеді. ... ... ... ... жаңа ... ақ ... байланыстыра
суреттелуі, көңіл-күйі ауандарының ауа райымен сәйкестікте берілуін баса
айтуға болады. "Алматының ауа райы биыл да ... ... ... ... ... ... дүниенің апшысын қуырып, шыжғырып жіберердей
ысып кететін күн жарықтықтың қызуы ... ... ... ... ыстықтап,
суға түсіп жүретін балалар май мерекесінде ... ... ... ... ... сіркіреп басталған жаңбыр ымырт үйіріле үдеп, шелектеп құйды
да, арты қарға айналды. Жаңа- жаңа көгеріп, ... ... ... ... қардың астында қалды...
Табиғаттың бұл қылығы Аяғанға ұнады. Аяқ астынан жапалақтап жауып, жер
дүниенің шаң-тозаңын басқан ... қар ... ... еді. ... құрметіме жауған қар» деп ойлады Аяған. Осы ойына өзі ... ... ... бір ... боларда жапалақтап қар жауатын эдеті еді. Әсем
екеуінің үйлену тойы болатын күні аппақ қар ... ... ... ... күні де жер дүниені аппақ қар ... ... ... күні ... боран соғып, қалаң қар жауғанын қалай ұмытсын.
Шаңырағында бір жақсылық боларда ... ана ... ала ... хабар
береді» [83, 340.]. Автор ... ... ... ... ... ... тырысқандай. Суреткер кейіпкер ішкі әлемін, болашақтағы
бір ... ... келе ... ... ... ... арқа ... отырып жеткізуі, шығармадағы табиғат көрінісінің
орнын айқындағандай. ... ... мен ... автор осы сынды көркем
детальдармен өрнектей түседі. ... ... осы ақ ... ... ... ... ... оны әсерлеуі, кейіпкердің келер күнге деген
сенімінің, үмітінің аяқ алысы еді.
Табиғаттың көркем шығармадағы атқаратын қызметі ерекше. ... ... мен ... ... ... «Көркем шығармада табиғат барша
объективті болмысымен суреттелген күнде де, адам өмірінен ... ... ... ... ... Кейіпкер психологиясында белең
беретін сан қилы ... ... оны ... ... көзқарасы,
нақты бір кезең, сәттегі экспрессивті жан толқыныстары арқылы неғұрлым
толымды өрнектелетіні дау тудырмаса ... 346.]. ... ... ... ... осылай романның ішкі мазмұнымен бірлесіп,
идеялық ... ... ... ... ... ... бірге,
кейіпкер характерін аша ... ... ... ... ... қабағы ашылмай тұр. Көкпеңбек мұз түстенген аспаннан жылы шуақ
емес, суық ызғар ... ... ... тоңы да жіби ... тәрізді.
Бесін ауа бере Байынқолдың аңғарынан өңменнен ... суық жел ... айы ... ... ... ... бетіндегі қалың қар әлі
сіресіп ... ... өзі ала ... ... ... ... болады да,
кешкілік жер қатқаққа айналады. Табиғаттың ... әсер етті ме, ... ... ... жаны ... ... ... қоймады. Анталап
келіп бас салатын ашқарақ ойлардың талауына түсіп, күні бойы меңзең болып
жүреді де ... Сары ... ... ... маза ... Бір уақ ... алданыш қылып, уайымның азабынан құтылғандай болады»[83, 364-365
б.]. Келер күнде болатын әлдебір ... ... ... суық ... қатарластыра суреттеуі оқырманды көңілсіз оқиғаға дайындаған
автор көркем тәсілінің бір қыры. ... ... ... жалпы
көрініс, қатаң пейзаж болашақ бір сұмдықтың бір белгісі ... ... пен ... ... ... кіндіктесіп. өмірдің әлеуметтік қырын
ашуға тырысады. «Сіркіреп жаңбыр ... тұр ... ... жел ... ... ... қыр ... тұрған қыстың хабаршысы сынды. Ауа ... ... де ... ... ... қарағанда биыл қыс ерте түсетін
сыңайлы...Биылғы ауа райының мінезі ... ... ... ... бойжете
салатын қыз баладай жарқ ете қалатын Жетісудың көктемі кешікті, қашан шілде
туғанша ... ... ... ... жылу жетпей, құйқасы қызбады.
Маусым орталана бере аспанның қабағы ашылып, Жер - Ана шуаққа ... ... ... ... булығып жатқан көк дүр ете қалды. Шілде әдеттегідей ыстық
болған, тамыз ауа райы күрт өзгерді. Жаңбыр ... күн ... , ... ... мінезінің өзгеруі, жағымсыз болып тұруы Аяған отбасына келе
жатқан келеңсіз жағдайдың белгісі ... ... ... бейтарап
болғанымен, өнерде бейтарап пейзаж болмайды»[91, 196 б.] - дейді әдебиет
зерттеушісі Б. ... Бұл ... ... ... ... ... ... үлкен бөлімі кейіпкер үшін маңызды жайттардан
сыр шертеді. Қаламгер табиғат құбылыстарын ... ... тез ... ... пейзаж тудырады. Адам ... ... ... де әсер ету сипатын денсаулықпен де байланыстыра көркемдеуі
де шығарма нанымдылығын одан әрі арттырғандай. Алматының дымқыл ауасы ... ... ... ... ... ... сынды кезеңдер шығармада айқын
көрсетіледі. Осындай сәттер автор алған ... бір ... ... ... ... құбылысты, кез-келген нәрсені ұлттық ұғымға, ұлттық
қалыпқа, табиғилықпен ... ... ... Әсем ... ... ... бұл ... көрініске де жазушы үлкен жүк
артқандай. «Қыс кешігіп ... бе ... ... ... Наурыз
айының бел ортасына дейін қайта - қайта қар ... аяз ... ... Сонан
кейін төрт-бес күн бойы аспан тазарып, күннің қызуы көтерілген, буыны бекіп
үлгермеген қар ... ... ... ... терледі. Алматының көшелерімен
сел жүрді. Наурыздың аяғына қарай қара суық ... Ауа ... ... құбылып, өзгере бергені Әсемге жақпады. Ауруханадан сіңіріне ... ... ... екі ... ... бас ... ... жатып қалатын
болып жүр»[83, 306 б.]. Қаламгер ... ... ... ... - ... көркемдік эстетикалық мәні зор. Әрбір жазушы ... ... ... сай әдебиетке үлес қосады. Ф. Оразаев:
«Әрине, нашар жағынан көрінетін ... ... ... ... Стиль тек шеберліктің шыңына жеткен жазушыда болады, шебер
жазушылардың ғана ... ... ... ... Демек, стиль мен
шеберлік ағайын... Жазушы стилін әңгіме ... осы ... ... тыс ... болмайды» [92,151 б.], - деп ой тұжырады.
Романның сөздік қоры ғылым жолындағы ... ... ... ... ... ауыл ... ... тынысын бейнелейтін сөйлеу тілінен ... Бұл ... ... қайта әрбір кейіпкерінің әрбір сөзінен қоғам,
адам, уақыт жөніндегі ащы шындықты аңғару қиын ... ... ... болсақ,
көп қырлы, терең сырлы жазушының шебер шығармашылығы терең философиялық ... көз ... ... Адам әлемін, оның рухани болмысын көркемдік
шындықпен ... ... ... ... ... ... ... негізгі идеяны жан-жақты жеткізуге қызмет ететіндей дәрежеде
қолдана ... Б. ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
Адамгершілік қасиетінің ең бір озық өлшемі - ... дер ... ... ... алынады. Туған халқына тек адалдық пен тазалықты мұрат еткен
Аяған тобы Отанға деген шексіз адалдығы, Жақия бастаған ... ... ... ... даңқ ... ... ... өз кейіпкерлерін осы тартыс ... ... ... ... Қаламгер бүл романда өзі өмір сүріп отырған қоғамның тоғышарлық,
мансапқорлық сынды адам баласына жабысқан жаман қасиет дертін ... ... ... ... - адам ... ... ... туа бітпейді.
Оның бәрін адам тағдыр тәлкегіне ... ... ... ... ... ... жаңа көркемдік шешіммен астасатын ұлттық болмыспен
қиюласқандай. Автор ... ... ... - ... ... ... сипаттамай, оның іс - әрекеті, ой - тұжырымы тұрғысында характер
деңгейіне көтере ... ... ...... ... өзіндік
болмысымен табиғи түрде сомдалған бүл туынды қазақ ... ... ... ... шығарма десек те қателеспейміз.
Б. Мұқай «Өмірзая» туындысында қоғам алдындагы, болашақ ұрпақ ... ... адам ... қас жауы ... ... ... заңдылықтарға сәйкестендіре отырып, ... ... ... ... тұс, яғни 80 ... ... замандастар бойындағы адамгершілік сынды асыл қасиеттер мен оған
қайшы мінез-құлықтарды қоғамдық санаға сәйкес суреттеу арқылы жалпы адалдық
қасиетті сақтау, ... ... ... ашу, ... кешкен
қиындықтарға қарамай қайткен күнде де адам болып қалу проблемаларымен
қатарластыра қойылғанын ... ... Кез – ... ... шығарманың
ең басты қасиеті оның нақты өмір шындығымен астасып, байланысып, кірігіп
жатқан қасиетінде боса керек. ... ... ... туған көркем шындық
оқушы қауымды шынайы сендіре алғанында ғана рухани құндылыққа айналмақ. Біз
сөз етіп ... ... ... да, ең ... ... ... қоюлығы,
характер қақтығысының нанымдылығы баяндау тәсілінің көркемдігі екендігін
баса айтқан жөн. Сонымен бірге ... ... ... ... үлесіне емес, нақты өмір ... ... ... ... ... ... жылдардың тұсы мен 1986 жылғы
желтоқсан оқиғасы мен сәйкестендірілуі шығарманың шынайылылығын арттыра
түседі емес ... - адам ... ... ... ... құдіреті, күш-куаты
туралы салиқалы ойларға бастайтын ... ... ... ... мәселесін шығарманың бар көркемдік әлемімен қиюластыра түседі.
Қай қаламгер болмасын өзі үшін бірегей, әдебиет үшін орны ... ... хақ. Б. ... ... туындысы, қозғар әңгімесімен де,
көркемдік қалып - бітімімен де суреткердің ... ... ... ...... ... Жазушы шығармаларындағы көркемдік
ізденістер, әлемдік әдебиетпен өзара сабақтасып жатыр. ... ... ... ... сыни ... ... өзіне қажетін ғана
қабылдап, дәстүрді байыту арқылы көркемдік көкжиектерін кеңейте түсті.
Б.Мұқай ... ... да ... пен ... ... жік ... оқиға астарын анықтап, ажыратып ... ... өз ... ... барады. «Қазақ әдебиеттану ... мен ... ... ... ... - ... прблемалары түбегейлі шешімін
тапты деуге тіпті де ... ... ең ... - ұлттық әдебиетіміздің
көркемдік дамуын ... ... ... ... ... көп сөз бола ... Сондықтан әр жазушының даралық стиль
ерекшелігі, өзіндік көркемдік шешімі айқындала ... ... ... ... ашылып, үлкен әдебиетпен сабақтастығы, дербестігі де
назардан тыс қала береді. Сөз жоқ ... бәрі ... мен ... ... ... ... Олай ... қазіргі қазақ прозасының көркемдік көкжиектерін
шолғанда хронологиялық, тақырыптық ... ... шығу ... ... дәстүр мен жаңашылдық проблемасы арқылы ұлттық өнеріміздің
негізгі кредосын ... ... ... Дара ... ... қозғаушы
күш екенін бұл бағытта бағдарға ұстау ... Бұл ... ғана ... қазіргі әлемдік әдебиеттану ілімінде мойындай мән беріліп отырған
түйінді мәселе»[93 , 204 б.], - ... ... ... Б. Кәрібаева ой
тұжырымына сүйенсек, біз сөз етіп ... ... осы ... ... пен
идея аясын қатар да ... ... ... ... ... қамти түседі.
«Өмірзая» - қазіргі қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... ғасырлар бойғы рухани, ар-ұждан, азаматтық күресінің,
ізденісінің нәтижесі - ... ... ... ... бұл шығармада оның бар күрделелігі айқындалады. Қоғамдық ой -
сананың ... ... ... ... ... ... аталмыш
романның арқалаған жүгінің қаншалықты деңгейде оны ашып, танытқанын оқырман
саралайды.
Кез - келген қаламгер өз ... ... ... ... талабына сай әр қырынан жалғастыруға үлес қосады. Оны идея,
тақырып, жанрлық ... ... жаңа ... ... ... ... Бұл ... әдеби жаңашылдық. Әрбір суреткер өз шығармасында
ұлттық ... ... ... ... ... ... Яғни қазақ
әдебиетінде ізденімпаздық пен көркем сөз ... жүгі арта ... ... ... ... тереңдікті арттыра отырып, көркем прозаға
жаңа түр, ... ... ... ... өз ... көркемдік
тәсілдерді пайдаланып, ұлттық характер сомдап, тың идеялық шығармаларымен
барынша танымал ... ... ... ... бар ... ... ... жазушы келелі де кемелді, озық ізденістер жасап, әдебиетке
өзіндік үлгілер қоса ... ... ... бір ... ... өмір ... сол туындының тақырыбы десек, әдеби шығарманың
идеясы оның мазмұнындағы бірлік тұтастығы, қаламгердің суреттеп отырған
өмір құбылыстарына ... ... ... ... Ендеше жазушы өз
шығармаларында өзі сипаттаған кезеңдерге таза ... ... баға ... тырысады. Оның кез-келген шығармасынан
суреткерлік бейімі эстетикалық ... ... ... ... өз ... ... проза жанрына бір адамдай өз үлесін қосып
келе жатқан белгілі қаламгер Баққожа Мұқайдың замана ... мен ... орай ... келбетін бейнелеудегі өзіндік ... ... ... ... ... ... ... туындыларындағы өмір шындығының көркем шындыққа айналу
жолындағы бейнелеуші әдіс - амалдардың ... ... баса ... ... кейіпкерлердің адами болмысының, адамгершілік қасиеттерінің
барынша ашылуына айрықша көңіл бөліп, көркемдік ... ... ... ... ... ... повестер мен роман жазуға
дейін барған жазушы прозасымен қатар, оның ... ... ... ... ... ... авторлық дүниетанымды саралап,
зерделеуге талаптандық. Кішкентай ғана мәселенің өзіне ... ... ... ... арқылы уақыт тынысын шынайы бейнелей алған қаламгерлік
ізденістеріне ... ... ... атты ... ... ... шынайы талантымен аттап, шын
жанашырлықпен қалам тербеп, биік адамдық мақсат-мұраттарды шығарма өзегіне
айналдыра білетін көрнекті қаламгер өмір атты ... ... ... етіп қана ... адам ... шынайылығын аялап, оның жан-
дүниесіндегі нәзік те ... ... ... ... ... оқушыны өзіне
еріксіз баурап алады.
Әдебиеттің өміршең сипаты - оның адам тану қызметіне ... ... ... ... ... өз уақытына сай ... ... ... ... ... «Әрбір суреткердің шығармашылық
жаңалығы ол бейнелеген көркем шындықтың ... сол ... ... ... ... қысқасы, адам жанының диалектикасын өз
көзқарасы тұрғысынан ашуынан көрінсе ... 135 б], ... ... Б. Майтанов әрбір сөз зергерінің суреткерлік табиғатын тап басқан.
Баққожа Мұқай шығармаларында әлеуметтік - қоғамдық өмірдің ең ... ең ... ... ... ... тиек етіліп, соны шын мәнінде
мазмұнды баяндауда жазушының ... ... ... ... байқаймыз.
Сондықтан да, жазушының біз атап-атамай кеткен шығармалардың барлығы дерлік
тақырыптық - ... ... ... ... автордың
ізденіс жүйесін көрсетеді, қаламгердің стильдік даралығын айқындайды.
М.Горький: «әдебиетші тек ... ... ... ... ... ... ... Және де ол живописьтің шебері сияқтанып адамды қимылсыз
суреттемейді, тынымсыз қозғалыс, ұдайы ... ... ... ... топтардың, жекелеген адамдардың күресі жағдайында суреттеуге
тырысады. Ал әлемде қарсылық көрмейтін қозғалыс жоқ»[94,317б.] - дейді.
Осы тұрғыда, біз ... сөз ... ... ... ерекшелігі мен
шеберлігін және шығарманың поэтикалық ... ... ... ... Осы орайда, ең негізгі мақсат ретінде ... ... ... ... - ... Б. Мұқайдың прозасын талдап,
қаламгерлік соны табыстарын нақты мысалдар арқылы көрсету болатын.
Әрине, ... ... ... шығармашылығын қамтыған кең көлемдегі
зерттеу еңбектің жоқтығы біршама қиындықтарды алға ... ... ... ... ... ... ... қол жеткіздік деп ойлаймыз.
Әдебиетті өзіндік қолтаңбасымен, соны тақырыбымен, жаңаша ... ... ... ... үлкен зерттеуді, тереңірек
бағамдауды қажет ... ... ... ... замана тынысын өз
творчествосында көркемдікпен суреттеді. Сонымен ... ірі ... ... ... суреткерлік, әлеуметтік тұрмысты шынайы бейнелеу алу
және өмір ... ... ... толғамдар айта білу жазушы қаламына ... ... ... ... біз өз ... ... қаламгер Баққожа
Мұқайдың көркемдік әлеміне талдау жасап, өзіндік мәнерін, соны
ерекшеліктерін ... ... Оның ... ... күрделілік
тән роман жазу жолындағы шеберлігін дәлелдеуге қадам жасадық. Сөйтіп,
жазушының көркемдік әлемінің көкжиегін ... өз ... ... ... ... ТІЗІМІ
1 Байтұрсынұлы А. Бес томдық шығармалар ... - ... ... 2003. ... Қирабаев С. ... ... ... -
Алматы: Білім,
1995.-288 б.
3 Мағауин М. Зобалаң // ... ... - 2000. - 24- ... ... Б. ... ... ... // Қазақ әдебиеті. - 1980. - 30
қаңтар.
5. Ыбырайымов Б. ... ... // ... ... - 1983. - 24 ... Бейсебаев Ә. Жан шуағы // Лениншіл жас. — 1981. - 30 шілде.
7. Сәрсек Ж. Кешір бізді Аяған // ... - 2001. - 3 ... ... С. Ар алдындағы сыр //Қазақ әдебиеті. - 1979. - 4 мамыр.
9. Балғабаев С. Шығарма арқауы - шындық ... // ... - 2000. - ... ... С. ... ... ... // Көкшетау правдасы. - 1978.
- 26 желтоқсан.
11. Ыбыраев Ж. Өмір ... ... // ... ... - 1981. - 6 қараша.
12. Мамырбаев Д. Өмір неге зая болу керек? // ... - 1998. - ... ... Ж. Ізденістің игі сипаты // Жұлдыз. — 1981. - №11.
14. Асылбеков С. Шындықтың айдай жүзі //
15. Кенжеаханов М. Түйіні бір төрт ... // ... - 1987. ... ... Ә. Кешегі күндердің көңілсіз көріністері // Заман-Қазақстан. -
1998.
- 31 шілде.
17. Жұмабеков С. Төрт ауыз сөз // Қазақ эдебиеті. - 1987. - 7 ... ... Р. Адам ... арлы бол // ... туы. - 1980. - 5 ... ... Ә. ... зая, өмірің зая кетпесін // Егемен Қазақстан. - 2000.
- 28
қараша.
20. Мұқанов М. Замана ... // ... - 1993. - 27 ... ... А. Ақ жол (өлеңдер мен әдеби зерттеу). - ... ... ... М. Әр ... ... - ... ... 1959. - 556 б.
24. Жұмалиев Қ. Стиль - өнер ерекшелігі. - ... ... 1966. ... 3. ... ... 2 т. - ... ... 1983. - Т.2.
-4566.
Бердібаев Р. Роман және заман. - Алматы: ... 1967. - 280 ... Р. ... - Алматы, 1986. - 439 б.
Кәкішев Т. Дәуір дидары. - ... 1985. - 303 ... ... С. ... және ... - Алматы:
Жазушы,
1983.-280 б.
30 Дәдебаев Ж. Шымырлап бойға жайылған. - Алматы: Жазушы, 1988. - ... ... Қ. . ... және замана шындығы. - ... 2003. - 185 ... Б. ... ... және ... талдау. - Алматы: Санат,
1996.-336 б.
Бисенғали 3. XX ғасыр басындағы қазақ романы. - Алматы: Өлке, 1997. -
268 б.
Тимофеев Л. ... ... ... - М.: ... 1976. - ... Л.Я О психологической прозе. - Л.: Худ. литература, 1977. - С.
428.
Поспелов Г.Н. Введение в литературоведение. - М.: ... ... Г.Л. ... в литературоведение. - М.: Просвещение, 1979.
-С. 352.
Бахтин Эстетика словесного творчества. - ... 1979. - С. ... ... В.В. О языке художественной прозы. - М.: Гослитиздат,
1959.-С. 122-123.– М.: Наука, 1980 С.360.
40. Әдебиеттану терминдер сөздігі / Құраст. 3. ... - ... Ана ... ... ... 3. Сөз ...... қазақ университеті. 1992. - 351 б.
42. Қирабаев С. Екі ... ... ... - ... 1992. - ... Мұқай Б. Жазушының жан сыры // Қазақ әдебиеті. - 1995. - 6 қаңтар.
44. Мұқай Б. Қара ... ... ... - 1980. - 10 ... Дәуренбеков Ж. Маздайды шабыт шырағы // Жас алаш. - 1994. - 5 ... ... Б. ... жүрегі // Қазақ әдебиеті. - 1984. - 23 қараша.
47. Ахметов 3. Поэтика эпопеи «Путь Абая» в свете истории и ее ... ... 1984.- С. ... ... М. ... қайраты. Эсселер, сын, мақалалар. - А.: Жазушы. ... ... Г. Ішкі ... ... ... ашудағы көркемдік
қызметі: Филол. гыл. канд. дис... - Алматы, 1996. - 289 б.
50. Қаратаев М. Таңдамалы шығармалары: 3 т. - ... ... 1974. ... 3.-368 ... ... А. Қазақ прозасындағы сатира мен юмор поэтикасы (1960-1990):
Филол. ғыл. ... ... - ... 1999. - 281 ... ... Б. Дүние кезек. – Алматы.: Жазушы, 1992- 445б
52. Балтабаева Г. ... ... ... (1980-1990): Филол. ғыл. канд.
дис... -
Алматы, 1999.-ИЗ б.
54. Хасенов М. ... ... және ... бейнесі // Көркемдік кілті -
шеберлік. - Алматы: Ғылым, 1985. - 348 6.
55. Мұқай Б. Алгашқы махаббат: Хиқая мен әңгімелер. - ... ... ... ... Р. Күретамыр. - Алматы.: 1973. – Жазушы 235 б.
55. Елеукенов Ш. Замандас парасаты. - ... 1977. - 284 ... ... С. ... раскрытия художественного характера
в
современной казахской прозе. - Алматы.: 1998. – С. 340.
Атымов М. Идея және ... - ... ... 1970. - 231 б.
Майтанов Б. Суреттеу мен мінездеу. - Алматы.:1991 «Қазақ мемлекеттік
университеті» ... ... М. ... ... ... Филол. ғыл. канд. дис... -Алматы.:
1998.-163 б.
62. Мұқай Б. Ертегідей ертеңім. Толғаулар мен эсселер. - Алматы.: Ана ... 416 ... 3. ... ... ... Алматы.: Ана тілі, 1995. 272 б.
64. Асылбеков С. Қазіргі қазақ повестеріндегі заман шындығы (1970-1989):
Филол. ғыл. ... ... - ... 1999. - 160 ... Л.Н О ... - М.: ... 1955. - ... Б. Жеті желі. - Алматы.: Жазушы, 1996. – 496 б.
Бердібаев Р. Кәусар бұлақ. - ... ... 1989. - 360 ... Б. Алғы ... үміт күт. // Жетісу. - 2001. - 5 сэуір.
Леви В. Охота за мыслью. М.: Молодая гвардия, 1971. - С. ... Б. Аққу ...... ... 1980- 200б.
Бисенғали 3. XX ғасыр басындағы қазақ прозасы Алматы.: Мектеп,1989 -136б.
72. Майтанов Б. Қаһарманның рухани әлемі. - ... ... - 1967. - ... Ә. ... сөзі және ... - ... С. Парасатқа құштарлық. - Алматы: Жазушы, 1985. - 249 б.
Бейсебаев Ә. Ізгілікке іңкәр әлем. // Лениншіл жас. - 1983. - 15 ... ... С. Миф и ... ... ... К. Гамсахурдиа. - Тбилиси:
Мерани, 1984.-С. 336,.
Гончарев И.А. Собр.соч. - М.: 1980. Т.8. С. ... С. ... ... - ... ... 1993. - 623 б.
Уэллек Р. Уоррен. Теория литературы. - Издательство.: Прогресс. - 1978.- ... ... Қ. Т. ... ... және ... прозасы. -
Алматы: Ғылым, 2001. - 270 б.
81. МұқановС. Таңдамалы ... 6 т. – ... ... 344 ... Б. ... // Екі ... трагедия // Жас алаш. - 1992. - 1 қазан.
Мұқай Б. Өмірзая. Алматы.: Жалын 1998
Мұқай Б. ... ... ... - 1998. - 27 ... С. ... ... - Алматы: Жазушы, 1993. - 624 б.
86. Дәдебаев Ж. Өмір ... және ... ... - ... ... ... ... Р. Арқау / 2 томдық шығармалар жинағы. - Алматы: Жазушы,
1991.Т.2.-5726.
Наурызбаев Б. Дәуір суреткері. - ... ... 1969. - 286 ... ... Б. Қазақ прозасындағы замандас бейнесі. - Алматы: Ғылым,
1982.-148 б.
90. Нағметов А. ... ... - ... ... // ... кілті
шеберлік.
- Алматы.: Ғылым, 1985. - 3776.
91. Галанов Б. Живопись словом: Портрет. ... ... -М: Сов. ... ... Оразаев Ф. Жазушы стилін зерттеудің кейбір мәселелері // Жұлдыз, 1970.-
№8.-56-61 б.
Горький М. Әдебиет туралы. - ... ... 1984. - 424 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 168 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шерхан Мұртазаның «Ай мен Айша» роман-диологиясында замана шындығының бейнеленуі. Көркемдік ізденістер. Р. Мұқанова, Т. Ахметжан, Н. Ораз шығармаларын талдау10 бет
Шешендік өнер және шешен таланты4 бет
Баққожа Мұқай редактор әрі журналист68 бет
Баққожа Мұқай – драматург45 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай мен Акиф шығармаларындағы дін мәселесінің сипатталуы28 бет
Абай мен Пушкин шығармаларындағы үндестік77 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Айгүл Кемелбаева шығармаларындағы көркемдік ойлау30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь