Саяси білімді меңгеру Қазақстан жастарын саяси әлеуметтендіру факторы ретінде

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3
1 САЯСИ ӘЛЕУМЕТТЕНДІРУДІ ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ.ӘДІСТЕМЕЛІК АСПЕКТІЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
16
1.1 Саяси әлеуметтендіру . тұлғаны әлеуметтендірудің құрамдас бөлігі
ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
1.2 Саяси әлеуметтендіруді зерттеудің негізгі теориялары ... ... ... ... ... ... ...
28
2 БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІНДЕ ҚАЗАҚСТАН ЖАСТАРЫН САЯСИ ӘЛЕУМЕТТЕНДІРУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
35
2.1 Саяси білімнің қалыптасу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 35
2.2 Қазақ халқының саяси тәлімінің тарихи кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... .. 40
2.3 Жастарды саяси әлеуметтендіру . олардың әлеуметтік.саяси әлеуетін көтеру процесі ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 53
2.4 Саяси білім беру мен саяси тәрбие . қоғам дамуының факторы ретінде (саяси педагогика мәселелері) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 63
2.5 Қазақстан жастарына саяси білім мен тәрбиені игерту жолдары ... ... ..
94
3 ЖАСТАРДЫ САЯСИ ӘЛЕУМЕТТЕНДІРУДЕ ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРДІҢ ЫҚПАЛЫ ... ... ... ... ... ... ..
101
3.1 Кеңестік саяси жүйедегі жастарды саяси әлеуметтендіру процестері.. 101
3.2 Егемен Қазақстандағы жастарды саяси әлеуметтендіру ерекшеліктері
103
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 124
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 129
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазіргі қоғамда саясат пен білімнің өзара байланысы өзекті мәселе. Олай дейтініміз білім – қоғамның дамуы мен болашақтағы жағдайын анықтаушы болып табылады. Кез келген елдің экономикалық және саяси тәуелсіздік жағдайы халықтың жалпы білімі мен кәсіптік деңгейіне байланысты.
Осы ретте Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында» атты 2005 жылғы 18-ақпандағы халыққа жолдауында: « ғасырда білімін дамыта алмаған елдің тығырыққа тірелері анық. Біздің болашақтың жоғары технологиялық және ғылыми қамтымды өндірістері үшін кадрлар қорын жасақтауымыз қажет. Осы заманғы білім беру жүйесінсіз әрі алысты барлап, кең ауқымда ойлай білетін осы заманғы басқарушыларсыз біз инновациялық экономика құра алмаймыз», - деді [1, 18-19 бб.].
Халықтық мәдени құндылықтар мен салт-дәстүрлер, рухани-өнегелік сапаларды жас ұрпақтың бойына сіңіру, патриотизмге тәрбиелеу, ұлттық ар-намыс, абыройды сезіндіру білімсіз дами қоймайды. Сондықтан да қандай қоғам болмасын саяси жүйесінің тұрақты болуы үшін білім мен тәрбие жүйесін мемлекеттік талаптарға сәйкестендіре отырып құруға мүдделі.
Ендеше, мемлекетіміздің өз бағытын айқындаудың стратегиялық мақсат-міндеттерінің қатарына жас ұрпақтың білімі мен тәжірибесін алға шығаруы – заңды құбылыс. Ел Президентінің 2004 жылғы халыққа жолдауында: «Ұлттың бәсекелестік қабілеті бірінші кезекте оның білімділік деңгейімен айқындалады...» - деп атап көрсетті [2, 8 б.].
Білім жеке тұлғаның әлеуметтік-саяси көзқарасын дамытып, дүниетанымының аясын кеңейтетін маңызды факторлардың бірі. Ол жеке тұлғаның әлеуметтік мәртебесін айқындауда, сондай-ақ қоғамда саяси келісім мен ішкі тұрақтылықты орнықтырып, саяси құрылымды дамытуда үлкен рөл атқарады.
Әлеуметтік тәжірибені, ақпараттарды игеруде, ұрпақтар арасындағы рухани құндылықтардың бір-біріне берілуін сақтауда, тұлғаны әлеуметтендіруде, олардың әлеуметтік мәртебесін көтеруде – білімнің орны ерекше.
Қазіргі білім – азаматтық қоғамдағы әлеуметтік талаптарға бағытталған күрделі де жан-жақты қоғамдық құбылыс, оқыту және тәрбиелеу түріндегі педагогикалық әрекеттің тұтас жүйесі.
Кез келген кәсіптегі маманды қалыптастыруда мамандыққа сай білім алу қаншалықты өткір мәселе болса, сонымен қатар “жеке маман тұлғаны” өзіндік дамытуда оны шығармашылықпен терең іргетасын дайындау соншалықты алғышарт [3, 24-26 бб.].
Білім жүйесінің мазмұны өмірдің түрлі жағдайларында әрекет ете алатын «тұлғаны» дайындау. Осы мақсатта оқу жоспарын оқушыларға азаматтық білім беруге бағыттау керек. Бірінші кезекте әлемдегі болып жатқан өзгерістерге
1 Назарбаев Н.Ә. Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында // Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. – Астана: Елорда, 2005. – 48 б.
2 Назарбаев Н.Ә. Бәсеке қабілетті Қазақстан үшін, Бәсекеге қабілетті экономика үшін, Бәсекеге қабілетті халық үшін // Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы, Астана, 19 наурыз 2004 ж. // Егемен Қазақстан. – 2004. – 20 наурыз.
3 Шешукова Г.В. Роль и место системы образования в политической социализации населения современной России // Credo. – 1998. – № 4. – С. 24-26.
4 Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік жастар саясатының тұжырымдамасы туралы» // Қазақстан Республикасының Президенті мен Қазақстан Республикасы Үкіметінің Актілер Жинағы. – 1999. – № 43. – 94 б.
5 Қазақстан Республикасы Заңы. Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік жастар саясаты туралы // Егемен Қазақстан. – 2004. – 14 шілде.
6 Қазақстан Республикасының Үкіметі. Қазақстан жастары бағдарламасы туралы // Қазақстан Республикасының Президенті мен Қазақстан Республикасы Үкіметінің Актілер Жинағы / Ред. басқарған Ж.Ә. Әлмашев. – 2001. – № 7. – 121 б.
7 Панорама событий. Драгоценный ресурс // Казахстанская правда. – 2003. – 12 августа.
8 Ильинский И.М. (рук.), Алешенок С.В., Володин И.А., Голубева Т.Л., Елизаров В.В., Луков В.А., Саградов А.С., Юртаев В.И. Молодёжь планеты: глобальная ситуация в 90-годах, тенденции и перспективы. – М.: Голос, 1999. – 324 с.
9 Назарбаев Н.Ә. Бостандық – бар бақыттың бастауы. Президенттің Қазақстан жастары конгресінде сөйлеген сөзінен // Егемен Қазақстан. – 2001. – 8 қыркүйек.
10 Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы. Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында // Қазақстан Республикасының Президентінің Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. – Астана: Елорда, 2006. – 44 б.
11 Ануфриев В.А. Социальный стасус и активность личности. – М.: Политиздат, 1983. – 137 с.
12 Бестужев-Лада И.В. Молодость и зрелость: Размышления о некоторых социальных проблемах молодежи. – М.: Политиздат, 1984. – 207 с.
13 Кон И.С. Психология старшеклассника. – М.: Просвещение, 1980. – 191 с.
14 Кон И.С. Ребенок и общества. – М.: Просвещение, 1988. – 269 с.
15 Коробейников А.А. Человек в социалистическом обществе: Формирование социальной активности. – М.: Политиздат, 1989. – 136 с.
16 Титма М.Х., Саар Э.А. Молодое поколение. – М.: Мысль, 1986. – 254 с.
17 Филиппов Ф.Р. Школа и социальное развитие общества. – М.: Педагогика, 1990. – 156 с.
18 Шестопал Е.Б. Личность и политика: Критический очерк современных западных концепций политической социализации. – М.: Мысль, 1988. – 203 с.
19 Козлов А.А., Лисовский А.В. Молодой человек: Становление образа жизни / Личность. Мораль. Воспитание /. – М.: Политиздат, 1986. –168 с.
20 Абсаттаров Р.Б., Байлярова Б.К. Идейно-политическое воспитание в студенческом коллективе. – Алма-Ата: КазГУ, 1989. – 32 с.
21 Трошихин В.В. Политическое развитие личности / АН КазССР. – Алма-Ата: Наука, 1990. – 160 с.
22 Сужиков М.М. Политическая культура студентов. – Алма-Ата: Мектеп, 1986. – 163 с.
23 Белоус О.Н., Ахметов К.Г. Формирование политической культуры у студенческой молодежи. – Алма-Ата, 1987. – 37 с.
24 Мустафин Т.Т. Политическая культура и социально-политические ценности студенческой молодежи // Культура и социальные ценности личности в социалистическом обществе. – Алма-Ата: КазГУ, 1987. – С. 145-159.
25 Мустафин Т.Т. Проблемы формирования демократической политической культуры // Республика Казахстан: Политика развития. – Алматы: КазНГУ-ИРК, 1996. – С. 16-25.
26 Нысанбаев Ә.Н. Қазақстан. Демократия рухани жаңару. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1999. – 416 б.
27 Байделдинов Л.А. Қазақстан қоғамы және социология: Қазіргі өмір және жаңа идеялар // Қазақстан социологтарының 1-конгресінің материалдары. – Алматы: Қазақ университеті, 1997. – 172 б.
28 Иватова Л.М. США во внешней политике Республики Казахстан. – Алматы: Стека, 1999. – 310 с.
29 Аяған Б.Г. Государство Казахстан: Эволюция общественных систем. – Алматы: Жазушы, 1993. – 149 с.
30 Бижанов А.Х. Қазақстандық патриотизм – ынтымақтастық қайнар көзі // Ақиқат. – 1997. - № 11. – 8-12 бб.
31 Бурханов К.Н. Эволюция социально-политической системы Казахстана в ХХ веке: Дис. д-ра полит. наук. – Алматы, 1997. - 296 с.
32 Тасмағамбетов И.Н. Реформа образования-стратигеческий курс обновления казахстанского общества // Саясат. - 1995. - № 1. - С. 25-30.
33 Биекенов К.У. Политическая культура и ее требования к руководителю. – Алматы, 1993. – 48 с.
34 Ибраева Г.Ж. Mass media в политической структуре общества. – Алматы, 2000. – 187 с.
35 Соловьев. А.В. Политические партии и общественные движения Казахстана. – Алматы, 1993. – 76 с.
36 Сыроежкин К.Л. Казахстан в транзитный период: проблемы развития // Вестник КазГУ. Сер. Политология. Сер. Философия. Сер. Культурология. Алматы: Қазақ университеті. – 1998. - № 1. – С. 194-196.
        
        әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
ӘОЖ 323.232: - 053.6(574)
Қолжазба құқығында
ИСАЕВ ӘБІЛӘЗИЗ ҮКІБАЙҰЛЫ
Саяси білімді меңгеру Қазақстан жастарын саяси әлеуметтендіру факторы
ретінде
23.00.02 - саяси институттар, ... ... ... және саяси
процестер мен технологиялар
Саяси ғылымдардың кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертация
Ғылыми жетекші:
философия ғылымдарының
докторы, профессор
Байделдинов Л.Ә.
Қазақстан Республикасы
Алматы 2007
МАЗМҰНЫ
|КІРІСПЕ................................................................|3 ... | |
|1 ... ... ... ... | |
| ... |
| |..... | ... ... ... - тұлғаны әлеуметтендірудің құрамдас бөлігі |16 |
| |ретінде...........................................................| |
| ... | ... ... әлеуметтендіруді зерттеудің негізгі |28 |
| ... | |
|2 ... БЕРУ ... ... ЖАСТАРЫН САЯСИ | |
| ... |
| ... | ... |Саяси білімнің қалыптасу |35 |
| ... |
| |. | ... ... халқының саяси тәлімінің тарихи |40 |
| ... | ... ... ... ...... ... әлеуетін |53 |
| |көтеру процесі | |
| ... |
| |...... | ... ... ... беру мен саяси тәрбие – қоғам дамуының факторы ретінде|63 |
| ... ... | |
| ... | ... ... ... ... білім мен тәрбиені игерту |94 |
| ... | |
|3 ... ... ... ... ... | |
| ... |101 ... ... ... ... ... ... әлеуметтендіру |101 |
| ... | ... ... ... ... саяси әлеуметтендіру ерекшеліктері |103 |
|ҚОРЫТЫНДЫ..............................................................|124 |
|..................................... | ... ... |129 ... | ... ... өзектілігі. Қазіргі қоғамда саясат пен ... ... ... ... Олай дейтініміз білім – қоғамның дамуы мен
болашақтағы жағдайын ... ... ... Кез ... ... және ... тәуелсіздік жағдайы халықтың жалпы білімі мен
кәсіптік деңгейіне байланысты.
Осы ретте Қазақстан Республикасы ... Н.Ә. ... ... әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында» атты 2005 жылғы
18-ақпандағы халыққа жолдауында: «((( ... ... ... ... елдің
тығырыққа тірелері анық. Біздің болашақтың жоғары технологиялық және ғылыми
қамтымды өндірістері үшін ... ... ... ... Осы ... беру жүйесінсіз әрі алысты барлап, кең ауқымда ойлай ... ... ... біз ... экономика құра алмаймыз», - деді
[1, 18-19 ... ... ... мен ... ... жас ... бойына сіңіру, патриотизмге тәрбиелеу, ұлттық ... ... ... ... дами ... ... да ... қоғам
болмасын саяси жүйесінің тұрақты болуы үшін білім мен тәрбие ... ... ... ... құруға мүдделі.
Ендеше, мемлекетіміздің өз бағытын айқындаудың стратегиялық мақсат-
міндеттерінің қатарына жас ... ... мен ... алға ... ... құбылыс. Ел Президентінің 2004 жылғы халыққа жолдауында: ... ... ... кезекте оның білімділік деңгейімен
айқындалады...» - деп атап ... [2, 8 ... жеке ... әлеуметтік-саяси көзқарасын дамытып, дүниетанымының
аясын кеңейтетін маңызды факторлардың бірі. Ол жеке ... ... ... ... ... саяси келісім мен ішкі
тұрақтылықты ... ... ... дамытуда үлкен рөл атқарады.
Әлеуметтік тәжірибені, ақпараттарды игеруде, ұрпақтар арасындағы ... ... ... сақтауда, тұлғаны әлеуметтендіруде,
олардың әлеуметтік ... ...... орны ... ...... қоғамдағы әлеуметтік талаптарға бағытталған
күрделі де жан-жақты қоғамдық құбылыс, оқыту және ... ... ... ... ... ... ... маманды қалыптастыруда мамандыққа сай білім алу
қаншалықты өткір мәселе болса, сонымен қатар “жеке маман тұлғаны” ... оны ... ... ... ... соншалықты алғышарт
[3, 24-26 бб.].
Білім жүйесінің мазмұны өмірдің түрлі жағдайларында әрекет ете алатын
«тұлғаны» дайындау. Осы ... оқу ... ... ... ... ... ... Бірінші кезекте әлемдегі болып жатқан өзгерістерге
байланысты білім жүйесін ұлттық модульде құру және ол үшін ... ... ... ... ... ... ... қажет.
Қазіргі саяси жүйелердің негізгі белгісі – демократия. ... ... де аса ... ... ие ... ... өркениетті әлемнің айшықты
сипаты – ол қоғамды ... Осы ... ... ... ... мемлекет алдына көптеген саяси талап-тілектер мен міндеттерді шешу
пайда болады. Қоғамдағы ... ... ... ... ... тұрақтылық
пен бірлікті талап етеді. Саяси ғылымдардың да ... ... ... саяси қауіпсіздігін, саяси дамуын ... ... етіп ... Осы ... ... білім мен саяси тәрбие, саяси
әлеуметтендіру, саяси сана, саяси құндылықтар, саяси мәдениет ... ... ... беруді, оның ішінде саяси білім ... ... ... ... ... ұлттық дәстүр,
рухани негізден бөле-жара қарауға болмайды.
Саяси ... ... өзі өмір ... ... ... және ... ... өз орны мен рөлін, құқығы мен ... ... жете ... ... ... білім беру арқылы – ... ... ... өз ... таба ... басқа адамдардың
мүдделері мен құқығын құрметтей отырып, өз мүддесін қорғай білуге үйрету.
Сонымен қатар ол ... ... ... және оны қамтамасыз
ететін мемлекеттік, қоғамдық ұйымдарды сыйлауға баулиды.
Бүгінгі таңда кімнің ... ... ... қарамастан саяси және
құқықтық білім әр адамға қажет. Өйткені ол сол қоғамда тұрып, ... ... ... ұйым ... және ... қатынаста
болады. Ал құқықтық-саяси білімі жоқ адамдар қандай да бір ... ... ... жетегінде кетеді. Адамдардың саяси сауаттылығына қоғам
да мүдделі. Саяси ... ... ... ... ... ... негізделген жүйеден сақтандырады.
Қазіргі қоғамдық сұраныс - өз ісіне мығым, жұртшылықпен араласуда ... ... ... жағымды қасиеттерін байқата алатын жеке тұлғаны
тәрбиелеуді талап ... ... мәні - өмір ... ... ... жағдайы, білімі,
санасының жоғары немесе төмен ... оның жеке ... тән ... ... Ал, әлеуметтендіру тәрбие берумен тікелей байланысты.
Тәрбиенің түрлері де әр алуан: жас бала өмірге ... ... ... ... ... ... ... Тәрбие екі жақты: жас өспірімдерге
тәрбие беру, ересек адамдарға ... ... ... ... бар.
Біздің де өз ғылыми жұмысымызда қарастыратынымыз Қазақстан жастарына
саяси білім мен саяси тәрбиені ... ... осы ... ... ... ... етіп алдық.
Адамның саяси жұмысқа саналы түрде және өз еркімен қатысу деңгейіне
байланысты саяси әлеуметтенуді ғалымдар ... ... ... бірінші)
және екінші деп екі түрге бөледі. Алғашқы әлеуметтенуге бала кездегі және
бозбала кездегі ... ... ... ... ... ... ... Мұнда жас ұрпақ саяси ұғымдарды алғаш естіп, мағлұматтар алады.
Олар ... ... өмір ... ... жеке қатынасын
қалыптастырады. Екінші әлеуметтенуге бұрынғы алған ... ... ... ... жеке адамның саяси жүйемен белсене әрекеттесу кезеңі
кіреді.
Тұлғаның саяси қалыптасуына, бір жағынан, оның ... өмір ... яғни ... ... ... ... топтар және
т.с.с. стихиялы түрде қатынасса, екінші ... ... ... ... ... ... ... партиялар, қоғамдық-саяси ұйымдар
қатысады. Мемлекеттік оқу-тәрбие жүйесін өз ... ... ... және
микро деңгейлік етіп екіге бөлуге болады.
Макро деңгейде мемлекеттік басқару органдары өз ... ... ... ...... теледидар, радио, интернет арқылы
жүргізіп, өзінің стратегиялық бағдарламаларын, ... ... ... ... ... сіңіріп отырады. Микро
деңгейге мақсатты оқу-тәрбие жұмыстарын тікелей жүргізетін балабақша, жалпы
білім беретін және арнаулы орта ... ... және ... оқу
орындары жатады.
Еліміз тәуелсіздік алғалы бері жас қауымға, әсіресе соңғы жылдары жастар
саясатына мемлекет тарапынан көңіл бөлініп жатқандығы ... ... ... Н.Ә. Назарбаев жастар проблемасына айрықша назар
аударып, әрдайым ... ... ... ... ... «ҚР
мемлекеттік жастар саясатының тұжырымдамасы туралы» 1999 жылғы 28-тамыздағы
№ 73 өкімі [4], «ҚР ... ... ... ... 2004 жылғы ҚР
Заңы[5], «Қазақстан жастары бағдарламасы туралы» 2001 жылғы 17 ... ... № 249- ... аса ... ... ... ... [6].
2003 жылы 12-тамызда Халықаралық жастар күніне байланысты БҰҰ-ның Бас
хатшысы Кофи Аннан: «...кез келген қоғамда жас ... ... ... ... сол ... бағалы, құнды ресурсы деп қарау керек», - дейді ... [7, 3-4 ... ... глобальная ситуация в 90-годах, тенденции ... ... бір топ ... мына ... ... ... бұл өзіне тән ... ... ие, ... және ... ... ... сол ... әлеуметтену
ерекшелігімен, жастық мінезіне негізделе ... ... ... ... ... олардың жас аралығын 14-15-тен 29-30-бен
шектейді [8, 54 б.]. ... ... жас ... ... жәй ... ... емес, ол сол мемлекеттің жастар саясаты контекстінде
халықтың қай бөлігі, қаншасы «ұйымдастыру немесе қаржыландыру т.б.» ... ... ... ие болады.
Қазіргі мемлекеттің ең маңызды басым бағыттарының бірі – жастар саясаты.
Бүгінгі күнге дейін көптеген ... ... ... ... ... бар. ... ... қоғамның ең белсенді бөлігі болып саналады
және олар ... ... мен ... ... ... жастарға: «Сіздердің әкелеріңіз және бауырларыңызбен бірге біз
ең қиын жол ... ... ... мәңгілік ештеңе жоқ, өз бастаған
ісімді ... ... ... мен де ... ... ... ары ... дамымақ? Баршамыз қалай өмір сүруіміз керектігі алаңдатпай қоймасы
анық. ... ... бір ... ... ... ... ұлы ... - деп айтқаны ертеңгі елдің болашағы білімді ұрпақтың қолында
болғанын қалағаны [9].
Саяси ... ... орны мен ... өсуі ... ... ... болып жатқан процестермен тығыз байланысты. Біздің
елімізде жастар халықтың үштен бір бөлігінен астамын ... ... де ... ... ... ... тура келеді.
Кез келген мемлекеттің дамуы жастардың тағдырымен ... ... да ... ... ... ... ... саясаты арқылы ғана
олардың сенімдерін жаулап ... ... ... ... ерте ... дегеніне
көндіре алады.
Қазіргі уақытта жастарды болашақ үлкен өмірге дайындауда, нағыз шынайы
өмірге ... ... ... мәні өте зор. ... шынайы
өмірдің негізгі мәселелерін шешуге бейімделуі қажет және сол ... ... ... өмір ... ... қол ... өзіне ұнаған
бағытты таңдауға ерікті болады. Сол арқылы өз болашағын жоспарлауға ... ... ... ... стилін дұрыс таңдауға қабілетті және мінез-құлқын
қазіргі заман талабына сай қалыптастыруға әзір болып есептеледі.
Ал қазіргі таңда 7-17 жас ... ... ... ... мүшелігі мен олардың құқықтары және бостандықтары, өмірлік
позициялары ... ... ... ... күні жастардың саяси білімін, сауаттылығын көтеруде тек ... ғана ... ... қатар, тәрбиелік шаралар да өз ықпалын тигізері
сөзсіз.
Отбасындағы саяси әлеуметтендіру қазіргі таңда ... ... ... ... ... ... байланысты. Олай дейтініміз
үздіксіз білім беру жүйесі бойынша мектепке дейінгі балабақшада ... ... ... ... ... қана ... отансүйгіштік
дәстүрге баулу, құрбылармен қатынасуды үйрену, қоршаған ортаны түсіну
процестері орта ... ... беки ... ... ... ... жастарды саяси әлеуметтендіру мәселесінде
білімнің алатын орны ерекше.
Білім беру жүйесіне байланысты Қазақстанда көптеген тұжырымдамалар жарық
көрді. Соның ... ... ... ... ... тұжырымдамасы», «ҚР-да
гуманитарлық білім беру тұжырымдамасы», «Гуманитарлық білім бағдарламасы»,
«Болашақ» Республикалық бағдарламасы және т.б. ... ... ... Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың: «... біз Қазақстанның
барлық азаматтарының отаншылдық сезімі мен өз еліне деген сүйіспеншілігін
дамытуға ... - ... ... ... ... саяси білімді
меңгерту арқылы оларды ... ... ... ... ... ... мен практикасында өте маңызды тақырып болатындығын алға
тарта отырып, ... ... ... ... ... ... деңгейі. Әлемдік қауымдастықтың саяси ғылымында
«саяси әлеуметтену» мәселелері XX ғасырдың 50-жылдарының соңында зерттеліп,
қарастырыла бастаса, ... ... ... өткен ғасырдың 90-жылдарына
дейін «әлеуметтену» ұғымы «батыстық», ... ... ... ... ... бағытталған ғылым ретінде есептелінді. Бұдан
«саяси әлеуметтену» мәселесі Кеңестік кезеңде мүлдем зерттелмеді ... ... ... Ол В.А. ... «Социальный стасус и активность
личности» [11], И.В. Бестужев-Ладаның «Молодость и зрелость: Розмышления о
некоторых социальных ... ... [12], И.С. ... ... [13], «Ребенок и общество» [14], А.А. ... в ... ... Формирование социальной активности»
[15], М.Х. Титма мен Э.А. ... ... ... [16], Ф.Р.
Филипповтың «Школа и социальное развития общества» [17], Е.Б. ... и ... ... ... ... ... ... социализации» [18], А.А. Козлов пен А.В. Лисовскийдің «Молодой
человек: Становление, образ жизни» [19] және де ... да ... жеке ... ... жас ... ... ... бағыт-бағдар сілтеу және т.с.с. басқа да идеялық тәрбие беру
мәселелері ретінде жастардың әлеуметтік және ... ... ... ... жарияланған.
КСРО тұсында республика шеңберінде Р.Б. ... ... ... ... ... в студенческом
коллективе» [20], В.В. Трошихинның «Политическое развитие ... ... ... ... культура студентов» [22], О.Н. Белоус пен
К.Г. Ахметовтың «Формирование политической ... у ... [23], Т.Т. ... ... культура и социально-
политические ценности студенческой молодежи» [24] еңбектері жастардың саяси-
идеялық ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан ғалымдары да саяси әлеуметтену мәселесінде өз
зерттеулері мен ғылыми тұжырымдамаларын жасап келеді. ... ... Т.Т. ... ... ... демократической
политической культуры» [25], Ә.Н. Нысанбаевтың «Қазақстан. ... ... [26], Л.А. ... «Қазақстан қоғамы және социология:
Қазіргі өмір және жаңа идеялар» [27], Л.М. ... во ... ... Республики Казахстан» [28], Б.Г. Аяғанның
«Государство Казахстан: Эволюция ... ... [29], ... патриотизм – ынтымақтастық қайнар көзі» [30], ... ... ... ... ... в ХХ веке»
[31], И.Н. Тасмағамбетовтың «Реформа ... ... ... ... [32], ... «Политическая культура и ее требования к руководителю» [33],
Ғ.Ж. Ибраеваның «Mass media в политической структуре общества» [34], ... ... ... и ... ... Казахстана» [35],
К.Л. Сыроежкиннің «Казахстан в транзитный период: ... ... ... ... «Целополагание политической системы Казахстана» [37], А.А.
Нұрмағанбетовтың «Образовательная политика Республики Казахстан в контексте
трансформации ... ... ... [38], Г.Ө. ... ... и ... электорального поведения» [39], Р.Қ. Қадыржановтың ... ... ... ... ... [40] ... жүргізіліп жатқан саяси реформаларға жан-жақты талдау беріп,
жастардың саяси ... ... ... ... ... ... жалпықазақстандық идея қалыптастыру, этносаясат пен ұлттық қатынас
мәселелері тұрғысында саяси әлеуметтенуге ... ... ... саяси ғылымдарда арнайы зерттелген М.А. ... ... ... ... жағдайындағы саяси әлеуметтену
ерекшеліктері»[41], Е.Б. ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері» [42],
Ж.Қ. Симтиковтың «Қазіргі кездегі Қазақстан ... ... ... мен ... асу ... ... ... «Политические аспекты формирования у молодежы
культуры ... ... в ... Казахстан» [44],
Р.С. Тәжітаеваның «Қазақстан азаматтарының саяси құндылықтарының қалыптасу
процесі ... ... [45], М. ... ... ... жеке ... ... қалыптасуы» [46],
М.Ө. Иманбаевтың «Қазақстан Республикасындағы саяси мәдениет пен азаматтық
қоғамның өзара әрекеттесуі мен ... ... [47], ... ... молодежная политика: мировой опыт и Казахстан»
[48] диссертациялары мен ... ... ... ... ... казахской студенческой молодежи
сельского происхождения в условиях переходного периода» [49], ... ... ... ... ... ... [50] ғылыми еңбектері біздің қарастырып отырған ғылыми ... ... ... ... те, жоғарыда аталған ғылыми жұмыстар біз
қарастырып отырған ... ... ... ... Сондықтан да,
мәселені зерттеу деңгейі Қазақстан жастарының саяси білімді ... ... ... ... мен ... ... талдап аша отырып,
ары қарай қарастыруды қажет етеді.
Зерттеудің негізгі мақсаты. Саяси білімді меңгерту арқылы Қазақстан
жастарын ... ... ... Қазақстан қоғамында болып жатқан
демократиялық процестердің ықпалына талдау жасау, білім мен ... ... ... жастарының саяси әлеуметтену
ерекшеліктерін анықтау, ... ... ... ... мен ... ... ... мақсатынан туындайтын негізгі міндеттер.
– саяси әлеуметтендірудің мазмұны мен мәнін, оның ... ... ... ... ... бөлігі ретінде көрсету;
– саяси әлеуметтендіру ұғымының батыстық саяси ғылымдардағы ойларына
шолу жасау арқылы оларға сараптама ... және осы ... оны ... КСРО,
қазіргі Ресей және отандық қазақстандық қоғамдық-саяси ... ... ... салыстыру арқылы осы ұғымға баға беру;
– саяси әлеуметтендіруді зерттеудің негізгі теорияларына талдау жасау;
Қазақстан жастарын саяси әлеуметтендіруде білім ... ... ... ... ... саяси білім мен тәрбиені меңгеруде жастардың әлеуметтік-саяси әлеуетін
көтеру процесі ретінде қарастыру;
... ... мен ... ... ... ... талдау жасау, сол жолда қоғамдық-гуманитарлық ... мен ... ... ... оның ... ... ... мен тәрбиені
меңгертуде тиімді әдіс-тәсілдерін көрсету;
– қоғамда жастардың орнын, мемлекеттің әлеуметтік-саяси, ... шешу ... ... маңызды субъекті екендігін дәлелдеу;
– кеңестік саяси жүйе ... ... ... мен ... ... жастарға қалай жүргізілгендігіне талдау жасап, оның ... ... ... саяси әлеуметтендіруге тиімді жақтарын ұсыну;
– жастардың саяси-әлеуметтік белсенділігін арттыру мақсатында бірқатар
шаралар жүйесін ұсыну;
– мемлекеттің жастарға қатысты ұстанған саясатына ... ... ... ... ... саяси процеске тартылу деңгейін анықтау;
– мемлекеттік ... пен ... ... ... ... бүгінгі көзқарасты анықтау;
– білім саласындағы бүгінгі жүргізіліп жатқан реформалардың жастардың
саяси әлеуметтенуіне әсерін бағалау;
– саяси әлеуметтендірудің отбасы, ... ... бала ... және ... орта ... ... мектеп, арнаулы және жоғарғы оқу
орындарында жүргізілетін жұмыстарын сабақтастыра ... ... ... ... өзін-өзі тәрбиелей, жетілдіре білуінің негізгі
түрлерін анықтау;
– демократиялық ... ... ... ... саяси реформаларға
жастардың қатынасы мен үлесін ... пәні ... ... ... ... ... саяси
білім мен тәрбие болып табылады.
Зерттеу нысанасы – саяси білімді меңгерудегі ... ... ... ғылыми жаңалығы. Еңбекте Қазақстан жастарының саяси білімді
меңгеруі нәтижесінде саяси әлеуметтену ерекшеліктері, саяси білімнің берілу
жолдары ... оның ... ... ... Қазақстан
жағдайында саяси білім мен тәрбие арқылы ... ... ... ... ... жұмыстың ғылыми айналымға алғаш енгізіліп
отырған мынадай жаңалықтары бар деуге болады:
- саяси білім мен ... ... ... ... ... әлеуметтендіруде
жаңа термин «саяси педагогика» ұғымы қалыптасты. Жалпы «саяси педагогика»
ұғымы саяси әлеуметтендіру ... ... ... ... ... ... ... түсіндіруді, сипаттауды, сондай-ақ,
әлеуметтену теорияларының жалпы категорияларын ... ... ... ... ғана ... ... әлеуметтендіру мәні
туралы әртүрлі көзқарастар, және олардың өзара ... ... ... алу, ... және әлеуметтендіру жүйелері кіретін саяси
педагогика мәселелерінің жиынтығын реттеуде пайдалы екендігін ... ... ... мен объектісі ретіндегі тұлға, саяси тұлғаның
қалыптасуына кешенді, көпқырлы және ғылыми негізі бар ... ... ... ... ... жастарды саяси әлеуметтендірудің ... ... ... ... ... ... байланыста қарастырылды;
– Қазақстандық жастардың саяси әлеуметтенуіне ішкі және ... ... ... ... ... ... жастар саясатының Қазақстан жастарын ... орны мен ... мәні мен ... ... ... ... ... жастардың саяси-әлеуметтік әлеуетін көтеру
тұжырымдалды;
– жастардың саяси қалыптасуына қатысты шараларға Кеңестік саяси ... ... озық ... ... ... ... құндылықтарды
үйлесімді ұштастыра отырып ... ... ... ... ... нақты мысалдармен дәлелденді;
– тұлғаны саяси әлеуметтендіруде, оның саяси ойлау-пайымдауын, саяси
ұстаным, саяси көзқарасын ... ... ... процеске қатысу
белсенділігін көтеруде, саяси мәдениетін жетілдіруде, саяси дүниетаным
аясын кеңейтетін маңызды, ... ... бірі - ... ... ... ... тұжырымдар.
– Қазақстанның демократиялық қайта жаңғыру кезеңінде жастарды ... ... ... мәселеге айналып отыр. Олай дейтініміз
әлемдік қауымдастықта «ғаламдану» процесі басталғалы бері ... ... ұлт, ... ұлттық құндылықтарын сақтап қалуға тырысуда. Қазақстанды
да ерте ме, кеш пе ... ... ... анық. «Ел ертеңі –
жастар» десек, болашақ ... ... ... ... ... да ... саяси сауатты, елге, Отанға құрметпен қарайтын, ұлттық
мәдени құндылықтарды бойына сіңірген, әлемдік бәсекеге ... кез ... түсе ... ... ... дайындау бүгінгі Қазақстан
мемлекетінің басты міндеті. Осы мақсатта мемлекетіміздің атқарып ... ... ... ... ... бағдарламасында:
«...жаңа құндылықтар жүйесіне тезірек бейімделіп кеткен, болашаққа ... бар жас ... ... ... бұқаралық сананы төзімділікпен
жаңғыртуға тиіспіз» - деп [51, 21 б], ... ... ... ... ... ... ... да, бәсекеге қабілетті халық
болатын да» [2, 5-12 бб.] - деп, ... ... ... ... ... саяси жүйесінің тұрақтылығына бірден-бір кепіл болатын
халықтың саяси-әлеуметтік белсенділігі ... ... ... сол ... біріне жуығын жастар құрайтынын ескеруіміз керек.
– Білім – біздің қоғамымыздың XXI ғасырдағы басым ... ... ... қоғамдық-саяси жүйесін өркениетті дамыту мүмкін емес.
Білім – елдің барлық ... ... ... және ... құруына
басты стратегиялық даму бағытын айқындайды. Білім – мемлекеттің күш-қуатын
анықтаушы. Қай ... де ... ... ... деңгейі аса маңызды мәселе
болды.
– Қоғамда, мемлекетте «саяси ой» еркіндігінің болуы – ... өз ... ... ашық ... ... ... мүмкіндік жасайды. Саяси іс-
әрекет (практика) нәтижесінде пісіп-жетілген тұлға ... ... ... ... ... ... жолыға бермейді.
– Саяси сауатты, саяси білімді, саяси саналы жастар түрлі саяси амал-
айланың ... ... өз ... ... ... ... өмір ... отырған саяси жүйеге де әсер ете алады.
– Саяси педагогиканың қалыптасуының мүмкіндігі мен қажеттігін мәлімдей
отырып, біз ... алға ...... ... саяси әлеуметтендіру, саясаттың субъектісі
ретіндегі тұлға, қоғамдық дамудың субъектілік факторы туралы көптеген
теориялық және ... ... қоса ... ... ... ... ... Саяси білімнің көптеген ғылыми салалары:
саяси мәдениет, саяси психология, саяси әлеуметтану, саяси ... ... ... өз ... ... Осы ... саясаттану шеңберінде саяси
тұлғаның қалыптасу этаптарын, бағыттарын, механизмдері мен үрдістерін
зерттейтін ... ... енді ... ... ... ментальділігі және т.б. саяси құндылықтардың ұрпақтан ... ... ... ... ... шеше алмайды. Сондықтан да
Қазақстандық саясаттанушылар Ассоциациясы ... ... ... ... ашу ... ... ... Алайда білім алу қандай да ... ... және ... бола ... Және ... ... ... шешуге көмектеседі.
Екіншісі – бұл қазақстандық қоғам, оның географиялық, демографиялық,
мәдени және басқа да ... ... ие ... ... ... ... және ... құрылымдар кезіндегі болатын
күрделі қиыншылықтарды ескере отырып, ... және ... ... ... ... ... біріктіріп, сол бойынша
жұмыс жүргізу;
Үшіншісі (алдыңғы екеуінен келіп шығады) – бұл саяси педагогика ... ... ... ... ... ... қатынастар табылатын
құқықтық мемлекет пен ... ... ... ... ... ескере отырып, саяси тұлғаның қалыптасуындағы
саяси ғылымның жаңа бағытының практикалық, нақты апробациясын ... ... ... ... білімді берудің жалпы тиімділік, нәтижелілігіне байланысты
азаматтардың саяси білімді игерудің деңгейін мына 1-суретте ұсынамыз:
Сурет 1 - ... ... ... ... деңгейі
– Саяси білім беруді негізгі 6-ға топтастырдық:
1) оқыту-тәрбиелеу процесі - ... ... мен ... ... ... отырып, жас ұрпаққа саяси білім мен тәрбие
беруде, саясат туралы алғашқы жалпы ұғымдар ... ... ... ... - ... саяси білімнің берілуі жалпы
әлемдегі, елдегі түрлі саяси жағдайлар мен ... ... ... ... отырып, өзіндік талдауға, ой түюге үйретеді;
3) жұртшылықпен жұмыс - ... ... ... мәні бар ... ... т.с.с. өткізілуі халықты ... ... ... ... ... ... ... ашады;
4) тұрмыстық - адам өмірде кез келген ортада - ... ... т.б. ... ... ... ... білім беру – БҰҰ, ЮНЕСКО, мемлекетаралық,
үкіметаралық т.б. ұйымдардың, қорлардың ... ... ... ... қызметкерлерге арналады;
6) өздігінен іздену арқылы – әр азаматтың өз қызығушылығынан туындаған
әрекет түрі, яғни ... ... ... мен ... ешкімнің
ықпалынсыз өзі ізденіп саяси сауатын ашуы және ... ... ... ... мен ережелерді, саяси білімді қабылдау
деңгейіне байланысты саяси ... ... ... ... ... отырып, 15-беттегі 2-суреттен көруге болады.
Диссертацияның теориялық және әдістемелік негізін саяси ... ... оның ... ... саясаттанудағы қазақстандық
және ТМД елдерінің ғалым-саясаттанушыларының жұмыстары құрайды.
Диссертацияда жалпы ғылыми логикалық-диалектикалық таным ... ... ... ... және ... ... жеке ғылыми-
тарихи философиялық, жүйелі-құрылымдық салыстырмалы, әлеуметтанулық және
қоғамдық құрылыстарды пайымдаудың ... ... мен ... ... ... саясаттанудың әдістері мен тәсілдері, жастардан
әлеуметтік сауалнама жүргізу деректері қолданылады.
Диссертациялық зерттеудің теориялық және ... ... ... ... ... ... жастардың саяси әлеуметтену мәселелерін
институттық көзқараста қорытуға тырысты деп есептейміз. ... ... беру ... ... ... және ... ... пәнін
оқытуда «саяси білім, саяси сана, саяси ... атты ... ... ... ... ... ... «саяси мәдениет», «саяси
құндылықтар», «саяси білім мен тәрбие», «саяси әлеуметтендіру», ... ... ... мен саяси топ бастаушылық», «адам және ... ... ... ... ... ... ... қолдануға
келеді.
Диссертацияның ақпараттық негізін:
Қазақстан Республикасының Статистикалық Агентігінің қысқаша жылнамалығы;
Республикалық құқықтық ақпараттық орталықтың мәліметтері;.
Қазақстан Республикасында Білім беруді ... ... ... ... бағдарламасы;
Қазақстан Республикасы Президентінің 2006 жылғы 14-қарашадағы ... ... ... ... ... ... орнықты дамуға көшу тұжырымдамасы;
Қазақстан Республикасының Коституциясы мен ҚР ... жыл ... ... ... – 2030» ... ... ... гуманитарлық білім беру ... ... ... ... ... ... жалпы білім мазмұнының
тұжырымдамасы;
Қазақстан Республикасы Жастар ... ... ... ... ... саясатының тұжырымдамасы туралы» өкімі, «Қазақстан
жастары бағдарламасы туралы» ҚР Үкіметінің қаулысы және ... ... ... ... ... ... ... Альянсы ұйымдарының
мәліметтері пайдаланылды. Бұл мәліметтердің көпшілігі ... рет ... ... ... көздері диссертация тақырыбының әр түрлі аспектілерін ... ... ... ... ... өтуі және ... ... 18-ақпанындағы профессор А.В. Соловьевтың 80 жылдық ... 70 ... ... ... ғылыми-практикалық
конференцияда «Қазақстан республикасының жастарды саяси-әлеуметтендіру
мәселелері» ... ... А.Ш. ... 80 ... арналған ғылыми-халықаралық конференцияда «Азаматтық білім –
жастарды қоғамды тануға жетелейді», профессор Т.Т. ... ... ... ... саясаты мен білімнің
арақатынасы» /22.01.2005ж./, профессор Л.Ә. ... 75 ... ... ... ... ... саяси
әлеуметтендіру – олардың әлеуметтік-саяси әлеуетін көтеру процесі ретінде»
/10.11.2005 ж./, әл-Фараби атындағы ҚазақҰУ-інде ... 2006 жылы ... «1986 ... ЖЕЛТОҚСАН ОҚИҒАСЫ: САЯСАТ, БИЛІК, ТАҒДЫРЛАР» атты
Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияда «Қазақстан ... ... ... демократиялық процестердің ... ... ... жұмыстың құрылымы және көлемі.
Диссертация кіріспеден, үш бөлімнен және қорытындыдан, пайдаланылған
әдебиеттер ... ... ... жұмысқа жалпы шолу жасалып,
өзектілігі, ... ... ... ... ... ... ... зерттеудің теориялық-әдістемелік
аспектілері, саяси әлеуметтендіру - ... ... ... ретінде және саяси әлеуметтендіруді зерттеудің негізгі ... ... ... ... ... ... Қазақстан жастарын білім беру жүйесінде ... ... ... ... ... ... ... саяси
тәлімінің тарихи кезеңдері, жастарды саяси әлеуметтендіру – олардың
әлеуметтік-саяси әлеуетін көтеру ... ... ... ... беру ... тәрбие - қоғам дамуының факторы ретінде ... ... ... ... ... ... мен ... игерту жолдары
қарастырылды.
Үшінші бөлімде жастарды саяси әлеуметтендірудегі Кеңестік саяси жүйедегі
және Егемен Қазақстандағы процестер мен олардың ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... жалпы көлемі – 136 бет.
Сурет 2 - Саяси әлеуметтендірудің институттары
1 САЯСИ ӘЛЕУМЕТТЕНДІРУДІ ... ... ... АСПЕКТІЛЕРІ
1.1 Саяси әлеуметтендіру – тұлғаны әлеуметтендірудің құрамдас бөлігі
ретінде
Тұлғаны саяси ... ... ... ... ... ХХ ғ. ... ... саясаттанушылар мен
әлеуметтанушыларды қызықтыра ... ... ... түсінігі
«әлеуметтену» ұғымынан туындайды. Себебі, американдық социолог Ф. Гидденс
пен ... ... ... рет ғылыми айналымға ... ... ... ... даму ... - деп ... 5-40 бб.]. ... «әлеуметтену» теоретикалық категория мәртебесін
ресми иемденіп, американдық социологтар ассоциациясының ... ... ... саясаттану әдебиеттерінде «әлеуметтену» ... ... ... ... ... ... кең ... жүр.
Кең мағынада «әлеуметтену» жеке адам (индивид) мен жалпы адамзаттың ... ... ... ... бүгінгі тұжырымдамасында Батыстық және
отандық саясаттанушылар, әлеуметтанушылар пікірін ескере ... ... ... ... - ... ... ... мен дамуы процесі, яғни
антропогенез (адамдардың шығу тегін зерттейтін антропологияның бір бөлімі)
заңдылы [52];
- «Адаптациялық» - ... жеке ... ... бейімделу, үйрену
процесі. Бұл пікірді жақтаушылар жеке адамның қоғамға жай ғана бейімделуі
емес, сол қоғамдағы оның белсенді ... ... ... ... ... - «әлеуметтену» жеке адам мен қоғамның өзара бірлесіп
әрекеттену ... ... ... Бұл жағдайда екіжақтың да
белсенділігіне назар аударылады [54];
- ... - ... жеке ... ... ... ... ... - «әлеуметтену» жеке адамның мәдени ортада «әлеуметтік
байланыс тілін», мінез-құлқы мен ... ... ... ... ... ... ортаға кірігуімен, қосылуымен,
қатысуымен, және өзі өмір сүрген ... ... ... ... ... ... ... қарастырып, жоғарыда көрсетілген екінші
топқа (адаптациялық) қосады.
Әлеуметтендірудің негізгі ... ... К. ... пен Ф. Энгельс
еңбек процесін анықтайды. ... ... мен жеке адам ... ... реті негізінде адамзаттың бүкіл тарихында үздіксіз ұдай ... ... ... мен адамдардың өздерін байытып, дамытып,
үздіксіз жаңғыртып отырады. Бұл әлеуметтену әртүрлі ... және ... ... Бірі жеке адам ... ... ... ... көзқарасымызда тұлғаны әлеуметтендіру, қоғам мен жеке ... ... ... ... бұл ... жеке адам – ... ... Осы процесс негізінде «қоғам – адамды», «адам
- қоғамды» қалыптастырады.
Әлеуметтену барлық қоғамдық ... ... ... ... көзі ... ... К. Маркс: «Жеке адамды ... ... ... ... оның ... ... процесі өздерімен
бірге қоғамды да байытып, жаңғыртып отырады» - деп жазады ... ... ... ... ... ... болды. Тіпті онсыз
өмір сүре алмайды да. Бірақ, жеке адам қандай да бір ... ... бола ала ма? Және ... ... яғни ... ... өмір ... ма? Осы әлеуметтенуге қатысты ұстанған сұраққа ... ... ... мен Макс ... ... көзқарастағы жауаптарын
ұсынып көрейік. Дюркгейм жеке ... ... ... ... атап көрсетеді. Ол әрдайым екі ... ... ... [58]. Дюркгейм «даралық фактыны» «әлеуметтік фактымен»,
сондай-ақ «жеке сананы» «әлеуметтік санамен» қарсы қояды. Бұл ... ... ... ... ... ... үшін «әлеуметтік» және
«даралық» екі бөлек өмір сүретін, екі жақты ... және екі ... ... және ... ... ... біріне-
бірі сіңісіп кететін ұғымдар емес. «Бүтінді» - ... ... ... ... ... ...... «қоғамды»
– «жеке адамнан» шығаруға болмайды деп негіздейді [59].
Ал Макс Вебер бұл сұраққа қоғам дамуында ең маңызды ... жеке ... ... ... Дюркгеймнен айырмашылығы қоғамдағы немесе
ұжымдық формадағы әлеуметтік әрекеттің субъектісінде тек жеке адам ... ... ... әрекет – жеке адамның ... ... ... бір ... ... ... мақсатты іс-әрекеті.
Тұлғаны, жеке адамды, ... Г.В. ... ... ... мен ... (ішке ену) бөліп айтады [60, 98
б.]. Біріншісінде, жеке адамның, қоғамның ... ... ... ... әлеуметтік нормаларға рөлдік функция ... ... ... ... ... ... – бұл, жеке ... әлеуметтенудегі
бірінші фазасы. Екінші фаза, интериоризация (ішке ену) - ... мен ... адам ... ... ... қабылдау процесі,
былайша айтқанда бойына сіңіруі. Әлеуметтік нормалар мен ... ... ... да ... ... тұлға жинақталған тәжірбиесіне сүйене
отырып, өзіндік жеке «Менін» қалыптастырады. «Тұлға» әлеуметтік ортаға
сіңіп жоғалып кетпейді, тек ... жеке ... ... ... Жеке ... объектісі ретінде қатыса отырып, сол ... ... ... ... ... ... айналады. К. Маркс:
«... тұлғада ең бастысы оның табиғи физикалық абстрактісі ... ... ... екен [61].
Әлеуметтендіру – ауқымды кең көлемді процесс. Оған табиғи объектілермен
байланысты білім, дағды, шеберлік, іскерліктерді меңгерту мен ... ... ... және ... ... қалыптастыруды қамтиды. Біз әлеуметтенуге талдау жасай отырып,
оның негізгі белгілері - ... ... ... ... ... қалыптастыру процесінде адам - әлеуметтік байланыстардың,
институттардың өзі әрекет ете алатын қатысушысына айналады.
Әлеуметтендіру - ... ... ... рол ... ... ... ... де солай. Тұлға - әріптестерімен өз ара әрекеттесе отырып,
әлеуметтік байланыс ... ... ... ... ... қаншалықты табысты игергені, әлеуметтік ... ... ... сол ... өзін ... ... етіп табысты өмір сүруі
әлеуметтендірудің нәтижелілігіне байланысты [62, 35-37 бб.].
Адамзат тағдырының құрдымға ... ... ... ... қол ... ... өзін «бөтен», «бақытсыз» сезінуі – мұның
бәрі әлеуметтендірудің тұлғаға әсері, ... ... ... ... олқылықтар тек қана ұрпақтар ... ... ... ... қана ... ... ... өмірдің берекесіздігіне, қоғамның, мемлекеттің құлауына, саяси
жүйенің қирауына, мәдениет пен құндылықтардың жоғалуына алып келеді [62, ... ... ... жөн ... әлеуметтендіру процесінің типі, моделі
қоғамның қандай ... ... ... ... ... ... ... анықталады. Жаңа туған нәрестеде ... ... ете ... ... ... белгілер бар. Бірақ,
адамда туа сала бірде-бір әлеуметтік қасиеттер бойында жоқ. ... ... ... ... ... тұрғыда егілмейді және
табысталмайды. Осындай да қазақтың «Анадан ала да ... құла да ... ... ... да ... бір ауыз сөзге алғысыз» және тағы «атадан
ұл туса игі, ата жолын қуса игі» ... ... еске ... адам дүниеге келгеннен бастап әлеуметтену жағдайына түседі. Парсонс
жеке адамның әлеуметтенуін 2 фазаға бөледі:
- Нәрестенің жарық дүниеге ... өзі оның ... ... ... ... ... дүниеден өткенге дейінгі аралықта әлеуметтік
бақылауда болады [63, 74 б.]. Бұл ... ... ... қамтамасыз
ететін құрал.
Алғашқы әлеуметтендіруде адамға тікелей әсер етуші – отбасы, ... ... ... ... әсер ... - ... ... әлеуметтендірудің механизмдері, мазмұны мен сатылары тарихи
сипатта болады және сол ... ... ... ... ... «адам», «жеке адам», «тұлға», «жеке даралық» ұғымдармен тығыз
байланыста болғандықтан аталған ұғымдардың мәнін ашып ... жөн ... 3 - ... ... ... ... және «Жеке даралық» ұғымдарының
өзара қарым-қатынасы
Адам егер өзі өмір сүрген уақытында дамуын тоқтатпаса, онда ол өмір ... [64]. Осы ... ... ... ... көмегімен өзін-
өзі тәрбиелеу арқылы адам мен ... ... ... жаңа ... ... ... ... жүйесі мәңгі бақи қалып
қоймауы мүмкін. Ол ... пен ... ... сай ... ... мен ... ... бүкіл адам бойында әлеуметтік-саяси
сапаларды қалыптастыруда белгілі бір уақытпен шектеліп қалмайды. ... ... адам мен ... ... ... ... ... Бұл жерде
біз екі ұғымды теңестіріп отырғанымыз жоқ. ... ... ... ... қарағанда нақтырақ. Себебі, адам қоғамның әлеуметтік саяси
жүйесінің тарихи типіне байланысты қасиеттерін игереді [65, 22 б.].
«Әлеуметтену» мен ... ... ... ... тек ... ... ... саяси қырларын, ал екіншісі оны ... ... ... ... ... Х.Ф. Сабиров өзінің «Человек
как социалогическая проблема» атты еңбегінде екі ұғымның ... ... ...... дамуынан» процестің көмегімен емес,
аспектілігімен, нақтырақ айтқанда тұлғаның дамуы белгілі бір қоғамда сол
қоғамның нақты ... ... ... ... қалыптасуы» мен «тұлғаның әлеуметтенуі» ұғымдарын да нақтылап
алсақ. В.В. ... ... ... ... ... жаралуы мен
дамуынан бастап, оның есейгендегі тұлғалық қасиеттерінен (пайда болуы,
қалыптасуы, жинақтауы) ... ... ... көрінсе, тұлғаның
әлеуметтенуі жоғарыда аталғандардың тек ғана көріну процесі емес, сонымен
бірге тұлғаның жаңа ... ... ... ... «әлеуметтенуді», «қалыптасу» ұғымымен ... ... ... мен ... ... кешенді де, әмбебаб процесс
екендігін байқауға болады [67].
Бірқатар ғалымдар «саяси әлеуметтену» ұғымын, «тұлғаның саяси ... ... ... ... екі ұғым бір-бірімен бара ... ... осы ... ... ... бір ғана ... саяси-әлеуметтік сапасы шығады. Диссертант та «тұлғаның саяси-
әлеуметтік ... ... ... ... бір ... ... көрінеді деп есептейді.
«Әлеуметтену» мен «оқыту», «тәрбиелеу» ұғымдарын ажыратып алу керек.
Оқыту тәрбиелеу ... ... ... сырттан әрекет ету арқылы жүреді.
Әлеуметтену өзінің мазмұны бойынша ... ... әсер ... ... ... ... және кездейсоқ (спонтантты)
әрекеттерді саяси-әлеуметтік бақылау ... ... ... мақсатқа бағытталған және кездейсоқ
әрекеттер деп екіге бөлдік:
- Мақсатқа бағытталған әрекет – қоғам ... мен ... сай ... ... ... ... әсер ... арнайы жасалынған
жүйемен тұлға қалыптастыру;
- Стихиялы әлеуметтендіру – бұл жеке адамның әлеуметтік ортада белгілі
бір саяси-әлеуметтік ... ... ... қабылдауы.
Көптеген саясаттанушылар, социологтар, психологтар әлеуметтену процесін
адамның бүкіл ғұмырында жүреді және ... мен ... ... айырмашылықтар бар деп негіздейді. Әлеуметтендіру
ересектерге белгілі бір дағдыларды игеруге көмектессе, балаларға ауқымды,
кең мөлшерде мінез-құлық, жүріс-тұрысты игертуге тура ... ... ... ... ... бала кездегі әлеуметтендірудің жалғасы
деп қарамай, керісінше бала кездегі психологиялық ойлардан (менің айтқаным
заң, менің айтқаным ... ... т.б.) ... ... деп ... ... ... З. Фрейд әлеуметтенудің
психологиялық механизімін көрсетеді. Олар:
- Имитация (емістеу) – ... ... ... ... бір ... ... алуы;
- Идентификация (сәйкестік) – бұл мінез-құлықтың қай топқа, қоғамға,
кімге тән екендігін сезіну;
- Ұят пен ... ... ... бір ... ... ... ... мәдени бүтіндікті
сақтап өзін өзі қайта ... ... ... ... ... өзі іске ... ... береді. Тұлғаны әлеуметтендірудің
негізгі факторы болып адамның бірлесіп әрекетке түсетін әлеуметтік орта
элементтері болып ... ... ... саяси рөл мен мәртебелер жиынтығын ұсынады;
– Саяси институттар жиынтығы, қоғамдық саяси ұйымдар, ... ... ... ... ... рөлімен іске асыруға және қалаған
саяси мәртебесін иемденуге мүмкіндік ... ... ... ... орта ... мыналармен
анықталады:
а) саяси-әлеуметтік құндылықтар жиынтығы;
ә) саяси-әлеуметтік норма;
б) саяси білім;
в) саяси дағды;
г) саяси шеберлік.
Себебі, жоғарыда ... ... ... бар болса, қоғам талабына
сай өз рөлін ... ... ... ... ... ... ... орта саяси институттар жиынтығын, саяси технологияларды және
мәдени үлгі құндылықтар мен нормалардың берілуін қамтиды;
– Қоғамдағы ... ... ... ... тұлғаның құндылық бағдарларының
қалыптасуына, оның мінез-құлқына әсер ...... ... ... ... бола ... ... процеске араласа бастағаннан жеке адамда ... мәні ... ... әлеуметтік-саяси сапасы қалыптаса бастайды,
құндылықтар ... ... ... ортаны сипаттаушы
жағдайлардың бірлесу процесі – тұлғаны ... ... ... ... ... ... ... процесін 3 фактормен
байланыстырады:
а) күткендегідей, үміттенгендегідей;
ә) мінез-құлықтың өзгеруімен;
б) конформизмге (келісімпаздыққа) ұмтылумен [69, 95-96 ... ... ... ... ... ... Өз құрдастарының ортасында беделге ие бола, мінез-құлық үлгісін
қалыптастырады, ал қалғандары ... ... ... ... ... ... ұмтылуды ерекшелік емес қағида ретінде қарастырған жөн
сияқты. Оның 2 ... ... ... ... ... ... Алдын-ала келісілген мәдениетпен;
Кез-келген мәдениет көптеген мүмкіндіктердің ішінен белгілі-бір мінез-
құлық үлгісін ... Бұл да ... ... ... ... ... әлеуметтендірудің мәнін – екі жақты, ... ... ... ... [69, 97 б.]. ... ... мен ... өзара ықпалдастығы, сондай-ақ кім әлеуметтенуші және
кім әлеуметтендіруші сұрағы туындайды.
Әлеуметтендіруді ... ... ... ... ... адамдар –
әлеуметтенудің агенттері деп аталады. Қоғам - ... ... жеке ... ... және ... емес институттар арқылы уақыт
талабына сай өзінің ... ... ... ... Қоғамда болып
жатқан өзгерістерге сай мұндай ... ... мәні мен ... отырады.
Әлеуметтендіру процесінде қоғамның мақсат-мүддесін нәтижелі іске асыру
үшін ... ... ... ... ... отыру жеткіліксіз.
Әлеуметтендірудің нәтижелілігі қауымдастықтың, топтың ... ... ... ... ... ... өзара әрекетте бірлесіп
қимылдауға, қатысуға қаншалықты шебер, топтың құндылықтары мен ... ... ... ... ... ... ... Мұндай ішкі механизмдердің қосылуы нәтижелі әлеуметтендіру ... ... ... ... Тұлғаның әлеуметтік даму процесінде 2
тенденция айқындалады:
– Типизация (типтеу) – бүкіл ... топ ... ... ... ... ... таптаурынын) қалыптастыру;
– Индивидуализация (жекелеу) – жеке дара бейне ... ... ... ... ... ... ... мәнер, таңдаулы іс-
әрекет, жоғары ортақ жүйелерді қалыптастыру [70, 110-111 ...... ... ... ... ғана тән ... процесі.
Парсонс бастапқы әлеуметтендірудің негізгі органы деп жанұяны есептейді.
Оның пікірінше отбасында тұлғалық мотивациялық (ниеттеме) ... ... [71, 58-60 бб.]. ... ... ... ... өзінің «Социология» кітабында тұлғаның әлеуметтенуіне негізгі әсер
етушілерді былай көрсетеді:
– отбасы;
– теңдік қатынасы;
– мектепте оқу;
... ... ... ... ... ұйымдар (шіркеу, спорттық ұйымдар, ассоциациялар, т.б.);
Жоғарыда айтқанымыздай ... ... ... «әлеуметтену» ұғымынан
туындайды. ХХ ғасырдың 50-жылдарының аяғында ... ... ... ... ... ... бастады. Егер әлеуметтенудің мәні
адамның белгілі-бір жүйедегі білім, құндылықтар мен нормаларды меңгеріп,
қоғамның толыққанды ... ... ... ... ал ... ... ... саяси қатынастарға түсуі, ... ... ... ... ... ... кең ... – адам өмірінің
барлық этаптарында формольді немесе формольді емес, мақсатқа бағытталған
немесе ... ... ... ... жүйесі.
Тұлғаны саяси әлеуметтендіруді 2 негізгі топқа бөлуге болады:
а) «адаптациялық» – тұлғаның саяси жүйеге ... ... ... ... және ... ... ... мүмкін;
ә) «іс-әрекеттік» – саяси әлеуметтендіру процесінде тұлға мен ... ... ... Смелзердің пікірінше саяси әлеуметтендіру балалар мен жас өспірімдер
үшін ... ... ... ... ... ... ... мінез-
құлық үлгілерін меңгертуде эволюциялық процесс [69, 277 б.]. Ол 9-13 ... ... ... ... ... ... деп есептейді.
Смелзер ересектер мен егде ... ... ... ... ... ... балалар мен жас өспірімдерге көп
көңіл бөледі.
Саяси әлеуметтендіруде отбасы, мектеп және ... ... ... ... Оның ... ... – ең ... әсер етуші [69, 278 б.]. Мектеп
– үйдегі игерген, қалыптасқан көзқарасты бекітуші. Ал ... ... ... мен ... де ... ... ... социологы Ежи Вятр саяси әлеуметтендіруді жеке адамның ... ... ... ... бір ... ... түсіндіреді [72,
375 б.]. Саяси әлеуметтендіруде жанұямен құрдастар тобы ... ... ... әлеуметтендіру процесін ... ... ... ... ықпалының өмірлік маңызы бар [72, 377 б.].
Саяси әлеуметтендіруді МГУ-дің профессоры М.Н. Марченко 2 жақты ... ... ... жағынан қалыптасқан қоғамдық қатынастар
жүйесіне жеке адамның саяси ақпараттарды, саяси білім, ... ... ... ... ала отырып әлеуметтік тәжірибесімен шеберлік, ... енуі ... ... ... бұл ... жеке адамның қоғамдық
қатынастар жүйесінде белсенді әрекетінің арқасында әлеуметтік ... ... ... [73, 140 б.]. ... ...... мен саяси
жүйенің белсенді өзара ... ... ... ретінде қараушылардың
көзқарасын «әрекеттік» тобына жатқызуға болады.
Саясат әлемі туралы алғашқы ұғымдар бала кезден қалыптаса бастайды ... ... Бұл ... ... ... ... Бірақ та швейцар
психологы Ж. ... ... ... ... «12 ... ... балалар
тұжырымды саяси дағдыларды игермеген, саяси феноменмен өз ... ... және ... ... ойланбайды да» - дейді [74, ... Бұл ... ... ... ... өзімшілдік) тән. Олардың
саясат ... ... ... ... ... тұщымды болып шықпайды.
Расында мектептің төменгі жастағы балаларының мемлекет пен ... ... ... ... ... Десек те, осы кезеңде саяси белгілі бір
білімдерді тұлғаландыру (персонификация) көмегімен меңгереді. Айта кету
керек саяси ... ... ... ... да ... ... ... адам өмірінің барлық кезеңінде де жүре береді [75, 442 б.].
Батыс саяси ғылымдарында ... ... ... түрлі
тұжырымдамалар бар, солардың бірқатарына тоқталып өтелік:
- Саяси әлеуметтендірудің позитивистік ... Бұл ... ... ... ... тұжырымдамасы қалыптасты. Бихевиористер
адамның іс-әрекетін мінез-құлыққа негіздейді. Мінез-құлыққа ... ... ... ... процеске қатысушылардың әрекет алмасу
кезеңінде дәріптеу, сыйақы беру, ұтылу әсерінен қалыптасады. «Саяси ... адам ... тек қана ... алу ... ... болса
ғана қатысатындығына сенімді. «Сыйақы алу» ақшалай немесе қоғам ... кез ... ... құндылықтар формасында болуы
мүмкін [18, 208 б.].
- Функционалды құрылым. Бұл ... ... ... Т. Парсон,
М. Вебер, Э. Дюркгейм, В. Парето ... ... адам ... ... ... ... ... бірізділікке түсіреді. Саяси
механизмде тұлға-винтик моделін ұсынған М. ... ... ... даму ... бар.
- Симфоликалық интеракционизм өкілдері – ... Мид, Ч.Х. ... ... жеке ... ... саясатта топтардың бірлескен әрекеті
арқасында іске асатындығын айтады.
Классикалық фрейдизм тұлғаның саясатта даму ... ... жаңа ... ... ... берді: саяси мінез-
құлықтың терең санасыз детерминанты ... ... ... ... теоретиктері саяси әлеуметтену әлеуметтен бастау ... ... ... ... [76, 5-40 ... ... – белгілі бір орын мен уақытқа сай жауап ... ... Ол ... ... мен ... ... ... функциясы саяси санадан ажырағысыз. Бірақ екі ұғым ... ... ... ... сана қоғамның топқа бөлінуімен, саяси қатынастар
және саясатшылар ... ... ... туындады. Саяси сана – саяси
әлеуметтендірудің негізгі құрамдас элементі бола ... оның ... ... бере алмайды. Саяси түсіну, тұлғаның ішкі қасиеттерінің
қалыптасуы, оның өмірлік ұстанымын айқындауда саяси сана өте маңызды ... [77, 74-81 бб.]. ... ... ... мен ... игеруі
мен қалыптастыруында саясат сферасында әлеуметтік-саяси рөлі ... ... ... моделі пайда болады.
И.С. Кон әлеуметтендірудің өзіндік «уақытша шекаралары» болатындығын
айта отырып, тұлға дамуындағы есейген шақты шекараның ... ... ... [65, 124 ... Г.С. ... ... ... «уақытша шекарамен» шектеуге
келіспейді. Ол әлеуметтік психологиядағыдай ерте ... және ... ... ... тұлғаның есейгендегі қалыптасуын саяси қатынастардың
субъектісі ретінде – мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... таным, саяси құндылықтар, саяси бағдарлардың
пісіп жетілу процесі жүріп ... Ал, ... ... ... ... 18 ... ... ескертеді [78].
Соңғы айтылған сөйлемді диссертантта Қазақстандағы жастардың ... ... ... дәл осы 18 ... ... деп ... Себебі,
Қазақстан Республикасындағы әрбір 18 ... ... ... ... I ... 3-бап ... « ... билікті тікелей тікелей
республикалық референдум және еркін сайлау арқылы жүзеге асырады, сондай-ақ
өз билігін жүзеге асыруды ... ... ... десе [79, 6 ... IV ... ... 1-2-тармақтарына сай: «Қазақстан Республикасы
азаматтарының тікелей және өз өкілдері ... ... ісін ... ... органдар мен жергілікті өзін-өзі бақару органдарына
тікелей өзі жүгінуге, ... жеке және ... ... ... ... - деп, ... құқықтары көрсетілген [79, 7 б.]. Сонымен қатар, I ... ... ... ... ... мен
жауапкершіліктерден де тыс қалмайтындығы айтылған [79, 14 ... ... ... тұлға қоғамдық, саяси қатынастарда, саяси
іс-әрекет үстінде әлеуметтік-саяси тәжірибелерін жинақтап, байыта ... ... ... тек қана ... және бозбалалық, жастық
шақты ғана емес, адам дамуындағы есейген кезеңді де қамтиды.
Отандық ғалымдарымыздың еңбектері мен ... ... ... ... ... ерекше атап, оған мән беріп, ғылыми талдау
жасайды. ... ... болу үшін ... Л.А. Байделдиновтың пікіріне
сүйенсек: «...қазақ лексикомында туған тіл – «Ана ... яғни шеше ... ... мен ... ... сөзі – екі индивидтің ең алғашқы инстинктивті
байланысы»- дей ... ... ... ... әсер ... ...... қатынасты анықтайды [27, 36 б.]. Ол адамдардың бір-бірімен
түсінісу құралы. Тіл арқылы ... ... ... ... қоғамда
қалыптасқан адамгершілік принциптерін игереді, адамзат жасаған құндылықтар
мен тағылымдарды бойларына сіңіреді, өзін-өзі ... ... ... ... ... Тілдің арқасында оқып, білім алады, дүниеде не
болып, не қойып жатқанын ... ... ой ... ... ... ... болып жатқан қоғамдық-саяси оқиғаларға баға ... - тек ... ... ғана емес, сонымен бірге, ол әр ... ... ... ... ... мен ... білдіреді.
Г.Ө. Насимова «Основные концепции и факторы электорального поведения»
атты оқу құралында саяси әлеуметтендіру институттарының ішінен отбасын және
ондағы ана ... алға ... ... сөзбе-сөз келтірейік: «...Чем в
большей степени нормативные стандарты позволяют женщинам ... ... ... ... ... и ... жизни, чем в большей
степени они ... ... ... необходимую информацию и
соответствующие навыки, тем больше ... что ... ... ... ... ... ... стандарты участия» [80]. Екі
ғалымның да тұлғаны саяси әлеуметтендіруде ... ... ана ... ... ... ... бар. Олай дейтініміз нәресте дүниеге шыр етіп
келгеннен ... кез ... ... ... туған анасы арқылы
түсіп, өзін қоршаған ортаны да анасының көмегі арқылы тани бастайды.
Саяси ... ... ... ... ... Сейтасқаров: «саяси әлеуметтену» атауы оған мазмұны жағынан жақын
тәрбиелеу, өзін-өзі тәрбиелеу, жеке адамның ... ... ... кең ... Егер жеке ... ... ... мазмұны бойынша жеке
адамның әлеуметтенуі мен дербестенуінің өзара әсері ретінде қарастырсақ,
онда ... ... ... ... ... ... болады: саяси әлеуметену – саяси тәрбие – саяси өзін-өзі
тәрбиелеу – жеке ... ... ... - дейді [ 41, 11 б.].
Қазақ халқы да ертеден-ақ адамның дүниеге келгеннен бұл ... ... ... жас шамасына түрліше атау беріп, тұлғаның
қалыптасып, есейіп, жетілуіне мән берген. ... ... ... ... ... ... атаулары былай берілген [81]:
К е с т е 1 - Қазақ дәстүрінде адамның жасына байланысты атаулары
|Жасы ... |
|1 |2 |
|1 ... ... ... ... |
|1 ... 2 ... дейін |Бөбек |
|2 ... 3 ... ... ... |
|3 ... 5 жасқа дейін |Балдырған |
|6 ... 7 ... ... |Сәби ... 1 ... |2 |
|8 ... 12 жасқа дейін ... ... ... ... 15 ... ... ... бала (сығыр) |
|16 жастан 19 жасқа дейін ... ... ... 30 ... ... |Жас жігіт ... ... 40 ... ... |Дүр ... ... жастан 50 жасқа дейін |Ер түлегі ... ... 60 ... ... ... ағасы ... ... 70 ... ... ... ... ... 80 ... дейін |Ақ сақал ... ... ... |Шал, ... ... ... қарастырып отырған диссертациялық жұмыста Қазақстан жастарын саяси
әлеуметтендіру мәселесін көтергендіктен, жоғарыдағы 1-кестеде берілген
қазақ ... ... ... ... ... бүгінгі ғылыми
қолданыстағы терминдермен пайдалана отырып, төмендегі 4-суретті ... 4 - ... 30 ... ... ... ... этаптары мен
институттарының жас ерекшеліктеріне сай берілуі
Ұсынылып отырған 4-суретте саяси ... ... ... ... сай тиесілі ... ... ... ... кезеңге тән, ортақ саяси әлеуметтендіру
институттарына – ... ... ... ... құралдары және
құрдастар тобы болып табылады.
1.2 ... ... ... ... ... ... ... «әлеуметтену» терминін алғаш ғылыми
айналымға енгізген американдық әлеуметтанушы Ф.Г. Гидденс өзінің 1887 жылғы
«әлеуметтену теориясы» ... ... ... ... ... ... ... мінезі немесе әлеуметтік ортаның дамуы» ұғымдарымен
ұштасып жатыр [82]. Адам ... ... ... ... ... келді дейміз. Себебі алғашында жерді, ... ... ... ... ... Әлеуметтену теориясы
өзіндік ғылыми тақырып ретінде қарастырғанға ... ... адам ... ... мен ... мәселесі, тұлға мен қоғамның қатынасы,
мәдениеттің ұрпақтар арасындағы трансмиссиясы, тәрбие ... ... ... аясында зерттеліп дамыды.
Бүгінгі американдық зерттеулерде әлеуметтендіру мәселесінде пән ... ... ... ... ... ... тұлғаның қалыптасуы мен дамуы аспектісінде
қарастыру тән. ... ... ... ... ... орынды психологиялық, әлеуметтік және педогогикалық ... ... ... ... ... барысында әлеуметтенудің
әлеуметтік, психологиялық және педогогикалық тұжырымдамаларын пайдалана
отырып, тұлғаны ... ... ... теорияларын түсінеміз,
ашамыз.
Американдық қоғамның өзіне тән ... ... ... ... ... Ол ... әр түрлі ағымдағы
көптеген шынайылықтар мен тең ... ... өмір ... ... ... ... түсіндіруінде көптеген пікірлер төзімділік
теоретикасы, ... ... ... ... ... ... саяси әлеуметтендіру анықтамасында бірінғай немесе бір жақты
пікір жоқ. Бұл процеске ... ... ... ... ... ... ... қатысты сұрақтарды шешуде
адам табиғаты, оның ... ... ... керек сияқты. Саяси
әлеуметтендіру мәнін зерттеудің әдіснамалық негізі адамның биологиялық және
әлеуметтік қатынастар тұжырымдамасы болып ... Осы екі ... ... ... олардың қарым-қатынас деңгейін немесе біреуін ескермеуден
принциптік рөл айнайды.
Адам моделін анықтауда, оның ... ... ... маңызды
модель – қоғам жатады. Қоғам моделінде жеке адам мен ... ... ... ... байланысқан) мазмұн бар. Бұл біз үшін саяси
әлеуметтендіру процесін талдауда ... ... аса ... ... ... анықтама беруге талпынсақ, онда тұлға мен қоғамның
өзара әрекеттестік мәселесін тұлғаның ... ... мен ... ... ... ... қарастырамыз. Ғалымдардың дәлелдегеніндей,
адам жеке дара, жалғыз өзі, басқа адамдармен қатынасқа түспей нағыз ... ... ... ... ... қасиеттері тек қоғам ішінде өмір
сүруінің нәтижесінде қалыптасады.
Нәтижесінде, бұл екі жағдай – адам ... ... ... ... ... мен ... өзара қарым-қатынасы әлеуметтену
мәнін зерттеумен анықталады. Осылардың ішінде кеңірек қолданысқа ие «адам
феномені» ... ... және ... процесінде бихевиоризм
тәжірбиесі қалыптасты. Оның аясында адамның тікелей мінез-құлық әрекетіне
негізделген ... ... ... де аса ... ... ... процесіне қатысты көптеген анықтамаларда чикаголық
ғалым Д. Истонның социологиялық әдістемесінен бастау ала ... ... бір ... ... ... сол ... саяси нормаларын,
әлеуметтік құндылықтары мен дәстүрлерін ... ... ... ... ... ... белгілі бір тапсырмаларды орындай
отырып, отбасы, оқу орындары, бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... қалыптастыруда елеулі орын алатындығын
негіздейді.
Рөлдік теория бойынша саяси әлеуметтендіруді тұлғаға саяси ... ... ... іс ... ... ... менін» дамытушы
процесс екенін түсінеміз.
Бұдан шығатын қорытынды мынадай, егер ... ... ... ... болса, ол соншалықты деңгейде саяси әлеуметтенген,
немесе ... адам ... ... белсенді болса, онда ол соншалықты
жоғарғы деңгейде саяси әлеуметтенген.
Адамдардың ... ... ... кең ... ...... ... саясаттанушылар Д. Истон мен Дж. Деннис. Олар ... атты ... ... шығарды. Олардың ойынша, саяси жүйе адамға оның
әр ... өмір ... ... бозбала кезінде, ересек шағында)
саяси ... ... яғни ... ... жүйедегі саяси
құндылықтар мен нормаларды еркімен қабылдайды. Саяси ... ...... ... етіп ... ... оң бағдар ұстауын қамтамасыз
ету.
Д. Истон мен Дж. ... ... және ... ... ... ... ... қалыптастыруда адамның бала кезінде бойына сіңірген саяси әлеуметтік
ұстанымдары үлкен рөл атқаратындығын атап ... З. ... ... ... жас ... ... билеп, санаға сіңген сезімдер кейін пайда болғандарға
қарағанда қиынырақ ығыстырылады және әлеуметтенуін олар ... ... ... кезеңі, сатысы ретінде қарайды. Соның нәтижесінде саяси
жүйеге ұнамды, оң бағдар қалыптасады.
Саяси әлеуметтендіру процесінің саяси ... ... ... ... тұлғаны жоғары деңгейде қамти отырып, ... ... ... ... ... құқықтық таңдауы мен өлшемдері -
өзін-өзі әлеуметтендіру.
Егер саяси ... ... ... қатынастарда
субъекті тәрбиенің рөлімен, ал объекті ... ... ... әлеуметтендіру процесінде танымдық-бейнелік принцип көрініс береді.
Ал бұл ... ... ... ... ... Психоаналитикалық
теорияға сүйенсек «әлеуметтенбеген» тұлға – қоғамдық-саяси қатынастарға
қатынаспаған, мәдени-әлеуметтік ... ... ... ... ... жоқ, 3 жасқа дейінгі адам. Бұл ... ... ... тыс ... ... әңгіме кәсіби ме, әлде
азаматтық рөлде ме? Саяси әлеуметтену процесін зерттеу ... ... ... ... ... ... ... дағдыларды меңгерген, саяси
тәжірибесі бар, саясатпен кәсіби түрде айналысатындарды жатқызсақ, онда
саяси ... ... ... қай ... қойып, оларды қандай
өлшеммен анықтауға болады?
Бұл сұрақтың жауабына профессор Л.Ә. Байделдиновтың пікірімен бөлісуді
жөн көрдік: ... ... ... ... ... ... ... қауымдастыққа тәуелділігі) мен либерализмнің (тұлғаны
басты, мүдделері бастапқы) ... ... ... ... ... Бұл тұжырымдамалар адамзаттың барлық саяси өмірінде
жүзеге асқан...» [83, 137 б.].
«Жеке тұлғаның саяси әлеуметтену мәселелерін шешудегі, ... ... ... ... ... ... иесіне айналуындағы
рөлін саясаттанудың практикалық функциясының маңызды екендігін көрсетеді» -
дейді Л.А. Байделдинов [83, 34 б.].
Егер ... ... ... ... ... ... сөз
қозғасақ, олардың саяси рөлінің маңыздылығы туралы сұрақ ашық күйінде ... ... үшін бұл ... ... ғана ... міндеттердің бірі
болса, екіншілер үшін ... ... бар ... ие. ... ... үшін адам ең ... ... керек. Ол
еркіндікпен байланысты. Еркіндік адамның өзіне-өзін танытады, өзінің «МЕН»-
дігін көрсетеді. ... ... ... ... ... жарайтын
әмбебап үлгісін жасауға болмайды. Ол әр елдің мақсат-мүдделеріне, өзіне тән
мәдени ортасына ... ... кең және тар ... ... Ол ... ... төмен дәрежедегі белсенділікке ... Жеке ... ... белсенділігіне ғалымдар ертеден назар аударған. Алайда ғылыми
тұрғыда ол ХХ ... ... ... ... қана ... зерттеле
бастады. Оған бұл кездегі Батыс елдеріндегі саяси-әлеуметтік өзгерістер,
рухани ... ... ... АҚШ- тың және ... ... ... елдерінің
жастары бұрынғы дәстүрлі ... ... ... кері
құндылықтарды алға тартты. Мұндай жағдайда ... ... ... және ... ... саяси-әлеуметтік тұрғыдан тәрбиелеп,
дұрыс жолға салып, бағыт-бағдар берудің ғылыми жолын ... ... ... ... ... ... ... көп көңіл бөлінді. Алайда мұнда жалпы адамзаттық, әсіресе
капиталистік қоғамда қалыптасқан құндылықтарға қарап, ... ... ... ... ғана ... белсенділік деп тұлғаның, топтың, әр түрлі ... ... бір ... және ... ... ... ... іс-әрекетін айтады. Ол белсенділіктің бір түрі ... ... ... ... Ол мүддені асыру үшін адам ... ... және ... – жеке ... ... тән
қасиеттерінің қалыптасуы және қалыптастыру. Себебі адам қоғамда ... ... тыс ... ... ... қалыптаспайды. Қоғамда
өмір сүріп отырған кез келген адамның саяси функциясы (рөлі) белгілі, оның
саяси ... де анық ... ... сайлау кезеңіндегі немесе
сайланушының, саяси ... ... Бұл ... ... ... ... оның ... мінез-құлқы мен билікке қатынасы қандай, осынысы
маңыздырақ.
Саяси-әлеуметтік қатынастар контекстінде «саясилану» ... ... ... ... ... ... игергендігімен емес, қандай
институттардың көмегімен іске асқандығымен және ... ... ... ... адамдардың ерекшелігі саяси ақпараттар қайнар көзін
пайдалануымен оның ... ... ... ... жас
категориясындағы саяси мінез-құлық дағдылары қоғамның және ... сай ... ... ... ... ... жасына дейінгі
балалардың саясат ... ... сол жас ... ... ... ақпараттардың берілу қайнар көздерін 2-ге топтауға болады:
а) Бірінші қайнар ... ... ... ... тарта отырып, қоғамдық
маңызды міндеттерді атқара алады (бұқаралық ақпарат құралдары);
ә) Белгілі бір әлеуметтік топқа немесе жеке ... ... да ... жүргізіле отырып, саяси ақпараттар легін беру. Бұл ... ... ... ... оқу орындары, әлеуметтік топтар атқарады.
Біріншіге қарағанда саяси ... ... ... жан-жақтылығымен,
кәсібилігімен ерекшеленеді.
Сондықтан да саяси үйрену процесінің ... оның ... және ... ... ... ... ... керек.
Біріншіден, тұлғаның саяси жетілуімен және оның ... ... ... ... екіншісі – саяси ақпараттардан белгілі бір әлеуметтік
бірлікке ... жас ... ... ... ... ету. ... ... процесін құрайтын осы екеуі ... ... ... ... ... ... ... орта факторларының оның «саяси
менінің» белгілі бір деңгейге дейін даму ... ... бола ... ... ұғымын былай түсінуге болады: Саясилану - ... ... ... мен ... ... ... және ... саяси жүйесіне көзқарасын қалыптастыру мен сол ... ... ... болып табылады.
Екіншіден, өзінің мүдделері мен мақсаттарын іске асыра алатын, бұлжымас
құқықтары мен міндеттерін саяси жетік білетін ... ... ... ... ... оның ... аспектісін ұмыт қалдырады да,
нәтижесінде студенттер мен жұмысшылардың көз алдында өзінің ... Егер ... ... ... ... ... онда біршама
сенімділікке ие болады. Саяси өмір мен саяси ғылымда тұлғалық өзектіліктің
бастауы азаматтардың ... ... тек қана ... ... ... қатар саяси-әлеуметтік және әлеуметтік-адамгершілік аспектілерді де
қамтиды.
Осы кезге ... ... ... әлеуметтенудің зерттеуге арналған
социология мен психологиядағы зерттеу ... ... ... ... болатын:
а) Әлеуметтену - инкультурация ретінде;
ә) Әлеуметтену - жеке бақылаудың дамуы ретінде;
б) Әлеуметтену - тұлғааралық қатынастың нәтижесі ретінде;
в) Әлеуметтену – рөлдік ... ... ... - ... үйрету ретінде;
ғ) Әлеуметтенудің когнитивтік моделі [18, 103 б.].
Саяси ... ... осы ... әр ... ... ... саясат әлеміне енуі туралы саяси зерттеулер қазіргі кезеңде екі
бағытта дамып отыр. Біріншісі ... ... ... ... ... ... ... Бұл бағытта сипаттамалық әдістер ... ... және ... ... ... ... Ал ... бағытқа
іс-әрекет немесе бихевориалдық бағытты жатқызуға болады.
Ал енді саяси әлеуметтену ... ... ... да оның әр ... ... ... Г. Алмонд саяси әлеуметтенуді «индивидтің ... ... деп ... [84, 391-409 ... ... Г.Б. ... саяси әлеуметтену мазмұны жағынан ұрпақтан
ұрпаққа құндылықтар, ... ... ... беру ... ... ... ... саяси әлеуметтенудің бір түрі ретінде қарастырады
[3, 23 б.].
Америкалық саясаттанушы Ф. ... ... ... ... ... қолдануға болады деп есептейді:
- балалардың саяси бағдарын зерттеу ... ... ... нормалар мен ережелерді зерттегенде;
- әр түрлі саяси теориялардың азаматтардың өмірінің әр түрлі кезеңдеріне
әсерін зерттегенде;
- ... ... ... ... ... кезде.
«Адамның әлеуметтенуі белсенді түрде өтетін процесс болғандықтан, ол
бүкіл өмір бойына созылмайды» - дей ... «ол тек ... ... ... ... ... үшін, әлеуеттік ой-пікірлері мен дүниеге
көзқарасы және т.б. қалыптасу үшін қажетті болатын мерзімге ... ... жеке ... адамдық кейпінің қалыптасуына керекті ... ... деп ... Ә.Х. ... ... ... ... «Әлеуметтану» оқулығында [85, 76 б.]. Одан ... ... ... ... ... ... жүретіндігін алға
тартады. Жоғарыдағы «әлеуметтену» теориясына қатысты айтқанымыздағыдай біз
бұл ... ... ... ... ... сүйене отырып
«әлеуметтенуді белгілі бір ортаға, оның ... ... ... соның
әлеуметтік нормалары мен құндылықтарын ... ... ... ... ... сол орта мен ... ... нормалары мен құндылықтарын
игеріп, өмір бойына жаңғыртып ... ... те бұл ... ... ... ... мына пікірін қолдауға болады: «қазіргі заманғы
адамның әлеуметтену дәуірі, негізінен, оқу ... ... мен ... алу
кезеңіне сәйкес келеді» [85, 78 б.]. ... бұл ... ... ... және оны әлеуметтендіру бір нәрсе екен деген ұғым тумау керек. Адамды
ғылыми білімдермен қаруландыру ... ... ... себебі
әлеуметтендіру ұғымының мазмұны мен көлемі ... беру ... ... ... ... ... марксистік ғылыми теориясы жас ұрпақты
тәрбиелеу мен оқыту процесі арқылы ... беру ... ... ... ... заманғы ғылыми-техникалық прогресс ... ... ... ... ... ... ... міндетімен бірге, сондай-
ақ тәрбиелеу міндетіне де жоғары талаптар қояды.
Жас адамның ... ... ... бір ... ... ... оқыту жүйесі сонымен қатар дүниеге көзқарасты дұрыс
қалыптастырудың ... ... ... ... ... ... неғұрлым дәлелділікке, оның мазмұнының ақиқаттылығына деген сенімге
негізделсе, ол ... ... ... Олай ... ... ... негізін ішкі сенімдерге айналдырған білімдер құрады. Сенімге
айналған ғылыми ... ғана ... жол ... ... ... ... «ақылшы» болады.
Адамның білімі әлеуметтік дағды-іскерліктерді меңгеру ... ... ... ...... ... белгісі, рухани дербестігінің көрінісі.
Батыс социологтары мен педагогтары мектептің саяси-идеологиялық таптық
міндетін бүркемелеп келген «мектеп – саясаттан тыс» ... ... ... ... ... кезде мектептің жас ұрпақты саяси ... ... ... күш салуда. Мәселен, Г. Алмонд пен
С. Верба Батыс Европадағы бес басты ... елде ... ... ... келе, терең білім беруді дұрыс жолға қою «саяси
мүдденің және ... ... ... ... болуына игі әсерін тигізеді
деген тұжырым жасады.
Саяси әлеуметтендірудің негізгі міндетін американдық социолог Т. Парсонс
өзінің «Школьный класс как ... ... ... айқын сипаттап
берді. Автордың пікірінше, ... ... ... ... мәні сол, ол ... ... қоғам» көлеміндегі саяси
мәселелерді және сондай-ақ қоғамның ішкі құрлысындағы ерекше ... мен ... ... ... білу ... ... тиіс [86, ... бб.].
Жоғарыдағы пікірлерді қостай келе, отандық ғалымымыз Д. Жамбылов саяси
әлеуметтендіру кезеңін 5-ке бөледі:
а) ... ... ... ... саяси әлеуметтену;
б) 16-40 жас аралығы (бұл кезеңде азаматтар сайлауға қатыса бастау, ... ... ... мүше ... т.б. арқылы саяси білім тереңдей
түседі);
в) 40-60 жас аралығы (есейген шақта адамның саяси ... ... ... мен ... ... көзқарастары әсер етеді);
г) зейнеткерлердің саяси әлеуметтенуі (жұмыстан қолдары босағандар саяси
мәселелермен белсенді түрде шындап айналыса ... [87, 179-180 ... ... мен ... ... ... жағынан
әлеуметтендіруді мүмкіндігінше ерте бастауды, атап ... ... ... ... ... ... иландыру, арнаулы
педагогикалық әдістердің көмегімен саяси тәрбие беру ... ... оңай ... ... ... оқу жылдары адамның негізгі саяси
бағдарларының жақсы дамитын кезеңі. Сол ... ... ... ... бір ... ... ... сезімдік-эмоциялық
қатынасын оятуға баса назар аударылады.
Сондықтан да адамды әлеуметтендірудің саяси жағы қазір көптеген ... ... ... де, ... ... мен психологтардың зерттеу жұмыстарының негізгі тақырыбына
айналды.
2 БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІНДЕ ҚАЗАҚСТАН ЖАСТАРЫН ... ... ... ... ... тарихы
Сана мен білім тығыз байланысты. Алдымен сана, содан соң оның өмір сүру
тәсілі ретінде – білім пайда болды. ... ... - күш» деп, ... ... ... келе ... кезде, атақты ағылшын философы
Ф. Бэкон ... Бұл ... ... ... ... үшін, оның бойындағы
білімді күш ретінде пайдалану үшін айтылған. Капитализм дамыған соң, адам
ендігі ... ... бір ... ... ... ... ... ірі
өндірістің мезанизміне айналады. Білімге ұмтылу, оны ... өте ... ... ... жарық, білімсіздің күні кәріп» деген. Ал әл-
Фараби: ... болу ... сөз – ... ... ашу ... ие ... сөз. Ал ... нәрсені аша білу деген сөз – ол ... ... тән, ... ... - деп ... алдымен, білуге, білімге ұмтылу жақсы қасиет. Бірақ қазіргі ... ... ... ... оның ... түсінбейтіндер де баршылық. И. Гете:
«Біліп қана қою – аз, сол ... істе ... ... керек, ниеттену
ғана – аз, сол ниетіңді іске ... ... - ... ... қызметі жөнінен белгілі дәрежеде дербестігі бар жүйе,
ол қоғамның ... және өмір ... ... әсер ... Білім жүйесінің
дамуы және қызметі қоғамның өндірістік тәсіліне, экономикалық қатынасына,
солар арқылы пайда ... ... ... мен ... ... және ... қатынастарға байланысты.
Сонымен қатар білімнің әлеуметтік қызметі жалпы адамзаттық талапқа және
адам баласы жинақтаған ілімді ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... мен мәдениеттіліктің талабы мен қажеттілігіне байланысты.
Білім беру – бүкіл ... ... ... ... ... ... деңгейін және кәсіби білімділігін қамтамасыз етуге
бағытталған тәрбие беру мен оқытудың ... ... беру ... ... міндеттері: ұлттық және адамзаттық
құндылықтардың, ғылым мен тәжірибенің жетістіктері ... жеке ... және ... үшін ... ... ... жеке ... рухани
және күш-қуат мүмкіндіктерін ашу; адамгершілік пен салауатты өмір салтының
берік негіздерін қалыптастыру; әрбір адамның ... үшін ... ... оның ... ... азаматтықты, отбасының, халықтың,
қоғамның және мемлекеттің алдындағы жеке адамның құқықтары мен міндеттерін
ұғынуды, ... ... ... ... және саяси өміріне қатыса
білуге тәрбиелеу; барлық адамдарға жалпы кәсіптік білім алу үшін ... жеке ... ... ... және эстетикалық тәрбие
беруді дамыту; халықтардың мәдениеті мен ... ... ... ... экономикалық, әлеуметтік, мәдени, саяси, кәсіби, т.б. ... ... ... ... ... оның ... ... орны
мен рөлін көтеруге мүмкіндік береді.
Саяси ғылым – саяси құбылыстар мен ... ... ... ... жүйе және ... пән ... ... саясат
туралы білімдер жиынтығы [88, 266 б.]. Саяси ғылым сонымен қатар саяси
білімнің ... ... оның шығу ... құрайды. Бұл білім саясатты
танудың ... ... ... ... негізінде құрылды. Бұған
саясат туралы білім, синкретикалық саяси ойлар туралы Еуропаның, Шығыстың,
Ежелгі Қытайдың және басқа да ... ... 2000 жыл және одан да ... ... қайнар көзі ретінде саналып, дәлел бола ... ... ... аймағында барынша дамыған формада саяси ойлар антикалық
дәуірден бастау алады.
Саяси ғылым немесе саясаттану – ... ... ... ... саяси қатынастар, саяси түсінік, саяси сана, саяси ... ... ... ... саяси өмір, саяси іс-әрекет, ... ... ... ... ... және ... да ... толып
жатқан объектілері мен субъектілерін, олардың даму тарихын, теориясын
зерттейтін пән ... ... ... ... ... соғыстан кейін,
дәлірек айтсақ 1948 жылы Париж ... ... ... саяси ғылымдар туралы халықаралық коллоквиум маңызды рөл
атқарды. Бұл ... ... ... ... мынадай элементтері қалыптасты:
а) Саяси теория және тарихи идея;
ә) Саяси институттар:
1) конституция;
2) орталық басқару;
3) аймақтық және ... ... ашық ... ... экономикалық және әлеуметтік функциясы;
6) саяси институттарды салыстырмалы талдау;
б) Партиялар, топтар және қоғамдық пікірлер, көзқарастар:
1) саяси ... ... мен ... ... әкімшілік пен басқаруға қатысуы;
4) қоғамдық пікірлер;
в) Халықаралық қатынастар:
1) халықаралық саясат;
2) саясат және халықаралық ұйымдар;
3) халықаралық құқық [89, 284 ... жылы ... ... ... ... құрылыды. Саясаттану
ғылымы өзінің заңдылықтар жүйесін сақтай отырып, мына ... ... ... және ... сфераларында саяси мүдделері
мен көзқарастарының қарым-қатынасы заңдылығы;
ә) Әлеуметтік ... ... ... ... даму және ... Тұлға мен билік арасындағы өз-ара қарым-қатынастан саяси
психологиялық ... ... ... ... пен ... ... [89, 284 б.].
Саяси ғылымда топтық, ұлттық, аймақтық және басқа да қатынастарда жалпы
адамзаттық мүдде нақты да ... ... ... ... ... ... ... ғылымға ең жақын сфералар болып келеді. Саяси ғылым, ... адам ... ... да ... ... біртұтас пәнаралық зерттеуі.
Кәсіби саяси ғылымның пайда болуын анықтауда мынадай негізгі факторларды
көрсетуге болады:
- Саясатты ғылыми ... оның ... ... ... ... ... ... түсінуде оған әрдайым ғылыми
толықтырулар мен өзгертулерді ... ... ... ... ... ... ... кеңеюімен, күрделенуімен, қоғамдық сұраныстардан,
талаптардан туындап отыр.
Саясаттың ғылымға айналуы қайта өрлеу дәуіріндегі ... ... ... ... ... мен саяси және
әлеуметтік құрылымдардың ... ... ... ... ... ... соған сай материалдық өндіріске сұраныс; қоғамның ... ... ... жаңа ... ... ... өзінің функциясының дамуы; қоғам өмірінің барлық сферасын ... ... ... ... және ... ... ... кең көлемде қатысуы (жалпыға бірдей сайлау құқығының енгізілуі;
саяси партиялардың, топтардың, ... ... ... ... құралдарының пайда болуы; биліктің өз ... ... ... өсуі ... ... соғыс жағдайы кезеңінде);
саясаттың жалпы мәселеден басты мәселеге дейінгі кеңеюі (әлемдік ... ... ... ... ... дағдарыстардың және
ғаламшарлық көптеген мәселердің туындауы - жаппай инфекциялық аурулардың,
аштық, аймақтық соғыстар);
- Саяси білімнің өзі саясат ... ... ... және ... ... ... өзгеруі процесінде біртұтас саяси ойлардың
мамандандырылған пәндер мен ... ... ... ... нәтижесінде
дамыды. Ғылым мен философияның бөлінуі және бұдан ... ... ... мына жағдайларға негізделеді: пәндік (саяси ... ... ... пен ... ... ... себептері, билік мәні,
әмбебап процестер, құндылықтар мен бостандықтар, теңдік және ... ... ... бір ... ... ... ... саяси жүйе
мәселелері, саяси режим, саяси стратегия мен ... және т.б.). ... ... ... (дифференциялануы) философиялық және ... ... ... ... ... ... да саяси
білімнің ғылыми және философиялық деңгейде бөлінуі ... ... ... ... ... пәні ... бола алатындығы іс
жүзінде кездеспеген. Ғылым бұл ретте барынша шектелген. Ғылым ... ... ... ... мен төтенше жағдайларын саяси нақты бір ... ... ... тән ... құбылыстарды жалпы және жаппай зерттеп ашады.
Ал философия барлық осы құбылыстарға тән ... ... ... ... ... ... ... деңгейі мен ғылымның функционалдық шектелуі арасындағы
танымдық еңбекті бөлшектесе, ... ... ... ... ... ... әрекетін барлық деңгейде тануда және қоғамның саяси
бейнесін ... ... ... ... ... ... белгілі бір ұлттық,
аймақтық тәжірбиеге сүйене отырып саяси дамуды болжайды. ... ... ... ... бұрынғы маңызды саяси процестерді өз ... ... Тек ... ғана шын ... үш ... - ... өткен тарихи тәжірибемен және болашақтың гипотезасымен
байланыстырады. ... ... ашық ... ... ... ... ... шеңберінде қарастырады.
Саяси-философиялық зерттеу, саяси құбылыстар мен процестердің мәнін,
негізін, әмбебап түсініктерімен эмпирикалық қайнар көздерімен ... ... ... ... ... болып қала береді. Оның операциялары
эмпирикалық ... ... ... ... ... ... және ... талдауынан тұрады (Мысалы, нақты
жағдайлардың талдануы мен түсіндірмесінен, бейнеленуінен және т.б.). ... ... ... және ... ... ... ... (өркениет туралы, қоғамдық дамудың формасы мен бағыттары, тарихи
процестердің сатылары және т.б.), ал саяси ғылым ... ... ... және ... (психологиялық, әлеуметтану, педагогика, тарих
және т.б.) ғылымдарда кеңінен қолданады.
Саяси ғылымның тағы бір негізгі бейнесі – оның құрылымдық ерекшелігінде.
Ғылыми зерттеу ... ... ... бір ... толық және жеткілікті
дәрежеде қамти отырып қарастырады. Мысалы, демократиялық қоғамдағы ... ... ... ... мәселесін емес) немесе бір саяси
партияның мәселесі. Бірақ бұл жүйеленген, бүтіндей мамандандырылған ... болу ... ... ... жоғарыда келтірілген мысал бойынша
осы құбылыстардың тиісінше принциптік жүйемен зерттеуі ... ... ... ... әлем мен ... ... түрде тану факторы
әсер етті. Біздің заманымызда, әсіресе ХХ ... ... ... және адам ... ... ... ... саяси ғылымда оның
қалыптасуында негізгі орынды қосарланған ... - ... мен ... ... ... ғылымның қалыптасуында саяси жағдайларды саяси емес және ... ... ... ... ... ... ... саяси
түсінікпен қоғамды өзіндік тану адамның үнемі іздену нәтижесінде) танып
білудің үлесі де тиісінше орын ... ... да, ... ... ... қана ... процесс емес, сонымен қатар маңызды мәдени құбылыс [88, ... ... ... ... ... ... ... саяси білім негізін
салушылардың шығармаларымен бірге басталады. Аристотельдің саяси режимдерді
классификациялауы – саяси-ғылыми ... ... ... Платон мен
Аристотельдің саяси ойларының нақтылығы, оларды саяси ғылымдардың ... деп ... ... ...... және ... «Саясат» классикалық еңбектері мемлекет туралы ұғымды дәстүрлі ... ... ... ... бб.]. ... та ... ... бағдар ғылыми түрде айқындала түседі.
Цицеронның «Республика туралы» және «Заң туралы» шығармаларын ... ... деп ... ... ... бб.]. 2000 жылдай артық уақыт көлемінде
көптеген ғылыми мазмұнға ие зерттеулер жарық көрді. Бұлардың ... ... ... ... ... [90,.84-89 бб.], ... ... ... ... ... туралы трактат» (ХІV ғ.)
[90, 92-95 бб.], Жан ... ... ... 6 ... (1576 ж.) [90,
146-150 бб.], Иоган Альтузиустың, Г. ... ... ... [90, 163-
167 бб.].
Біз саяси ғылымды ХХ ғасырдың ортасынан ... ... ... дегенімізбен, саясат, билік, мемлекет, саяси ойлар туралы
пікірлер, көзқарастар тамыры ... ... ... ... ... [90, 21-26 бб.], ... [90, 29-32 бб.], ... Аристотель
[90, 45-62 бб.], Цицерон [90, 66-71 бб.] және т.б. осы ... ... ... Орта ... Италияндық саяси
ойшыл Никкола ди Бернардо (Макиавелли) «Государь» (1513 ж.) ... ... ... ... ... ... [90, 129-139 ... қатар ұлттық бірігу, патриотизм сынды саяси ойларды шығаруы нақты
саясат туралы ілім мен білімге, ғылымға жол ... ... ... ... ХІХ ... 20 ... азаматтық
қоғам, әкімшілік құқық, саяси қатысу туралы тың ойлары ... ... ... ... ... және ... ... болды[90, 310-317 бб.].
ХХ ғасыр басына дейін бұрынғысынша саясат туралы шығармалар мазмұны мен
мәні жағынан ғылымилығы кемдеу болып жатты да, мемлекет ... ... ... ... ... Штейннің «Мемлекет туралы жалпы оқу» (1852
ж.) [90, 349-350 бб.], Г. ... ... ... ... оқу» (1896 ... 413-416 бб.]. Сонан кейін ғана Г. Москаның 1896 ... ... ... атты ... туралы еңбегі жарық көрді [90, 196-197 бб.].
Бұл кезеңдерде құқықтық зерттеу сияқты саясатта мемлекет туралы оқып-
үйрететін, ... өзін тану және ... ... ... мазмұнын сақтай
отырып, саяси және құқықтық білімдердің пәндік және функционалдық бөлінуі
әлі жүріп жатқан еді. Олардың ойынша ... - ... пен ... ... ... ... құқықтық акті нәтижесі (Т. Гоббста азаматтардың
келісімі, Ж.Ж. Руссода қоғамдық келісім). Құқықтық ... ... ... ... пен ... арасындағы келісімдік қатынастар идеясы
осы қатынастардың конституционалдық ұйымдарында ... ... ... да ... ... ... зерттеулердің бірігу
негізі сақталады. Дегенмен де ... ... ... ... ерте ... да, ... ХХ ... бірінші
жартысында саяси ғылым құқықтанудан толықтай ажыратылып бөлек қарастырылды.
Саясаттану - ғылым және оқу пәні ретінде бүгінгі күні ... ... ... ... ... ... тек қана ... және мәдени
плюрализмді талдау міндетін ғана емес, ... ... жер ... мекендеген
барлық ұлттар мен халықтардың өзара байланысқан іс-әрекеті мен ... Ал оқу пәні ... ... ... ... ... қоғамның күрделі саяси-әлеуметтік ... ... мен ... ... қорғау үшін өзгенің мүдделері мен құқықтарын
және бостандықтарын сыйлай отырып, саяси білімді терең меңгеруге үйретеді.
Демократиялық саяси білімнің ... ... ... ... ... ... саяси демократиялық мәдениет құндылықтары
мен нормаларды игеруге көмектеседі.
Басқа мемлекеттерге қарағанда АҚШ-та ... ... ... рет арнайы
университеттік пән ретінде қалыптасты. 1880 жылы саяси экономика және тарих
профессоры Джон Берджесс Колумбия университетінде саяси ... ... ... 1886 ... ... бұл ... ... ғылымдар тоқсандығы» атты
саясаттанулық журнал шығара бастады. Бұндай мектептер АҚШ-тың басқа да ірі
университеттерінде ... ... ... ... 1903 жылы ... ... ... Ассоциациясы негізі
қаланып, 1906 жылдан Американдық саяси ғылымдар журналы көпшілікке тарала
бастады. ... ... ... саяси ғылымның дамуына заң және тарих
ғылымдары үлкен ықпал етті. ... ... ... ... ... ... мен ... институттардың іс-әрекеттерін нақты эмпирикалық
зертеулер жасаумен айналысты.
2.2 Қазақ халқының саяси тәлімінің тарихи кезеңдері
Біз әлемдік деңгейде саяси білім мен ... ... ... ... сөз ... төл саяси білім мен тәлімнің шығу, қалыптасу, даму
тарихын айналып өтуді жөн ... Оның ... 2 ... бар:
- Қазақстан әлемдік қауымдастықтың бір мүшесі ретінде өзіне тән саяси-
тарихи дамудың түрлі ... өз ... ... ел болып қалыптасуымен;
- Зерттеп отырған ғылыми еңбегіміздің тақырыбы саяси білімді ... ... ... ... ... мәселесі;
Қазақ халқының ұрпақ тәрбиелеу жөніндегі сонау көне ғасырлардан келе
жатқан тәжірбиесін, қазақ хандығы ... ... (14-15 ғғ.) ... ... тарихи-әлеуметтік тұрғыдан алып қарағанда дұрыс емес.
Өйткені кешегі өткен тарих беттері – ... ... ... көзі ... ұлы ... мекендеген түркі тектес (тілдес) халықтардың, одан әрі
ғұндар мен сақтардың бір ... бір ... ... оны ... жаулардан
қорғап, бір тілде сөйлеп, бір дінге сеніп, әлем ... ... жоқ үлес ... бүгінгі түркі халықтарына ортақ мәдениет пен
тарихтың көне бастауы болғанын ... ... өмір ... ... ... ... зерттеліп, жазылған бұл тарихи-саяси деректер
біздің қарастырып отырған мәселелерімізге тарихи-әлеуметтік және ... ... ... мүмкіндік туғызады.
Қазақ халқы саяси-әлеуметтік тарихын адамзат дамуының қоғамдық құрылыс
кезеңдеріне сай, ... ... 8 ... ... қарастыру қажет демекпіз.
Оны 42-беттегі 2-кестеден көруге болады:
а) Алғашқы қауымдық құрылыс кезіндегі саяси-әлеуметтік тәрбие
Алғашқы ... ... ... ... ... болады. Адамдар өздерінің
іс-әрекеттерін көпшілік болып топтасып, бірге атқарып ... ... жас пен ... ... ... қоғамдық сипат алады. Ұл балалар
садақ тарта ... аң ... ... қыз ... үй ... киім пішті, тұрмыстық салт-дәстүлердің рәсімдеріне қатысты.
ә) Сақтар мен ... ... ... ... ... ... ... біздің жыл санау дәуірімізге дейінгі VII-III
ғасырлар аралығында, қазіргі Орта Азия мен Қазақстан ... ... ... ... ... исседон, савромат, аримасмы, дайлар,
турлар, арийлар және басқа да тайпалар кірген. ... ... ... сол ... ірі ... ... Кирге, Дарийге,
Александр Македонскийге қарсы күрес жүргізу барысында ... ... ... ... ... ... зор «скифский
зверийный стиль» атты зергерлік бұйымдар, қару-жарақтар мен киімдер ... ... ... өте ... ... мал ... Осы ... байланысты, сақтар өз ұрпақтарын дене, еңбек және эстетикалық
тәрбие принциптері негізіндегі тәрбиелеп өсірген.
Сол ... өмір ... ... ... негізін салған данышпан
Заратуштра сақтар мен парсыларға ортақ ... ... ... кітабын
жазған. Заратуштраны сол кездің өзінде (Аристотельдің замандасы) рухани-
танымдық, тәлім-тәрбиелік екенін атақты тарихшы ... ... ... ... деп ... ... царь устроил конные ристалища для
всадников, представляющих разные народы. Когда начились бега, то ... сак ... ... и ... ... ... царь ... царю
царство в обмен на коня, но тот отказался заявив, что отдал бы коня лишь ... на ... ... ... - ... екен ... ... ІІІ ғасыр мен б.д. І-ІІ ғасырлары аралығында сақ тайпалары
мекендеген территорияның мұрагерлері болды. Сол ... ... ... е с|Сегізін|1991 ж. |Тәуелсіз Қазақстан-дағы ұлттық ... ... е 2|ші ... ... жаюы |
|- ... |егеменді | ... |ел. | ... | | ... | | | ... | | | ... | | ... | | | ... | | ... | | | ... | | | ... | | ... | | | ... | | ... | | | ... | | |
|) | | | |
| ... |Кеңестік дәуірдегі ғылыми педагогика-ның |
| ... |жж. ... |
| | ... | |
| | | | |
| | | | |
| ... ғ. –|Қазақстан-ның Ресейге қосылу кезіндегі |
| ... |XX ғғ. ... ... мен |
| | |ж. ... ... ... |
| | | ... |
| ... ... ... ... ... тәлім-тәрбие |
| |дәуір |ғғ. |көріністері ... ... |
| | ... |саяси-әлеуметтік тәлімдік ойлар/ |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| ... ғғ. ... ... орта ... ... |
| |і ... |тәлімгерлік ой-пікірлері |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| ... |VI-IX ғғ. |Ұлы ... |
| ... ... |қағанаты кезеңіндегі саяси, әлеуметтік |
| | | ... |
| ... ... |Сақтар мен ғұндардың саяси, мәдени жауынгерлік |
| |дәуір |VII-III ... |
| | |ғғ. – б.д.| |
| | |V ғ. ... |
| ... |Алғашқы қауымдық құрылыс кезіндегі |
| ... |тас, қола ... ... |
| | ... | |
| | | | ... ... тайпалары ғұн империясының құрамына кірді. Ғұндар металл
игерді, мал шаруашылығымен ... ... ... ең ... ... өнер еді. Олар ... ұрпақтарын ер жүрек, алғыр,
епті болуға және зергерлік ... ... ... ... ... жорығы Шығыс пен Батыс халықтары арасындағы
этнолингвистика мен ассимилицияның үлкен өзгерістерге ... ... ... жүзі ... ... ... ... жасаған ұлы қоныс
аударуын (Великое переселение с ... атты ... ... ... ... ... (Еділ) бастаған қалың қол ұлы Рим империясына қауіп төндіріп,
ақыры құлауына әкеп соқтырды.
V ... өмір ... ... тарихшы-географ Аммиян Марцеллин әскери-
көшпелі тұрмысты былай суреттеген: «... ... по ... и ... они с
колыбели приучаются переносить холод, голод и жажду. Они ... ... ... ... , зато... сидя на коне они исполяют все обычные свои дела и
сокрушают все, что попадается на пути...» ... Ұлы ... ... және оның ... ... ... (VI-
IX ғғ.)
Ұлы Түркі қағанаты орта ғасырларда адамзат өркениетінің қалыптасуына аса
зор үлес қосқан, сол дәуірлердегі дамыған мемлекет болған. ... ... ... ... бөлшектеніп кеткен дала халықтарының, тайпалардың
бастарын қосты, тұрақты мәдениеті мен ғылымы дамыған бүгінгі ... ... ... ... қалыптасуы мен жасалуына, сонымен қатар
әлемдегі аса қуатты, саяси ... ... ... ... ... ... ... түріктанушы-ғалымы З. Наджип: «...
түркі тілдес халықтардың көне жазба ... ... ... ... өзбек, қазақ, қарақалпақ, түрікмен, әзірбайжан халықтарының ... ... ... үлес ... - деп, ... ... [93]. ... ғалым, Айдаров: «... Орхон ескерткіштерінен түркі тайпаларының
тарихы, ... тілі мен ... ... ... ... ... деректер табылады...», - деп, ұлттық салт-дәстүр мен тәлім-
тәрбие жөніндегі маңызды пікірлер тұжырымдайды [94].
Көне мұралардың ішіндегі ... ... ... ... ... ... тасқа қашап жазылған VI-VIII ғғ. Ескерткіштер: түркі
көсемі ... ... ... ... мен ... ... құрметіне қойылған
құлпытастар. Оларда ұлы Түркі қағанаты халықтарының тұрмысы мен ... мен ... ... ... да ... ... өсиет сөз
үлгісінде баяндалады. Бұларда қазіргі қазақтардың сөз саптау үлгісіне жақын
шешендік өнердің дәстүрлі формалары айқын ... ... ... ... ... ... да ұшыраспайтын бұл жазуларда
тәңірінің ... ... ... мен қара ... қағанға адал
берілгендігі, қағандардың қараларды билеп-төстеуі жайында сөз қозғалады.
Мәселен, «Егер сен, түркі халқы, өз ... өз ... өз ... кетпей, бірге жүрсең, сен өзің де ... өмір ... ... ... ... ... көрмейсің...» деп, бек пен қара
халықты бірлікке шақырады. Түрік халқының қамқорлық жасау ... де ... ... ... («Ер ... ... ... халық», «Бізге жеңіс
әперген жер-суымыз Отанымыз» деп білу ... ... ... ... ... тыңдаңыздар, тереңнен ойланып,
толғаныңыздар. Өлімнен ұят күшті... Адам ... бәрі де ... үшін ... ағам мені адам ... дейтін жолдар көңіл аударарлықтай [95].
Ежелгі түркілердің ауызекі поэзия ... ІХ ... ... ... ... сазгер небір тамаша күй шығарған Қорқыт атаның есімін жеткізді. Ол
адамзат ... ... ... ... болып, пенде атаулыны ажал
құрығынан ... ... ... ... ... ... жеген ой-сезімдерін
– қазалы жанның үрейін, өлімнен ... ... ... ... ... ... көркем тілмен баяндайды. Ол эпос ... ... ... ... дәуірлерімізге жетті. Онда Сыр бойын мекендеген көшпелі
тайпалардың тұрмысы мен әдет-ғұрпын, діни наным-сенімдерін ... ... ... Олар ... ... да аса қызықты дерек
болып табылады. Мәселен, «Анадан өнеге көрмеген қыз ... ... ... ұл ... ... ... ... тәңірі сүймейді... Ақылсыз
балаға ата дәулетінен қайран жоқ... қонағы жоқ қараша үйден құлазыған тұз
артық. ... төрт түрі ... оның бірі ... қара әйел, екіншісі –
нысапсыз әйел, үшіншісі – үйдің құты ... ... ...... деп ... ... ... сөздері өз мәнін күні бүгінге дейін
жоймай келеді [96].
в) Араб-шығыс мәдениетінің ... ... ... орта ... ... ... ой-пікірлері (X-XV ғғ.)
ІХ-Х ғасырларда ұлы Түркі қағанаты бірнеше ... ... ... Қыпшақ, Ұйғыр, Хазар, Қимақ т.б.) бөлініп, Араб ... Орта Азия мен ... ... ... әкеліп соқты. Арабтар ислам дінін уағыздаумен бірге ғылым мен
білімді де әкеледі, нәтижесінде түркі халықтарының ұлы ... ... ... ... ... ... Қашқари, Иасуи, Баласағұн және
басқалары араб тілі мен ... ... Оның ... ... болды. Көптеген шаһарларда діни медреселер ашылды, ғылым мен ... ... ... діни ... ғана ... ... арифметика,
медицина, жақаннама (философия), дінтану, астрология сияқты ... ... ... ... ... мақсат етті. Бұл жерде қазақ ... ... ... ... ... ... Аристотелі атанған ғұлама
ғалым Әбу Насыр әл-Фарабидің (870-950) еңбегіне ерекше тоқтала ... ... ... ... ... білген, ғылым-білім іздеп, бар өмірін сол
жолға сарап етіп, артында ... ... ... ... әл-Фараби бабамыздың
тәлімдік-ұстаздық еңбегі ұшан теңіз. Оның сан-салалары ... ... ... ... ... ... ... жолында», «Риторика» («Шешендік өнер негіздері»), «Қайырлы ... ... ... ... т.б.) ... ... ... психологиялық, философиялық, дидактикалық және
әдіснамалық ой-пікірлері баяндалған. Бұл еңбектерінде оқыту әдістерінің
ұғынықты, дәйекті, ... ... ... сондай-ақ дағды, әдет, қабілет,
икем, мінез, бақыт т.б. ... ... ... береді. Көз
жеткізу, иландыру, мойын ұсындыру тәрізді әдіс-тәсілдерге талдау жасайды.
Фараби мұралары Орта Азия мен ... ... ... ... философиялық, психологиялық және педагогикалық ой-пікірлерінің
әрмен қарай өріс ... ... ... ... ... X-XV ғасырлар
аралығында Орта Азия мен Қазақстан топырағында медресе ... ... ... этика пәндері бойынша көптеген оқу құралдары ... ... ... ... (Логика) оқу құралы медреселерде ұзақ
жылдар бойы қолданылып келеді. Тавтазанидің ізбасарлары орта ... ... ... (XV ғ.) мен ... ... (XVI ғ.) ... ... ұлы ағартушысы, ақын, философ - Абай Құнанбаевтың ... ... отыр [97, 50 ... ... ... орын ... «Диуани Хикмет» атты кітап
жетпіс жыл бойы ... ... деп ... ... беті ... ал ... ... ақыл-парасат, өсиеттілігімен бүкіл Шығыс
елдерінің ғалымдарын таңдандырған, ХІ ғасырда өмір ... әрі ... ... тарихшы Қожа Ахмет Иассауи бабамыздың ғылыми еңбегін ... ... ... ... ... еңбектерін белгілі
шығыстанушылар А. Вамбери, П. ... В. ... М. ... т.б. ... жыл бұрын зерттеп, өз пікірлерін ортаға салып келсе, бұл бағытта
оның туған ... ... ... ... ... шықпауы
өкінішті-ақ. Иасауи еңбектерінде баса айтылатын, адамды тура ... ... ... ... оның хақтығына тағзым ете отырып, қиянатсыз,
бейкүнә, адал жандарды тәрбиелеу жайлы ... ... ... ... ... Бұл ... ... софылық еңбектері өзінен кейінгі ақын-
жазушылардың дүниетану көзқарастарына, қала ... ... ... ... ... ... да азды-көпті әсерін тигізгенін айта ... ... ... Абай да, ... - хақ, иман - ... дей ... жаратқан құдай, бірақ қылдырған құдай емес. Ауруды
жаратқан құдай, ауыртқан құдай емес. Байлықты, кедейлікті ... ... ... кедей қылған құдай емес... құдайдан қорық, пендеден ұял, ... ... ... оқыт... Иман, обал, сауап бар жерде әділет бар... ... ... - деп ... ... ... әділеттілікке, оқу-
ағарту ісіне үнденген [97, 180-181 бб.].
ХІ-ХІІ ғасырларда қазақ жерінде түркі тілінде жазылған этикалық, ... ... ... көп ... ... ... ... білік» («Құтты білік») атты кітабы сол кездегі түркі
тілдес халықтардың дүнияуи тақырыпта алғаш жазылған ескерткіші еді. ... ... ... оның ... мәні, бақыт туралы адамның іс-
әрекетінің оң мен ... ... ... ... мен зиян, ел билеушісі
әкімдерге қажетті асыл қасиеттер, әртекті ... ... ... ... т.б. хақындағы ойтолғаулар, сондай-ақ отбасы мен неке, ұл мен ... ... бала мен ... қарым-қатынасы байланысты мәселелер
жан-жақты сөз болған.
Ілкі орта ғасырдан бізге жеткен тағы бір ... ... - ... ... ... сөз ... ... топтамасы іспетті
Махмуд Қашқаридің «Диауани лұғат-ат-түрік» атты еңбегі ... Бұл ... ... ... және ... мазмұндағы
қызықты топшылаулар аз емес.
Осы өңірден шыққан ... бір ... - ... ... (ХІІ ғ.) ... («Ақиқат сыйы») атты шығармасында ілім-білімді игеру ісінің халық
үшін пайдасы, оның көзқарасының бұқарашылық ... ... ... ... Ол сол ... ... бойындағы ұнамды, ұнамсыз
моральдық-этикалық қасиеттерін атап қана қоймай, сонымен бірге бір ... де ... ... ... ... бол», «Кәріге де, жасқа да
құрмет көрсет», «Айтар ... ... ... ал» т.б. ұлағатты
өсиетнамаларын айтады.
Моңғол шапқыншылығынан Алтын Орданың ыдырауына дейінгі аралық (ХІІІ-XV
ғғ.) түркі ... ... ... ... ... оларда тәлім-тәрбиелік
сипаттағы кеңестер уағыздалды. Мәселен, Р. Хорезмидің «Махаббатнамасында»:
«Төзімнен артық ... ... ... түбі ... ... ... жүрегі
тазалыққа талпынады» деген ой тұжырымдалса, сол кездегі өмір сүрген ғұлама
Сайф Сарай ... ... атты ... ... ... ... ... сандық қалғанша, ізгілікке толы жақсы ат қалғаны мақұл» , «Күншілдің
көзіне ...... ... ... «Іші тар құсадан арылмас, жаны
жайсаңнан әсте көңілі тарылмас» деген ... ... ... ... ... ... халықтарына ортақ «Чор кітаб» атты тәлімдік-
танымдық педагогикалық туынды дүниеге келді.
Атақты ... ... ... ... жоқ ...
ортағасырлық үлкен ғылыми жетістік болып саналды.
Алтын Орда мемлекетінің кезеңдерінде ... ... ... ... ... ал ... «Мухаббатнама», Саиф Сарайдың «Қырық бір батыр
жыры», «Гулстан бит түркі», Құтыптың ... ... ... ... жас ... ... мәні бар тәлім-тәрбиелік ықпалын
тигізді. Бұл кезеңдердегі ... ... ... ... ... ... Ел ... мәселелері ұлы ойшылдар мен ... ... ... ... ... ең алдымен қайратты,
епті және намысқой, өнерлі болып өсулерін талап етіп отырған.
г) Қазақ хандығы тұсындағы ұлттық тәлім-тәрбие ... ... ... ... хандығының құрылуы 14–15 ғасырларда, Алтын Орда мемлекеті мен
Ақсақ ... ... ... өзара бақталастықтарының нәтижесінде
әлсіреп, ыдырай бастаған кезеңдерге тура келеді. Қазақ ...... ... ... мен ғұндардың, ежелгі түркілердің, Шыңғыс хан
мен Алтын Орда империяларының заңды мұрагерлері болып саналады.
Қазақ хандығының жаңа мемлекет болып қалыптасуы ... ... 250 ... тәуелсіз ел болып, дербес өмір сүрді. Бірнеше ... ... ... ... ... ... жер бетінен жойылып
кете жаздады.
Қазақ жерінің байлығына қызыққан Ресей мен ... ... ... ... ... – жоңғарларды, ал Ресей – қалмақтарды
қазақтарға қарсы айдап салды.
Осындай саяси оқиғалар ... ... ... ... ... көне ... бері ... келе жатқан ғылым мен
білімнің, тарих пен мәдениеттің одан әрі ... ... ... ... ... ... ... рухани, әдеби ұлттық дәстүрі қалыптасты.
Қазақ ұлтының ... мен ... зор үлес ... хандар мен сұлтандар,
билер мен жыраулар, батырлар мен ақындар: Жәнібек, ... Асан ... ... ... ... ... ... Хақназар, Тәуекел,
Тәуке, Қазтуған, Ақтанберді, Шал, Әнет, ... ... ... ... ... ... ... Наурызбай, Райымбек, Сырым т.б. көптеген
адамдар болды [98]. Аузы дуалы ақылгөй жыраулар мен ... ... ... ... сөздерімен, өлең-жыр, толғауларымен зор ықпал етіп, халықты
ел болуға, берекелі бірлікке шақырып, саяси қоғамдық өмір ... ... ... ... ... қанатты сөздері өзінің тәлімдік
шарапаты жағынан ғана емес, ... ... ... эстетикалық,
отаншылдық мәні жағынан да аса маңызды болды. Жыраулар ... ... мен ... ... ... ақылгөй кеңесшісі болып,
жорыққа бірге аттанды, ру-тайпаларына басшылық етті, сұрапыл қанды ... ... ... ... ... шейіт болған батырларды
жоқтап, ел қайғысын бөлісті.
XV-XVIII ғасырлардағы жыраулар ... ... ... Асан ... ... ... Бұқар жырау секілді дала
философтары ерекше көзге түскен еді. Халқының ... жеп, оның ... ... бағытын, көгерер күнін аңсаған Асанқайғы (XV ғ.) өз
отандастарының алдағы тағдыры не болмақ деген толғаныспен күн кешті. ... ... ел ... оның ... «қайғы» деген ат қосақталып, аңызға
айналды.
Қазақ халқының саяси-әлеуметтік көзқарастарының ең ... ... ... ... ... Асан ... Мұхаммед-Хайдар Дулати,
Қадырғали Жалайыри, Қазтуған, Шалкиіз, Үмбетай, ... ... ... ... т.б. ... ақын-жыраулардың шығармаларын атап өткен
жөн [99, 4-7 бб.].
XV-XVIII ғасырларда өмір ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрін, ой-арманын мен тілек мақсатын айқын
аңғарамыз. ... ... ... ... ... ... ... ой-толғанысы, қуаныш-сүйініші, келер ұрпаққа айтар ... ... орын ... Яғни олар ... ... ... ұстаздарының ролін атқарды.
Қазақтың тәрбие мектебі – ақын-жазушылар мен билердің ... және ... ... ... сөздері мен ұлттық салт-
дәстүрлері, әдет-ғұрпы десек артық ... ... осы ... ... жас ... ... ... адамдарға да үлкен әсерін тигізді,
ұлттың сана-сезімін оятты, тәлімдік-тәрбиелік, танымдық ... ... XV-XIХ ғғ. ... ... сөз ... олардың халық үшін
еткен еңбегіне, ой-қиял өрістеу өресіне, қимыл, әрекет-ісіне ... үш ... ... ... ... Жиенбет, Ақтанберді, Махамбеттер);
ә) мәмілегер (Асан қайғы, Сыпыра жырау, Үмбетай, Бұқар);
б) тәлімгер (Шал, Базар, Майлықожа) жыраулар деп шартты ... ... ... өлең-жырларымен де, өнегелі ісімен де халыққа ... ... ел ... тәлім-тәрбие мектебінің ұстазы бола білді.
Тәуке ханның «Жеті Жарғысы» - бүгінгі Қазақстан Республикасы қабылдаған
Ата Заңымыздың (Конституциямыздың) негізгі ірге тасы ... ... ... сол ... ... ... Мұхаммед-Хайдар Дулатидің «Тарихи-и-Рашиди»,
«Жаханнама», Қадырғали Қосынұлы Жалайыридың «Жамиғат тауарих» (Жылнамалар
жинағы), халық туындылары: «Наурыз бәйіті», ... ... ... т.б. ... ... үшін аса зор ... ... шығармалары бар.
Бұл дәуірде мал шаруашылығы, егін шаруашылығы, ою-өрнек пен зергерлік
бұйымдар жасау, кілем, алаша ... ... ... ыдыс-аяқ (керамика)
жасау, музыкалық аспаптар жасау сияқты ... ... ... ... ... тәрбие берудің негізгі құралына айналды.
ғ) Ресей отаршылдығына қарсы қазақ даласындағы ұлт-азаттық ... ... ... өркен жаюы
1650-1730 жылдар арасындағы қазақ-жоңғар соғысы қазақ хандығын ... XVII ... ... ... хан ... кейін қазақ елі үш
жүзге бөлініп, үш хан сайлап, біртұтас қазақ хандығының бірлігі мен ... ... жем ... Кіші ... ... Орта жүзді Сәмеке,
Ұлы жүзді Жолбарыс хан билеп, әрқайсысы ұлы хан ... ... ... ... атты ... ... ... халықты зор қырғынға
ұшыратты.
1730 жылы Кіші жүздің ханы Әбілхайыр өз билерімен келісе отырып, ... ... қалу ... ... ... ... ... мәжбүр болды.
Көптеген хандар мен сұлтандардың қарсылық білдіргеніне қарамастан, Ресей
қазақ жерін отарлап алу ... әрі ... ... ... ... жүздерінің бастарын қосуда қазақ халқының атақты, данышпан ханы –
Абылай хан өте үлкен саяси-дипломатиялық күрес жүргізді.
Бұл жайында «Қазақтың көне ... атты ... «ХІХ ... ... Ресей өкіметі қазақ арасында хандық үкіметі біржолата жойып, ел
басқарудың жалпы ресейлік ... ... ... - деп ... отар елге ... жайында әңгімелейді.
Қазақ жеріне қоныстана бастаған орыстар шұрайлы егістік жерлерді, мал
жайылымдарын заңсыз тартып алды, бағынбағандарды ... ... ... ... ... ... мен орыстандыру саясатын жүргізді.
Патшалы Ресей бай-сұлтандардың ... ... ... салды.
Осындай мақсаттағы оқу орындары Қазақстанда 1789 жылы Омбы қаласында
«Азиатское училище» және 1841 жылы ... ... ... ... ... ... ... Орыстандыру, отарлау саясатын
қатты сынаған Мұрат Мөңкеұлының, Шортанбай Қанайұлының, Дулат ... ... ... кең ... ... ... қарсы Сырым
Датұлы, Исатай, Махамбет, Кенесары Қасымұлы ... ... ... ... 15-20 ... созылды.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында Қазақстан даласына Ресейдің ... ... ... ... ... ... Ушинский т.б.) оқымыстыларының жолын қуушы А. Янушкевич, Ф.М.
Достоевский, Э. Михаэлисс, Н. ... С. ... Т. ... т.б. зиялы
демократтар жер ауып келіп, Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, А. ... ... ... ... олардың саяси-идеялық,
ағартушылық көзқарастарының қалыптасуына игі әсерін тигізді [100].
Қазақ даласында білімнің ... мен ... ... қоғам
қайраткері, педагог, этнограф, жазушы және ағартушы Ыбырай Алтынсарин өте
үлкен ... ... Ы. ... ... ... ... шоқындыру
және балаларға байлардың жеке мақсаттары үшін білім беруді ... ... ... Орыс-қазақ мектептерін ашу туралы мәселелерді
насихаттаумен қатар, Алтынсарин тәрбие жұмысы барысында қазақ ... ... ... ... ... Осы принцип ... ... ... ... (1879 ж.) жазып, ұсынды.
Халық ағартушылары, қоғам қайраткерлері: Абай Құнанбаев, ... ... ... ... ғылым мен өнердің, мәдениеттің,
философияның ... ... ... ... ... жаңалықтары, Абай
өлеңдері мен қара сөздері және Құрманғазының ... ... жас ... ... зор ... ... Кеңестік дәуірдегі қазақ тәрбиесі мен білімінің ғылым ... ... ... ... ... патшалы Ресейдің саяси-әлеуметтік
жағдайлар шиеленісе түсті. Халықты қанау басым ... ... Ел ... басталды.
Ресей империясының құрамында болып келген Қазақстанның зиялы қауымы осы
мәселелер төңірегінде саяси-демократиялық қозғалыстарға ... ... ... ... ... және орыстандыру саясатын батыл айыптады,
қазақтардың шұрайлы жерлерін қайтарып беру және жастардың білім алуларына
жағдай ... ... салу ... ... қойды.
Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов Міржақып Дулатов, Мағжан Жұмабаев,
Сәкен Сейфуллин, Мұхтар Әуезов т.б. ... ... ... өкілдері ұлттық
сана-сезім мен тәлімдік идеялардың көсемдеріне айналды.
Қазан төңкерісіне дейін шыға бастаған ... ... ... ... ... ... мен ... газеті (1911-1916 жж.) және басқада
басылымдар қазақ халқының ұлттық ерекшеліктері, ... ... ... мен ... ... аса ... ... жариялап
отырды.
Бұл орайда, белгілі қоғам қайраткері, ... ... ... ... былай деп жазады: «... Қазақ жерінде өндіріс
жоқ, шикізатын сатады, ал сол ... ... ... 2-3 есе ... ... ... Бұл надандықтан келген кемшілі – білім-ғылымнан қалыс
қалушылық. Ал қалыс қалуға үлкен ...... ... ... өте ... - деді ... жылы ... бастаған коммунистік партия Ресей патшасын тақтан
құлатып, тарихқа белгілі Қазан төңкерісін ... ... жаңа ... ... ... енді ... басқарған бұрынғы Ресей империясының
мұрагері жаңа Кеңес Одағының (КСРО) құрамына кіруге мәжбүр ... ... ... ... ... және ... әсерін тигізді. Қоғам
проблемаларының аса күрделі саласы – сауатсыздық жойылды. Көптеген маңызды
кәсіпорындар, электр ... су жолы ... ... жұмысшылардың
жағдайлары едәуір жақсарды. Мектептер, бала-бақшалар және ... ... оқу ... ... ... ... жұмыстары, негізінен,
орыс тілінде жүргізілуі талап етілді. Әрине, орыс тілінде білім ... роль ... онда ... ... ... ... келген жағдайлар көп болды.
Кеңес Одағы кезінде қалыптасқан педагогикалық тәжірбиелер ... ... ... ... беру» атты саяси-педагогикалық
диктатуралық жүйеге ұласты.
1937-1938 жылғы жүргізілген сталиндік жаппай қудалаушылық пен ... ... ... халқы өте үлкен қырғынға ұшырады. ... ... ... мен ... ... үлес ... қазақтың көптеген зиялы
азаматтары жеке басқа табынудың құрбаны болды. Мұның өзі ұлт ... ... ... ... ... ... ... жаппай орыстандыру мәселесі қолға алынды.
Қазақстанның тың жерлерін ... ... ... ... ... ... ... асырылып отырды. Мемлекеттік басқару жұмыстары, іс
қағаздары, қоғамдық жиындар біріңғай орыс тілінде жүргізілді. Шеттен келген
басқа ұлттардың Қазақстанға ... ... ... ... ... ... қазақ мектептері, бала-бақшалары, жоғары, арнаулы оқу
орындарындағы қазақ бөлімдері қысқартылды.
Ұлттық ... ... ... ... ... деп
бағаланды. Мектеп, мектептен тыс мекеме және балалар мен ... ... ... ... саяси идеологияға негізделді. Оқулықтар ... ... орыс ... ... ... ... ... оқу-тәрбие жұмыстарына арналған әдістемелік нұсқаулар жазу
назардан тыс ... ұзақ ... бері келе ... ... ... мен ... өмірдің қажеттілігіне айналуына бағытталған туындылар:
М. Жұмабаевтың «Педагогика», А. ... «Оқу ... ... «Тіл ... Ж. ... ... жетекші», «Психология» атты
еңбектері, С. Көбеевтің, Н. Құлжанованың, М. Әуезовтың, М. ... ... Е. ... М. ... Ә. ... ... жас ... бойына ұлттық сана-сезім көзқарасын қалыптастырды.
Сөйтіп, қазақ тәрбиесі мен білімі - философия, әлеуметтану, педагогика,
психология және әдістеме ... ... жеке ... шықты. Алайда
кеңестік ғылыми-зерттеу жұмыстарында халықтық тәлім-тәрбиеге ... ... көп ... ... ... ... зерттеу талап етілді.
Балалар мен жастарға жан-жақты тәрбие беруде үлкен ... ... ... пионер, комсомол ұйымдары негізінен коммунистік тәрбие
принциптеріне ... ... ... ... ... ... ... базасына көп мән берілмеді. Мектептегі оқу-тәрбие
жұмысының ... ... ... ұлттық тәлім-тәрбиенің
ерекшеліктерімен санаспаған, орыс тілінде жазылған еңбектердің аудармалары
арқылы ... ... ... ... ... ... ... қайта
жандануы
1980 жылдардың ортасында Қазақстанда ұлттық саяси ... ... ... ... ... ... ... Оның әсері бертін келе
қоғамның барлық салаларын қамтыды. Қазақ мектептеріндегі проблемалар туралы
көптеген ... ... ... ... тәлім-тәрбиені оқу-тәрбие
жұмыстарына енгізудің аса қажеттігі туралы баспасөз бетінде ... ... ... С. ... Ә. ... М. ... Қ. Бөлиев, С.
Ұзақбаева, Т. Сабыров, М. Құрсабаев, М. Оразаев, М. ... және ... өз ... ... жылдың 2-қарашасында еліміздің тәуелсіздік жолындағы тарихи
белесінде басты рөл ... 1986 ... ... ... 20 ... «1986 ... желтоқсан оқиғасы: Саясат, билік, тағдырлар» ... ... ... ... негізгі баяндамашы қоғам
қайраткері, философия және ... ... ... ... ... профессор, ҚР ҰҒА-ның корреспондент мүшесі - Ғарифолла
Есім «Желтоқсан ... ... ... алатын мәдени- тарихи орны»
атты баяндамасында: « ... ... ... 4 сабақ берді,
– біріншіден дұшпандар бізді нақты таныды, ... деп баға ... – рас ... ең ... қазақ қазақты оятты;
– қазақ қыздарының ерекше белсенділігі көрінді, бұл – ұлттық ... ... ... ... яғни ойға ... ... ел ... ұйқыдан
оянды;
– қазақтардың урбанизациясы басталды. Қазақтардың қалалық ... ... ... ... деп, ой түйіндейді [102].
Кеңес Одағының құрамына енген Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы
1991 ... 16 ... өз ... ресмей түрде жариялап,
Қазақстан Республикасы егемен мемлекет болды.
Тәуелсіздіктің әсері қоғам ... ... ... қамтып, жаңаша
мазмұнды, әлемдегі озық тәжірбиелерге негізделген жүйенің қалыптасуына зор
ықпал етті.
Қазақ ... ... ... ... ... ... бар, ... жарияланбаған немесе саясатқа қайшы деп кезінде
жауып тастаған туындылар мен шығармалардың беті ... ... ... ... ... ... көтерілу процесі басталды. Білім беру мен
тәрбие мәселелеріне ... мен ... ... ... жаңа
идеялар дүниеге келді.
Тарихи тұрғыда саяси білімдер қоғамдық ғылымдардың әрқилы жүйелерінде
қалыптасып дамыды: тарихи ... ... ... даму ... ... да бір ... ... биліктің қалыптасуы мен қызмет
етуінің тарихы және ... ... ... ... ... заң ... ... құқықты зерттейтін
ғылыми іс-әрекет ... ... ... ... мен ... моральдық-этикалық, әлеуметтік, психилогиялық негіздерін
көрсететін рефлекция ретінде ... - ... ... ... ... ... саясаттану оқулығында [83, 20 б.].
Қазақстан Республикасында саяси ғылым – қоғамдық ғылымдардың қатарындағы ең
жасы. ... ... ... ... ... саясаттануға
идеологиялық тыйым салынып келген болатын. Саясаттануға ... ... ... мен ... құру ... ғана оған жаңаша мән
берумен өзгере бастады. 1990 жылы КСРО-ның ғылым және техника ... ... ... ... ... ... саяси ғылымдар жалпы атауы берілді. Қазақстан Республикасында 1991
жылы әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық ... ... ... ... ... ... бөлімі ашылып, онда болашақ
саясаттанушыларға саясаттың адам мен ... ... ... және ... жан жақты да терең білім беретін 20-дан астам арнайы курстар мен
ондаған арнайы ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның барлық жоғарғы және арнаулы оқу орындарында саясаттану
кафедрасы ашылып, ... пәні ... ... оқытылады.
Қазақстан Республикасында саяси ғылымның қалыптасу барысында профессор
Т.Т. ... ... ... рет ... ... оқу құралдары қазақ және орыс тілдерінде жарық көрді.
әл-фараби атындағы Қазақ Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... рет ғылыми
конференциялар, «дөңгелек ... ... 1992 ... ... жүйесін
жетілдіру және қоғамның рухани сферасын гуманизациялау», 1993 ... ... ... және оқу пәні ... 1995 ... ... пен ... үшін», 1996 жылғы «Қазақстан Республикасы: саясат ... және т.б. ... ... ... ... процестің
тереңдей түсуіне маңызды рөл атқарды. Қазақстандық ғалымдардың белсенді де
шығармашыл түрде ... мен ... ... ... ... ... ... институттардың теориялық және практикалық
қалыптасуын, ... ... ... ... процесін зерттеуде
саясаттану демократиялық мемлекет қалыптастыруға, саяси ... ... ... ... ... ... ... орын алды.
Қазақстандық саяси ғылымның қалыптасып, дамуында әл-Фараби атындағы
Қазақ Ұлттық Университетінің ... ... ... ... Ғылым Академиясындағы философия және саясаттану институты,
Қазақстан Республикасы Президенті жанынан ... ... ... ... және т.б. ерекше орын алады. Сонымен қатар саясаттану
мәселесінде ғылыми еңбектерді жарыққа ... ... ... «Қоғам және дәуір», «Спектр», «Адам әлемі» және т.б. газет-
журналдар өз ... ... ... ... ... – олардың әлеуметтік-саяси әлеуетін
көтеру ... ...... мен ... жеке ... ... де маңызды орын
алатын процесс. Жеке тұлғаның әлеуметтік байланыс жүйесінде басқалармен
өзара ... ... ... ... мінез-құлық нормаларын
қалыптастыруында әлеуметтік қарым-қатынаста өзінің ... ... ... әлеуметтендіруге байланысты.
Қоғам үшін әлеуметтендіру процесінің табысты болуының өзіндік кепілі
болып - ... ... ... жүйесінде жаңа генерация аға ұрпақтың
орнын баса алуы, олардың тәжірибесін, ... ... ... ... айтқанда, социумның қоғамдық өмірді өзіндік қайта
бастауы, ... ... – тек ... ... ... ... ... арқасында арласуға мүмкіндік бермейді, сонымен қатар қоғамның
сақталуын ... ... ... мүшелерінің өзгергенімен (өмірге келу
және өлу) әлеуметтендіру – жалпы қабылданған құндылықтарды сақтап ... - ... Н. ... ... әлеуметтану оқулығында [69, 247 б].
Әлеуметтендіру жүйесіндегі олқылықтар тек қана ұрпақтар ... пен ... ғана ... қоймайды, сондай-ақ,
әлеуметтік өмірді ... ... ... ... ... бүтіндігінің жоғалуына алып келеді. Бұл ... ... ... ... және басқа да механизмдердің
интеграциясының арқасында жүзеге асады.
Қазақстан – демократиялық дамудың ... ... сол ... ... ... ... ... азаматтың билік салаларына және елдің
әлеуметтік өміріне тиімді әсерін қамтамасыз ... ... ... ... ... механизмді дайындап, жүзеге асыру процесін түсінеміз.
Қоғамда мұндай тетіктің бар болуы оның шын ... ... ... ... ... бұл ... әуелі саяси әлеуметтенудің әсіресе тиімді институттық
тетік болып табылатын қоғамның саяси жүйесінің демократиялануы қажет, ол
азаматтардың өздерінің ... ... ... ... мәселелерді шешуге
белсенді араласуын заңды кепілдендіреді.
Жеке адам мен биліктің арасындағы қарым-қатынас мүдделік ... ... ... жүйе басқа жүйелерді басып тастамай, ... ... ... ... ... жүйенің негізгі міндеті әр түрлі қоғамдық
топтардың мүдделерін ымыраға келтіріп, біріктіру және олардың ... ... және ... ... шешу болып табылады.
Ондай елдерде авторитарлық және ... ... ... саяси
жүйеге емес, саяси жүйе қоғамға қызмет етеді. ... жүйе ... ... яғни ... ... ... ... өмір сүруі
қоғам демократиялануының негізгі мақсаты болып табылады.
Демократия – демократтарсыз қалыптаспайды десек, ал олар саяси ... яғни ... ... саяси білімсіздер демократиялық қоғам
қалыптастыра алмайды. Саяси білім өте ертеде-ақ ... ... ... ... ... өмір ... ... қоғамындағы саяси жүйеге
бейімделу, етене араласу мүдделігі туындады. Бүгінгі күнге дейін азаматтық
тәрбие беру ... ... ... ... түріндегі жұмыс саяси
әлеуметтендіру процесінде ерекше ықпалды деп есептейді.
Әлеуметтік-саяси ... ... ... ең ... шарты азаматтардың
қоғамда әрекет етіп отырған саяси жүйеге бейімделуі. Ал бұған азаматтарды
саяси әлеуметтендіру ... қол ... ... Демократиялық қоғамда
әрбір жеке азамат қоғамдық-саяси өмірге қатынасуға, ... ... ... ғана ... сонымен қатар міндетті. Саяси ... ... ... ... ... ... саясатқа қызығушылық;
ә) саяси шешімдердің маңыздылығын түсіну;
б) саяси өмірден хабардар болуы;
в) саясатқа тікелей араласуы;
Саяси әлеуметтендіру – азаматтардың саяси санасы мен ... ... ... ... ... әсер ... тікелей бағытталған,
күрделі саяси процесс. Мысалы, қоршаған ... ... ... ... әсер ... ... азаматтардың әлеуметтік тәжірибесі мен
белсенділігі. Саяси таным процесінің басқарушы және ... ... ... ... ... ... бағытталған – бұл саяси білім беру
саналады.
Оның мақсаты – ... ... ... ... ... ... өзіндік бағыт ұстана білуге және саяси ... ... ... әрекет етуге үйрету.
Бұл ретте орта білім беретін мектеп саяси білім беру жүйесінде ... ... Нақ ... саясат туралы базалық білім қалыптасады.
Мектеп – саяси элитаның оқу-бағдарламаларының мазмұнын ... ... ... ... ... бере ... ... Бүгінгі
Қазақстанда мектеп пен жоғарғы оқу ... ... беру ... ... ... орындай алмай отыр. Мұндай жағдайдың орын алуына көптеген
өзіндік себептер бар. Қазақстанның саяси жүйесі орнығу, ... ... ... оқу бағдарламасында біршама саяси білім беретін 10-11-сыныптарға
арналған «Адам және қоғам», 9-сыныпқа арналған «Қазақстан Республикасының
мемлекеті мен ... ... ... ... ... қарап елімізде
тұтас мектептік саяси білім беретін жүйе қалыптасты деуге болмайды. Аталған
пәндер тек жоғарғы сыныптарда оқытылумен ... ... ... ... және жан-жақты қамтамасыз етілмеген. Мектеп оқулықтары мазмұны
жағынан жас ... ... ... Олай ... оқушылардың
қабылдауына аталған пәндердің мазмұны өте ауыр және ... көп ... ... ... Себебі, бұл пәндерге аптасына 1-2 ... ... ... ... ... ... аз жүктемемен мектепте
сабақ жүргізуге құлықсыз. Нәтижесінде, жаңа ұрпақ сапалы саяси білімді ала
алмай, бүгінгі ... ... ... кедергі келтіреміз. Мектептің
жоғарғы сынып оқушыларының ... ... ... ... саяси жүйесі жайындағы білуге тиісті негізгі мағлұматтардан
төмен көрсеткіштер беруі осының айғағы.
Ал, арнаулы және жоғарғы оқу ... ... ... ... ... ... заң, саясаттану, әлеуметтану, т.б.)
студенттерге тек мамандықтарына сай ... ... ... т.б. ... 1-2 семестр оқытуға қарастырған.
Қоғамдық саяси өмірге сол қоғамда өмір сүріп ... ... ... ... ... ... бұл ... мемлекеттік
деңгейде шешуді қарастырған жөн. Көтерілген мәселені шешуде мемлекетіміздің
тәуелсіздіктің алғашқы ... ... ... ... ... беру тұжырымдамасы» теңізге құйған тамшымен бірдей.
Біз ... ... ... ... мен ... ... ... талдауды ұсынамыз. Оның негізгі өзегі Қазақстан
Республикасының бүгінгі даму спецификасымен саяси ... ... ... тиіс деп ... бұл ... мына ... есте ... артық болмас. Жалпы
адамзаттық білім мен құндылықтарды ... ... ... ...... ... ... алып келеді. Сонымен мектеп қабырғасында оқушы
жастарға «Қоғамдық білім негіздері» пәнін оқытудың маңызына ... ... ... ... ... ... беру жүйесі аса жауапты кезеңді
басынан өткеруде. Еліміз мемлекеттік тәуелсіздік алғаннан кейінгі ... ... ... асырылып жатқан шаралар жаңа белеске бет алды.
Қазақстан Республикасында 2015 ... ... ... арналған білім беруді
дамыту тұжырымдамасы қабылданды. Ел 12 жылдық білім беру жүйесіне көшпекші.
Білім мазмұны да ... ... ... ... ... ... құрайтын білімдер тобы ... ... ... үш ... ... болады. Бірінші деңгейде қоғамдық
білімдер негізі мектептің 9-сыныбына арналған ... ... ... ... жаңа пән ... алға ... ... деңгейде қоғамдық білімдер
жаратылыстану-математикалық мектептердің 11- сыныптарында ... « ... ... ... ... ... ... орта мектептерде қоғамдық білімдердің бұрын болып көрмеген
мол көлемде қамтылып оқытылуымен ерекшеленеді. Қоғамдық ... ... ... ... мектептерге арналған «Қоғамдық
білім ... ... ... ... ... қолданбалы және таңдап
оқытылатын курстарды біріктіреді.
Ұсынылып отырған пән негізгі ... ... ... ... ... оқытудың бағыттарын көрсететін ҚР ... ... ... мемлекеттік білім стандартының талаптарына сай жасалады. «Қоғамдық
білім негіздері» пәні ... жаңа және оны ... ... ... ... ... алынып отыр. ҚР жалпы білім беретін мектептерінің ... ... ... ... жылына 68 сағатқа ... ... ... ... ... жағдайында қоғамдық білімдердің
мазмұны алдымен демократиялық ұстанымдарды ... ... ... ... ... ... ... отырып, жас ұрпақ өкілдерін саналы
әрекеттер жасауға бағыттаумен ... ... ... ... ... ... ... отырған кейбір келеңсіз құбылыстар – экономикалық
дағдарыстың ұзаққа созылуы, ... ... ... қылмыстың көбеюі,
жастардың отаншылдық сезімдеріне қаяу түсуі, т.б. ... ... ... ... ... келтіруде. Нағыз демократия ең алдымен халық
бұқарасының саяси ... ... ... ... ... Бұл
мақсаттар көпшілікті айналада болып жатқан оқиғаларға белсенді араластыру
және оларға қатысты өзінің ... ... ... ... бұған дейін бір
жақты ақпаратты ағынға ілесе беруді әдетке айналдырып алған ... ... заң ... ... ... ... ... билік
органдарына өз өкілдерін сайлау және ... ... ... ... ... ... ... міндеттерді алға тартады.
«Қоғамдық білім негіздері» пәні өзінің білім мазмұнының ... ... ... ... ... ... ... болуымен, республика мектептерінде білім алып ... ... ... ... тура ықпал етуге тиіс.
Мемлекеттік білім стандарты ... ... ... құрылымы
қоғамдық білім негіздерінің басты бағыттарын айқындайтын база болып
табылады. Олар ... ... ... ... тұратын үш желіні құрайды.
Қоғам бөлімнің ... ... және ... ... бағыттарды
қамтиды:
- тұтас түрдегі қоғам;
- қоғам өмірінің экономикалық аясы;
- қоғам өмірінің әлеуметтік аясы;
- қоғам өмірінің саяси-құқықтық аясы;
- ... ... ... аясы.
Бұлар жеке бөлімдер ретінде алға тартылған адам және ... ... Осы жеті ... ... ... ... ... және құрамын айқындайды, функционалдық
жағынан толық және мүмкіндіктің барынша қамтылған түрін береді. Бұл ... ... ... ... алу үшін ... ... танымал
педагогикалық ұтымды құрылым ретінде қабылданған. ... ... ... ... теория, социология, саясаттану бағытталған. Қоғамдың
рухани өмірін философия мен мәдениеттану, ал олардың жекелеген элементтерін
этика, ... ... ... ... ... ... бір ... құрайтын жүйе ретінде әлеуметтік филисофияның зерттеу
объектісі болып табылады. Қоғамның құрылымы, оның жекелеген буындары ... ... ... даму ... мен ... ... қарастырылып, субъект объект арасындағы,
таным мен әрекет арасындағы қатынастар тұрғысынан ашылады. ... ... ... ... ... ... өмір ... және олрдың арасындағы қатынастарды қоғамның қүрылымдық элементтері
сапасында қарастыру болып табылады.
Әлеуметтіліктің субстанциялық ...... ... ол ... кез ... ... ... және оның басты объектісі ретінде
қарастырылады. Адам ... ... ... басынан аяғына дейін тартылып
отыратын арқау іспетті, қарастырылатын білім кешендерімен ... ... ... ... ... ... және ... туралы білімдерде адамға қатысты тақырыптан жырақтап кетпейді.
Адам бойындағы табиғилық пен әлеуметтіктің бірлігі, адамның ... ойы, ... ... ... ... тәни және ... ... арманы, бақытқа талпынуы, өмірінің мәні хақындағы
мәселелер қазіргі ғылым ... ... ... ... қамтылған материалдар мүмкіндігінше оқушылардың ... ... ... ... ... Адам мен ... даму
диалектикасын, айналада болып жатқан құбылыстар мен ... ... ... ... ... өзге ... ... кездесетін жайлары ескерілген.
Негізгі мектепті бітіретін жастарға арналған бағдарламада қоғам туралы
білімдер тобына күнделікті өмірде жиі ... ... мен ... ... ... ... қатысты материалдардың ішінен
негізгі мектепті бітірушілер үшін аса ... ғана ... ... ... әлеуметтік құрылым ұғымы, әлеуметтік қамтамасыздық
мәселелері, ... ... ... ... т.б. ... туралы тарауда жастар еңбегіне қатысты мәселелер көтерілген.
Еңбек жолына жаңа қадам басқан жас үшін ... ... ... ... ... ... ... еңбек жағдайларын,
еңбекке ақы төлеу тәртіптерін, жұмысқа қабылдану және ... ... ... шығудың өмірлік маңызы бар. Нарықтық ұстанымдар қазіргі
адамдардың өміріне тікелей әсер ... ... ... ... жас ... ... психологиялық тұрғыдан қайта түлету, оларды
сергек те сезімтал, заман ағысына қарай әрекет ете ... өз ... ... етіп ... ... ... тыс қалдырмау керек.
Құқықтық жүйе – мемлекеттің саяси жүйесінің құрамдас бөлігі. ... ... ... ... ... тобынан кейін берілген және
олар 9-сыныпта ... ... ... ішідегі көлемдесі және
маңыздысы болып табылады. Бұған дейін оқытылып келген мемлекет және ... ... ... ... ... осында. Қазақстан
Республикасының Конституциясын бағдарлы мектептерде ... ... пән ... оны ... мемлекеттік білім
стандарты деңгейінде толық меңгертуге күш салғандары ... ... аясы ... жас ... ... ... ... мәдениеттің әсері және мораль мәселелері қамтылған. Адамның
қоғамдық қызмет атқару кезіндегі және отбасындағы қатынаста ... ... мен ... да ... тарауда берілген.
Негізгі мектеп пен бағдарлы мектептерде оқытуға ұсынылып отырған білім
мазмұнының құрлымына ... ... ... ... Бұл ... басшылыққа
алынатын негізгі ұстанымдар мыналар:
- негізгі мектепті бітірушілер қоғам мен ... даму ... ... ... мен ... туралы ғылыми түсіктер алады;
- айғақты мағлұматтармен танысады;
- ... ... ... ... ... ... ... қоғам өмірінің саяси аясын сипаттайтын
білімдермен кіріктіріп ... ... ... ... ... ... ... жүйелі курсынан білім алып шығады.
«Қоғамдық білім негіздері » пәнін оқытудың мақсаты мен міндеттері
Мектепте «Қоғамдық білім ... ... ... ... ... ... ... саяси-экономикалық, мәдени-әлеуметтік өмірінде болып
жатқан құбылыстар мен үрдістердің даму заңдылықтары туралы және ... ... ... ... ... ... қоғам, табиғат туралы
ғылыми түсініктер мен ұғымдарды меңгерте отырып, оларды ... ... ... әрекет ете алатын, қазіргі заман талабына сай ... ... ... шын ... заң сыйлағыш, өз өмірін дұрыс
құра білетін білікті тұлға болып шығуына көмектесу болып табылады.
Мектепте ... ... ... ... ... басты мақсаты
төмендегідей негізгі міндеттерді шешу арқылы жүзеге асырылады:
- оқушыларға қоғамның саяси-экономикалық, ... ... ... ... ... дүниеге ғылыми
көзқарасын қалыптастыру;
- орта мектепте оқылытатын өзге пәндерден алған білімдерін, ... ... ... және ... ... ... ... бойынша ойлауға үйрету;
- білім мен біліктердің саналы түрде және ... ... ... ... ... ... қолдана білуін
және танымдық әрекеттерде басшылыққа ала білуін қамтамасыз ету;
- отбасын құру, оның ... ... ... ... ... меңгеру;
- дүниежүзілік өркениет, Қазақстан қоғамы және оның саяси құрылымы
туралы білімдер жүйесін игерту арқылы оқушылардың ... ... ... ... ... ... өсуіне көмектесу;
- қазіргі замандық ғаламдық экологиялық дағдарыс жағдайында әр адамның
экологиялық сауаты ... ... ... ... ... ... ... табиғатты аялай және қорғай білуге баулу;
- экономикалық-әлеуметтік білімдер кешенінен қазіргі заман ... ... ... ала ... ... енді араласа бастаған жастың
айналада болып жатқан оқиғалар мен құбылыстар ... ... ... ... өзіне лайықты кәсіп таңдап, еңбек ете ... ... ... ... ... ... ... және ұлттық мәдениет жетістіктерін, халықтың салттарын,
дәстүрлерін, моралін және ... ... ... ... отырып, адамның рухани жетілуіне қажетті білім қайнарларымен
сусындата отырып, жас ұрпақ өкілдерін адамдармен кемінде үш ... ... шет ... ... өркениетті қатынас жасай білетін, тәни
және рухани үйлесімді дамып келе жатқан, салауатты ... ... ... ұстану;
- оқушыларға құқықтық сауаттылық, әділетсіздікке төзбеушілік, ... ... ... ... ... ... базалық білім мазмұны
Негізгі мектепте оқытылатын «Адам. Қоғам. Құқық» пәнінің білім мазмұнын
құрайтын ... ... ... ... демократиялылық
және ізгілілік ұстанымдары, азаматтық және құқықтық қоғам идеялары жатады.
Негізгі мектепте оқытылатын «Адам. Қоғам. Құқық» пәнінің білім ... ... ... ұстанымдармен – білімнің толықтығы,
білімнің тұтастығы, білімнің сабақтастығы, білімнің жас ... ... ... ... басқа пәннің өзіндік
ерекшелігіне орай, білімнің бағдарлылығын (жастардың өмір жолын, ... ... ... бере ... және ... ... ... саналы меңгерілуін қамтамасыз ету ескерілген.
Оқушыларға меңгеруге ұсынылатын қоғамдық білімдердің ... өзге ... ... білімдермен байланыстылығынан, яғни білімнің
жинақтаушы, қорытындылаушы және үйлестіруші қызметінен, ҚР ... ... мен ... ... ... ұстанып отырған
идеологиялық бағдарларға сәйкестігінен көрініс ... ... беру ... ... өзге салаларында болып жатқан өзгерістерден тысқары оқшау
дами алмайды. Сонымен қоса, қазіргі Қазақстан қоғамының саяси-экономикалық
және ... ... ... бұл ... ... ... отыру
қажеттілігін алға тартады.
Пәннің білім мазмұнының көздері
Негізгі мектепте оқытылатын қоғамдық білімдердің ... ... ... ... ... ... құқықтану, мәдениеттану,
әлеуметтік психология, этнология, демография, эстетика, этика, логика,
кибернетика, ... ... ... ... іріктеліп алынған.
Сонымен қоса, білім мазмұнының ерекше ... ... ҚР ... мен
өзге заңдары, ҚР Президентінің ... ... ... ... ... ... шығарып жатқан құжаттар пайдаланылады.
Пропедевтикалық дайындық
Пропедевтикалық дайындық негіздерін бастауыш мектептегі тіл, ... және ... ... ... білімдер құрайды. Ол
материалдар қоғамдық білім негіздерін оқытудың ... ... ... ... мектептегі жүйелі баспалдағына өту
кезіндегі жалғастықты қамтамасыз етеді.
Алдын ала ... ... ... ... ... ... іргетасын қалауы керек:
- адам мен қоғамға қатысты жиі ... ... ... ... ... қоғамдық білімдердің кіріспе сатысында ұшырасатын түсініктердің
баланың физиологиялық ... сай ... ... адамдар арасындағы күнделікті қатынас қалыптарының ... ... ... ... ... ... бар ... (көше
тәртібі, мектеп ережелері, т.б.) меңгеру;
- меншік, ақша, түрлі тауар төлемдері туралы түсінігі болуы;
- еңбекақы дегеннің не ... ... ... ... ... арқылы қоғамдық білім негіздерін құрайтын
пәндерде кездесетін таным ... ... ... билік, үкімет,
ел, жер, табиғат, туған өлке, ... ... ... ... ... т.б.) ... жалпы түсінігі болуы;
- мемлекеттік рәміздерді ажырата білуі;
- азаматтық туралы қарапайым ... ... ... ... діни және ... шараларды өткізу кезіндегі
моральдық тәртіп қалыптарын меңгеруі;
- тарихи-мәдени құндылықтарды ... ... ... ... ... ... ... мектепте қамтылған материалдар арқылы ғана емес,
сонымен қатар сабақтан және мектептен тыс білім қайнарларынан, ... ... ... ... құралдары арқылы, ата-аналардың
көмегімен де ... ... мен ... жылдарындағы саяси тәрбие үлгісі өз
түрін өзгертіп, ... ... ... ауысты.
Антропоцентристикалық стилдегі тәрбие моделі ашық жүйе ретінде студент ... ... арқа ... Бұл ашық ... ... ... ортамен
белсенді іс-әрекетінің жаңалықтармен толығып отыруы, сондай-ақ, индивидтің
өзін-өзі дамытуға қолайлы жағдай жасалған ... ... және т.б. ... іс-
әрекеттер болды. Яғни, объектіні тәрбиелеу процесі ешқандай өлшермен
шектелмейді, және тек бір идеялға ... Жеке ... даму ... өзі ... ... дамыту процесі оның
адамгершілігін сақтап қалуды, шығармашылықтың пайда ... ... ... ... өз ... ... жасау қабілеттілігін
қалыптастыруын қамтамасыз етеді.
Жоғарыда келтірілген кеңес заманындағы жастарға ... ... ... ... ... емес, қайта ... ... жоя ... жаңартып, толықтырып, өркениетті, азаматтық, ашық
қоғамға сай іске ... ... ... ... ... кезеңінде тәрбие
жұмыстарының негізгі мақсаты оларды өз Отанын сүюге, халықтық ... ... жеке ... ... ашып ... Осы ... ... тәрбие қағидалары басшылыққа алынады:
- тәрбие жұмысын ізгілендіру;
- тәрбие жұмысының ... ... ... жұмысының мәденилігін қадағалау;
- тәрбие жұмысының жеке ... ... ... ... ... ... негізгі бағытына:
- қалыптасқан мәдени шаралар ұйымдастыру;
- ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-саяси белсенділікті арттыру;
- жастардың этномәденилігін көтеру;
- өзін-өзі басқаруға үйрету;
- салауатты өмір сүруге бейімдеу;
- коммуникативтік ұйымдастырушылық қабілетін дамыту;
Қазіргі уақытта жастарды ... ... ... ... ... шынайы
өмірге даярлауда саяси әлеуметтендірудің мәні өте зор. ... ... ... ... ... ... қажет және сол жинақтаған
тәжірибесі ... ... өмір ... ... қол ... өзіне ұнаған
бағытты таңдауға ерікті болады. Сол арқылы өз болашағын жоспарлауға бейім,
өмір сүрудің өзіне сәйкес стилін ... ... ... және ... ... ... сай қалыптастыруға әзір болып есептеледі.
Ал қазіргі таңда 7-17 жас ... ... ... ... ... мен ... құқықтары және бостандықтары, өмірлік
позициялары жеткілікті дәрежеде айқындала қоймаған.
Бүгінгі күні ... ... ... ... ... тек оқу
процесі ғана емес, сонымен қатар, тәрбиелік шаралар да өз ықпалын тигізері
сөзсіз. Соңғы уақытта мемлекет ... ... ... ... қолға алынып жүргізіліп жатыр деуге болады. Алматы ... жиі ... ...... ... ... ... жазғы демалысы уақытындағы еңбек-құрылыс отрядтары осының
дәлелі. Жастардың саяси ... ... ... ... ... ... да сүбелі үлес қосуда. Бір ғана мысал ретінде мынаны
атауға болады: «Қайсар» жастар саяси ... ... ... ... ... мамандығына, біліміне, әлеуметтік жағдайына қарамастан
олардың саяси ... бір ... ... ... етуде.
Соңғы кездері ҚР Сыртқы Істер Министрлігі де журналист қауыммен аптасына
бір рет ... ... ... сыртқы саясатындағы болып жатқан
өзгерістер мен ... ... ... етіп ... дәстүрге
айналдыруда. Өз кезегінде аталған дәстүр ... ... ... сауатын, танымын арттыра түсуіне айтарлықтай ықпалы болатындығы
сөзсіз.
Мемлекетімізде ... ... ... ... қанаты», кезіндегі
«Асар» саяси партиясының «жастар бөлігі» бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... саяси сана-сезімін қалыптастыра
отырып, ... ... ... ... ... ... 2005 жылдың
желтоқсан айында өткен ҚР Президентін сайлау науқанына жастардың белсенді
қатынасуын қамтамасыз ете ... өз ... ... ... шақырды.
Сол сайлауда мемлекет тарапынан да халықтың саяси белсенділігін ... өз ... ... ... ... ... ... 10 сайлаушыға
және 18 жасқа жаңа толып, ... ... ... рет ... ... заттай сыйлықтың ұйымдастырылуы халықтың саяси белсенді болуына
әсер етті. ... ... ... ... ... мемлекет бұл жерде саяси әлеуметтендірудің позитивистік
көзқарасындағы «саяси алмасу» теориясын қолданып, яғни ... ... ... ... ... нәтижеге қол жеткізе алды.
2.4 Саяси білім беру мен саяси тәрбие - ... ... ... ... педагогика мәселелері)
Ежелден-ақ білім – саяси әлеуметтендіру мәселесімен тығыз байланыста
болып, ол ... және ... ... бір ... ... Ортағасырлық Еуропада тек төменгі тап емес, сонымен қатар
үстем тап өкілдері де білімге ... ... ... әлеуметтік және
экономикалық, саяси дағдарыстар етек алып, толқулар көбейгенде, көрегенді
мемлекеттік қайраткерлер білімді - саяси билікті ... ... әсер ... ... ... ... де, ... тап өкілдеріне білім алуға
тыйым сала бастады. Білім төменгі тап ... үшін ... де, ... ... ... Сөзіміз дәлелді болу үшін П. Сорокиннің «Социальная
стратификация и мобильность» еңбегіндегі келтірілген мына бір мысалды ... Өз ... ... ... ... II: «кез ... ... баласы
мектепке алынбасын, себебі, өмірде алға дамуға оларға мүмкіндік берілмесін»
- деген жарлық ... [103, 398 б.]. Бұл ... ... ... ... үшін өз кем-кетіктері мен әлеуметтік жағдайын түзеуде қаншалықты
маңызды екенін ... ... жоқ па? ... ... ... бұхара халыққа
білім беру мәселесі де дами бастады. Бұл жағдайды пруссиялық король ... бес ... ... соң: «мектеп мұғалімдері шаруа балаларын өз орындарын
білу үшін, дінге құрметпен қарау үшін, «ұрламау, ... яғни ... ... ... ... азда ... хат ... оқи және жаза білу үшін
үйретуі ... - деп атап ... ... ғғ. ... және ... ... пен ... беру ісіне жаңаша қырынан қарауға алып келді.
Мысалы, француз ... ... ... «адамға табиғат берген
дарынды білім мен тәрбиенің көмегіне сүйене отырып ... ... ... ... Өкінішке орай, ХIX ғасырда бұл идея және ұлттық-
мемлекеттік білім жүйесі мемлекеттің ішкі-сыртқы экономикалық саясатымен
тең ... ... ... ... ... саласындағы мемлекет саясаты» термині немесе «мемлекеттік білім
саясаты» тек қана ХХ ғасырдың 60-70 жж. ғана ... ішкі ... орын ... ... деңгейде көңіл бөліне бастады. Осы кезеңде
АҚШ, Еуропаның бірқатар елдері және ... ... ... өндіріс пен өнеркәсіптің қарыштап алға ... ... ... маңызы мен әсерін түсініп үлкен мән берді.
«Мемлекеттік білім ... ... ... ... беру ісін реттеп
отыратын мемлекеттік органдар (заң шығарушы, атқарушы және сот ... ... ... ... ... бүгінгі саяси жағдайда
«мемлекеттік білім саясаты» ... ... ... беру ... және әлемдік деңгейдегі халықаралық ұйымдар мен органдарды да
(мысалы, ЮНЕСКО, Халықаралық валюта қоры, Еуропалық Одақ т.б.) ... ... ... Ж. ... ... в ... ... и
содержание обучения» атты еңбегінде «әрбір мемлекетте ... ... ... білім жүйесі мен құрылымдарын, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... [105].
Елбасы өзінің халыққа жолдауында: «((( ғасырда білімін дамыта алмаған
елдің тығырыққа тірелері анық...» [1, 18 б.] - ... ... ... ... ... экономиканы дамытудағы жаңа
стратегиялық бағдарлар, қоғамның ашықтығы, оның ... ... ... ... ... ... қойылатын талаптарды түбегейлі өзгертті.
Әлемнің жетекші елдерінің көпшілігі олардың білім беру жүйесі білім ... ... мен ... оның ... ... бағалайтын
болды. Білім берудің қазіргі негізгі мақсаты білім алып, білік пен дағды-
машыққа қол ... ғана ... ... ... ... ... ... біліктілікке-ақпаратты өзі іздеп табу, талдау және ұтымды пайдалану,
жылдам өзгеріп ... ... ... ... өмір сүру және ... істеу
болып табылады. Қазіргі қоғамда саясат пен білімнің өзара байланысы өзекті
мәселе. Олай ... ...... ... мен ... жағдайын
анықтаушы болып табылады. Кез ... ... ... және ... жағдайы халықтың жалпы білімі мен ... ... ... ... тыс, ... саяси өміргі араласпай қала алмайды.
Демек, оны осыған әзірлеу керек, оқыту, ... ... ... өмірді қалыптастыруға дайындау ... ... ... ... өз ... ... жасаушы болған дамудың, демократияның,
қоғамдағы адамдардың ... ... ... ... ... ... Біздің дәуірімізге дейінгі ІV ғ. Аристотель ... ... ... ... өмір сүре ... адамның табиғатына еніп кеткен, яғни «адам
- өзінің жаратылысы бойынша саяси дүние» деп жазып кеткен екен [106, ... ... ... ... жүйесінің тұрақты болуы үшін ... ... ... мемлекеттік талаптарға сәйкестендіре отырып құруға ... мен ... ... байланысындағы әр түрлі қырларын теориялық және
методологиялық талдауға ... ... ... ... білім – мемлекеттің мүддесіне сай кадрлар дайындаумен айналысады;
- білім – ... ... ... ... дами түсуіне
көмектеседі, яғни, оқу-тәрбие жұмысының қай ... ... ... ... оқу орны) мемлекеттің ... ... ... ... мемлекет пен қоғам:
- білімнің тұрақты түрде дамып және қоғамның белгілі бағыттарындағы
күрделі ... шеше ... ... ... ... білім саласында заңдар қабылдайды, қаржыландырады, қоғамдық қолдау
білдіреді;
Неміс саясаттанушысы Манфред Хеттих өзінің ... ... ... ... ... ... терминін қолданады. Бірақ ол «саяси
педагогика» ұғымын саяси ... ... ... қарапайым тілімен
түсіндіреді. Бұл жерде мен, саяси ... өз ... ... ... ... келе жатқандығына қарсы қөзқарастағылар мен скептиктерге
айтарым, ... ... бұл ... ... ... ... ... отыр. Билік пен басқару құрылымдарының әрбір қабылдап ... ... ... ... әрбір іс-әрекеттері ғылыми тұрғыда
талданып, ... ... өтіп ... ... ... ... ... дәлме-дәлділік пен «қабылдаушылық», әсіресе әлеуметтік-
гуманитарлық ғылым өз мазмұны мен мәні жөнінен тек оқу пәні ... ол ... ... өсуі мен ... құралына айналмаса,
әзірге саяси шешімдерді қабылдауда қалыпты дәстүрге айнала қойған жоқ.
Саяси педагогика пәні саяси ... ... ... ... ... саяси ортада әлеуметтенуін түсіндіруді,
сипаттауды, сондай-ақ, әлеуметтену теорияларының жалпы ... ... ... ... ... қарастырады. Саяси әлеуметтендіру –
азаматтарды саяси өмірде өз ... ... ... ... Саяси
әлеуметтендірудің мәні туралы әртүрлі көзқарастар, және олардың өзара
қарама-қайшылықтары да ... ... алу, ... және ... ... ... ... мәселелерінің жиынтығын реттеуде пайдалы
екендігін көрсетеді. Бұл саясаттың ... мен ... ... ... ... ... кешенді, көпқырлы және ғылыми негізі бар
әдісті жүзеге асыруға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... де ... байланыста.
Саяси педагогика айтарлықтай деңгейде тұлғаның қалыптасуы мен ... ... ... да қоса ... ... қарағанда икемді,
көпжақты, әрі ғылыми әдісті талап ететін жас ... ... ... ... адам дамуы, тәрбие, білім алу, оқыту сияқты маңызды ... ... ... ... ... ... және ... ынтымақтасса, олай болса, саяси педагогика да өз ... ... ... ... тиіс және ... қала алмайды да. Бұл дегеніміз,
яғни, саяси ... ... жас ... ғана емес, сондай-ақ,
мемлекеттің, бұқаралық ақпарат құралдарының, ... да ... ішкі және ... ... ... ұшыраған аға ұрпақты
да қамти отырып, саяси педагогиканың жалғасы іспетті.
Адамдардың әрбір ұрпағы өзінің алдындағы ұрпақтың әдістерін игеріп, оны
байытып, ... ... ... кетуге тырысатыны белгілі. Осының
арқасында қоғамның орнықты дамуы жүріп жатыр. Ол ... ... ... ... ... әдістерін игерудегі оның заңдылықтары қандай ... ... ... ... ... ... салаларында болып жатқан түбегейлі өзгерістер,
соның ішінде білім ... ... және ... ... мен ... беру ... ... байланыстыра және өзара
біріктіре қарастырған жөн» деп ұйғарады [107].
Ресей саясаттанушы П.Н. ... ... ... ... саласы оқыту мен игерумен байланысты деп ... ... ... ... ... қалай береді және
қабылдайтыны жеткілікті түсінікті емес, себебі не ... ... ... ... ал ... ... мен ықпалы тең болмауы
мүмкін [108]. «Азаматтық оқыту мен тәрбие беру бүгінгі таңда жалпыға білім
беретін ... ... ... ... жатқызылады»,- дейді
ғалым Л.Н. Боголюбов және «қазіргі жағдайларда тұлғаны әлеуметтендірудің ең
тұрақты институты болып тап сол мектеп табылады» деп ... ... да, ... ... де, білім алудың да, саяси әлеуметтендірудің
де үрдістерінің өзіндік жүрулеріне ... олар ... ... ... өзіндік ғылыми бағыт ретіндегі саяси педагогиканың
қалыптасуына әкелетіндей ... ... ... ... ұрпақтың жұмыстарына есептелген, немесе тұлғаның
әлеуметтенуі – үзіліссіз ... және ... ... қалыптасуы адамның
бүкіл өмір бойына созылады. ... ... ... ұғымы ең алдымен, жас
адамдардың саяси тұлғасының қалыптасу міндеттеріне бағынуы тиіс, сондай-ақ
жастық шақ адамның әлеуметтік ... ... ... ... табылады.
Көп айтылып және жазылып жүрген әлеуметтендіруге де, аз айтылып ... ... ... да ... білім беретін мекемелерге мүлде
қосуға болмайтын кең ұғымдағы педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... мыналарды келтіруге
болады: бірнеше жылдар бұрын ... ... ... ... ... беру ... атты әлемдік қауымдастыққа арналған баяндама
жасап шығарған ... Онда әлем ... ... ... ... ... ... төрт принципін енгізген болатын:
а) өмір сүруді үйрену,
ә) білуді үйрену,
б) бірдеңе істеуді үйрену,
в) бірге өмір сүруді үйрену.
Комиссияның барлық мүшелері қоғамда ... ... өмір сүре алу ... ... пайда болмайды, алайда бір қоғамда өмір сүріп, саясаттан тыс
қалу мүмкін емес дегенді ұйғарып, төртінші принципті – басты деп ... ... ... ... ... ... болсақ,
саяси педагогикаға қатысты айтатын көп. Барлық аргументтерді тізіп шығудың
қажеттігі жоқ, алайда олардың кейбіріне жеке тоқталған жөн.
Мысалы, Ресейде ... ... ... және ... халқының көпшілігі оң
түсінікпен емес, теріс түсінікпен және көбінесе ... ... ... ... кең ... ... экономикалық
және басқа да қайтадан құрылып жатқан өзгерістер бар. Қазіргі ... ... ... көп ... әр ... ... ... ұстанатын сал-
дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары да әртүрлі, сана-сезімдері мен түсініктері ... яғни ... жаңа ... ... ... жағдайларда
әлеуметтік тұрақтылыққа қол жеткізу қиын. Ал Қазақстанда да, Ресейдегідей
халықтың саяси құрамы әртүрлі (130-дан астам ұлт ... бар), ... ... ... ... тіл – ... тілі және ... қолданылатын тіл
– орыс тілі деп қарастырылған, ... ...... ... айтқанда, саяси тұрақсыздық жағдайында саяси педагогика ... ... ... мүмкін.
Саяси педагогиканы әлеуметтендіру, саясаттандыру және саяси мәдениеттің
даму құралы ретінде ... ... және ... ... ... қатар,
саяси әлеуметтендіру мен оның заңдылықтары саяси педагогика ... ... ... ... ... енгізбей әлеуметтендіру
мәнсіз, мазмұнсыз ұғым болып қалады. Осылайша, Б. ... ... ... ... атты мақаласында Д. Риччидің «Саяси ғылымның
қасіреті» деген кітабына сілтеме жасай отырып, «Саяси ғылымның классикалық
идеялары ... ... ... ұлт, құқық,
патриотизм, қоғам, адамгершілік, ... және т.б.) ... ... ... ... ... ... қасіреті, оның ойынша, мұндай ұғымдардың көп
бөлігі шығарылып тасталған, ал ... ... ... мен ... ... қатал әлем мынадай «орнату», «концепция», «әлеуметтендіру» және «жүйе»
сияқты өмірсіз ұғымдар алып ... ... ... ... ... туралы критикалық, нормативті-мәнді сұрақтардан
эмпирикалық басқарылатын және саяси қажетті сұрақтарға ғылыми мүдделердің
ауысуы бүгінгі саяси ... ... ... ... ... ... және нормативті теория көзқарасы тұрғысынан жаңарған ... ... ... көрсетіп кеткен дағдарысының алдын алуы бола
алады [110].
Риччидің көрсеткен кризисінің элементтері нормативтіліктің, құндылықты
бағыттардың жоғалуы сияқты себептердің әсерінен ... ... ... жүр. ... тағы да ... қағидалардың да жоғалуын қосуға
болады. Тап осы саяси педагогика біздің саясаттануымызға ... ... оның ... ... бере ... осы бос ... ... Қоғамдық дамудың қажеттілігін ескеріп өзіндік ғылыми бағыт ретінде
саяси педагогиканың ... ... және ... қажеттілігін
түсіндіре және мәлімдей отырып, ғалымдардың жұмыстары мен саяси ... ... ... ... негізінде аталмыш мәселенің жан-
жақты әрі тереңдей зерттеу мүмкіндіктерін ... ... ... ... ... педагогиканың бөлінуіне, аталмыш мәселенің саяси білімдердің
өзіндік құралы ретінде қалыптасуы мен зерттелуіне алып ... ... кең ... тапты. Әрине саяси тұлғаның қалыптасуындағы саяси
педагогиканың рөлін идеялогиялау мен ... ... жоқ, ... өзі, ... орта ... ... мен ... ретінде
оқыту, білім алу, тәрбиелеу мен әлеуметтендіру жүйелерінде тікелей ықпал
етеді. Сонымен, саяси педагогика ... ... ... ... ... сөзсіз, әрі даусыз.
Саяси педагогиканың қалыптасуының мүмкіндігі мен қажеттігін мәлімдей
отырып, біз келесілерді алға қоямыз.
Біріншісі – саяси үрдістер, ... ... ... ... ... қоғамдық дамудың субъектілік фактор ... ... және ... ... қоса ... ... саяси
ғылымның жинақталуын айтамыз. ... ... ... ... салалары:
саяси мәдениет, саяси психология, саяси әлеуметтану, саяси экономика және
т.б. сияқты өз бетімен дамуда. Осы жағдайларда ... ... ... қалыптасу этаптарын, бағыттарын, механизмдері мен үрдістерін
зерттейтін ... ... енді ... құрылымның ерекшеліктерін,
социумның ментальділігі және т.б. саяси ... ... ... мәселесіне қатысты көптеген сұрақтарды шеше алмайды. Сондықтан ... ... ... жанынан «Саяси білім беру»
комитетін ашу қажеттілігі туындап отыр. Алайда ... алу ... да ... ... және ... бола ... Және саяси педагогика
осындай мәселелерді шешуге көмектеседі.
Екіншісі – бұл ... ... оның ... ... және ... да ... ... ие аймақтары алдындағы жүріп
жатқан қоғамдық-саяси және экономикалық құрылымдар кезіндегі ... ... ... ... қазақстандық және шетелдік
ғалымдардың жасаған көптеген тамаша ... ... сол ... жүргізу
Үшіншісі (алдыңғы екеуінен келіп шығады) – бұл саяси ... ... ... ... ... ... ... қатынастар табылатын
құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғамның демократиялық ... ... ... ... ... тұлғаның қалыптасуындағы
саяси ғылымның жаңа бағытының практикалық, нақты апробациясын теоретикалық
тұрғыдан тереңдету қажеттігі.
«... Халық «кедейшілік» сезімінінен арылуы ... Ол ... күші ... деген сеніммен алмасуы тиіс. Ал бұл ... ... ... міндеті» [111] - деп академик Н.Н. Моисеев дұрыс айтқан
болатын. Академиктің осы бір ... ... ... ... ... өмірінің жақсаруы еді. Саяси педагогика да осыған ықпал ете ... ... ... ... ... алатын мәселелердің реті осындай.
Саяси педагогиканы саяси ғылымдардың тарауларының бірі ретінде көрсете
отырып, егер мұндай ғылым жоқ десе, олай ... ... пән де жоқ ... ... ... ... оның пәніне назар ... ... ең ... ... педагогикада қол жеткізілген жетістіктерді алуы
керек, бірақ саяси ... ... ... табылғандықтан оның барлық
инструментарийлері адамның қоғамдық саяси ... ... ... ... ... мен игерілуіне бағытталуы тиіс. Алайда
бұл жерде саяси педагогиканың ... ... ең ... ... ... Оны зерттеу кезінде идеялогиялық көпжақтылығынсыз саяси
реалдарды ... ... ... ... да бір ... ... ... бағыты,
жұмыс істеу бағдарламасы болып табылатын бір идеологияның призмасы арқылы
болатын саяси құбылыстардың ... ... ... ... ... ... болмайды.
ХХ ғ. соңғы онжылдығы, яғни, Қазақстандағы әлеуметтік нақтылықтардың
өзгерісі, модернизациясы мен ... ... ... ... мемлекеттік идеология мен партиялық идеологияның қарым-
қатынасын қатты ашып ... ... мен ... бұл ... ... Алайда, барлығына түсініктісі өмірдің деидеологизация
мен десаясаттандыру деп ... ... ... және ... ... ... ... басқарудың, еңбек ұжымдарының әртүрлі құрылымдарында,
оқу орындарында алғашқы партиялық ұйымдардың ... ... ... мен ... ... өмірден: сайлау кампаниялары,
референдумдар, көпшілік алдында сөз сөйлеу және т.б. тыс алып қала ... олай ... ең ... ... оның ... мен ... мүдделерінде тап
мемлекеттік, біріктіруші идеология болуы керек. Оның үстіне біріктіруші
идеология деп біз мемлекеттік диктатураның ... ... ... ... ... ... ... айтпаймыз. Әрбір азаматтың
әлеуметтік жағдайына қарамастан өзіндік социумның жетістігіне, оның ... ... ... ... ... ... тап сол еркін азамат туралы айтуымыз тиіс, ... мен ... ... ... өсіп өркендеуі мен нығаюының
негізгі тірегі болған емес, ... ... жоқ және ... да. ... (құл ... ... іс-әрекет мемлекеттің қуаты мен рухани
байлығын құра алмайды. Осыған көз жеткізу үшін ... және ... ... ... ... өзі жеткілікті. Әулиелі жер бос
тұрмайды дегенді еске ала отырып, ... да ... ... оны
адамдардың араздасуына алып келетін қандай да бір ... ... ... ... ... ... ол ... жариялаған кезде де біріктіреді.
Мемлекеттік сияқты қандай да бір идеологияның орнатылуына конституциялық
тыйым салу ... ... ... ... ... ... ... «Либерализм является в самых разнообразных видах, и тот,
кому дорога истинная свобода, с ужасом и ... ... от ... ... ... выдвигаются под ее знаменем» деген сөзін еске
алуға болады [112].
Тарих бүкіл саясаттың партиялық ... ... ... ... өміршеңсіздігін көрсетті. Оны билік ... ... ... және ... да ... ... құрулар жасай отырып
пайдаланады. Бір ... ... ... мемлекеттің идеологиясы
ретінде уағыздау – соқыр жетекшінің ... еріп ... тең. ... ... ... нақты нәтижелері (салдарлары) – стагнация,
қоғамдық дамудың деградациясы, тіпті мемлекеттің құлдырауы да. ХХ ... ... ... КСРО-ның құлдырауы мен жойылып кетуін көрсетеді.
Мемлекеттік идеология көпшіліктің идеологиясы және солай ... ... ... нақтылы түрде іске асуының, құлсұғылмаушылығының кепілі ... ... ... тиіс.
Әрине, саяси педагогика партия, қозғалыс, олардың саяси қызметтерінің
идеологияларының, бағыттарының мәселелерін айналып өте ... және ... ... идеология ресми түрде өзінің берік, өмірлік тексерістен
өткен тұрмыстық ... және ... ... даму ... ... ... ... тарихтың көрінісі, бүгінгі іс-әрекет нормалары және
қоғамның алдағы дамуының стратегиясының айнасы болып саналатын Конституция
өзінің ережелер ... – шын ... ... ... ... Және ... педагогика тіпті өзінің фактологиялық материалында
барлық азаматтар үшін ... ... ... ... ... ... енгізуі тиіс. Ал бұл көсемдердің, ... және ... ... ... ... ауысатын ... ... ... ал өзі ... өмірдің мәніне ие болу орталығы,
билікті өзінің мүдделеріне бағындырады.
Саяси мінез-құлық ең алдымен қоғамдық өмірдің басқа да ... ыпал ... ... ... ... қол ... үшін қолданатын әдіс
ретінде қарастырылады. Сөйтсе де, өзінің саяси, дәлірек айтқанда, ... өзі ... ... тыс ... ... алмайтыны айқын.
Алайда, кез-келген үміт, ... ... жүз ... ... аса ... Сондықтан, адам қоғаммен психологиялық ... ... ол ... жағдайға деген наразылығын туғызады. Биологиялық
терминологияны қолдана отырып, «психологиялық ... ... ... ... ... қашу деп ... ... ие
боламыз.
«Психологиялық идиоадаптация» принципінің жүзеге асуы нәтижесінде адамда
мемлекеттік құрылым туралы ... бір ... ... ... сүйене отырып, сол немесе басқа бір саяси көшбасшыға қатысты
симпатиямен ... ... ... ... ... ... тереңірек қарастыра отырып, көппартиялылық сияқты демократияның
осындай негізін қалаушы принциптерінің бірі ... ... ... деген ұйғарымға келуге болады. Сондықтан әрбір азамат мемлекеттегі
(аймақтағы) саяси жағдайға қатысты өзіндік пікірге ие ... ... ... ... да бір ... ой-пікірін ашық, еркін білдіре алуы
тиіс.
Саяси педагогиканың ... ... ... ... адам ... Олар оның құраушы бөліктері болмай қала алмайды.
Өмір ... ... ... ... доктринаның байланысы бар. «Құқық, - деп жазады А. Рэнд, - бұл
индивидтің іс-әрекеттерін басқарып ... ... оның ... ... ... логикалық түрде ауысуын қастамасыз
ететін концепция; әлеуметтік контекстегі индивидуалды моралды сақтап және
қорғап отыратын концепция, - бұл ... ... ... және ... ... ... байланыс. Индивидуалды құқықтар қоғамды ... ... ... ... ... [113]. Біз бұл
тұжырымдаманы «құқық – азаматтардың заңданған еркі» деп қорытамыз. Осыдан
шығатын ... ... ... саяси тұлғасының осылайша
қалыптасуының ескермей ... ... ... болу ... мен ... ... басшылары және саясаттың субъектісі
ретіндегі азаматтың өзіне де қатысты экономикалық қамсыздану ... ... ... үшін ... ... қажеттігі сезімі де болуға тиіс. Егер мұны
жасамаса, адамдарда «индивидтің өміріне ... ... мен ... үшін, уайымды өмірді ұсынғаны үшін кез-келген ... ... ... ... ... ... ... үміттерінің
үзілуі – фашизмнің саяси мақсаттарын қоректендіретін құрал болып ... - ... Э. ... ... «Бегство от свободы» еңбегінде.
Саяси педагогика біздің қоғамда тек салт-дәстүрлерді сақтауға ... ... ... ... ... конформизмнен тазартуға және
жаңа белгілермен толықтыруға шақырады. Батыстық та, шығыстық та модель таза
түрінде Қазақстанда кездеспейді. Саяси ... ... ... мен
дамуының негізгі бастамаларын біріктіре отырып, ... ... ... формада саяси тұлғаның ғылыми дәлелденген қалыптасуына ... ... ... тиіс ... ... ... тұлға,
азамат тұрады. Алайда бізді бұл жерде тікелей қызықтыратыны ... ... мәні және оның өмір сүру ... ... ... ... ... әлеуметтік мәні, яғни қоғамның саяси
кеңістігіндегі іс-әрекеті, қылықтары, ... ... ... ... да бір ... қоғамдық
қатынастардағы тұлға мәселелерін, және соның ішіндегі саяси ... ... ... ... ... зерттейді. Саясаттағы тұлға
мәселесімен азды-көпті ... ... да ... ...... мен көсемдердің басқарылуымен болатын
қандай да бір индивидуалдар мен тұлғалардың жиынтығы, иесіз қалған ... ... ... үшін зерттеу пәні болып тұлғаның географиялық,
демографиялық, иерархиялық жағдайындағы орнын және осыған байланысты оның
саяси іс-әрекетін, ... ... ... ... алу ... ... ... іс-әрекетіндегі тарихи, мәдени, саяси танымын
зерттеу табылады.
Мысалы, ... ... ... жеріне қарамастан астана, облыс,
аудан орталығы және ауыл ... ... ... ... ... зиялы қауым елдегі болып жатқан саяси жағдайларға саяси көзқарасы,
саяси мінез-құлық ... ... ... ... бұл мәселеде саяси
педагогика барлығын есепке ала отырып, ... ... ... ... ... күні қалыптасқан көзқарас бойынша «жоғарыдағы астана» мен
«төмендегі ауыл» қандай да бір ... ... ... ... ... қатысты
іс-әрекетте белсенділік көрсетуінде айырмашылықтар үлкен ... ... ... ... ... ... саяси, идеологиялық қарулануы
жөнінен, саяси өмірге қатысу дәрежесінен тең болмаса, онда ... ... ... де ... және мәні де ... ... саяси тұлғаның қалыптасу механизмі мен этаптарының
мәселелері маңызды орынға ие және саяси мәдениет, саяси ... ... ... ... ... ... тұлғаға әсер ету ... ... ... ... Ал бұл ... ... осы бағыттағы
өзіндік бір ғылым ретінде екенін бідіреді.
Тарихи ғылыммен байланыса ... ... ... ... қарқынды түрде айналысуы керек немесе саяси тұлғаның қалыптасуы
отандық тарихтың ... ... ... ... «Менталитет - дейді,
Ануфриев, қоғамдық және жеке мүдделердің қатынастарына үңілуге ... ... ... ... ... ... ықпал етсе, екіншілері
кейбір жағдайларға байланысты адам өміріне ... ... ... ... мен ... ... ... транзитін де, арадағылардың
мәселелерін де зерттейтін болады. Сонымен, оқыту, әсіресе қоғамдық пәндер
бойынша сабақ беру – ... ... ... ... ... Басқа жағынан
алғанда, лауазымды тұлғалардың өз саясатын қолдаудағы мәлімдемелері, саяси
оппоненттердің сындары, газет басылымдары, ... ... ... ... мен мейрамдар, достармен және отбасы мүшелерімен
дискуссиялар, тұлғаның саяси дамуына қандай да бір күш ... әсер ... ... ... транзиттеріне отбасы, мектеп, жас ұйымдар,
саяси партиялар мен қоғамдық-саяси қозғалыстар, ... ... туыс ... тобы (мектептегі достар, коллегалар, жолдас-
жоралары және т.б.) жатады.
Сөзсіз саяси педагогикада негізгі орынды мектеп пен оқу ... ... ... ... оқушылары мен студенттердің саяси мәдениетін дамытуда ... А. ... В. ... ... ... ... ... және потенциалдарын ұмытпау керек.
Кез-келген жағдайда да ... ... ... саяси
құндылықтарды игеруде маңызды тасымал болып табылады. Айтпақшы, ежелгі
Афинадағы ... ең ... ... 16-18 ... жас ... ... және ... пәндермен қоса саясатты да оқыған және саяси
ғылымдарды эфибияларды да, яғни ... ... оқу ... ... ... алуды жалғастырған болатын [116, 187 б.].
Әрине, оқу орындарындағы ... ... ... ... табылады. Ол
– қоғамның саяси өмірінің католизаторы мен интерпретаторы. Қоғамда өмір
сүріп саясаттан тыс қалу ... емес және ... өмір ... жатқан
қоғамыңда өз тағдарыңның иесі болуың керек дегенді түсіну көбінесе ... Және ... ... ... ... ... белсенді және
нәтижелі ету үшін педагогтарға жан-жақты әрі барынша көмектесіп, ... ... ... жолдар, құралдар, әдістер, формалар беретін
қандай да бір ... ... ... ... Бұл ... педагогиканың негізгі
міндеті болып табылады.
«Саяси тәрбие» термині педагогикалық зерттеулер мен тәрбие ... ... бойы ... бағыттарының бір саласы бола отырып, бүгіндері
педагогика ғылымынан бұл ... бір ... ... деуге болады. XX
ғасырдың 90-жылдарында посткеңестік мемлекеттердің барлығыда, оның ішінде
Қазақстанның педагогикалық ұжымы ... ... ... беру ісінен
бас тартты. Себебі, жастардың саяси ... ... ... саясаттың
араласпауынан туындағандығынан көзқарас еді. ... ... ... ... де еді. Сол ... ... кезеңге көз
жіберсек ұстаздар қауымын мемлекеттің оқу ... ... ... айналдыруы көңілдерінен шықпады. Сонымен бірге ұстаздар
қауымы арасында белсенді түрде жасөспірімдер мен ... ... ... ... Бұл қазақстандық жас ұрпақтың азаматтық
тұрғыда қалыптасу процесіне ұстаздардың бей-жай қарауына, араласпауына ... XX ... ... ... күйзелістер мен қоғамдық
қайта құрулар контекстіндегі жастар мәселесінің өршуі оқу ... ... ... ... алып ... Бүгінгі күні ғалымдар
мен практиктер тәрбие бағыттарының ішіндегі жастарға азаматтық тәрбие ... ... тағы да алға ... ... та жастардың саяси
дамуында педагогтардың рөлі мен орны туралы сұрақ «бұлыңғыр» түрінде ... ... бұл ... ... ... ... үшін
біздің ойымызша жастарды саяси әлеуметтендірудің табиғи процесін және ... ... мен ... ... ... керек сияқты. 2006
жылы Алматы қаласындағы Абай ... №2 ... тілі мен ... ... ... балалар мектеп-интернатының оқушыларының саяси
әлеуметтенуін әлеуметтік сауалнама жүргізу арқылы зерттедік ... ... – 302 ... оның ... – 178 ер ... 124 ... 14-15 ... – 179, 16-18 жастағылар – 123). Зерттеу ... ... ... ... ... процесі туғаннан бастап жүре отырып,
әсіресе 3-4 жастан басталып, жасөспірім және ... ... ол ... ... ... бере бастайды. Саяси әлеуметтендіру – қоғамның
саяси жүйесінде тұлғаның мінез-құлық пен көзқарастарының ... ... сай ... ... ... ... мен ... белсенді түрде игеру процесі. Саяси
әлеуметтендіру процесін ... ... ... ... және ... ... әлеуметтендіру этаптарындағы қалыптасқан, жинақталған тұлға
тәжірибесі, оның ... ... ... ... ... өзара
әрекеттестігі деп те түсінуге болады.
Зерттеу нәтижесі көрсеткендей 19 жасқа дейінгі ... үшін ... ... көздері болып теледидар, радио, отбасы, айналасындағы
құрдастары, баспасөз, мектеп, интернет жүйесі және т.б. ... ... (88%-і) ... ақпараттарды алуда олардың ішінен
теледидар мен радио хабарларды таратуды алғашқы орынға шығарды.
Десек те, жасөспірімдер мен ... ... ... ... ... ... жасырмады (сауалнама жүргізілгенде 83 %-і осыны
айғақтады). Сонымен ... ... (79% -і), ... ), ... (78), ... ...... «Время»,
«Сегодня», «Күндерек», «ИНФОРМБЮРО», «Мезгіл», «Осы ... ... ... ... және ... ... ... – 31 канал-
«Личность», «Дода», Хабар агентігінің-«Жеті күн», Қазақстан теле ... ... ... ... ... ... Астана арнасынан «Большой
рейтинг», «5 новостей», ... ... ... және ... ... ... Сауалнама нәтижесінде ер балалар ақпараттық,
саяси сараптамалық, спорттық бағдарламаларды, ал қыз балалардың дені көркем
фильмдер, ... ... ... бағдарламаларын көретіндігін
көрсетті.
Саяси тұлғаның қалыптасуының транзиттері туралы ... ... ... ... беру ... де ... онжылдықта
тәжірибелерді жинақтап қана қоймай, ақпаратты қоғамға өтуде көптеген
мүмкіндіктерге ие ... атап ... жөн және ... маңызды рөлді
бұқаралық ақпарат құралдары мен байланыс құралдары алады. ... ... және ... ... ... ... адам ... да бір
саяси шешімдері қабылдаған кезде оның саяси іс-әрекеттерге тигізетін ықпалы
қандай – осы сұрақтардың ... ... ... ... ... тиіс.
Мұның маңыздылығы соңғы онжылда баспасөз, радио, теледидар, бұқаралық
анықтамалар, кино және дыбысжазулар, бейнежазулар спутниктік ... ... ... ... ... ... кең таралуы
салдарында күрделі өзгерістерді бастан кешіріп жатыр. Осының барлығы оларды
тұлғаның, ... ... ... ... тұлғаның қалыптасуы үшін пайдалануға
көптеген мүмкіндіктер береді.
Алайда саяси тұлғаның қалыптасуындағы телекоммуникациялардың ... ... алу, ... ... беру және ... процесінің
гумманитарлығымен байланысты. Адам, адамзат оның өмір сүруінің ең ... ... ... ... ... ... ... жаңа бір этапына аяқ
басты. «Біздің әлеміміз – көнгіш ... ... ... ... ... Оған ... қарауымыз тиіс» [117] - дейді И. Пригожин.
Осы жағдайларда, табиғат пен ... ... ... даму талаптары
алға қойылған коэволюция жағдайларында адамдардың табиғатқа стихиялы түрде
үйреніп қалуына ... ... ... алып келетіндей етіп оның
байлықтарын ұқыпсыз ... ... ... ... ... мен зерттеулердің синтезі ретінде
қоғамды оның әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... ... және қалыптастыра отыру арқылы өмірдің жаңа
жағдайларына ... ... ... данышпандылықты көрсете алатын
саясаттың субъектілері мен объектілері сияқты ... ... ... ете алады. Саяси педагогика білім алу, тәрбие, оқыту, әлеуметтендіру
салаларындағы қол жеткізген ... ... ... және ... салаларындағы жетістіктеріне сүйене отырып, көбінесе саяси тұлғаның
гуманизациялану міндеттерін, оның ... және де осы ... ... ... ... ... ... мен психологиясын оқу-тәрбие жұмыстарына енгізу
жолдарын ғылыми тұрғыда белгілеу мақсатында ... ... ... ... ... алмасу іс-шаралары, сондай-ақ
мұғалім-ұстаздардың заман талаптарына ... ... ... қызу қолға алынды.
Мектеп, мектептен тыс мекемелер, бала-бақшалар мен ... орта ... оқу ... ... ... тәлім-тәрбиенің қағидаларына
негізделіп жазылған «Қазақтың салт-дәстүрлері» (М. Смайылова, М. Оразаев),
«Қазақтың тәлім-тәрбие тарихы» (Қ. ... С. ... ... ... ... (М. ... музыкалы-этнографиялық, «Кәусар
бұлақ» (З. Ахметова), «Бал бөбек» (Б. ... М. ... ... ... ... бағдарламалар басылып шығып, оқу-тәрбие
жұмыстарына енгізіле бастады.
Қазақстан Республикасының Білім министрлігі 1993 жылы ... атты ... ... ... ... «Қазақтың салт-
дәстүрлері» атты оқулық (авт. С. Қалиев, М. Смайылова, М. Оразаев) 1994 ... ... және оқу ... көмекші құрал ретінде үлкен маңызын тигізетін
ғылыми-тәлімдік зерттеу жұмыстары, тарих, саясаттану, ... ... ... ... арналған оқулықтар, әдістемелік
нұсқаулар көптеп шығарылуда. 1995 жылы ... ... ... ... пен ... ... ... С. Қалиевтың студенттер мен орта
мектеп мұғалімдеріне арнап ... ... ... атты ... – 1995 ж.ж. «Рауан» баспасынан қазақтың Білім проблемалары
институты даярлаған 14 ... ... ... ... ... ... Қ. ... С. Қалиев) орысша-қазақша
томдары жарық көрді.
Бұл аталғандар ұлттық тәлім-тәрбие ісі мен ... ... ... ... ... Алайда арнаулы орта және жоғарғы оқу ... ... ... ... мен ұлттық педагогика ... ... ... күн ... ... қарастырып жазылған
монографиялық ғылыми-зерттеулер қажет-ақ. Осыған орай, ... ... ... ... өзіндік ұлттық ерекшеліктерін және оның
саяси ... ... ... педагогикамен принциптік сабақтастығын
ғылыми-әдістемелік тұрғыдан арнайы сөз ... ... ... ... дала ... өздерінің сан ғасырлар бойғы
тарихында жас ... ... ... бай ... ... ... салт-сана мен әдет-ғұрып, дәстүр рәсімдерін туғызды. Көшпелі халық
өзі өмір сүрген ... ... ... ... ... жас ... тәлім-тәрбие берудің айрықша талап-тілектерін
дүниеге әкелді. Мәселен, жас адамның жұртқа танымал моральдық-психологиялық
өлшемі белгіленді, оның мәні ... ... «бір ... ... ... ... еді. ... осы қағида сан ғасырлық дала тұрғындарына
қойылатын ... ... ... Ол ... ... ... жете игеру, еңбек сүйгіштік, қиыншылыққа төзе білу, намысын
қорғау, жаудан беті ... ата ... ... ... сөз ... қадірлеу,
тапқырлық пен алғырлық, ат құлағында ойнау, ата салтын бұзбау ... ... ... ... ... мәселін қайтармау, көрші хақын
жемеу, қайырымды, ізгі жүректі, бауырмау болу т.б.). ... ... ... ... өскен адамдарда мүдделестік, өмірге
көзқарастардың сәйкестігі кісілік қарым-қатынастар айқындалып, жеке ... ... ... қалдырмаған, психологиялық жағынан «бірауызды
қауымдасқан жандар» үнемі ... ... ... еттене сіңіскен салттар мен
дәстүрлерді ұстанады. Ал принциптер ... ... мен ұлт ... ... ... ... ... өзіне тән тіршілік кәсібі, тарихы мен ... ... ... ... ... ... ... көрініс табады.
Сондай-ақ, ұлттық мәдени ерекшелігі сол халықтың өмір сүру ... ... ... ... мен ... ... алады.
Осы тұрғыдан қарағанда, ар мен намысты қасықтай қаны ... ... ... ... ... пен ... ... деген мейірімділік қазақ
халқының бойына туа біткен ұлттық ... ... ... ... ... ... ... жөнінде орыс офицері А. Левшин өзінің ... ... ... ... (1832) атты ... «... Деспотизмді көп
көрмеген қырғыздар (қазақтар. – С.Қ.) ... Азия ... ... да ... ... ... ... адамды аяу, қарттарға,
ақсақалдарға құрмет ... - оның ең ... ... ... үшін ...... заң. Олар бар ... асын қонақтарға тосуды заң ... [118], - деп, ... ... ... ... сүйсіне паш етеді.
Қазақ халқының ұлттық даралығы ой толғаныс ... ... ... ... ... (этнопедагогика) мен салт-дәстүр
ерекшелігінде (этнографиясында) деп білеміз.
Қазақ халқының психологиялық ой-толғаныс ерекшелігін сөз ... ол ... ... ... ... ... жыр, ... толғау, айтыс
өнері арқылы көзге көріну.
Тұспалдап сөйлеу өнері, негізінен, билердің шешендік сөз өнерінен өзекті
орын алған. Сондықтан қазақ билерінің ... сөз ... ... ... ... шешендерінің сөз қолданыс түрлерінен мүлде өзгеше, өзінідік
ұлттық мәнері бар сөз ... ... ... ... - ... бай тарихи тәжірибесіне
сүйене отырып, келер ұрпақты еңбек сүйгіштікке, өнерге баулу, жанұя, ауыл-
аймақ, ... ... ... ... жаны жайсан, арлы азамат
тәрбиелеу болды. Осы мақсатты іске асыру ... ... ... ... ... көне көз ... мен ... жыршы, жырау, әнші, күйші,
термеші сияқты өнер адамдарының бәрі ... ... ... тәрбие
ісін жүргізушілер болып келгені көпке аян. Әсіресе, ... ... ... жыр, ... ... ... мазмұнына ой
жүгіртсек, онда дидактикалық ... ... ... ... Олар сол ... ... жақсы, ненің жаман екенін сездіріп, келер
ұрпақты неден аулақ, неге ынтық болуға ... ... ... ... Ал ... ... ... құрылған поэзиялық сөз маржанынан ... ... ... мұраның өзіндік сипатын айқын танып білуге болады.
Сөз болып отырған кезеңдегі ақын-жыраулардың ... ... ... ... ... әрі ғалым, әрі ақын Ә.Тәжібаев: «Асан қайғы,
Қазтуған, Шалкиіз, Бұқарлар айтқан толғаулардың ... ... ... отырсақ, тыңдаушысын теңіздей шайқайтын ... ... ... сезінеміз. Кейде жақыннан, кейде ишаратпен алысқа меңзеулер, әлде
қайда біз біле ... ... ... ... да, өмір, тарих,
қоғам, адам, тағдыр жайлы ғажайып ... ... ... айтады»
[119, 20 б.], - дейді. Бұл ... XV-XVIII ... ... ... өте орынды айтылған әділ баға.
Жыраулардың поэзиясында келелі сөз болған мәселе - адам ... ... ... ... құны жүз жылқы», «Ер елі үшін
туады, елі үшін өледі», «Ерді намыс ... деп, ... ... ... ердің құнын адамгершілікпен, ар-ожданмен өлшеу ...... «Ер ... ары – мың ... «Жан ... ар ... ... ұғымынан көп жоғары. Сол сияқты «ақын - ... ... ... ... ... қолы ... деп қараған ата-бабамыздың өнерлі азам,
сал-сері ... ...... ... ... әлде ... ... дала философиясындағы кісі, толық адам (Абайша), ер деген ұғымдар
– кең тынысты философиялық категория.
Қазақтың ұлтттық ... тағы бір ... ... - ... ... ... ... көзқарасы.
Мәдениетті деп саналатын кейбір жұрт өкілдері туған жерін отаным деп
есептемейді. Ал біздің қазақ ... ... қаны ... ... ... ... ... ерекше қадірлейді. Оны тастап кетуді өлім санайды.
Ақындардың «Кіндік ... ... ... – ауылым» деп әндетуінде, ... ... ... ... ер – ... ... тең» деп ... философиялық
ой жатыр. Туған елінің табысына масаттанған, елін сүйген ерді мадақтап
«Басқа елде ... ... өз ... ... бол» ... де ... ... өзіндік үшінші ерекшелігі – ана тіліне, сөз өнеріне
ерекше ден қойып, жоғары баға беруінде. «Өнер алды қызыл тіл» деп ұққан ... «от ... орақ ... ... ... ... сөздерін, табан
аузында тақпақтап айтқан мақал-мәтел афоризм сөздері мен ақындардың терме,
толғауларын жазу-сызусыз ... ... ... қаз ... біздің
дәуірімізге жеткізген. Оның себебі – аталы ... ... тіл ... бағалай білуінде жатыр. Асыл ... ... ... ... ... назар аударып, «Ақылдың көзі – аталы сөз»
деп ... ... ... ... ... ... асыл мұра деп бағалаған.
Осы ... «Сөз ... ... ... ... сөзі мерген, шебердің көзі
мерген», «Сөз сүйектен өтеді», «Жақсы сөз – ... ... ... сөз жан ... т.б. ... ... болады.
Кешегі жоңғар қалмақтарымен кескілескен ұрыс кезінде Қоңтажыда кеткен ел
кегін алмас қылыштың ұшымен емес, сөз құдіретінің күшімен ... ... ... ... ақылды, тапқырлығын мадақтаған ... ... ... «Тіл қылыштан өткір» деген мәтелдердің шығуы да тегін емес.
Ақылдың көзі логикалық дұрыс ойда жатыр. Логикалық жүйемен ойлай білу –
дұрыс ... ... ... ... жол, ... ... ... мен ойлау – еңбектің жемісі. Тіл ойдың сыртқа шыққан көрінісі», ... К. ... ... ... ... ... ... ой туса да, егер оны
жинақтап қорытып, жүйелеп, лайықты сөзбен дәл бере алмаса, ол айтушыға ... да ... ... көлеңке болады. Сөйлеу мәдениетін
жетілдірілмейінше, ақыл-ой парасаты қалыптаспайды. Яғни, дұрыс ... ...... ... ... ал ол ... мен ... туындайды. Тіл – мәдениетпен қатар өсіп, өркендейтін қоғамдық
құбылыс.
Кемеңгер ойдың иелері – ұлы ... ... сөз ... ... мәніне ерекше көңіл бөліп келген болатын. ... ... ... Ә. ... «Ас - ... ... су – мұзбен дәмді, ал адамзат
салихалы, саналы ... ... - ... ... ... жазушысы
О. Бальзак: «Сөз өнері - өнер атаулының қиыны және құдіреттісі» - дейді.
Осы ойды ... ұлы ақын ... «Сөз ... ... тең» - ... ... «Сөз ұлы ... Сөзбен адамдарды достастыруға да болады,
жауластыруға да ... - ... ... қазақтың мақал-мәтелдерінен де осы идеялар ... ... ... ... сөздің жүйесін, отына өзің күйесің», «Аңдамай
сөйлеген ауырмай өледі», «Ойнап ... де, ... ... ... ... табар» - деп, дұрыс ойлап, дұрыс сөйлей білудің үлкен өнер ... ... ... ... келеді. Осыны жастардың зердесіне ұялатуды
қажет деп ұққан қариялар «Көп сөз – ... аз сөз - ... ... ... ... болар нұсқа», «Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні бар» - ... ой ... ... ... я әнші азаматтарға жиын-тойларда төрден орын беріп,
қошемет көрсеткен. Сөз бастаған ... қол ... ... ... ... ... сөз ... үйрету үшін әке-шешелері, аталары
мен әжелері, оларға мақал-мәтел, ... ... ... ... ... Ойын-тойда қыз бен жігіттер бір-екі ауыз өлеңмен
қағысып, айтысуды әдетке ... Сол ... ... ... ... ... көтермелеп, бүкіл ауылдың, рудың, елдің атынан ұлы дүбір
тойларда сөз ... ... ... ... көтермелеп, жорға мінгізіп,
шапан жапқан. Немесе екі ... ... сөз ... ... ... шешкізген. Сөйтіп, тапқыр ойлы шешендерге үлкен құрмет көрсеткен.
«Тілдің майын тамызып, сөздің балын ағызып, қас шешендер сөз ... ... ... – көсемдіктің белгісі, ойға салмай сөйлеген – шешендіктің
белгісі», «Шешен сөз бастар, батыр қол ... т.б. ... ... ойды ... ... [99, ... ... қазақ халқының бойына біткен табиғи қасиет екенін
шығысты зерттеуші ғалымдар да ... ... ... ... В.В. ... ... ... литературы тюркских племен» деген еңбегінің
кіріспесінде ауыз әдебиетінің шығу тегіне, ... ... ... ... ... ... ... бар өнердің алды деп біледі, сондықтан да
олардың поэзиясы дамудың жоғары сатысына жеткен» [120, 18 б.], , - ... ... ... үшін қазақ даласына жер ауысып келген поляк офицері
А. ... ... ... ... ... ... сайын көзім жетті. Сөз деген де ағып тұр. Бұл
жағынан алғанда оларды Батыс Азияның ... ... ... Өзіне
жоғарыдан менсінбей қарайтын халықтар арасынан бұл ... ... орын ... кезі ... [121], - деп бұдан 150 жыл бұрын ... ... ... ... ... таң ... ауыз ... жасаушылар да, оны қастерлеп жадында сақтаушылар
да, келер ұрпақты тәрбиелеуде құрал ... ... да ... олар ... ... жастардың сана-сезімін тәрбиелеп
жетілдіруде қоғамдық тәрбиешілердің рөлін атқарғанын аңғарамыз.
Қазақтың ұлттық философиясының төртінші ерекшелігі – ... ... ... ... ... мал шаруашылығымен тығыз байланыстылығы
тіршіліктің тұтқасы төрт түлік малда деп ұққан қазақ малды жанмен бірдей
санаған. Екі ... ... ... ... ... ... аман ба?» - деп
сұрауы да сол пікірге саяды. Терісі мен ... киім қып ... еті мен ... етіп күн ... ... ... ... көлік ретінде пайдаланған төрт
түлікті (әсіресе, жылқы малын) қадірлеп, қастерлеу ... ... үшін ... ... ... ... малдан айырылу шыбын жанынан ... ... ... 1932 жылғы ұжымдастыру кезінде қазақтардың малдан
айырылып, аштық-қырғынға ұшырауы айқын ... «Мал ашуы – жан ... беті ... ... күні ... «Мал ... ... жан жуымас, жалқауға мал жуымас» - деп, ... ... ғана ... ... өмір жоқ, күн ... қараң деген ойды түйдірген. Ол заңды
да. Себебі, тіршілік етудің басқа түрі жоқ көшпелі қазақ елі үшін мал ... көру - өмір ... ... ... ... ... Осымен байланысты –
төрт түлік ... ... ... ... ... ... ауыз ... орасан көп болуы, мал ... ... сұлу ... «Ботакөз», ал батыр, алғыр жігітті «Нар жігіт»
деп атауы, немесе ... ... ... ... деп ... ... ұлттық психологияның тілдегі көрінісі болып саналса, екіншіден
фальклорлық шығармалардың этнопедагогикада тәрбие құралы ретінде қызмет
еткенін байқатады.
Тұрмыс-тіршіліктің, ... пен ... ... ... ұлттық салт-
дәстүрлер арқылы марапатталынатыны көпке аян. Ал, қазақ ... ... ... көшіп-қонумен байланысты туып дамыған. Наурыз тойлары,
көшіп келген ағайынға ерулік немесе көшерде көршілерге ... ... ... сірне, қымыз жинау, малдың төлдеуімен байланысты уызға, күздікте
қарын майға, қыста ... ... отқа май құю, ... отқа ... ... ырым, жол-жоралар, тіптің қыздың қалың малын немесе ердің құнын да мал
санымен есептеу сияқты ... ... ... ... ... ... ... бір жағынан,
халықтың тұрмыс-тіршілігінің айнасы іспетті болса, екіншіден, сол арқылы
ғасырлар бойы өз ұрпағын ... ... ... ... ... құралы ретінде пайдаланған.
Халқымыздың сан ғасырлық ұрпақ тәрбиесі халықтық салт-дәстүрлер мен ауыз
әдебиеті үлгілеріне негізделгенімен, оның да ... ... ... ... педагогикасының негізгі қағидалары және оның саяси әлеуметтенумен
немесе саяси педагогикамен байланысы
Тәрбиенің негізгі қағидаларының (принциптері) болуы заңды құбылыс. Халық
педагогикасының негізгі ... ... сөз ... олар ... ... ... ... намысқор, арлы, өміршең азамат болуын тілеу.
Жас нәрестенің дүниеге келуі ата-ана, ағайын-туыс, қауым көпшілікке ... ... ... ... та жүктей келеді. Дәлірек ... ... ... ... ... сәбидің алғаш дүниеге келген күнінен
бастап айқара ашылады. Ол белгілі мақсат-тілекпен байланысты туындайды.
Отбасы үлкендерінің бәрі жаңа ... жас ... ... ... асыл
азаматы болуын аңсап армандайды. Өнегелі үлкендерге ... деп, ... ... ... ... аузына түкіртіп, азан шақыртып, атын
қойғызады. «Ақылын, жасын ... деп, жаңа ... ... ... ... ... ... өскен анаға, қадірлі анаға кіндігін
кестіреді, бесікке ... ... ... ырымдарын жасатады, тұсауын
кескізеді. Үлкендерден бата алғызады. Халықтың балаға арналған ырым, ... ... ... ... ... аңсау арман бар. Тәрбиенің
алғашқы қағидасы ата-ананың аңсау арманымен, баладан күтер үмітімен ... ... ... еңбек сүйгіш, елгезек азамат етіп тәрбиелеу. Ол
бесік жырлары мен тұсау кесер жырларынан, бата, ... ... ... орын ... ... ... жастардың бойына сіңіру отбасындағы
еңбектің қарапайым түрлерінен басталып, қоғамдық маңызды істермен ұштасқан.
Ұл ... ... ... отын-су әзірлеуге, мал өнімдерінен тұрмысқа
қажетті құрал-жабдық (қамшы, шідер, жүген өру, тері илеу, қару жарақ, т.б.)
жасауға ... қора ... киіз ... ... ... ... зергерлік
өнерге үйрету т.б. көзделсе, ал қыз балаларды ыдыс-аяқ жуу, үй сыпыру, шәй
қою, төсек жинау, кесте, өрмек ... ас ... бала ... қонақ күту, т.б.
үйреткен.
б) Халық педагогикасында «Бірінші ... - ... ... ұғым ... ... ... саудың жаны сау», «Ас адамның арқауы», ... ... ... ... ... ... жеке бастың, яғни тәннің саулығына
байланысты қарастырған. Баланы туған күнен бастап тұзды ... ... ... дене ... ерекше мән беріп шынықтыру, мерзімінде жақсы ас
беріп тамақтандыру мен ... бәрі тән ... үшін ... ... ... адамгершілік қасиеттерді баланың бойына дарыту,
ізгілікке, имандылыққа, адалдыққа тәрбиелеу, ар ... ... ... ... есептелген. «Жаным – арымның садағасы» деп, арды адамгершілік
қасиетінің үлгісі санаған.
г) Гуманизм мен патриотизм – ... ... ... ... ... отбасынан басталады» деп ұққан ата-бабамыз отбасының, ананың,
рудың, отанның намысын қорғауды, қарттарға, ауру, ... ... ұлт ... ... ... ... ... принципі деп
бағалаған. «Атаның баласы болма, адамның баласы бол», ...... «Ел үшін ... ет, ... сүйген қор болмайды» деген ... ... орын ... ... жерді қорғайтын, еңбек ететін азамат болу үшін денені шынықтыру
қажет. ... ... ... шымыр боласын» деп ой қорытқан ата-
бабамыз ұлттық ойынға жаттықтырып үйрету (аударыс, күрес, теңге алу, ... т.б.) ... дене ... баса көңіл бөлген.
д) Тіршіліктің тұтқасы өмірдің шамшырағы өнер мен ғылым деп түсінген
халқымыз жастарға «Өнерлі өлмейді», «Білегі жуан ... ... ... ... ... ... ... кен, өнер өлмес мұра» дегенді насихаттап,
ертегі, өлең-жыр, мақал-мәтел, аңыз әңгімелер ұсынған.
е) Адам ... ... ... ... өтетін болғандықтан, ата-бабамыз
өз ұрпағын ағаш ... жел ... ... ... ... аялауға
тәрбиелеп келген. Ол туралы әлденеше ... ... ... ... бұл ... ... келгенде, «Сегіз қырлы, бір сырлы», мінезі
майда, ары таза, тәні сау, өнегелі ... ... ... ... ... көздеуден туған. «Сегіз қырлы, бір сырлы» азамат тәрбиелеудің
ұстанымдары барлық халықта бар, ... ... ... ... ... адамды
«Кішкене болса да өнегелі, ақылды», «ақылды да сүйкімді», «Қайрымды жігіт»
деп ... ... ... ... деп атайды. Ал чукчылар «Адал өмір
сүретін азамат» дейді. Ол теңізде ... ... ... ... терең
ойлы, билікте - әділ, еңбекте – шебер, өмірде бірлікшіл, сөзде - шешен,
атыста – ... шет ... ... ... ... ... ... бойында
бар азаматтар. Өзбектер қайырымды, ізгі жүректі адамды «Иман жүзді, құдайы
бар азамат» дейді.
Ал қазақта сегіз қырлы ... ... ... ... бауырмал, батыр,
өнегелі, өнерлі, шыншыл, әділ, адал болу дегенді білдіреді.
Нағыз шынайы азамат тәрбиелеудегі бар халықтың талап, тілегінің ... ... ... мақсат бірлігінен туындап отыр.
Енді халықтық тәрбиенің осы басты қағидаларының саяси әлеуметтенумен
ғылыми педагогикамен байланысты қандай дегенге ... ... ... ... ісін ... жас ... ... жүргізуді талап еткен. Мәселен, «Ұлыңа бес жасқа дейін патшаңдай
қара, он бес ... ... ... ... он бес ... асқан соң ақылшы
досыңдай бағала» деген мәтел ... ... ... ... деп
үмітпен қараудың, ақылшым деп тең санаудың қажеттігін меңзейді. Ал бұл
саяси ... ... ... ... ... ... ... педагогикасында тәрбие ісін әр баланың жеке бас ерекшеліктерін
(психологиясын) ескере отырып жүргізуді де ... ... ... ... ... ... «Бір биеден ала да туады, құла ... ... үміт арту - ... ... ... – баланың парызы» деп ой
түйіндеген.
б) Халық педагогикасы баланың ... ... ... ... ... отбасы үлкендерінің, ұстазының үлгісіне байланысты деп қараған.
Өскен ортаның тәрбиедегі ... ... А.С. ... Н.К. Крупская, А.В.
Сухомилинский, А. Құнанбайұлы, Ж. Аймауытов, М. ... ... ... ... де халық педагогикасының ... ... ... ... ... принциптерінің бірі – тәрбиенің
біртұтастығы. Халқымыз жас ұрпақты өмірге дайындап, «сегіз ... ... ... жетілген азамат етіп тәрбиелеу үшін бар мүмкіндікті сарқа
пайдаланған. Кез келген тәрбие құрамына талдау жасасақ, ... ... ... адамгершілік, әсемдік т.б.) іштей сабақтасып жатады. Оны
бесік жырынан, бата-тілектер мен ... ... ... ... ісін ... ... ... әлеуметтендірудегі еңбектерде
қуаттайды.
г) ... ... ... өмір бойы ... ... халық
педагогикасы да, саяси әлеуметтендіру де құптайды.
ғ) Халық педагогикасы отбасы үлкендерінен бастап, ауыл ... ... ... ... ... ... ... негізделген. Мысалы, «көпке
қарсылық- құдайға қарсылық», «жалғыз ағаш ... ... ... кісі ... ... – үні шықпас, жаяудың – шаңы шықпас» деп ... ... ... ... ... тыс жеке ... адамның қоғамға топ, ұжым ... ене ... ... ... ... ... саяси әлеуметтендірумен бірлесе отырып
саяси педагогиканың ережелері мен заңдылықтарының қалыптасуына бастау бұлақ
болады.
Саяси педагогикада үлкен ... оның ... мен ... бөлу
керек. Мұнда саясаттанудағы, басқа да әлеуметтік-гуманитарлық ... ... ... ғылыми тарау бар. Оны ... және ... ... ескере отырып, саяси тұлғаның
қалыптасу призмасы арқылы ... ... және ... ... сияқты, педагогикада да, және басқа да әлеуметтік-
гуманитарлық ... ... ... спецификалық және ортақ, жан-
жақты, дәстүрлі және жаңа әдістер, қарқынды технологиялар бар. ... олар ... ... ... етулері керек.
Әрине, саяси педагогиканың функциясы педагогика, психология және ... ... ... секілді саясаттану функцияларында да
орналасады, бұл қате болып табылмайды, ал оны тәжірибе көрсетеді. Олардың
барлығы ... үш ... ... ... ... бірі – ... негізгі бағыттары мен мәселелерінің құрамын ашатын терминдер,
категориялар, ережелерді қосатын бұл концептуалды - ... ... ... – саяси педагогиканың проблемалы қырларын, олардың
заңдылықтарын ... қана ... ... ... саяси тұлғаның
қалыптасу процесін де, оның сипатын айқындауға ... Тағы бірі ... ... ... ... нәтижесін болжауға көмектесіп,
«Кез-келген жаңа білім қалыптасқан күш тепе-теңдігін бұзатындай, әлеуметтік
тұрақсыздыққа және ... ... ... дейін апаратын
катастрофиялық өзгерістерді тудыратын, қатерлі ... ие» ... ... ... ... ... аулақ болуды мәлімдейді [122].
Біз саяси педагогиканың қалыптасуы мен дамуының кейбір ... ... рас. ... ... дами ... ол ... да өзіндік
ғылыми пәндердің, сол немесе басқа да білім салаларының құруына ... ол ... мен ... ... ... мен ... бір сөзбен айтқанда саяси процестердің ... ... ... ең ... ... ... қалыптастыру мүмкіндіктерін
қамтамасыз етеді, және нақты демократия, құқықтық мемлекет және азаматтық
қоғамды нығайту үшін жол ашады.
Қазақстандағы оқу-ағарту ... даму ... ... ... тарихының тамыры тереңде жатқаны
сияқты осынау кең-байтақ өлкеде мектеп ісінің ... ... ... беру
тарихы да өзінің ілкі бастауларын ерте замандардан алады. Қазақстан жеріне,
әсіресе, оның отырықшы аудандарында орта ... ерте ... ... ғғ.) ... ... (мұсылманша бастауыш оқу орны) мен медреселер,
діни білім беретін ... ... оқу ... ... істей бастағаны
тарихтан мәлім. Ертедегі Исфиджаб, Тараз, ... ... ... т.б.
қалаларда көптеген медреселер болған, олардың жалпы саны 84-ке ... 5 ... жуық ... білім алған. Ауылдық мектептер кең-байтақ
өлкенің түпкір-түпкіріне орналасқан. Онда молдалар (татар, башқұрт, т.б.)
ұстаздық ... ... ... халықтан жиналған. Балалар қыс, күз айларында
ғана (жыл тәулігіне 4 не 6 ай бойында) оқыған. Оқу ... 4 жыл, ... ... ... ... ... ... жерде 7-9 жастағы балалар
бірге оқи берген.
Мектепте оқу ақысы заттай төленген, жыл ... ... ... ... үшін ... ... ... беру тәртібі сақталмаған. Сауат ашу жолы
араб әріптері мен сөздерін жаттауды, әсіресе ... араб ... ... ... ... ... ... (бұлар көбіне қалаларда
болған) ислам ... ... ... мұсылман мектептерінің
молдаларын, қазиларды, діндар сопылар мен шариғат заңдарын ... ... дін ... ... Медреселер мұсылманшылық
рәсімдерін таратушы оқу орны ғана ... ірі ... ... ... ... ... Талай белгілі ақындар, тіпті, ағартушы-демократ ... ... ... ... ... тамамдаған. Мысалы, орта
ғасырлық Отырар медресесінде қазақ жерінің ұлы ... ... ... ... ... ... ... Беріректе Уфадағы «Ғалия» медресесінде
Т. Жомартбаев, М. Сералин, Б. ... М. ... ... Риза ... Абай ... оқыған. Бұл оқу
орындарында құдай жолын үйрететін пәндерден басқа заңтану, тарих, ... ... ... ... ... медицина, т.б. дунияуй
пәндер өтілген. Медреселердің жанында салихалы ... ... ... ... ... шәкірттің алғырлығына, үлгерім ... ... ... ... ... ... оқу 15-20 жыл бойына созылған.
Оқытуды тамамдаған шәкірттерге ресми құжат табыс етілген.
Қазақ жеріндегі мұсылман ... ... ... ... кішігірім
мектептер болды. олар қазақ ... ... киіз ... көшіп-қонып
жүретін еді. Бай-саудагерлердің қаржыларына салынған қала медреселері ғана
арнаулы үйлерге орналасты. Бұл мектептерде оқу жоспары, оқу бағадарламалары
және ... ... ... ... ... ... қоластына қарауына байланысты екі тілді білетін
жергілікті әкімдер ... ... және ... ... ... туды. Қазақстандағы алғашқы мұндай оқу орны – ... 1789 ... ... ... еді. Аудармашы-тілмаштар даярлайтын бұл оқу
орнына қазақ балалары да қабылданды.
1841 ж. ... хан ... ... хан ... ... ... балалары үшін алғаш орыс ... ... 1825 ... ... ... негізінде Неплюев кадет училищесі (ол 1844 ж.
кадет корпусы болып атанды), 1846 ж. ... ... ... ... Омбы ... корпусы ірге көтерді. Бұл оқу орындарын ... ... ... Уәлиханов, Садық Бабажанов, Халиолла ... оқып ... 1850 ж. ... ... ... жанынан қазақ
балаларына арналып, жеті жылдық мектеп ашылды. Осы мектептің ... ... Ы. ... ... 1864 ж. ... ... тұңғыш қазақ мектебі және оның жанынан интернат ашылды.
Алтынсарин өзінің ардақты борышы – халқының ... ашу, ... ... беру деп ... Сол ... 30 ... аянбай еңбек етті.
Алтынсарин дүниежүзілік педагогика классиктері Я.А. Коменский,
К.Д. ... Л.Н. ... т.б. ... идеяларын басшылыққа алды,
оларды қазақ даласында өзі ашқан мектептердің оқу жүйесінде енгізді. Оның
«Қазақ ... (1879) мен ... орыс ... ... ... (1880) атты ... осы идеяға негізделген шынайы демократиялық
бағыттағы еңбектер еді. Ы. Алтынсарин жаттамалы, ... діни ... ... Өзі ашқан қазақ-орыс мектептерінде дүнияуи ғылымдармен бірге ... да ... ... «Мұсылмандық тұтқасы» атты оқулығын жазды.
Оқулықты жазуда діннің имандылыққа, ... ... ... түсініп игерсін деген мақсатты көздеді.
Ол 1879-1889 ... ... ... облыстық халық ағарту
училищелерінің ... ... ... ... ... ... ... екі сыныптық орыс-қырғыз мектептерін ... ... ... ... ... және ... ... ашуды
қолға алды. 1888 ж. Орскіде мұғалімдер мектебін ашты, мұғалімдердің бала
оқыту әдістерін жетілдіруге ерекше ... ... ... ... ашып, дунияуи пәндерді енгізуін көре
алмаған еел ішіндегі қожа-молдалар оны ... ... деп өсек ... ... ... Ішкі министрлігі мен Орынбор генерал-губернаторына
«Үкіметке қарсы ойы бар, социалист» деп арыз жазып, қаралауға ... ... ... ... ... ... ... қандай болуы керек деген
мәселе күн тәртібіне қойыла бастады. Ол жөнінде бір-біріне қарама-қарсы екі
көзқарас пайда ... Бірі – ... ... шала ... ... төл
мәдениетінен қол үздіріп, бірте-бірте ... ... ... ... ... ... ... – орыс халқының прогресшіл
озық мәдениет үлгілерін ... ... өз елін ... ... ... қажет дейтін Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай ... ... ... ... ... ... Ресей империясының мұсылман елдерінде дүнияуи ... төте оқу ... Оны ... деп ... Жаттамалы,
түсініксіз араб тілінде жазылған ... ... ескі ... ... ... оқуы бір ... алға жылжушылық болды.
Татар зерттеушілері әрі ақын, әрі ғалым-ағартушылар Маржани мен Насыриді
жадидизмнің алғашқы легінің өкілдері деп ... ... ... ... ... ... шақыруда Маржани мен Абай ... ... бар. ... ... ... Абай да, ... ... сияқты орыс, шығыс, батыс мәдениетінен үлгі-өнеге алуға шақырып,
адамгершілік пен ізгілік ... ... ... ... ... ... де өзі, мал да ... көңіл бөлсеңіз» деп жастарға жар салуы осы пікірді дәлелдейді.
Абайдың мұсылман әлеміндегі жаңашыл ағымдардан мол ... ... ... ... ... ... өлең-хатындағы:
Абай марқұм ескіге ермеуші еді,
Ескіні онша жақсы көрмеуші еді.
Мысырдан төте жолдан оқу шықты,
Сол қашан келеді деп шөлдеуші еді ... ... да ... ... керек.
Абайдың өз аулында мектеп ашып, кішкене молда Мұхаметкерім, Мұрсейт
сияқты орысша да, арабша да оқыған ... ... бала ... ... ... ... жаңадан жол көрсетіп, өз қызы Райхан,
Күлбадан, Ысқақтың қызы ... ... он ... қыз ... жинап беруі,
оларға арнап адамгершілік оқулығы «Ғақлияны» жазып ұсынуы, ... ... ж. Абай ... ... ... оған ... ... адам» деп күдікпен
қарауы да тектен-тек емес сияқты.
Оқытудың жадид (төте оқу) деп аталатын ... ... ... ... ... ... ... өзін-өзі сақтап қалу жолындағы
қажырлы ... ... еді. Төте оқу ... ... ... ... өмір ... Ол ресми үкімет тарапынан қолдау көрмеді,
керісінше, отаршылдар оның ... ... ... ... ... ... ... тыйым салғаны жайында архивтерде көптеген деректер
сақталған. Патша үкіметі ұлт ... екі ... ... мен ... қарсы айдап салу арқылы ұлттық сана-сезімнің оянуын тежеуді
көздеді. Осының ... ... ... ... ... елге
«кәпірлікті дәріптейді, құдайға күпірлік жасайды» – деп айыптап, ... ... ... арыз ... ... ... әйел теңдігін, мәдени-ағарту мекемелер жүйесін кеңейтуді,
кітап, газет-журнал шығарып таратуды, ұлттық баспасөз бен ... ... ... ... және ... ... ... қолдап отырды. Жадид
ағымының назарында жастар тәрбесін жалға қою, оқу орындарын ... діни ... ... оқуының орнына дүнияуи пәндерді, ана тілі мен
орыс тілін дыбыстап ... ... ... ... пен ... ... ... көмектесу, қаржыландыру, үйлерін салу, шәкірттерді оқу
жабдықтарымен қмтамасыз ету, мұғалімдерге ... ... ... ... ... олар ... ... мәселелерімен бірге ауыл ... ... ... санитарлық-гигиеналық тазалықты, ағаш отырғызу, қала
салу, отырықшы болу істерін де қолға алуды қуаттады.
Орта ғасырлық мистиканы қуаттайтын ... мен ... ... ... бітіспес күрес 70-80 жылға созылды (ХІХ ғ. 60-жылдары
мен 1930 жылдар арасында).
Гаспринскийдің басшылығымен 1883 ж. Қазан қаласында ... ... шыға ... Онда ... ... ... ... Ресей
мемлекетін мекендеуші мұсылман халықтарына ... ... ... ... қарсы шыққандардың бірі белгілі миссионер ... ... ж. ... Новгородта, 1907 ж. Петерборда өткен Ресей ... ... ... ... және орыс ... ... ... қабылданған жадидшілердің бағытын белгілейтін мәдени бағдарламасы
«Тәржіман» газетінен басқа, Орынборда шығаратын Фатих Кәрими құрған «Уақыт»
газетінде, татар ... Риза ... ... ... ... жарияланды.
Жадидизмнің идеологиясы ұлттық сананы ояту еді. Олар І ... ... ... ... мен Азия ... ... басын біріктіріп, салт-санасын зерделеуді мақсат етті. ... ... ... ... әлеуметтік сілкіністер кезінде қорғап қалатын
иммунитет» деп қарады. Бұған қарама-қарсы, 1910 жылдары Ресейдің ішкі ірі
қалаларында шыға ... «Мир ... ... мен «В мире ... ... жөнінде патша үкіметінің саясатын айқындайтын мақалалар
жиі жарияланып тұрды.
Патша үкіметі бұл ... үрке ... ... ... ... қарсы болды. мәселен, 1913 ж. ішкі істер ... ... ... ... ... ... келіп, жаңа ағымның
мұсылман халықтарын ынтымақтастыру ісі орыс ... ... ... ... айтты.
Жадидизмнің жолын қуып, халық ішінде насихат жүргізуші қазақ зиялылары:
А. Бөкейханов, М. Дулатов, М. ... С. ... ... О. Қарашев, т.б. ақын-жазушылар болды. С. Дөнентаев 1913 ... ... ... жарияланған «Жадидшілерге» деген өлеңінде:
…Қызмет көрсет халқыңа,
игі ат қалсын артыңда.
Миллатыңды бауыр тұт,
Қарамай қазақ, ... ... ... ... ... ... де ...
деп, ұлт қамын ойлайтын қазақ интеллигенциясына насихат айтады. Қазақ
зиялыларының бір тобы осыған орай бірнеше жаңа ... ... ... М. ... ... әліппесі» (Уфа, 1910), З. Ерғалиұлының
«Қазақ әліппесі» (Қазан, 1910), И. ... пен Х. ... ... ... ... (Уфа, 1912), Қ. ... ... ... ... Серғалиннің «Қазақша әліппесі» (Қазан, 1913), т.б. төлтума оқулықтар
дүниеге келді. Осы ... ... ... ... ... ... ... балаларына қирағат кітабы» (Қазан, 1910),
М. Молдыбаевтың «Қазақша оқу ... ... 1912), ... ... ... ... 1912), М. ... «Үміт» (Қазан,
1907), «Әдеп» (Қазан, 1907», «Ақыл кітабы» ... 1908), т.б. ... ... ... ... ... ... тілін
ұстартып, оларға ұлттық тәлім-тәрбие беруде ... ... ... ... ... ... түркітанушы, тіл ғалымы Ахмет
Байтұрсынов болды. ол өзінің көп ... ... ... ... ... жылдары оқытушы болып істеген), қазақ мектептерінің ең
зәрі ісі – ... жазу ... ... ... Ол үшін ... ... ... балаларының сауатын ашатын «Әліпби» мен ана ... «Тіл ... ... бұрын, ең алдымен жазу графикасын ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов 1912 ж. бастап,
«Айқап» журналы мен «Қазақ» газетінің беттерінде араб таңбаларын жетілдіру,
лингвистикалық ... ... ... ... ... ... жуан,
жіңішке дыбыс, қағида т.б.) туралы ой-пікір қозғады.
Оның араб жазуын қазақ тіліне икемдеген нұсқасын ... ... ... ... жылы ... қабылдады. Себебі, Ахмет
Байтұрсынов реформасы қазақ тілінің табиғатына, яғни ... ... ... ... жасалған еді. Қазақ дыбыстарының
табиғатын айқындау ... ... жаңа ... ... ... берді.
Оның 1912 жылдан бастап ұсынған жаңа жазуы («жаңа ... деп ... ... қолданыла бастады.
Ахмет Байтұрсынов – қазақ балаларының ана ... ... ... көп ... Ахмет Байтұрсынов бастаған бір топ қазақ зиялылары 1905 ж. ... ... ... ... Кеңесінің Төрағасы петиция жазады.
Ондағы қойған талаптардың бастылары: «Қазақ даласында оқу-ағарту ісі ... ... ол үшін ауыл ... ... қазақша сауат ашатын
болсын. Оқу ана тілінде жүргізілсін», т.б. Осы ... ... ... үшін
Ахмет Байтұрсынов қазақша оқу құралы (1912) – ... ... ... ... 1892 ж. қазанда басылған «Букварь для киргизов» деген құралы жеті
рет қайта ... 1925 ж. ... ... ... ... оқу құралы
ретінде пайдаланылып келген.
Қазан төңкерісінен кейін дала ... ... пен ... ... ... ... ... Халықты қажытатын жиһангерлік және
азамат соғыстарының қиян-кескі, зобалаң зардаптарына қарамастан, өлкедегі
мектепсаны ... өсе ... ... ... ... саны 2011-ден 2410-ға
жетті. Оларда оқитын бала саны да біршама артты. Егер 1914 ж. 105239 ... ... 1920 ж. саны ... жетті. Мұндағы қазақ балаларының саны
да өсе ... Олар ... ... ... екі есе артты.
Сол кездегі ағарту саясатындағы басты мәселенің бірі жаңадан ашылып
жатқан ауыл-село ... ... ... ... ету жайы ... міндет үш түрлі жолмен жүзеге асты. ... ... ... ... ... ескі ... кадрларын мектепке терту, екінші жол – білімге
құштар, сауатты жастарды қысқа мерзімді курстардан өткізу, үшінші – ... оқу ... ... ашу ... ... даярлау. Мәселен,
тек 1919-1920 жылдары ғана қырғыз ревкомы қазақ мектептері үшін Семей,
Торғай, ... Орал т.б. ... төрт ... ... мерзімді мұғалімдер
курсын ашып, 1000-нан астам мұғалім-кадрларын даярлады. 1920-1921 ... ... ... 4824 мұғалім болды. Мұғалімдер күндіз
балаларды оқытса, ... ... ... ... ... ... ж. ... Қазақ АСР-інің Оқу халық комиссариаты құрылды. Оның
төрағасы болып Ахмет Байтұрсынов ... 1921 ж. ... ... ... ... ... Онда ... бірыңғай мектеп жүйесін құру, кәсіптік-техникалық білім беру, ... ісі, т.б. ... ... ... ... қаралды.
Конференция тезисінде жаңа қоғамда бала тәрбиелеуде отбасының рөлі кемиді,
алдағы ... жас ... ... үйі мен ... ... ... керек деген жансақ пікір, таптық қоғамның жойылуымен бірге
мектептегі сыныптық оқыту жүйесі де ... ... ... ... ... ... ... сыныптық жүйесін лабораториялық-сабақтық жүйемен
ауыстыру керек деген теріс көзқарас етек алды.
Конференцияда «Қазақ АСР ... ... ... мен ... орындарының міндеттері», оның құрылымы (ұйымдастыру, академиялық
орталық, әлеуметтік тәрбие және политехникалық білім беру және ... бас ... ... тыс саяси тәрбие жұмысы, мемлекеттік
баспа, әдебиет және баспа ісінің бас ... ... ... ... ... оқу ... мен ... жасау ісімен айналысты. Сол кездегі оқу жүйесі мынадай балатын:
бірінші басқыш 4 жылдық оқу, екі ... ... 7 ... ... 9 ... оның ... екінші бөлімдері 7 жылдық оқуды, ал үшінші бөлімі 2
жылдық оқуды ... ... ... ... орта білім беретін ... ... ... 7 жылдық мектептердің түлектері арнаулы орта дәрежелі
оқу орындарында білім алуға ... ... енді ... ... сатыл 9
жылдық мектептің 8-сыныптарына оқуға түсе ... еді. ... ... ... ... пен техникумды, жұмысшы факультетін бітіргендер жоғары оқу
орындарына түсуге ... ... ... ... ... ... Оған 7 жылдық мектепті бітіргендер алынып, ... ... ... ... ... ... ... ауылшаруашылық
мамандарын дайындайтын 3 жылдық шаруа жастар мектебі ашылып, оған бірінші
басқыш 7 жылдық мектепті бітіргендер алынатын ... 1920 жылы ... түрі – ... ... ... Оған он жасар балалар алынып, 4 жыл
оқиды, кейіннен олар 7 жылдық және 9 ... ... ... ... ... білім беретін ауылдық қазақ мектептерінің
білім өресі өскелең өмір ... ... сай ... ... материалдық
базасы да өте нашар еді, оқу ... мен ... ... кадрлары
жетіспеді. Мектептің оқу ісі ... ... ... ... ... ... білім ала алмайтын еді. Осы жағдайларды ... Оқу ... ... ... ... ... құрылымына
өзгерістер енгізді. Ендігі жерде ауыл мектептері 2 ... ... ... ... ... бар ... 2 ... бастауыш мектепке
алынатын болды; болыстық немесе ... ... 5 ... ... ... 2 ... ауылдық бастауыш мектепті бітіргендер алынды, екінші сатысы 3
жылдық мерзімді 7 жылдық мектеп көлемінде білім ... еді, 7 ... ... ... бала 4 жыл ... бастауыш білім алса, екінші
сатысында 3 жыл орысша оқып, орталау білім алатын еді. Бірінші ... ... 5 ай бойы ... ... ... ол ... ... аудан орталығында 9 ай
оқуы қажет болды.
1922-1923 оқу жылында Академиялық орталық ұлт мектептерін төл ... ... ... ... ... іске асырылды, төл тілімізде,
14 оқулық шығарылды. Олардың ішінде «Физика», ... ... ... ... т.б. бар. Бұл оқулықтарды жазуға қазақ
зиялыларының алдыңғы қатарлы өкілдері: - А. ... ... Ж. ... М. ... С. Асфандияров, Т. Жомартбаева, ... Ә. ... Т. ... т.б. ... ... республика мектептерінің оқу базасын күшейтуге
мемлекет ... ... мол ... ... ... 1925 ж. ... ... 6 млн. 121 мың сом қаржы жұмсалса, 1929-1930 жылдар ол 27 млн.
596 мың ... ... ... ... үйі мен интернат үйін ... 15 есе көп ... ... ... арасында ресреспублика
көлемінде 367 мектеп жаңадан салынып, 361 мектеп ... ... Осы ... ... ... мектептер саны 333-тен (1926) 1864-
ке (1930) жеткізілді (оның 1231 қазақ мектебі), мұндағы оқушылар саны ... ... 320,1 ... ... ... 124,9 мыңы қазақ). Алайда қазақ қыздарын
оқуға тарту әлде де өз дәрежесінде болмады. Бастауыш мектепте ... ... ғана ... ... еді. 1928 ж. ... ... ... ерекше тоқталып, қазақ қыздарын оқуға көптеп тарту арнайы қаулы
қабылданды.
Бұл жылдары қазақ орта ... саны да ... ... ... Мәселен, 1927-1928 жылдары республикада не бары үш-ақ орта мектеп
(Ташкент, Орынбор, Қызылорда) болды. ... ... көбі 7 ... ... ... мен ФЗО-ларға кетіп жатты.
Республикада жоғарғы білімді кадрлар даярлауда Алматы қаласында тұңғыш
ашылған Абай атындағы Қазақ ... ... ... рөл атқарды. Оған ең
алғаш не бары 27 ... ... ... ж. ... араб алфавитінен латын графикасына көшті. ... ... ... тілі ... ... араб алфавитінен латыншаға көшу
жаңа сауаттанып келе жатқан қазақ халқының мәдени даму ісіне ... ... ... Араб ... ... ... бай ... көбі керексіз
болып, отқа өртелді. Кейін бұл ... тағы да ... 1940 ж. ... ... көшу ісі ... жолындағы елдің ағарту ісін он
жылға ... ... ... ... дамуына үлкен кедергі болғаны
қазірде белгілі болып отыр.
1937 жылы ... ... ... саны 537-ден 1190-ға, орта
мектептер ... 48-ге, ... ... ... 237-ге ... 1940-1941
жылы оқу жылында жалпы білім беретін мектептерге 1 млн. 145 мың 993 оқушы
тартылды. Оның 441 мыңы ... ... еді. Бұл 1925 ж. ... 6 есе
көп болатын. Оқуға тартылған қазақ қыздарының саны 20 ... ... ... саны да ... сапасы жақсарды. Мәселен, 1940 жылы жалпы білім
беретін мектептерде 44597 мұғалім ... ... оның 17,5 мыңы ... еді.
1941 ж. 22 маусымда неміс-фашист басқыншылары халқымыздың бейбіт өмірін
кенеттен бұзып, тұтқиылдан ... ... ... Көпшілік ер
мұғалімдер майданға, Отанды жаудан қорғауға ... ... ... ... ... көмектесіп, майдан қажетін өтеуге атсалысты. 15-16
жасар жастар ФЗО ... ... ... ... ... ... зауыт, шахталарда ер-азаматтардың орнын басты. Жау уақытша басып
алған ... ... ... бойы ... мен Мәскеу,
Ленинград, т.б. қалалардан 43 мыңнан ... ... ... Қазақстанға
әкеленіп, балалар үйлеріне орналастырылды, оларға қазақ халқы аялы алақанын
тосып, ... ... ... ... ... нашарлауынан оқуды тастап,
өндіріске барушылар көбейе түсті. Осыған орай, жұмысшы-шаруа жастарының
кешкі мектептері ... ... ... ... оқитындардың саны күрт өсе
бастады. 1960 ж. жалпы білім беретін 10363 мектеп жұмыс істеді, онда 1 ... ... ... ... ... ... алды, 1954 ж. тың игеру қозғалысы
кезінде елде 360 жаңа ... ... ... жаңа ... ... 1960 ... бюджетінен оқу-ағарту ісіне 2 миллиард сомға таяу қаржы
жұмсалды.
60-жылдары ... төл ... ... ... ... ... алынды.
Бұл іспен Е. Бекмаханов, Н. Сауранбаев, С. ... І. ... ... Т. Қордабаев, Ә. Маманов, С. Жиенбаев, Ғ. Бегалиев, М. Балақаев,
Қ. Жұмалиев, М. Ғабдуллин, С. ... Т. ... Ш. ... ... сияқты республикаға белгілі көрнекті ғылымдар айналысты.
Алайда, бұл жылдары оқу-ағарту ... жаңа ... ... ... ... ... Украин, ... ... тың ... ... ... ... ... байланысты көптеген қазақ мектептері жабылып, олар аралас орыс-
қазақ мектептеріне немесе таза орыс мектептеріне айналдырылды. ... пен ... ... жылдарын қоғамдық прогрестің өрескел
іркілістері кеңес халқының санасына жалпы адамзаттық абстрактілі мінез-
құлық ... ... ... ... да, ... мен ... өзіне
тән этнопсихологиялық ... еске ... ... ... жас ... ұлт мәдениет жасаушы, этнос тілінің игері екенін
де ұмыта бастады, ... ... ... де ... ала қашатындай
жағдайға ұшырады, ұлттық пен интернационалдықтың диалектикасы сөз жүзінде
ғана үйлесімін тауып, бұл жайт ... мен ... ... ... әкеліп соқты. Мәселен, Қазақстанда ғана 700-ден
астам қазақ ... ... ана ... ... журнал, кітап таралымы
құлдырап кетті. Күні бүгінгі дейін 600 мыңнан астам қазақ баласы орыс-қазақ
мектептері ... ... ... ... ... жөнінде қаулы алды. Ол ана
тілінің мемлекеттік дәрежедегі рөлінің ... ... ... ... оқу ... ірі ... енгізілді.
Мектептерді 7 жылдықтан 8 жылдыққа көшіру ісі ... оқу ... ... ... алу ... ... ... көшіру, орта
мектепті үздік бағамен бітірушілерді ... ... ... ... ... ... ... өмірге даярлау, 11 жылдық ... ... ... ... үлгі ... ... интернаттар мен
мектеп-интернаттар санын көбейту сияқты ... ... іске ... ... ... ... ... сегіз жылдық білім беру
жүйесі жасалғанымен, мектеп өміріндегі ... де аз емес еді. ... тым ... әрі ... ... ... арылту
проблемасы туды.
Осы жылдары қазақ, орыс, ұйғыр тілдері мен әдебиеттері оқулықтарының
авторлар қатары: Х. ... Б. ... Т. ... С. ... ... Ә. Дайырова, Ж. Адамбаева, Б. ... ... Б. ... Г. ... С. ... Е. ... ... т.б. институттың әдіскер-ғалымдарымен толықты.
Олар жаңа талапқа сай оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар ... ... ... 8 жылдық білім беруді іске асыру заңы да ... ... ... ... өйткені «толық үлгірім» беру үшін ... ... ... оқуға талап қою төмендеп кетті. Оқушылардың білімге ынтасы
салдарынан сапасы нашарлады. Арнаулы орта және жоғары оқу орындарында сабақ
түгелдей орыс ... ... ... ... ... ... кетті. Ата-аналар арасында «орысша оқымасаң, дұрыс маман
болмайсың, жоғары білім ала алмайсың» ... ... ... кең ... ... ... жаппай халыққа орта білім беру саласында
біраз жұмыс жүргізілді. Соның бірі ... 6 ... ... алу ... ... ауылдық жерлердегі шағын комплектілі мектептер проблемасын шешу,
бастауыш мектеп пен балабақша ... ашу, ... ... ... ... ... орта білім беруге көшу, мектепаралық оқу шеберханаларын ашу
мәселелеріне ерекше көңіл бөлінді.
Соңғы жылдары Ы. ... ... ... ... ... ... ... тілдері мен әдебиеттерін тереңдете оқыту ... ол ... ... ... ... арқылы білімді
терең және тиянақты меңгерту, бастауыш мектепте пәндерді интеграцияландыра
оқыту, ... ... озық ... ұлт мектептерінің оқу-тәрбие
процесіне батыл енгізу, т.б. проблемалары қарастырылуда.
Алайда жаппай орта білім беруге көшу заңы ... ... ... ... көз ... ... процент қуалап, шәкірттерге сапасыз білім
беруге «төселіп» алды. Оқудың ... ... ... ... теориялық білімді күнделікті өмірде қолдана алмайтын ... олар ... ... ... бой ... ... өзі ... оқу-
ағарту жүйесін қайта құруды, мектеп реформасын жасауды, оқуды өмірмен
байланыстыруды, оқушылардың білімді өз ... ... ... ... ... ... жергілікті жердің экономикалық, экологиялық,
этнопедагогикалық ... ... ... ... баса көңіл
бөлуді, білі негіздерін демократиялық, интеграциялық принциптерге ... ... жеке ... мен қабілеттерін ескере отырып, оқытып-
тәрбиелеуді талап етуде.
Үстіміздегі ғасырдың соңғы жылдарында дүние жүзі елдерінде ... ... ... ... ... ... туып отыр. Ол білім берудің
«стандартын» ұсыну. Білім беру жүйесіне ұсынылып отырған ... ... ... ... ... ең ... міндетті деңгейін
көрсететін көрсеткіші болмақ. Үкімет қаулысы бойынша ... орта ... ... ... ... мемлекеттік стандарт
талаптарына сай қамтамасыз ету Ыбырай ... ... ... ... ... ... ... және жеке пәндерді оқыту
лабораториялары білімді стандарттаудың төрт объектісін қатар қолға алды. Ол
білімнің құрамы мен ... ... оқу ... ... ... ... ... оқу бітірушілердің білімі мен ... ... ... ... Ал бұл әр пән ... ... аумағының стандартын жасауға жол ашты. Әр пәннің мемлекеттік ... ... ісі – сол ... ... мен оқу ... сай ... жаңа типті оқулықтары мен оқу-әдістемелік ... ... ... ... комплекспен қамтамасыз ... ... ... екі жыл ... ... академиясының қызметкерлері
барлық пәндердің тұжырымдамасы мен ... ... ... ... ... сай ... қайта жасау ісімен
айналысуда. Қазірде республика мамандары жаңа ... сай төл ... ... ... ... оқу үрдісі Мемлекеттік білім стандартынан туындайтын жаңа
талаптарға сай келетіндей етіп ұйымдастыруды ойдағыдай шешу ... ... ... және ... ... ... ... жұмысын
жүргізуді қажет ететін аса күрделі де, жауапты іс. Қазақстан ... ... ... ... заң қабылдады. Ол заң бойынша жалпы білім беретін
базалық мектептердегі оқу ... ... ... 4 ... ... басқыш 5
жылдық (тоғыз жылдық) болып белгіленеді де, үшінші басқыш 2 жылдық, ... ... ... ... Осы ... ... белгілі санаулы білім
салаларына икемі бар ... ... ... ... ... ашу, ... ... оқытумен қатар, жекелеген ақылы мектептер ашу
ісі де қолға алынуда. Сондай-ақ бүгінде елімізде орта білім беру де ... ... ... елімізде орта білім беру жүйесін 12 ... ... ... ... ... әрі ... ... тұжырымдамасы мен бағдарламаларын
жетілдіру, нарықтық қатынасқа көшуге байланысты орта ... ... ... мен оны ... ... ... ... жаңарту
мәселелері қолға алынуда. Оқу-тәрбие ісін бұлайша ұйымдастыру білім сапасын
артытырып, жастардың өмірге деген көзқарасын ... зор ... ... Қазақстан жастарына саяси білім мен тәрбиені ... ... ... білім берудің кейбір аспектілері)
Білім беруді, оның ішінде саяси білім беруді қоғамның саяси, әлеуметтік-
экономикалық құрылымынан, ... ... ... дәстүр, рухани
негізден бөле-жара қарауға болмайды.
Саяси білім азаматқа өмір сүріп отырған қоғамдық және ... ... өз орны мен ... ... мен міндеттерін дұрыс ұғынуына, жете
түсінуіне көмектеседі. Саяси білім берудің міндеті – ... ... ... өз орнын таба білуге, басқа адамдардың мүдделері
мен құқығын құрметтей отырып, өз мүддесін ... ... ... Сонымен
қатар ол азаматтарды демократиялық тәртіпті және оны ... ... ... ... ... ... таңда кімнің қандай кәсіппен айналысқанына қарамастан саяси және
құқықтық білім әр ... ... ... ол ... ... ... басқа адамдармен, ұйым, мекемелермен және мемлекетпен қатынаста
болады. Ал құқықтық-саяси білімі жоқ адамдар қандай да бір ... ... ... ... ... ... ... сауаттылығына қоғам
да мүдделі. Саяси сауаттылық қоғамды деспоттық басқарудан, адамгершілік
құндылықтарға қарсы негізделген жүйеден сақтандырады.
«Осы ... ... ... дамыту кадрлардың біліктілігі мен оларды қайта
даярлауды ... ... және ... ... ... одан ... - дей келе, білім беру реформасы – Қазақстанның бәсекеге қарсы
нақтылы қабілеттілігін қамтамасыз ... ... ... аса ... бірі» - деп, атап өтті Елбасы өз Жолдауында [10, 31 б. ].
Еліміздегі білім беру саласындағы ... ... ... ... саяси мәдениеттің қалыптасуы мен ... ... ... ... ... жүріп жатқан реформалардың бірі – білімді
гуманитарландыру, ізгілендіру. Президенттің тікелей нұсқауымен 1994 жылы ... ... ... ... ... Ұлттық Кеңес бекіткен
гуманитарлық білім беру тұжырымдамасы қабылданды. Аталмыш құжатта: «Жоғарғы
мектептегі гуманитарландыру қоғам дамуының алғы ... ... ... ... ... ... ... әзірлеуге тиіс
болғандықтан, қоғамда болып жатқан өзгерістерді ... ала ... ... ... тиіс» - деп көрсетілген. Кез келген жастың жоғарғы оқу
орнын бітіргенде ... ... ... жеке ... ... мен гуманитарлық бағдарлар жиынтығы ретінде мыналар танылады:
- философиялық даярлық (өйткені дүние тану мен түсінудің негізін
құрайтын да, ... ... ... ... ... ... ... нарықтық экономиканың әлеуметтік бағытталуы туралы қазіргі
түсіктердің негізінде қалыптасатын экономикалық біліктілік;
- әлемдік ... ... ... ... ... мен ... мәдениеттің негізгі кезеңдеріне түсінік беру;
- әлеуметтік-мәдени даму заңдылықтарын түсіне отырып тарихи жылнамаға
талдау жасай білу;
- ... ... ... ... қабілеті; қоғамдағы
институттардың ... мен ... ... ... ... тарих субъектілері, оның ішінде осы ... ... ... қоғамның әлеуметтік құрамы туралы кең ... ... даму ... ... ... ұстау [123, 14-15 бб.] – деп, білім жүйесін ізгілендірудің
мақсат-міндеттері айқындалған.
Демек, жеке тұлғаның үздіксіз даму, қалыптасу, кәсіби ... ... үшін ең ... адам факторының тек өндірісте ғана емес, өмірдің
барлық саласында алдыңғы қатарға ... ... ... ... ... ... ... ғылымда адамның ішкі жан
дүниесінің, адамгершілік қасиеттерінің, жеке басының дұрыс қалыптасуына
(қоғамның қажетіне сай) бағыттау, ... ... Адам мен ... ... ... ... ... берудің адамгершілік жағын дамыту.
Осыған байланысты жоғарғы оқу орындарының негізгі міндеті маманды тек
қана біліммен қаруландырып қоймай, сонымен ... ... жеке ... ... ... дамуына, шығармашылық қабілетінің ... ... ... ... қалыптасуына өз дәрежесінде көңіл бөлу.
Жас азамат ертерек саяси өмірдің ... ... ... және ... ... ... негізі болса, онда қоғамда ... ... ... ... ... жылдамырақ қалыптасары сөзсіз.
Саяси білім алудың немесе саяси білімді, саяси сауатты болудың мәні ... ... Неге біз ... оның ... ... ... ... мүдделі болып отырмыз? Егер Қазақстан Республикасында халықтың
үштен бірін ... ... ... онда бұл өте ... де ... ... күш. Бұл сұраққа былайша жауап беріп көрейік:
– Мемлекетте жастардың саяси сауатты болуы алдымен өздерінің қандай
саяси ... мен ... бар ... білуімен қатар және ол
құқықтарды орынды да тиімді пайдалана білуге үйретеді;
– Жастардың мемлекеттегі немесе саяси жүйедегі ... ... мен ... ... да бір ... ... ... іс-әркеттерінің
жетегінде кетпеуіне көмектеседі;
– Мемлекеттік саяси маңызды мәселелерді (сайлау, референдум т.б.)
шешуде халықтың саяси белсенділігінің төмендемеуіне, ... ... ... ... немесе қоғамдағы болып жатқан саяси реформаларды,
саяси құбылыстарды дұрыс қабылдауға, түсінуге және ... ... ... отырып, оны саяси дұрыс таразылауға көмектеседі;
– Жастардың ... ... ... ... ... ... ... тиеді;
– Жастардың бойында патриоттық сезімді, қазақстандық патриотизмді
қалыптастыруға, дамытуға, шыңдауға үлес қосады;
Елімізде саяси білімді ... ... ... мен ... ... 5-суретке назар аударып көрелік:
Сурет 5 – Саяси білімнің ... ... ... ... ... 6-ға ... оқыту-тәрбиелеу процесі – яғни, бала-бақшада, мектепте, ... ... оқу ... ... ... – айналаны қоршаған
ортамен танысу, дүниетану, құқық негіздері, адам және ... ... ... өзіңді өзің таны, тарих пәндері,
сонымен қатар сынып сағаттары, іс-шаралар, тәрбие ... ... ... сағаттары, пікірталастар, сөзсайыстар т.б.
жүргізу арқылы іске асатындығы белгілі. Оқытудың мен ... ... ... ... жас ұрпаққа саяси білім мен
тәрбие беруде, саясат туралы алғашқы жалпы ұғымның қалыптасуына
аталған процестің орны өте ... ... ... рет ... ... ... жеке ... мен міндеттерін, ортақ конституциялық
талаптарды дәл осы оқыту-тәрбиелеу процесінде алады;
– бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... жалпы
әлемдегі, елдегі түрлі ... ... мен ... ... ... жасай отырып, өзіндік талдауға, ... ... ... ... – жалпы көпшілікке ... мәні ... ... ... т.с.с. өткізілуі халықты
тікелей саяси іс-шараларға қатыстыра отырып, саяси сауатын ашады.
Мысалы, ... ... ... ... ... т.с.с. партия,
қозғалыстардың немесе қалалық әкімшіліктің ұйымдастырып жүрген іс-
шараларын айтсақ та жеткілікті. Сайлау ... ... ... ... ... ... түрлі жарнама,
афишалармен азаматтардың сайлауға қатысу ... ... ... ... ... ... жатады;
– тұрмыстық – адам өмірде кез келген ортада – отбасы, достар,
қызметтестер т.б. ... ... Сол ... ... ... ... түрлі қатынаста болу арқасында да саяси білімді аз
болса да ... ... ... ... бұл түрі ең ... ... соншалықты терең және сауатты емес түрі ... ... ... білім беру – БҰҰ, ЮНЕСКО, мемлекетаралық,
үкіметаралық т.б. ... ... ... ... ... ... мемлекеттік қызметкерлерге арналады;
– өздігінен іздену арқылы – әр ... өз ... ... ... яғни түрлі ... ... ... ... ... өзі ... саяси сауатын ашуы
және байытуы.
Енді, саяси білімді берудің жалпы тиімділік, нәтижелілігіне ... ... оны ... көруге болады:
Енді, 6-суретімізді тереңірек түсіндірер болсақ, бұл жерде саяси білімді
тек біліп, игеріп қана ... ... ... өмірде іске асыруына
байланысты бес деңгейде қарастырдық. ... ең ... ... саяси
білімді жетік және барынша терең меңгерген, сондай-ақ күнделікті өмірінде
қолданып іске ... ... ... ... тіпті мемлекеттік,
халықаралық дәрежеде ықпал ете алатындар, ... ...... ... Олар ... ішкі және ... саясатын
айқындап, халықаралық саясатқа ықпал ететін мемлекет басшылары, халықаралық
ұйымдардың өкілдері, әлемде болып ... ... ... ... ... ... саяси іс-әрекеттерге болжам, ... ... ... 6 – ... білімді игеру деңгейі
Екінші сатыға саяси білімді теориялық тұрғыда жетік және барынша терең
меңгерген, бірақ іс жүзінде ... ... ... ... ... ... да
аз, басқаға түсіндіре алатын, өздіген талдау-сараптама жасаушы жоғары
білімді ... ... ... ... ... (үкімет
мүшелері, әкімдер, әртүрлі дәрежедегі депутаттар).
Үшінші сатыға ... мен ... ... ... ... ... ... бұл топтағылар арнайы пәннің
көмегімен немесе курстардан өту арқылы саясат туралы ұғымды, оның ... Бұл ... осы ... ... ... жоқ деген ұғым
туындамау керек. Өзіндік көзқарастары болғанмемен ... ... ... ... ... ... сатыға топтастырылғандар оқушылар, сондай-ақ өмірде болып
жатқан саяси процестер ... ... ... ... ... ... бір бөлігі. Бұл топтағыларға әсіресе бұқаралық
ақпарат құралдары (теледидар, радио, газет-журнал, оқулықтар) мен мектеп,
бала-бақша ... ... ... ... ... әсер ... сатыда көпшілік, қарапайым шаруа, жұмысшыны қарастырдық. Бұл топта
саясатпен еш жұмысы жоқ, тек ... ... ... депутат, сайлау,
әкім т.б.» ұғымдарын білетін, соларды «асыраушы, қамқоршы» деп есептейтін
халықтың бір тобы.
Әрине, ... айта ... ... ... ... басқа да жолдарын
қарастыруға болады, мысалы саясатқа ықпал етушілер (яғни, саясатты ... және ... ... ... ... ... санасын қалыптастыра отырып, қандай саяси
құндылықтардың пайда болуына, ... әсер ... мына ... ... ... болады:
Сурет 7 – Саяси білімнің саяси құндылықтарға әсері
Сонымен, саяси білімді меңгеруде бойымызда ... ... ... қалыптасатындығы жоғарыдағы ... ... ... де ... ... бұл суретте қамтылмай тыс ... ... ... ... ... меңгертуде ең алдымен саяси сана
қалыптасады. Ары қарай ... ... ... ... ... ... іскерлік көрініс табады. Саяси сауаттылықтың нәтижесінде
саяси дұрыс шешім қабылдап, ... ... ... бармауға тырысады.
Өзінің және өзгенің саяси құқығын біледі, оны қорғайды, сыйлайды, бұзбайды.
Нәтижесінде қажет болса саяси ... ... ... ... да ... әлеуметтендіру барысында іске асады.
3 ЖАСТАРДЫ САЯСИ ӘЛЕУМЕТТЕНДІРУДЕ ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРДІҢ ЫҚПАЛЫ
3.1 Кеңестік саяси жүйедегі жастарды саяси әлеуметтендіру процестері
70 жыл бойы ... сана мен ... ... ... ... танылып келді, онда үрей, агрессивтік, ... ... және ... ... және ... ... ... жасалды.
Бүгіндері педагогтар мен оқушылар өздерінің базалық білімдерін және
азаматтық әлеуетін пайдалана отырып, ... пен ... ... ... әлеуметтік проблемаларын шешуде азаматтық тәрбие берудің осы
моделін қажетсіне қояр ма екен?
Азаматтық қоғам ... ... ... орта және ... оқу ... ... қол ... дамытуда, жетістіктерге жетуде, мейрамдар
өткізуде, қоршаған ортаның тазалығын сақтауда сөзден іске ... ... ... ... Саяси тәрбие беруде өзін-өзі басқару әдісі – ең
ықпалды да, нәтижелі әдіс ... ... 10-15 жыл ... ... ... ... балалар, жас
өспірімдер және жастар қоғамдық ұйымдары өте ықпалды болатын. Октябрят және
пионер ... ... ... ... ... ... ... дружиналарының арқасында барлық немесе ішінара болса да
оқушылардың бос ... ... ... ... қиын ... ... ... яғни өздерінің бір-біріне ықпал етуі, қоғамға, әлеуметтік
ортаға бейімделуді, ... ... жас ... ... ... ... шешетін. Білім мекемелерінде елдің ішкі,
сыртқы ... ... ... ... ... ... қалыптастыру
үшін республика көлемінде, КСРО аумағында және шетелде болып ... ... ... болу үшін ... апта ... ... ақпарат
курстары жүргізілетін. «Школа политинформатор», «Современник», «Молодой
историк» саяси ... ... пен ... ... ... саяси
ақпараттарды қамтитын саясат-күнін, ашық хат ... ... ... ... және ... ұйымдар басшылығымен
кездесулер өткізілетін. Білім ордаларында сынып, топ ... ... ашық есеп ... мен ашық ... зор ... ... ... оқушыларға студенттік атақ беру, соңғы қоңырау, спорттық
жарыстар, көркем-өнер ... ... ... ... мен ... ... отырыстар, диспуттар, атақты адамдармен кездесу ... ... үшін ... сипатқа ие болған. 1970-80 жылдары «құқық
дәрістері, саяси ақпарат беру, өндіріс ... ... ... мен тәрбиешілерден үйрену, еңбек және ... ... ... ... ... істерін насихаттау» көпшілікке танымал болды.
Оқу орындарында осы жылдары барлық іс-шаралар ... пен ... ... мәселелер бойынша орындалды. Маркстік-лениндік
дүниетанымды, коммунистік сенімді, оқушы мен студенттің ... ... ... белсенділігін арттыруды, барлық педагогикалық ... ... ... ... ... ... өте көп көңіл
бөлінді. Жастар санасына ... әсер ету үшін ... мен ... ... және ... ... клубтарда, үйірмелерде,
саяси ақпараттарда, ауыл шаруашылық жұмыстарында, сенбіліктерде, қоғамдық
іс-шараларда іске асырылды. Сонымен ... «Мен – ... ... ... пен ... ... ... саяси әндер конкурсы және т.б. ... ... ... «Студенческий меридиан», «Комсомольская газета», «Ғылым және
өмір», «Агитатор», «Коммунист» атты жастар газеті мен ... ... ... ... ... ... ... күнтізбедегі атаулы күндері сабақ үлгерімі мен қатысуы
жоғарғы көрсеткішке және саяси сипатқа ие болды: съездердің ... ... ... жүзеге асыру, т.б. Социалистік және ... ... ... ... мақсаты бар «Меридиан», «Екі
әлем – екі өмір бейнесі» саяси клубтары ... ... ... ... да ... ... «Атеист», «Әлем күзетінде», «Екі әлем –
екі балалық», «Біздің бақытты балалығымыз», «Еңбек ... ... ... ... атты ... ... өз
кезегінде маңызды роль атқарды.
Сол жылдары техникумдар маман даярлауда қоғамдық-саяси практикаларға өте
көп ... ... ... курс ... ... курс ... ... таныстырып отырды. Факультет белсенділері жақын
КТУ-лерге барып, саяси хабарлама ... ... ... саяси ақпараттар
партия, комсомол ұйымдарының белгілеген тақырыптарының төңірегінде болды.
Айтулы күндер бойынша, ... ... ... қабырға газеттері
шығарылды. «Мехнизатор» қабырға газетінің ... мәні өте зор ... ... жиі ... ... ... мен ... жұмыстары ұйымдастырылды. Бұл жұмыстаңдың орындалу ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық саяси практика бойынша аттестациядан өтіп отырды.
Саяси-идеалық ... үшін ... ... ... ... ... кезекте болды. Социалистік жарыстар мен кәсіподақ жиналыстарын
жиі-жиі өткізу коммунистік тәрбиенің негізгі қайнар көзі ... Сол ... ... мақсат-мазмұны «орталықтандырылған тәрбиенің»
төңірегінен шыға алмады. «Бір ғана ... ... ... ... ... моноидеялогияның қалыптасуына әкеліп соғады, себебі ол ... ... ... ... мен ... санаға ендіріледі»
– дейді, Лайық Әмірұлы ... ... ... оқулығында [83, 95 б.].
Айта кететін бір жәйт, ... ... беру ... класс
сағаттарына маңызды міндеттер жүктелді. Тақырыбы мен мазмұны бойынша бір
типтегі «Ленин аты әр ... ... ... ... аналардың
анасы», «Өмірдің мәні неде?», «Менің замандастарым», «Менің ... ... ... ... маман боласың» және т.б. ... ... ... оқу ... ... ... ұжым ... тәрбиеге көп көңіл аударды. Көптеген оқу орындарында әскери даңқ
музейлер, залдары, бұрыштары іздеу экспедициясын ұйымдастырды. Әскери-спорт
ойындарынан ... ... ... Ұлы Отан ... ... ... ... кездесу ұйымдастырды. Тақырыптық әңгімелесулер, митингілер
табиғат ... ... ... ... ретінде қаржы жинау, ... ... ... класс сағаттары коммунистік тәрбие принципі мен моралі
шеңберінен шықпады. Олар ... жеке ... ... ... ... ... іс-шараларының «қоғамдық орында өзіңді ... ... ... өмір ... оқып, жұмыс істеу керек?», «Ленинше оқып, жұмыс
істеу», «Бақытты балалық» атты ... ... және ... ие ... Дегенмен, осы жылдары республика оқу орындарында ... де ... ... ... ... ешқандай қызықтырусыз
шығармашылық жаңалықсыз өткізіле берді. Жалпы, тәрбие жұмыстары кейде
идеализм сипатына ие ... мен ... ... ... тәрбие үлгісі өз
түрін ... ... ... ... ... ... ... моделі ашық жүйе ретінде студент мәні
деген ұғымға арқа сүйейді. Бұл ашық жүйеде ... ... ... ... жаңалықтармен толығып отыруы, сондай-ақ, индивидтің
өзін-өзі ... ... ... ... ортада болуы және т.б. ыңғайлы іс-
әрекеттер болды. Яғни, объектіні тәрбиелеу ... ... ... және тек бір ... ... Жеке ... даму процесін
бағдарламалаудың өзі оқушы-тәрбиеленушінің өзін-өзі дамыту процесі оның
адамгершілігін сақтап қалуды, ... ... ... ... ... ... өз бетінше жұмыс жасау қабілеттілігін
қалыптастыруын қамтамасыз етеді.
Жоғарыда келтірілген ... ... ... ... іс-
әрекеттерді айтуымызда өткенді ... ... ... ... ... жоя ... жаңартып, толықтырып, өркениетті, азаматтық, ашық
қоғамға сай іске асыру.
3.2 Егемен Қазақстандағы жастарды саяси әлеуметтендіру ерекшеліктері
Қоғам дамуындағы жастардың ... ... ... ... ... 1968 жылы атақты ғалым,
социолог В.Т. Лисовский былай береді:
«Жастар – әлеуметтену сатысынан ... ... ... ... ... әлеуметтік функцияларды меңгерген адамдар ұрпағы» [124].
Ал А. Шаранов ... ... ... ... үш ... байланысты
деңгейін атап, солардың негізгісі – жастарды қоғам ... ... тану деп ... таңда ғалымдар жастарды әлеуметтік механизмге, қоғамдық ... ... ... ... ... әлеуметтік-демографиялық топ деп бағалайды.
Мұндай көзқараспен толық келісуге болады. ... де ... ... ... ... ... жастарды қоғам
дамуының органикалық субъектісі ретінде қарастыру заңды ... ... жас ... ... ... негізгі мүшесі ретінде
қарастырудың бірнеше маңызды себебі бар. ... бірі – ... ... ... ... білім беру қоры мен ... ... ... зор үлес ... Тағы бір ...... ұрпақтың әлеуметтік сапасының өзгеруі.
Ғаламдандыру үрдістері ұрпақтарға бірыңғай дәрежеде әсер ете қоймайды.
Әлеуметтік уақыт, адамдардың нақты ресурстарының ... ... жаңа ... тез ... өтуді талап етеді. Осы мәселені талдау барысында
жас ұрпақтар мен ересек адамдар арасындағы айырмашылықтар анық ... ... ... қарағанда кез келген әлеуметтік не ... тез ... ... ағымындағы бағдар, пайда болған
мәселелерге елеу туып, қалыптасқан жағдайды ... ... ... ... да бір ... ықпал етуінен сақ болып, ... мен ... ... тез, әрі оңай ... ... мәселелерді шешуде жастар маңызды орын алады. Ғылымның ... ... жаңа ... ... ... ... жағдайда,
нарықтық қатынасқа көшу жағдайында демократиялық ... ... ... ... ... прогрессивті жастары «Болашақтың қаласы» атты ... ... ... ... ... күш ... ... Олар өз
ойын еркін білдіріп, азаматтық қоғам мен мемлекет арасындағы жаңа ... ... ... Жаңалық жастарға тән! Бірақ жаңа ... ... ... іске ... алатын тұлғалардың естуін тілейді.
Сондықтан бүгінгі жастардың талаптары ...... ... өмір ... ... ... «комсомолдың тікелей мұрагері»
Қазақстан Жастар Одағы еліміз бойынша 13 ... және 2 ... ие. Дәл КСРО ... өз ... етіп ... ... және «Жұлдыз» (октябрят) ұйымдарына басшылық ... ете ... ... ... үйлесімділігін және бағдарламаларының
іске асырылуын бақылауға алған. Қазақстан ... ... ... ... ... – Әсет ... ... Одақ жұмысының барысы туралы
пікірлескенімізде, дәл қазіргі таңда Қазақстанда 150-ге тарта жастар
ұйымдары бар ... және ол ... 50-ге ... ... ... алға ... ... өздері сияқты іргелі ұйым – Қазақстан
Жастар Конгресімен ынтымақтаса жұмыс ... келе ... ... Қол ... ... де жоқ емес. Мысалы, студент жастардың
жылына ... ... және ... ... ... жол ақы ... орындарға хат жазып, сұрау салып ... ... ... ... ... ... отырып, республика бойынша дарынды
жастарды «әдебиет», «өнер», «өзіндік ... ... ... ... 2 ... 1 рет ... «Серпер» жастар сыйлығымен
марапаттап отыруды дәстүрге айналдырған. Қазақстан жастарын ... ету ... ... республикалық апталық газетінің
құрылтайшысы болып табылады. ... ... ... ... «Мен
– Қазақстан азаматымын» атты аймақтық ... ... ... тұрады.
Аталған шаралар Қазақстан жастарының ... ... ... ... ... ... зор ... тигізері сөзсіз. Жалпы Қазақстан
Жастар Одағының негізгі ... ... ... ... ... ... жастардың құқықтары мен бостандықтарын, мүдделерін қорғау,
мемлекеттік органдарда білдіру және қолдау көрсету;
- дарынды жастарға барлық білім, ғылым, ... ... ... ... ары қарай дамуына көмектесу:жастардың жеке тұлға
болып қалыптасуына ықпал ... ... өмір ... ... ... ... анықтау және қолдау;жастарды ақпараттық
қамтамасыз ету;
- жастар арасында патриотизмді насихаттау, адамгершілік және ... ... ... ... ... және ... қамтамасыз етуге
жағдай жасау;
- халықаралық ынтымақтастыққа қол жеткізу және аймақтық даму.
Алдағы уақытта ... ... ... ... ... республикалық «Жастар радиосын» ашу кезекті ... ... ... ... ақпараттық құрылымдардан естілуі, өздерінің
мүдделерін радио арқылы жеткізуге ... ... ... ... ... ... ... алып келеді.
Сондай-ақ, Қазақстан Жастар Конгресінің жетекшісі – Мадияр Қожахметов
2005 ... ... ... ... ... сайлауға еліміз
бойынша жастардың 70 %-і қатысқандығын, яғни шамамен ... (бұл ... жас ... алынды) дауыс беруге құқылы жастың 1 855 387,1-і саяси
белсенділік танытқандығын алға тартты. Осы ... ... ... ... саяси белсенділігінің артып келе жатқандығын және ... ... ... ... байқатады.
Нұрбол Баймұхановтың басшылығындағы «Қайсар» жастар саяси қозғалысы да
өз саяси іс-әрекеттерін әрдайым көпшілікке байқатып келеді. ... ... және ... ... ... көшелеріндегі «Елбасын қолдау»
акциялары жұршылыққа мәлім.
Қазақстан жастарының өз ... 2006 жылы ... ... ... ... ... ... атты Хиросимо, Нагасаки трагедиясының ... орай ... ... ... ... ... ... паркіндегі сурет жарыстары, «Жасыл ел», «Таза ауа» бағдарламалары
бойынша қала көшелеріндегі тазалық пен ұқыптылықты сақтау мақсатында ... ... ... ... ... ... (150 ... бұзылу фактісін тіркеуі) олардың саяси мәдениетінің ... ... ... келе ... бір ... ... студенттер альянсының 2005 жылы 15-қыркүйекте ұйымдастырған
«Бұл біздің – Байрақ!» атты акциясына 150 ... ... ... ... байрағы туралы насихат жүргізсе, 2006 жылғы 15-қыркүйекте «Бұл біздің –
Әнұран!» акциясына 200 мыңға жуық студенттер мен ... ... ... Бір мезгілде бүкіл еліміз бойынша мемлекеттік әнұран шырқалды.
Жастарға саяси білім мен тәрбие беруде, оларды саяси ... де ... орны мен ... аз ... ... ...... алдындағы борышын өтейтін, Отанға деген патриоттық сезімді ерекше
қалыптастыратын, ... ... ... ... өмір ... Қазақ
әскерінде «Отан» саяси партиясының ұйымдастыруымен сарбаздар арасында
патриоттық ... «Жас ... ... ... [126]. Осы ... ұқсас
Қазақ радиосында жыл сайынғы «Патриоттық әндер» байқауы Қазақстандық өнер
жұлдыздарының ... ... ... ... ... телеарнасының қазақтың байырғы ұлттық өнерінің бірі –
айтыс арқылы қазақ тілді қауымға ... ...... ... ... ... ... ықыласына бөленіп, көңілінен шығып жүрген
суырып салма ақындарын ... ... ... ... ... ... ... деп баға береміз.
Соңғы жылдары Қазақстан студенттерінің жазғы демалыс кезеңінде құрылыс
жұмыстарынына тарту мемлекет тарапынан үлкен қолдау ... ... ... ... ... ... өз кезегінде қаражат мәселесін де шешіп
алуға қолайлы жағдай ... ... ... ... ... ... ... шеккен аймақтарға осы студенттердің құрылыс отрядтары
тартылып, Отанға, халыққа жәрдем қолын созуда.
Қазақстан Республикасы ... ... 2006 ... №200 ... ... ... ... тұжырымдамасы да Қазақстан жастары
арасында ... ... ... мәселесімен дұрыстап айналысуға жол ашады
[127]. Осы Жарлықты жүзеге ... ... 2007 ... ... айынан
бастап республикалық әскери-патриоттық «Қазақстан патриоты» шыға бастамақ.
Мұнда жоғары сынып оқушылары мен ... ... ... ... қалыптастыру нысана етілген. «...Онда оқырман жүрегінде Отанға
деген сүйіспеншілікті арттыруға ... ... ... ... ... ұлттық қауіпсіздігін қорғау мен оның тұрақты дамуын
қамтамасыз ету жолында жасалынып жатқан игі ... ... ... ... ... азаттығы мен тәуелсіздігі жолында жан аямай
күрескен қаһармандар, екінші дүние ... ... ... ... ... Ауған соғысының ардақтылары, бүгінде еліміздің Қарулы
Күштерінде қызмет етіп жүрген сардарлар мен ... ... ... ... Бұдан басқа болашақ отан қорғаушылар бұл басылымнан
жаңа әскери қару-жарақтардың сан алуан түрлерімен, осы заманғы әскери ... ... ... олар ... ... ... ...
дейді, журналдың бас редакторы Серік Жұмабекұлы [128].
Саяси білім ... ... ... ... саяси сауатты болудың мәні мен
мақсаты неде? Неге біз халықтың, оның ішінде ... ... ... ... ... отырмыз? Демократиялық қағидаларды жүзеге асырудың
басты ...... ... ... ... болып табылады. Бұқара өзі
өмір сүретін қоғамға лайықты, өзінің тағдырына тура әсер ететін заңдардың
жазылып, ... ... ... ... ... осы үрдістерге
белсене атсалысуы керек. Сонда ғана әділетті заңдар дүниеге келеді. Бұл ... ... ... Заң қаншалықты жетілген болса да, ол үнемі бұзыла
беруі немесе мүлдем орындалмауы мүмкін. Мәселенің екінші жағы ... ... ... ... сайлаған депутаттар тарапынан бақылауынан көрініс
береді. Өркениет тарихында сырттай қарағанда демократияның барлық ... ... шын ... ... ізі де болмаған қоғамдар аз
емес. Конституцияның, сайлау ... ... ... ... ... ... баламалы кандидаттардың түсуі сияқты құбылыстардың бәрі толыққанды
демократияның мысалы бола алмайды. ... әділ емес ... ... сөз жүзінде демократияның барлық белгілерін жасанды алға ... іс ... ... ... ... іске ... ... жағдайлар халық бұқарасының саяси сауаты төмен жағдайында үнемі
ұшырасып отырады.
Халық ... ... ... ... ... ... ... алса,
өзі сайлаған билік иелерінің әрекеттеріне саяси баға бере алса, қоғамның
даму бағыты мен аяқ ... ... ... сол ... ... ... мәніне назар аударып, олардың сырларын ұға ... ... ... ... өз мүдделерін сауатты қорғай алса ... ... ашық ... құруға үлкен септігі ... ... оған ... күш – ол жастар. ... ... ... ... ... тіреле берсе, халық
басшылықты өз ... ... ... ... ... ... ... бірлестіктердің жұмысын жандандырып, белсенді талқылаулар мен
түсіндірулер жүргізіп, билік ... ... ... әділ және ... депутаттыққа сайлап, солар арқылы істі оңға бастыруға әбден
болады. Бірақ бұлай ... үшін ... ... өзі жеткілікті дәрежеде
саясаттанған болуы керек. Ол үшін бұқараны дұрыс бағыттап, саяси ақпаратпен
қамтамасыз ... ... ... ... ... саяси сауатын арттыруына
көмектесетін саяси әлеуметтендіру процесінің дұрыс ... ... ... күйреуі мен экономиканың капиталистік нарыққа ... ... ... Бұрында, «мемлекет-қоғам-жеке адам» қатынасы
болса, ... ... ... ... ... ... ... диалектиканың заңдары негізінде бұрынғы қасаң
қағидалар ... ... жеке ... ... ... мен ... ... туғызады. Осы мақсатта Қазақстан Республикасы
Президентінің 2006жылғы 14-қарашадағы №216 ... ... ... ... ... ... орнықты дамуға көшу
тұжырымдамасында анық көрсетіледі. Онда, орнықты ... ... ... қоғамды дамыту, білім және ғылым бөлімдерінде:
- патриоттық бағдардағы ... ... ... ... ... ... ... санасын тәрбиелеу;
- жастарды отансүйгіштікке тәрбиелеу жүйесін дамыту;
- орнықты дамуды қамтамасыз ету процесінде жұртшылықтың рөлін күшейту;
- халықтың ақпаратқа қол жеткізуін ... ... ... ... және ... өміріне белсенді қатысуға
дайын бәсекеге қабілетті тұлғаны дайындау;
- оқушылардың түрлі санаттарының ... ... ... тең ... ... ету, ... сынып оқушыларын олардың жеке
қабілеттері мен білім алуды жалғастыруға қатысты ынта-ниеттеріне,
еңбек ... ... ... ... және өз ... ... сәйкес
оқыту үшін жағдай жасау;
- оқушыларды әлеуметтендірудің кең мүмкіндіктерін жасау, мектеп
түлектерін кәсіптік ... беру ... ... ... ... ... ... дамыту жолымен қабылдануы
тиіс» – деп тұжырымдалады [129].
Егер Қазақстан Республикасында ... ... ... жастар құрайды
десек, онда бұл өте үлкен де пәрменді, белсенді, шешуші күш.
Халықаралық қатынастарды орнатуда, жаңа демократиялық ... ... ... ... ... жас ... ... ыңғайлы, жан-
жақты дамыған қоғам қалыптастырады. Қорыта айтқанда жастардың қоғамдық
өмірге ... ... ... ғана ... халықаралық деңгейде,
әлемнің қалыптасуында шешуші әсерін тигізеді.
Қазақстан жастар саясаты: Жастарды әлеуметтік қорғау және қолдау.
XX ғасыр ... ... ... ... мен ... ... қызметінің
көкірегі ояу жастарға берер тәлім-тәрбиесі мен үлгісі орасан зор. Жастар
қоғамның белсенді бөлігі ... ... ҚР ... ... ... ... ... XX ғасыр басындағы қазақ зиялы қауымының ... ... ... ... ... ... алып, ұлтжанды, елжанды болуына
өте үлкен ықпалы ... деп ... ... ... ... бет ... жағы көп. ... жастар саясатының басты бағыты – ол ... ... ... ... ... ... болып
табылады.
Ал форумның мақсаты – республикадағы жастар саясатын жүзеге асыруға үлес
қосу барысында:
- қала ... мен ауыл ... ... ... ... орай жастардың ұсыныс пікірлерімен танысу;
- жастар арасындағы құрылған ... мен ... ... ... ... мен ... ұйымдары арасындағы әріптестік
байланыстар орнату болып табылады. Жастар саясатының ... бірі - ... ... ... ... асыру: оны дамытудың проблемалары мен болашағы.
Бұл бағыттың ішіндегі негізгі критерийлері – жастар және саясат, білім
және ... ... ... және салауатты өмір ... ... ... ... ... ... жастар саясатын дамыту
қорының төрағасы Арман Құдайбергеновтың мәліметіне сүйенсек: «Бүгінде 200
мыңнан астам студенті бар ... ... ... ... ... ... ... өзіне үлкен жауапкершілік жүктейді. Оның негізгісі – қала жастарының
өзекті мәселелерінің шешу жолдары болса, ...... ... ... ... ... болып табылады» – деген Алматы ... ... ... қала ... мен ауыл жастарының өзектерін өртеп отырған
келелі де күрделі мәселе бұл:
- қала ... қала ... ... жол ақысына
жасалған жеңілдіктеріне ... ... ... жас ... тұрғын үйге зәрулігі;
- студенттерге тегін медициналық көмек көрсету;
- мемлекеттік ... ... ... ... ... жатқан
студенттерді жұмыс орнымен қамтамасыз ету;
- нашақорлыққа итермелейтін себептерді болдырмау;
- жастардың қылмысқа көптеп тартылуына ... болу ... ... ... ... Н.Ә. ... ... қаласында өткен Жастардың II Конгресінде:
«...Бұл ғасыр – жаңғыру дәуірі, белсенді өмір ... ... ... деген сөзін ерекшелеп айта келе, «бұл сіздерге берілген зор баға.
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... Ал ... қаласында
бұған мүмкіндіктер бар... .» деген сөздері әр жастың ... ... тұр ... ... ... ... ... назар аударсақ:
Төмендегі 3-кестеден еліміздегі жастардың барлық халықтың үштен бір
бөлігіне жуығын құрайтындығына көз жеткіздік. Бұл ... өте ... ... ... ... ... жете көңіл бөліп, жастар саясатымен
шындап айналысуына тура келеді деген сөз. Жастар арасындағы ... ... ... ... ... бірі емес бірегейі, олардың қылмысқа көптеп
баруы ... Енді ... ... ... ... ... агенттігінің 2006 жылғы 1-қаңтарға дейінгі мәліметі бойынша:
К е с т е 3 - Қазақстан халқындағы 2001-2005 жылдар ... ... ... [131, ... |2001 жыл |2002 жыл |2003 жыл |2004 жыл |2005 жыл ... саны, жыл |14851,1 |14866,8 |14951,2 |15074,8 |15219,3 ... мың ... | | | | ... | | | | | ... ... |8429,4 |8457,1 |8518,2 |8614,7 |8696,5 ... ... |6421,7 |6409,7 |6433,0 |6460,1 |6522,8 |
|1 ... ... |217815 |223813 |244859 |269809 |275559 ... жас |861808 |860446 |865194 |899456 |953695 ... жас |1296817 |1228766 |1175562 |1118257 |1088163 ... жас |1560075 |1509213 |1456288 |1413013 |1363162 ... жас |1493539 |1536674 |1573252 |1584633 |1578619 ... жас |1264808 |1288878 |1317251 |1362364 |1417963 ... жас |1175259 |1181876 |1202478 |1219000 |1232590 ... жас |1091271 |1103428 |1115128 |1131229 |1143787 ... жас |1107307 |1076417 |1058464 |1051287 |1057663 ... жас |1122134 |1136012 |1137812 |1125661 |1101748 ... жас |896151 |921014 |961240 |995442 |1039373 ... жас |731616 |752511 |774942 |797545 |813829 ... жас |372209 |398040 |461557 |542818 |618794 ... жас |616868 |564518 |480998 |400952 |340369 ... және ... |1043382 |1085231 |1126175 |1163301 |1193977 ... ... қала ... үлес салмағы ... жас |782101 |806744 |828769 |837869 |831840 ... жас |740772 |752142 |760913 |780474 |797343 ... жас |677268 |682366 |700733 |721251 |742364 ... |2200141 |2241252 |2290415 |2339594 |2371547 ... ... ауыл ... үлес ... ... жас |711438 |729930 |744483 |746764 |746779 ... жас |524036 |536736 |556338 |581890 |620620 ... жас |497991 |499510 |501745 |497749 |490226 ... |1733465 |1766176 |1802566 |1826403 |1857625 ... және қала |3933606 ... – |4092981- |4165997- |4229172– |
|жастарының жалпы |26,49 % |26,96 % |27,38 % |27,64 % |27,79 % ... | | | | | |
К е с т е 4 - ... ... ... жасалған қылмыстардағы
жастардың үлесі [131, 100 б.]
| |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 ... ... |103,5 |96,4 |80,9 |73,9 |80,2 ... ... саны | | | | | ... | | | | | ... жас |8,3 |8,5 |6,5 |6,8 |7,6 ... жас |50,2 |45,2 |39,2 |35,3 |40,7 ... ... ары ... |45,0 |42,7 |35,2 |30,7 |30,9 |
К е с т е 5 - ... ... жасы және ... жері бойынша бөлу (мың
адам ... [131, 37-38 ... |2002 |2003 |2004 |2005 ... |690,7 |672,1 |658,8 |640,7 ... жас |193,1 |188,5 |191,6 |183,6 ... жас |467,1 |457,1 |436,3 |426,0 ... жас |30,2 |26,5 |30,9 |31,1 ... |0,4 |- |- |- ... | | | | ... ... ... |453,3 |436,2 |416,7 |402,7 ... жас |108,7 |103,9 |105,4 |102,0 ... жас |321,7 |314,1 |288,9 |283,7 ... жас |22,6 |18,2 |22,4 |17,0 ... |0,4 |- |- |- ... | | | | ... ... ... |237,4 |235,9 |242,1 |238,1 ... жас |84,4 |84,6 |86,1 |81,6 ... жас |145,5 |143,0 |147,5 |142,3 ... жас |7,6 |8,3 |8,5 |14,1 ... |- |- |- |- ... | | | | ... ... ... ... ... ... қылмыс
әлеміне тартылуы жалпы жасалған қылмыстардың жартысына жуығын беретін
болса, ... ... ... тек 2005 ... өзінде Қазақстан
Республикасы Статистика агенттігінің 2006 жылғы 1-қаңтарға ... ... бас ... ... яғни ... ... ... салыстырмалы түрде есебі беріліп отыр.
Жұмыссыздыққа қатысты да ресми ақпарат ... ... ... ... ... осы ... құрайды екен.
К е с т е 6 – Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіші [131, 37-38 бб.]
| |2002 жыл |2003 жыл |2004 жыл |2005 жыл |
|1 |2 |3 |4 |5 ... ... жыл |14 866,8 – |14 951,28 – |15 074,88 – |15 219,38 – ... мың ... |100% |100% |100% ... | | | | ... ... |4 007428 – |4 092981- |4 165997- |4 229172 – ... |26,96 % |27,38 % |27,64 % |27,79 % ... ... |96,48 – |80,98 – |73,98 – |80,28 – ... жалпы |100% |100% |100% |100% ... (мың) | | | | ... ... |53,7 мың – |45,7 мың – |42,1 мың – |48,3 мың – |
| |55,7 % |56,5% |56,96 % |60,22 % ... 6 жалғасы
|1 |2 |3 |4 |5 ... |690,78 – ... – |658,88 – |640,78 – ... саны (мың) | |100% |100% | ... үлесі |193,1 мың |188,5 мың |191,6 мың – |183,6 мың |
| |-27,96 % |-28,04 % |29,08 % |-28,66 % ... ... көз ... ... мынадай қорытындыға келдік:
Яғни, еліміздің әрбір үшінші азаматы – ... ... ... ...... Қазақстанда жасалатын әрбір 2-3- ... ... ... ... ... бос уақытты тиімді
ұйымдастыра алмау, әлеуметтік тұрмыстың төмендігі, жастар ... ... ... ... ... бой алдыруы), мемлекеттік
органдардың жастар мәселесіне енжар қарауы, жастардың әлеуметтенбеуі ... ... ... ... ... құбылыстардың нәтижесіне
жоғарыдағы фактілер дәлел бола алады.
Жастар саясатының тағы бір күрделі де ... ... ... ... ... ... қаржыландырылуы;
- жастарды ақпараттандыру;
- оқу орындарының бір-бірімен және мемлекеттік басқару органдарымен
тығыз байланысы;
- мемлекеттік басқару ... мен ... ... ... ... ең ... ... артық айтқандық болмас
еді.
Қазақстан Жастар ... тағы да бір ... ... ... ... ... саяси элитасының ықпалын күшейту» болып
табылады. Бұл саяси ... ... ... ... ... ... және либералдық түрлері кең тараған
деуге болады.
Саяси қойылым жастардың субмәдениетінің бір элементі ... ... ... ... ... ... атқарады:
- саяси әлеуметтендіру – жастарды қоғамның ... бір ... ... ... келетін саяси нормалар мен құндылықтар
жүйесіне енгізу;
- адаптациялау – жастарды жаңа саяси ортаға бейімдеу;
- ... – қызу ... ... кезінде олардың мәртебелік
квотасын сақтауға көмектесу,
- танымдық – саяси білім, норма, құндылықтар жүйесіне тән ... ... ету. Міне ... ... ... саясатына енгізу үшін мемлекеттік билік тарапынан үлкен
қолдау қажет. Белгілі бір топтың ... ... ... ... оларды біріктіріп тұрған ортақ мұраттар мен ... ... ... тыс ... ... саяси көзқарастары, қоғамдық ішкі сезімдері мен өмірлік мұрат
тұтар мүдделері саяси ... мен ... және ... ... ... ... ... мен білімнің арақатынасы
Қазіргі қоғамда саясат пен білімнің өзара байланысы өзекті ... ... ...... ... мен ... ... анықтаушы болып
табылады. Кез келген елдің ... және ... ... ... ... ... мен кәсіптік деңгейіне байланысты.
«((( ғасырда білімін дамыта алмаған елдің тығырыққа тірелері анық.
Біздің болашақтың жоғары ... және ... ... ... ... ... ... қажет. Осы заманғы білім беру жүйесінсіз
әрі алысты барлап, кең ауқымда ойлай білетін осы ... ... ... ... құра ... [1, 18-19 бб.].
Білімсіз - халықтық мәдени құндылықтар мен салт-дәстүрлерді, рухани-
өнегелік ... жас ... ... ... патриотизмге тәрбиелеу,
ұлттық ар-намыс, абыройды сезіндіру қиындық келтіреді, қымбатқа түседі.
Қандай қоғам болмасын саяси ... ... ... үшін білім мен
тәрбие жүйесін мемлекеттік талаптарға сәйкестендіре отырып ... ... мен ... өзара байланысындағы әр түрлі қырларын теориялық және
методологиялық талдауға сүйене отырып ашатын болсақ:
- ...... ... сай ... ... ... ... – мемлекеттің саяси жүйесінің бекіп, дами түсуіне
көмектеседі, ... ... ... қай ... ... ... ... оқу орны) мемлекеттің ұстанған
саясатын, ... ... ... мемлекеттік саясат:
- білімнің тұрақты түрде дамып және қоғамның белгілі бағыттарындағы
күрделі тапсырмаларды шеше алатындай қабілетті болуына мүдделі;
- ... ... ... ... ... қоғамдық қолдау
білдіреді;
А.А. Нұрмағамбетов өзінің зерттеуінде «саясат пен білімді ажырамас егіз
ұғым деп ... ... ... ... ... ... екі ... дейді. Сонымен қатар, «білімді саяси жүйенің ішкі бөлігі» [132, ... ... ... ... ... ... ... Біріншіден, егер, мемлекет
авторитарлық негіздегі саяси жүйеде болса, онда білім саласы мемлекеттік
биліктің ... ... ... Ал, ... ... ... білім саласы біршама мемлекеттік ... ... ... ... ... әрі ... әрекет етеді.
Екіншіден, мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі білім
саласына айтарлықтай әсер ... ... ... ... Ең алдымен
мемлекеттік бюджеттен бөлінетін қаржының оқу ғимараттарын салуға, жөндеуге,
оқулықтар шығаруға, ... ... тағы ... ... ... ... айтсақ та жеткілікті.
Еліміздің экономикалық жағдайының тұрақтылығы білім ... ... ... ... ... арттыруға мүмкіндік берді. Оны мына
төмендегі 7-кестеден байқауға болады:
К е с т е 7 - 2000-2004 ... ... ... арналған мемлекеттік бюджет
шығыстары (млн. теңге) [133, 3-4 бб.]
|Білім жүйесінің этаптары ... |
| |2000 |2001 |2002 |2003 |2004 ... ... ... мен ... |3322 |3880 |4553 |5742 ... орта білім беру |60007 |67224 |81744 |98906 |124979 ... ... ... беру |2693 |3018 |3910 |5299 |6540 ... орта ... беру |2662 |2528 |2989 |3495 |5001 ... және жоғары оқу орнынан |8120 |9344 |11783 |12763 |15506 ... ... беру | | | | | ... да ... |4959 |17640 |14671 |24505 |33547 ... |81416 |103076 |118977 |149521 |191315 ... % |3,1 |3,1 |3,2 |3,4 |3,8 ... ... ... ... ... ... реттеп, әсер етуі.
Саяси билік білім жүйесін халықаралық талаптарға сай ... ... ... ... ... ... ... отырады. Тиісінше,
халықаралық нормалар да мемлекеттің білім жүйесіне сәйкесінше ықпал етеді.
Мемлекеттегі қабылданатын заңдар ... және ... ... қарарлар, конвенциялар аясында болады. ... ... ... ... бірқатар халықаралық пактілер, конвенциялармен қатар
мемлекетіміздің құқықтық-нормативтік ... ... ... ... ... адам ... ... Декларация, 10 желтоқсан,
1948 жыл;
- Білім саласындағы дискриминациямен бірге күрес ... ... ... Бала ... ... ... 1989 ... ҚР “Білім туралы Заңы”, 7 маусым, 1999 жыл;
- ҚР-нің ... ... ... ... ... ... ... беруді дамытудың 2005-2010 ... ... ... ... ... биліктің мемлекеттік идеология арқылы білім жүйесіне
әсер етуі. Бұл ... ... ... ... және ... ... арқылы, бұқаралық ақпарат құралдары, мәдени ... ... ... ... ... ... байланысты
іс-шаралар арқылы білімге деген қоғамдық көзқарасты қалыптастыра алады.
Қазақстан – 2030 стратегиялық бағдарламасы, ... жыл ... ... ... 2004 ... 19-наурыздағы «Бәсекеге қабілетті Қазақстан
үшін, Бәсекеге қабілетті экономика үшін, Бәсекеге қабілетті халық ... ... оқу ... ... ... қоғамдық көзқарасты
қаншалықты қалыптастырып, жас ұрпақтың білімге ынтасын арттыра ... ... ... қиын ... е с т е 8 - 2000-2004 жылдардағы кәсіптік мектеп, лицей саны, ... ... ... ... саны мен жеке ... есебінен
оқитындар саны [133, 3-4 бб.]
|Оқу жылы ... ... ... бюджет|Жеке |
| ... ... ... ... ... |
| ... саны | ... саны |есебінен |
| | | | ... |
| | | | ... ... |306 |88,3 мың |75,4 мың |12,9 мың ... |312 |88,1 мың |72,1 мың |16 мың ... |312 |89,6 мың |82,3 мың |7,3 мың ... |307 |98,7 мың |91,3 мың |7,4 мың ... бастауыш білім беретін оқу орындарында оқитындардың контингенті
2000 жылдан бастап 2004 жылға дейін 10,3 мың адамға ұлғайған.
2000 жылмен ... ... саны ... оқу ... ... 101 ... өсті. Колледждерде оқыитындардың контингенті 86,5 мың
адамға артқан.
К е с т е 9 - ... ... ... ... ... ... қаражаты есебінен оқитындар саны мен жеке ... ... саны [133, 3-4 ... жылы ... ... ... ... |
| |ер саны ... ... ... ... |
| | | ... саны ... саны ... |314 |156,1 мың |43,8 мың |112,3 мың ... |349 |189,8 мың |45,7 мың |144,1 мың ... |382 |207,9 мың |54,8 мың |153,1 мың ... |415 |242,6 мың |63,3 мың |179,3 мың ... күні еліміздің жоғары білім беру жүйесінде 180 жоғары оқу ... ... 86 ... бар. 9 ... ... оқу ... Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетінің;
- Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық Университетінің;
- Қ.И. Сатпаев атындағы Ұлттық техникалық Университетінің;
- ... ... ... ... С.Д. Асфендияров атындағы Ұлттық медициналық Универститетінің;
- Т.К. Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық Өнер ... ... ... ... Ұлттық Консерваториясы;
- Қазақ Ұлттық музыка Академиясы [134];
- Абай атындағы Қазақ Ұлттық ... ... ... бар ... ... №36, №25 және Талғар қаласындағы №9 мектептердің
бітіруші түлектері арасында «өздерінің ... ... ... ... ... ... ... білу мақсатында социологиялық зерттеу
жүргізу барысында, мен 10-кестеде келтірілген нәтижені байқадым:
К е с т е 10 - ... ... ... ... бойынша қай
оқу орнында оқығысы келетіндіктерінің социологиялық зерттеу нәтижесі
|ЖОО-ның ... саны |
| ... - 255 ... ... ... ... Университеті |78 ... ... ... Еуразия Ұлттық Университеті |51 ... ... ... ... техникалық |49 ... | ... ... ... ... |12 ... ... ... Ұлттық медициналық |34 ... | ... да оқу ... |31 ... ... ... ... айтып өткеніміздей мемлекеттің
аталған оқу орындарына «ерекше ... беру ... ... осы оқу
орындарында оқуға деген қызығушылығы мен ынтасын арттырғандығын байқатады.
Жылдан жылға ЖОО-ның саны студенттер контингенті және ... ... ... өсіп ... мына 11-кестеден көруге болады:
К е с т е 11 - ... ... ... саны мен ... ... қаражаты есебінен оқитындар саны [133, 3-4 бб.]
|Оқу жылы |ЖОО-ның |Оқитындардың ... ... ... |
| ... ... ... ... |
|2000-2001 |181 |440715 |21970 ... |182 |514738 |25265 ... |173 |590982 |25465 ... |180 |556561 |26465 ... мемлекет білім беру жүйесі ... ... ... Бір ғана ... ... қаласындағы № 1 кәсіптік мектеп
қоғамға қызмет көрсету, байланыс саласы (пошташы, телефон байланысшысы және
т.б.) ... ... ... ... 5 жыл ... ... ... әлеуметтенуіне төмендегі диагностика дәлел бола алады:
– бітіруші түлектер – ... ... – ЖОО мен ... ... 9 - ... оқу ... ... бітіруші түлектердің
әлеуметтенуі туралы диагностикасы
К е с т е 12 – ... ... № 1 ... ... бітіруші
түлектерінің 2000-2004 оқу жылдарында жұмысқа орналасуы мен оқу орындарына
түсуі [136]
| |2000 |2001 |2002 |2003 |2004 ... ... |104 |72 |102 |88 |150 ... ... |93 |65 |89 |97 |135 ... мен колледжге түскендер |11 |7 |13 |9 |15 ... ... ... ... пен ... ... байланысы мен бір-
біріне ықпалының әртүрлі қырларын ... ... ... ... аша ... деп есептейміз.
Терең мазмұнды кәсіптік білімі бар адам өзінің іс-әрекетінде жауапты
шешім ... ... ... ол өз ... ... ... Ондай білімі жоқ адам әдетте жалтақшылдық, батылсыздық көрсетіп,
басқа біреудің айтқанымен ... ... ... ... ... қолдау тауып, практикамен тығыз байланыстырылғанда ғана, мінез-
құлықтың нормасына айналғанда ғана адамның құнды қасиетіне айналады.
Жас ... ... ... басты салаларының бірі – еңбекке,
еңбексүйгіштікке тек сөз ... ғана ... ... оны ... Басқаша айтқанда, жастарды белгілі бір кәсіпке үйретіп, іскер
етіп тәрбиелеу, яғни кәсіптендіру оны ... ... ... болып
табылады.
Білім беру жұмысшы күшін қайта қалпына келтірудің қажетті шарты. Жалпы
білімнің дәрежесі кәсіптің жаңа ... тез ... ... ... ... және ... орта білім жастардың ... ... ... ... және ... орта оқу ... ... бар – маман иелерімен қамтамасыз етеді, ал жалпы білім беретін орта
мектеп барлық мамандық ... үшін ... ... ... ... ... күні өзім ... атқарып жүрген Абай атындағы №2 Республикалық
мамандандырылған дарынды ... ... ... тілі мен ... оқытатын мектеп-интернатының оқу-тәрбие жұмысы түгелдей дерлік
«ХХІ ... ... ... бағытталған. Мектеп-интернаттың тұлғаны
саяси әлеуметтендіруде бірнеше институттармен тығыз байланыста бола отырып,
оқушылардың ой-зердесін, ... ... ... ... ... ... 7-суретке назар аударсақ ... ... ... ... ... өз ... ... ретінде
қалыптастыруды, шығармашыл ізденімпаз болуды алдына мақсат етіп қойған
[137].
Жеке тұлғаны ... ... ... ... ... ... ... мұқтаж болуы табиғи нәрсе.
Оларға дұрыс тәлім-тәрбие берудің алғы шарты дарын иелерін:
1. Жастайынан таңдай ... ... ... ... ... жетілдіру мен
көрсету, олардың құқығы мұқтаждарын қорғаудың басты ... ... ... ... оқу көрсеткішіндегі басым түрткі арқылы, пәнге
қызығып оқитын, келешектегі жұмысын осы ... ... ... ... ... ... әдістемесін қолдану.
Қабілетті баланың сабақтағы орны ерекше. ... ... ... ... ... - ... ретінде жұмыс атқарады.
Жас химик
Химия секциясы
Бағыты: Қазақстан-2030 стратегиясын іске асырудың негізі.
Ұраны: Өркенде, шалқы, химия!
Жас биолог
Биология секциясы
Бағыты: Таза ... ... ... іске ... ... өмір сүрейік!
Мектеп-
Сурет 10 - Республикалық мамандандырылған дарынды балаларға арналған қазақ
тілі мен әдебиетін тереңдете оқытатын орта ... жеке ... ... ... ... ... секциясы
Бағыты: Қазақстанның болашақ дамуы бар саяхат маршруты.
Ұраны: Тарихтың табан ... ... ... ... ... және болашақ дамуы бар саяхат
маршруттары.
Ұраны: Болашақ тарихтың-жемісі!
Маржан сөз
Тіл білімі секциясы
Бағыты: Қазақстанның болашақ дамуы бар саяхат маршруты.
Ұраны: Өнер ... ... ... секциясы
Бағыты: Таза табиғи орта Қазақстан-2030.
Ұраны: Біз дарынды жастармыз!
Қаламгер
Әдебиет секциясы
Бағыты: Қазақстанның болашақ дамуы бар саяхат маршруты.
Ұраны: ... тіл ... - өнер ... секциясы
Бағыты: Ғылыми–техникалық прогресс, экономикалық өсудің негізгі буыны.
Ұраны: Дөңгеленген дүние жұмбағы көп!
Парасат
Қоршаған ортаны және адам ... ... ... Таза ... орта – Қазақстан-2030 стратегиясын іске асырудың
негізі.
Ұраны: Үйлесімділікпен өмір сүрейік!
Прогресс
Математика секциясы
Бағыты: Экономикалық және әлеуметтік процестері математикалық
модельдеу.
Ұраны: Математика – ақыл ... ... ... ... атап өтер ... ... ... ұлттық тәлім-тәрбиені басшылыққа ала отырып,
кешенді түрде жүргізіледі. Оқу ... ... атты ... ... ... басты рөл атқарады. (10-суретте берілген)
Сонымен, жастарды ... ... ... ... ... ... жас ұрпаққа жаратылыстану және қоғамдық ғылымдардың негіздерінен және
мәдениет байлықтарынан терең білім беру;
ә) осы білімдердің ... ... ... бір ... ... ... ... және дағдылармен қаруландыру;
б) оларды белгілі бір мінез-құлықтар мен ... ... ... мен ... ... ... есейіп, ақыл-ойы толысып әлеуметтенген жас адамға әлеуметтік өмірге
жолдама беру, өйткені адамның ... ... тән ... қасиеттер
мектеп бітіргеннен кейінгі қоғамдық-әлеуметтік, саяси және мәдени өмірге
еңбекке ... ... ... ... 11 – ... мамандандырылған дарынды балаларға арналған қазақ
тілі мен әдебиетін тереңдете оқытатын орта мектеп-интернатын бітіруші үздік
оқушылар ... ... ... 12 – ... мамандандырылған дарынды балаларға арналған қазақ
тілі мен әдебиетін тереңдете оқытатын орта мектеп-интернатын бітіруші
түлектердің жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші /2001-2005 жж./ ... 13 - ... ... ... ... ... ... мен әдебиетін тереңдете оқытатын орта мектеп-интернатын бітіруші
түлектердің шет мемлекеттердегі жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші 1994-
2005 жж.
Сурет 14 – ... ... ... ... ... ... мен әдебиетін тереңдете оқытатын орта мектеп-интернаты оқушыларының
қалалық, республикалық және ... ... ... ... ... ... – ерекше кезең. Бұл кезеңде ғасырлар бойы жинақталған іс-
тәжірибелерімізге, бай ... ... ... ... ... ... ... бір жүйеге келу - өмір талабы.
«Адам ұрпағымен мың жасайды», «Не ... соны ... - ... ... ... ... ... адамзат баласы мың емес, миллиондаған жылдар жасап
келеді. Адамзат дамуының тарихында ... ... қай ... да, қай
қоғамның да болмасын көкейкесті мәселесі болып келгендігі дәлелдеуді қажет
етпейді. ... ...... ... ... ... ... мемлекеттік тәуелсіздікке ие болғаннан кейін
елімізде ... ... ... ... құқықтық-саяси жүйе
қалыптастырылуда. Алға қойылып отырған ...... ... ... құру, азаматтық татулық пен ұлтаралық келісімді баянды
ету, адам ... мен ... ... ... Осы мақсатқа жетуде
саяси, құқықтық мәдениеттілікті, ... ... ... ... ... қажет. Ол үшін жасөспірімдерден бастап ересектерге
дейін елімізде қабылданып жатқан құқық жүйесінің принциптерімен, заңдармен,
халықаралық құқықтық ... ... ... жеке ... ... ... бағдар ету ерекше рөл атқарады.
Бұл мақсатты іске асыру үшін ... ... заң ... ... ... ... құқықтық-саяси тұрғыдан тәрбиелеудің үлкен ... ... беру ... ... ... ... қалыптастыру үшін
мынадай негізгі түсініктерді ұғындыру қажет: ... ... ... ... ... ... ... әдепсіздік, заң бұзғаны үшін
жауаптылық, азамат, заңдылық, егемендік, демократия, теңдік, бостандық,
әлеуметтік норма, ... ... ... ... құқықтары т.с.с. Әдеп
пен құқықтың тығыз байланысты ... ... ... ... ... ... жауаптылық, намыс, қайырымдылық, адамгершілік, өнегелілік
ұғымдарының мән-жайын ... ... ... ... ... ... құқықтық-саяси білім берудің жаңа мазмұны тоталитаризмнен
азаттық алған, демократиялық даму жолына түскен Қазақстан ... ... ... ... отырып анықталады. Мұнда ... ... ... пен ... ... ... сипатына қарай
түбірімен өзгереді. Азамат өзін тұлға ретінде экономикалық, саяси ... ... және және оның өз ... мен өмір ... ... ... ... даму барысында тұлға заңды бұзбай, өз құқығын қорғай
отырып, саяси, әлеуметтік-экономикалық жүйеде іскерлікпен дұрыс бағдар
алып, өзін ... ... ... ... ... ... Бұл дегеніңіз
жастарды саяси әлеуметтендіруде саяси-құқықтық біліммен ... ... ... ... білуге үйрету деген сөз.
Қазақстан Республикасының Конституциясында көрсетілген ... ... ... қоғам мен жеке адам мүддесіне сәйкес мектепті жаңаша
құрудың ... ... ... жеке адам мен ... ... ... отырып, мектепте саяси, құқықтық білім беруді жаңаша құрудың
тұжырымын ... ... ... ... ... берудің жалпы бағыты
анықталған. Біз оның құқықтық және саяси білім беруге арналған мазмұнын
нақтылай ... ... ... ... Жеке тұлғаның адамгершілік және ... ... ... оның ... дамуына жағдай жасау.
ә) Азаматтықты тәрбиелеу, отбасы, қоғам, ... ... ... ... республика өміріндегі мәдени, саяси, қоғамдық, ... ... ... ... ... және ... ... да халықтарының әдет-ғұрып, салт-сана,
мәдениетінің жетістіктерін оқып үйренуге жағдай жасау.
Өскелең ... ... ... берудің мазмұнын анықтауда «Адам
құқығының баршаға ортақ Декларациясының» ... ... іске ... беру жеке адамның толық дамуына бағытталуы және адам құқықтары мен
бостандықтарын сыйлауды арттыруы керек. Білім беру халықтар, әр түрлі ... ... мен ... арасындағы өзара түсіністік пен достықтың
артуына ықпал етуі керек.
Оқушы мектепте азаматтық білім алу нәтижесінде мына ... ... ... ... ... мен ... ... құқық туралы білім
жүйесі және оларды іске асыру, жеке адам ... ... ... ... ... ... ... экономикалық,
әлеуметтік қатынастағы орны және субъект ретінде елдің саяси, экономикалық
өміріне қатысу туралы ... ... пен ... ... саяси, құқықтық қатынасты реттеуі,
азаматтардың әділеттілік жауапкершілігінің түрлері, тәртіпті ... ... ... ... ... ... туралы
білімдерді меңгеруі;
– Отбасында, көшеде, мектепте, мәдениет мекемелерінде, көпшілікке
арналған ... ... ... ... ... ... ... тәртіптер ережесін меңгеруі керек;
– Қазақстан азаматтарының ... мен ... ... ... пен азаматтар арақатынасын анықтайтын, реттейтін ең
қажетті заң актілерінің мазмұнын білуге ... ... және ... терминдерді орынды пайдаланып, саяси және заңдық
құжаттарды оқып, олардың мағынасын түсіндіре білу;
– Саяси және ... ... ... ... ... кездесетін
жағдайларды жобалау, адамдардың іс-әрекетіне талдау жасай ... ... ... баға бере ... ... және заң ... ... етпейтін арнайы құжаттарды дұрыс толтыра
білу (арыз, ... ... ... ... ... ... мазмұны оқушылардың жас ерекшеліктеріне
байланысты психологиялық дамуларын ... ... ... ... мынадай 3 кезеңге бөліп қарастырып жүргізуге болады:
– І кезең – бастауыш сыныптар үшін «Азаматтану әліппесі» курсы
– ІІ ... – 5-9 ... үшін ... және ... ... курсы
– ІІІ кезең – Х-ХІ сыныптар үшін «Құқықтану негіздері» курсы
ІІ бөлімнің 3-параграфында көтерілген «Қоғамдық білім негіздері» пәні
мен ... ... ... пәні ... ... ... жақын
келгенмен қарастыратын объектілері кең және ауқымды.
Гуманистік бағдар алған, еркіндік пен демократияның ... ... ... белсенді, заңды тыңдаушы, адам құқығы мен
бостандығын сыйлайтын және оны қорғайтын, саяси ... ... ... дүниеге өміршең жоспар енгізетін жеке ... ... ... ... білім беру мен қоғамдық білім беру жүйесінің негізгі
мақсаты болып табылады.
2001 жылы 3-ақпанда ... ... II ... мен ... ... еліміздің түпкір-түпкірінен келген ұстаздар мен
ғалымдар, сонымен қатар ел ертеңін ойлаған депутаттар мен ... ... ... ... ... ... сапалы тәрбие
беру мәселелерін мемлекеттік тұрғыдан қарады. Бұл съезд білім мен ... жаңа дем беру ... ... «Ел ... десең бесігіңді
түзе» халық даналығы билік тұтқасында отырған азаматтарға үлкен ой ... ... ... ... оны ... экономикалық дамуына
ықпал етіп, халықаралық аренада ... ... ... да ... ... бұлағынан сусындап жүрген жас ұрпақ. Олардың көзі ашық,
көкірегі ... өз ... ... болу, халық қамын ... адал ... ... әр ... қиын да ... қоғам мен өзінің арының
алдындағы азаматтық борышына байланысты.
Қазір бәсекелес ... ... ... беру де ... баламалы,
яғни жас ұрпақ алдында таңдау мүмкіндігі мол. Бүгінде елімізге іскер де
білімді, ... ... ие, ... еге ... жеке ... ... ең ... – ұрпағымыз өзін өзі тани алатын, ... өзін ... ... ... ... пікірі бар, идеясы бар,
өзіндік ой қорытынды жасай алатын жеке ... ... ... қатар
жастарға белгілі білім меңгеріп, кәсіби мамандыққа баулуға ... ... ... ... ... ... мінез-құлық үлгілерін, жалпы
азаматтық құндылықтарды, адамгершілік принциптерді, мұраттарды ... ... ... қалыптастыру шарт. Қоғамның болашағы жастар тәрбиесімен
тығыз байланысты екені даусыз. Оған бүкіл мемлекеттік ... ... ... ... заң ... ... ... тығыз байланыста,
үнемі бірлесе қимылдағанда ғана саяси әлеуметтендіру ісінің нәтижелі болары
сөзсіз.
Осы ретте Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан Халықтары ... ... ... ... «… ... әсіресе жастардың
арасында, ... ... ... ... қоғамның күш-қуатымен
қалыптастыру керек, - дей келе, патриотизммен ... ... ... ...... тіл ... ... тіл – бұл Отан
бастау алатын ту, елтаңба, ... ... дәл ... ... - деп, ойын
сабақтай да айқындай түседі [138]. ... бұл ... ... ... өз ... ... ... ұлы сезімге үлкен орын беруі
керек және әрбір отбасында ұлтына қарамастан «өз ... ... ... ... ... ... ... саяси тарихы көрсеткендей, қоғамдағы әлеуметтік
және рухани ... ... ... ... ... ... әсер ... құрылымдық факторлардың біріне, ең алдымен халықтың білім
деңгейін ... ... ... ... ... ... ... Конституциясында, ел Президентінің халыққа арнаған
«Қазақстан – 2030» және жыл сайынғы дәстүрлі ... ... ... ... саясатының материалдарында айрықша атап
көрсетілген. Осыған сәйкес, білім ... ұзақ ... ... ... орын ... ... мемлекет қызметінің барлық салаларына – экономикалық,
әскери, экологиялық, технологиялық, мәдени, басқару және т.б. ... ... ... беру ... ... ... ... асыру жоғары
білім жүйесінің жағдайына, дамуына, жаңаруына тікелей әсер ететіндіктен,
мемлекет пен қоғам арасындағы ... ... аса зор ... ие. Білім саясаты
толыққанды негізделген басты принциптер ... ... ... ... ... Бұл ... білім жүйесі үшін жалпы сипат
алады. Мемлекет институттарымен ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік білім беру саясатының басымдықтарын
жүзеге асыру негізі – мемлекеттің тұрақты және шиеленіссіз дамуы, ... ... ... ... ... ... қоғам дамуы
болып табылады. Бұл жерде қоғамдық дамудың ... ... ... мемлекеттік білім беру саясатының мазмұны зор мәнге ие.
Бейүкіметтік ұйымдар азаматтық қоғамның ... ... ... ... ... ... ... білім беру жүйесі мен ... ... нық ... ... ... те болады. Білім беруді кешенді
түрде жүргізуді жүзеге асыру бойынша глобальды білім ... ... ... ... ... ... ... жақсартуға бағытталған
бағдарламалар ... ... ... ... ... бола алады.
Біріккен жоспарлар ЮНИСЕФ, ЮНЕСКО, «Сорос-Қазақстан» қоры, Дүниежүзілік
банк, Азия банкі және т.б. сияқты халықаралық ұйымдардан ... ... ... асырылады.
Посткеңестік кезеңдегі басқа мемлекеттер сияқты Қазақстан да, білімнің
ашықтығы және сан алуандығы өз ... ... ... реформалаудың
демократиялық түрде жариялануынан, Қазақстан ... ... ... ... жаңа ... қатынастардың орнығуы сәтінен алады. Қазақстандық білім беру
жүйесі еркін нарық жағдайында ... ... және ... ... ... ... беру ... көпқырлы түрлерін ұсына отырып,
анағұрлым ашық сипатта дамуда. Қорыта келгенде, келешек жас ... ... ... және ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел
жаңару жолында // ... ... ... ... Қазақстан халқына Жолдауы. – Астана: Елорда, 2005. – 48
б.
2. Назарбаев Н.Ә. ... ... ... үшін, Бәсекеге қабілетті
экономика үшін, Бәсекеге қабілетті ... үшін // ... ... Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқына
Жолдауы, Астана, 19 ... 2004 ж. // ... ... – 2004. – ... ... Г.В. Роль и место системы образования в политической
социализации населения ... ... // Credo. – 1998. – № 4. ... ... ... Н.Ә. ... ... Мемлекеттік жастар
саясатының тұжырымдамасы туралы» // ... ... мен ... ... ... ... ...
1999. – № 43. – 94 б.
5. Қазақстан Республикасы Заңы. Қазақстан ... ... ... ... // ... Қазақстан. – 2004. – 14 шілде.
6. Қазақстан ... ... ... ... бағдарламасы
туралы // Қазақстан Республикасының Президенті мен ... ... ... Жинағы / Ред. басқарған Ж.Ә. Әлмашев.
– 2001. – № 7. – 121 б.
7. Панорама событий. ... ... // ... ... – 2003.
– 12 августа.
8. Ильинский И.М. (рук.), Алешенок С.В., Володин И.А., Голубева Т.Л.,
Елизаров В.В., ... В.А., ... А.С., ... В.И. ... ... ... в 90-годах, тенденции и перспективы. –
М.: Голос, 1999. – 324 с.
9. ... Н.Ә. ... – бар ... ... ... ... ... сөйлеген сөзінен // Егемен Қазақстан. –
2001. – 8 ... ... Н.Ә. ... әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50
елдің қатарына кіру стратегиясы. Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс
жасау қарсаңында // Қазақстан ... ... ... ... ... ...... Елорда, 2006. – 44
б.
11. Ануфриев В.А. ... ... и ... ...... 1983. – 137 ... Бестужев-Лада И.В. Молодость и зрелость: Размышления о ... ... ... – М.: Политиздат, 1984. – 207 с.
13. Кон И.С. ... ... – М.: ... 1980. – 191 ... Кон И.С. ... и ... – М.: Просвещение, 1988. – 269 с.
15. Коробейников А.А. ... в ... ... ... ... – М.: Политиздат, 1989. – 136 с.
16. Титма М.Х., Саар Э.А. ... ... – М.: ... 1986. – 254 ... ... Ф.Р. ... и ... развитие общества. – М.: Педагогика,
1990. – 156 с.
18. Шестопал Е.Б. Личность и политика: ... ... ... ... ... ... – М.: ... 1988. –
203 с.
19. Козлов А.А., Лисовский А.В. Молодой ... ... ... жизни
/ Личность. Мораль. Воспитание /. – М.: Политиздат, 1986. –168 ... ... Р.Б., ... Б.К. ... воспитание в
студенческом коллективе. – Алма-Ата: КазГУ, 1989. – 32 ... ... В.В. ... ... ... / АН КазССР. – Алма-Ата:
Наука, 1990. – 160 с.
22. Сужиков М.М. Политическая культура ...... ... – 163 ... ... О.Н., ... К.Г. Формирование политической культуры ... ...... 1987. – 37 с.
24. Мустафин Т.Т. Политическая культура и социально-политические ценности
студенческой молодежи // Культура и социальные ... ... ... ...... КазГУ, 1987. – С. 145-159.
25. Мустафин Т.Т. Проблемы формирования демократической политической
культуры // Республика Казахстан: ... ...... КазНГУ-
ИРК, 1996. – С. 16-25.
26. Нысанбаев Ә.Н. Қазақстан. ... ... ...... Қазақ
энциклопедиясы, 1999. – 416 б.
27. Байделдинов Л.А. Қазақстан қоғамы және социология: Қазіргі өмір және
жаңа идеялар // Қазақстан ... ... ... ... ... ... 1997. – 172 б.
28. Иватова Л.М. США во внешней политике Республики Казахстан. – Алматы:
Стека, 1999. – 310 ... ... Б.Г. ... Казахстан: Эволюция общественных систем. –
Алматы: Жазушы, 1993. – 149 ... ... А.Х. ... ...... қайнар көзі //
Ақиқат. – 1997. - № 11. – 8-12 ... ... К.Н. ... ... системы Казахстана в ХХ
веке: Дис. д-ра полит. наук. – Алматы, 1997. - 296 с.
32. Тасмағамбетов И.Н. Реформа образования-стратигеческий курс ... ... // ... - 1995. - № 1. - С. ... ... К.У. ... культура и ее требования к руководителю. –
Алматы, 1993. – 48 с.
34. Ибраева Г.Ж. Mass media в ... ... ...... – 187 ... Соловьев. А.В. Политические партии и общественные движения Казахстана.
– Алматы, 1993. – 76 с.
36. Сыроежкин К.Л. Казахстан в транзитный ... ... ... ... ... Сер. ... Сер. ... Сер. Культурология.
Алматы: Қазақ университеті. – 1998. - № 1. – С. ... ... М.С. ... ... системы Казахстана //
Евразийское сообщество: экономика, политика, безопасность / Институт
Развития Казахстана. – 1999. – № 1. – С. ... ... А.А. ... ... ... Казахстан в
контексте трансформации системы высшего образования. – ... ... 2002. – 354 ... ... Г.О. ... поведения граждан: Зарубежный опыт и
Казахстан: Автореф. дис. ... ... ...... 2000. – С. ... ... Р.Қ. К определению понятия консолидации политической
системы // Саясат. – 1999. – № 4. – С. ... ... М.А. ... ... ... ... ... саяси
әлеуметтену ерекшеліктері: Саяси ғыл. канд. дис. – Алматы, 2000. – ... ... Е.Б. ... ... ... ... ... ерекшеліктері: Саяси ғыл. канд. дис. – Алматы,
2000. – 127 б.
43. Симтиков Ж.Қ. Қазіргі ... ... ... ... ... мен ... асу ерекшеліктері: Саяси ғыл. д-ры дис. автореф.
– Алматы, 2005. – 53 б.
44. Бигожанов Т.К. Политические аспекты формирования у ... ... ... в ... Казахстан: Автореф. дис. канд.
полит. наук. – ... 1998. – 26 ... ... Р.С. ... ... саяси құндылықтарының қалыптасу
процесі (этникалық аспектілер): Саяси ғыл. канд. дис. – ... ... 135 ... ... М. ... ... ... жеке тұлғаның
белсенділігінің қалыптасуы: Саяси ғыл. канд. дис. – ... 2001. ... ... ... М.Ө. ... ... ... мәдениет пен азаматтық
қоғамның өзара әрекеттесуі мен қалыптасу процестері: Саяси ғыл. ...... 2002. – 132 ... ... Л.Ю. Государственная молодежная политика: мировой опыт и
Казахстан: Дис. д-ра полит. наук. – Алматы, 2004. – 242 ... ... Л.М. ... ... ... ... молодежи
сельского происхождения в условиях переходного периода: Дис. канд.
социол. наук. – ... 1997. – 148 ... ... Г.О. ... ... проблемы политической
социализации личности: Дис канд. социол. наук. – Алматы, 1997. – ... ... Н.Ә. ... -2030. Барлық Қазақстандықтардың өсіп-
өркендеуі, қауіпсіздігі және ... ... ... ... ... ... ... халқына
Жолдауы. - Алматы: Білім, 1997. – 256 б.
52. ... Ф. ... ... – М.: Прогресс, 1977. – 435 с.
53. Парсонс Т. Система современных обществ / пер. с ... Л.А. ... ... – М.: Аспект Пресс, 1998. – 270 с.
54. Коган Л.Н. Цель и смысль жизни человека. – М.: ... 1984. – 37 ... Тард Г. ... ... и ... – М.: Изд. ... культуры,
1990. – 316 с.
56. Хейзинга И. Home lundens. В тени завтрашнего дня / Пер. с нидерланд. и
примеч. В.В. ... – М.: АСТ, 2004. – 539 ... ... К., ... Ф. ... ... 1857-59 гг. // Соч. – 2
изд. – Т. 46, ч. 2. – С. ... ... Э. О ... ... труда. Медот социологии (
Социологические наследие) / пер. с фр. и послесловие А.Б. Гофмаца. ... ... 1990. – 575 ... ... Э. ... ... ... идеи в социологии / Пер. с франц.
– Киев: Изд. Ф.А. Иогансана, 1899. - 153 ... ... Г.В. ... – М.: ... 1990. – 446 ... Васильчук Ю.А. Трансформация потребности – ... ... ... // ... ... – 1994. – № 5. – С. 6.
62. Основы социологии: Курс лекций. – Изд. 2-е, испр. / отв. ред. ... наук А.Г. ... – М.: ... ... ... 1994. – ... -– 160 ... Современная американская социология / Под ред. В.И. Добренькова. – М.:
Изд-во МГУ, 1994. – 296 с.
64. Социально-экономическая ... ... ... ... /
Сборник научных трудов. – Алма-Ата: КазГУ, 1991. – 15 с.
65. Кон И.С. Социология ... – М.: ... 1967. – 383 ... ... Х.Ф. Человек как социологическая проблема. – Казань: Татар,
1972. – 22 с.
67. Москаленко В.В. Социализация личности. – Киев: Вища шк., 1986. – 17 ... ... З.Я. Я и Оно. ... ... лет / пер с ... ... Мерани,
1991. – Кн. 1. – 397 с.
69. Смелзер Н. Социология / пер. с англ. – М.: Феникс, 1994. – 688 ... ... ... // Материалы всесоюзного координоционого
совещания, Паланга, 12-17 ... 1988. – ... 1989. – ... Парсонс Т. Общетеоретические проблемы ... // ... ... и ... – М.: ... 1965. – С. 58–60.
72. Вятр Е. Социология политических отношений. – М.: Прогресс, 1979. – 375
с.
73. Политология. Курс лекции: Уч. пособие / под ред. ... М.Н. ... М.: МГУ, 1993. – 255 ... ... Ж. ... ... труды. Психология интеллекта.
Генезис числа у ребенка. Логика и психология. – М.: Просвещение, ... 659 ... ... К.С. ... в ... ... Учеб. для высш. учебных
заведений. – 2–е изд. ... и доп. – М.: ... 1997. – 544 ... ... Е.Б. ... ... ... классические традиции и
поиски новой парадигмы. – М.: ИНИОН, 1990. – 201 с.
77. Лисенков М.М. ... ... ... ... // ... Серия 12, Политология. – 1991. – № 6. – С.74–81.
78. Андреева Г.М. Социальная психология. – М.: МГУ, 1980. – 415 ... ... ... ...... Жеті ... 1998. ... б.
80. Насимова Г.О. Основные концепции и факторы электорального поведения:
Учебное пособие. – Алматы: «Тандем», 2002. – 40 ... ... ... Қазақ дәстүрлі мәдениетінің анықтамылығы. – ... 2001. – 103 ... ... Э. Социология: Учебник 90-х годов / Реф. изд. – ... – 276 ... ... Л.А. ... саясаттану: Оқулық. – Алматы: Интерлигал,
2005. – 264 б.
84. Almond G. Comparative political systems // Jornal of ... – 1959. - Vol.18, № 3. - P. ... ... / ... ... басқарған проф. Ә.Х. Тұрғанбаев. ... ... 2001. – 160 ... Parsons T. The scool class as a social system: some of its ... American society // Harward ... Review. – 1959. – Vol. ... P. 297–318.
87. Жамбылов Д. Саясаттану: Оқулық. – Алматы: Жеті жарғы, 2003. – 288 б.
88. ... ... ... / Общ. ред. и ... Ю.И.
Аверьянов. – М.: PUBLISHERS, 1993. – 431 ... ... ... энциклопедия / Қазақстан Даму
Институты, Әл–Фараби атындағы Қазақ ҰУ саясаттану кафедрасы. – Алматы,
1998. – 447 ... ... О.Э. ... ... и ... ... – М.: Юрид. лит.,
1997. – 576 с.
91. Народы ... Азии и ... / под ред. С.П. ... и др. – ... ... 1962. – 767 ... ... казахская энциклопедия / гл. ред. М.К. ...... 1985. – I т. – 592 ... ... М.Е. ... ... истории изучения Средней Азии ... ...... 1995. – Ч. I, кн. 12. – 148 ... ... Ғ. Орхон ескерткіштерінің тексті. – Алматы: Ғалым, 1990. – 7
б.
95. Жолдасбеков М. Асыл арналар. – Алматы: Жазушы, 1986. – 18 ... ... Ә., ... Т. Көне ... жазбалары / Жоғарғы оқу
орындарына арналған оқу құралы. – ... ... ... 1991. ... б.
97. Абай Құнанбайұлы. Жиырма сегізінші қара сөз // Шығармаларының екі
томдық толық жинағы. Өлеңдер мен ...... ҚР ... ... М.О. ... ... әдебиет және өнер ин-ты, 1995. – І т.
– 336 ... ... ... ... / Бас ред. М.Қ. Қаратаев. – Алматы: Ғылым,
1972. – I-II т. – 648 б.
99. Қалиев С. XV-XIX ғғ. ... ... ... ... ... Рауан, 1990. – 88б.
100. Қазақтың тәлімдік ой-пікірлері Антологиясы / құр. Қ. Жарықбаев, С.
Қалиев. – Алматы: ... 1994. – I т. – 6 ... ... А. Қазақтың білім-ғылым мәселесі // Қазақ газеті. – 1913.
– 15 тамыз.
102. Исаев Ә.Ү. 1986 жылғы желтоқсан ... ... ... ... ... ... – 2006. – 28 қараша.
103. Сорокин П. Человек. Цивилизация. Общество / пер. с ...... 1992. – 543 ... Spoerr K. Gleichheit its Ungerechtichkeit – auch in der Schule // ... Meinung. – 2000. – №363 / Februar. – P. ... ... Ж. ... в ... ... и ... обучения //
Перспективы. – 2001. – Т. ХХХ, № 2.– С. ... ... ... Европы конца XIX – начала XX века: Хрестоматия ... В.Н. ...... Изд. ... ... 1991. – 243 ... ... В.В., Скробов А.П. Противоречивость социализации и воспитания
молодежи в условиях реформ // Социально-политический журнал. –1998. –
№ 1. – С. ... ... П.Н. ... ... – М.: Без изд., 1992. – Ч. 2 ... с.
109. Боголюбов Л.Н. Изучение ... ... ... ... ... у учащихся гражданской культуры //
Социально-политический журнал. – М.: Прогресс, 1997. – № 3. – ... ... ... ... ... / под ред. Р. Гудина, Х.Д.
Клингеманна. - М.: ... 1999. – 816 ... ... Н. ... о современной политологии: Политические науки:
новые проблемы. – М.: Изд-во МНЭПУ, 2000. – 216 с.
112. Чичерин Б.Н. ... виды ... / ... ... ред. Н.И. ... А.В. ... – М.: ... 1999. – 774 с.
113. Рэнд А. Апология капитализма. – М.: Новое лит. Обозрение, 2003. – ... ... Э. ... от свободы / пер. с ... Г.Ф. ...... – 1990. – 214 с.
115. Ануфриев Е.А., Лесная Л.В. Социальная роль и ... ... ... Изд-во МГУ, 1971. – 150 с.
116. Психология и педагогика: ... ... для ... / ... ... – М.: ... 1999. – 256 ... Пригожин И. Философия нестабильности // Вопросы философии. – 1991. –
№ 6. – С. ... ... А. ... ... орд и ... // Абай. – 1992. – №
3. – С. 23-26.
119. Тәжібаев Ә. Қазақ драматургиясының дамуы мен ...... 1971. – 416 ... Радловъ В.В., Меіоранский П.М. Сборник трудов орхонской экспидиции. –
С-Петербургъ: Типографія императорской ... ... 1897. – Т ... 45 ... ... А. Күнделіктер мен хаттар. – Алматы: Жазушы, 1979. – 159 б.
122. Моисеев Н. Человек и ... - М.: ... 1990. – С. ... ... ... ... ... Ұлттық Кеңес / Қазақстан
Республикасында гуманитарлық білім беру тұжырымдамасы. – Алматы:
Қазақстан, 1994. – 40 ... ... В.Т. ... студенчество: Социологические очерки – М.:
Высш. шк., 1990. – 304 с.
125. Қазақстан студенттер альянсы 2006 жылғы 15-қыркүйекте «Бұл ... ... ... ... // www. khabar. kz.
126. Қазақ әскерінде «Отан» саяси партиясының ... ... ... ... «Жас ... байқауы өткізілді // www.
khabar. kz.
127. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан Республикасы азаматтарына 2006-2008 жылдарға
арналған «Патриоттық тәрбие беру» ... ... ... ... ... №200. – ... ... 2006. 10 қазан // Егемен
Қазақстан. – 2006. – 13 қазан.
128. Жұмабекұлы С. «Қазақстан патриоты» атты жаңа журнал шығады // ... – 2006. – 22 ... ... Н.Ә. ... Республикасы Президентінің 2006 жылғы 14-
қарашадағы № 216 Жарлығымен мақұлданған. Қазақстан ... ... ... орнықты дамуға көшу тұжырымдамасы //
Егемен Қазақстан. – 2006. – 18 ... ... ... Н.Ә. Астана қаласында өткен Жастардың II Конгресінде
сөз сөйледі // www.president.kz.
131. Сұлтанов Б.Т. ... ... ... агенттігі,
Қазақстанның қысқаша статистикалық жылнамалығы. - Алматы, 2006. – ... ... А.А. ... ... ... Казахстан в
контексте трансформации системы высшего образования. – Алматы: Қазақ
университеті, 2002. – 354 с.
133. ... Н.Ә. ... ... ... ... ... ... жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы / Қазақстан
Республикасы Президентінің 2004 ... 11 ... №1459 ... // ... ... – 2004. – 16 ... ... Н.Ә. Жекелеген мемлекеттік жоғарғы оқу орындарына ерекше
мәртебе беру туралы. ... 2001 ... №648 ҚР ... ... ... ... – 2001. – 7 ... Абай атындағы Қазақ Ұлттық ... ... ... беру // www. ... ... Исаев Ә.Ү. Мемлекет саясаты мен білімнің арақатынасы // Материалы
научно-международной конференции в ... ... ... ...... ... им. аль-Фараби, 2005. – С.
254-257.
137. Алматы қаласындағы Абай ... № 2 ... ... ... ... ... тілі мен әдебиетін тереңдете оқытатын
орта мектеп-интернатының 2001-2005 оқу жылдарындағы ... / ... М.Б. ... – 2005. – 27 ... Назарбаев Н.Ә. Өз Отаныңның патриоты болу – бұл ... ... ... / ... ... ... Халықтары
Ассамблеясының XII сессиясында сөйлеген сөзінен // Дала мен ... ... – 27 ... қарапайым
(көпшілік, шаруа, жұмысшы)
1. Кәсіпқой
(саясаткерлер, саясаттанушылар)
2. теориялық
(мұғалім, жоғары шенеуніктер)
3. орташа
(студенттер, қызметкерлер)
4. бастапқы
(мектеп оқушылары, өздігінен ізденушілер)
Жеке-даралық
тұлға
Индивид
Әрбір адамның өз басына тән ... ... ... ... тән жеке
тұлғалығы жеке-даралық болып есептеледі. ... ... және ... ортада пайда болады.
Адам өз еңбегі арқылы жануарлар әлемінен бөлініп шығып, тіл көмегі арқылы
басқа ... ... ... ... ... қадам басқан
жаратылыс иесі. Осы іс-әрекеттері арқылы ол жеке ... ... ... ретіндегі басқа қасиеті – оның қоғамдағы орны.
Индивид дегеніміз – биологиялық түрді ұсынушы, жеке-дара тірі ... ... бір ... ... қасиеттері, сол сияқты, өзі мен басқа
көптеген адамдар үшін қажет қасиеттер иесі екендігін ... сүт ... ... ... ... биологиялық
жаратылыс ретіндегі спецификалық ерекшелігі тік жүруі, қолды ... ... және ... ... мимен жұмыс істеуі болып
саналады. Қоғамдық ... ... адам ... ... сол сана ... қана әлемді түсініп қоймай, сол әлемді өзінің қажеттіліктеріне,
қызығушылықтарына сәйкес түрлендіруге ... ... ... ... «Жеке тұлға», «Индивид» және «Жеке даралық» ұғымдарының өзара қарым-
қатынасы
Сурет 8 - 2006 жылғы 1-қаңтарға дейінгі ... ... бас ... яғни ... басқа жас кезеңдерімен салыстырмалы
түрде есебі
0
интернет
қызметтестер
достар
Ата-ана
митингілер
жиындар
түрлі саяси акциялар
Теледидар, радио
баспасөз
газет-журнал
Арнайы курстарда
жоғарғы оқу орындарында
арнаулы оқу ... ... ... беру
Өздігінен іздену арқылы
Тұрмыстық
Жұртшылықпен жұмыс
Бұқаралық ақпарат құралдары арқылы
Оқыту-тәрбиелеу процесінде
Саяси білімнің берілу жолдары
5. қарапайым (көпшілік, шаруа, жұмысшы)
4. бастапқы ... ... ... ... ... ... қызметкерлер)
2. теориялық (мұғалім, жоғары шенеуніктер)
1. Кәсіпқой ( саясаткерлер, саясаттанушылар)
Саяси білімді игерудің деңгейі
Саяси болжам жасауға
Саяси теріс әрекетке бармауға
Саяси дұрыс шешім ... ... ... имидж қалыптас-тыруға
Саяси мінез-құлықтың қалыптасуына
Саяси белсенді болуға
Саяси мәдениеттілікке
Саяси құқығын қорғауға
Саяси сауатты болуға
Саяси білім ... әсер етеді
42,1 ... ... ... ... ... ... % ... жас
0,9 % - 60жас, одан асқан
«Дарын» РҒПО
Алматы қаласы
ББЖКБАРИ
Қалалық облысты білім жетілдіру институты
Ы.Алтынсарин атындағы Қазақ Білім Академиясы
Алматы қаласы
Кіші ғылым академиясы
Алматы ... ... ... ... ... ... ... мамандандырылған дарынды балаларға арналған қазақ тілі мен
әдебиетін тереңдете оқытатын орта мектеп-интернат
Ж.Жабаев атындағы, С. ... ... ... кітапханасы
Алматы қаласы
Қазақтың заң академиясы
Алматы қаласы
«Тұран» университеті
Алматы қаласы
«Дебат» орталығы
Алматы қаласы
Қазақ радиосы Қазақстан-1
Хабар, НТК ... ... ... ... қаласы
Түрік елшілігі
Алматы қаласы
Жапон елшілігі
Алматы қаласы
Ұлан,Жас алаш, Ақ желкен, Алдаспан, Зерде, Қазақ тарихы, Қазақстан мектебі,
Қазақ тілі мен ... ... ... ... әдіскер
мұғалім, Алматы ақшамы
Абылай хан атын-дағы халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті
Алматы қаласы
Республикалық оқушылар сарайы
Алматы қаласы
20
40
60
80
100
120
140
160
2000
2001
2002
2003
2004
Мемлекеттік емес ұйымдар
Халықаралық ... ... ... ... ... ... ... ақпарат құралдары
Әлеуметтік топтар
Құрбы-құрдас, дос-жолдас
Әскер
Мемлекет
(заңдар, жарлықтар, т.б.)
Саяси әлеуметтендіру
Білім беру жүйесі
Бастауыш және орта кәсіптік білім беру
Жоғары оқу орнынан кейінгі білім
Жалпы орта ... ... ... ... ... ... мен ...

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 170 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Unix ОЖ-нің қорғаныс әдісі5 бет
Ежелгі түркілердің наным-сенімдері10 бет
Кәсіпорын бухгалтериясында ТМҚ-ды есепке алу31 бет
Көркем мәтіндегі мәтінтүзуші фоносемантикалық және лексика-семантикалық факторлар354 бет
Экологиялық факторлар жайында5 бет
Ғылым туралы пікірталастар: сциентизм және антисциентизм7 бет
Қазақ тілі грамматикалық категорияларының антропоөзектілігі45 бет
1917-1920 жылдардағы қазақ жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдары32 бет
Ғани Мұратбаев5 бет
1986 жылғы желтоқсан оқиғасына қазақ жастарының қатысуы және оның тарихи маңызы25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь