Шал ақынның дүниетанымына тарихи-философиялық талдау

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 Шал ақын шығармашылығының қазақ философиясындағы орны ... ... .11
1.1 Шал ақынның дүниетанымының қалыптасуы,
даму ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11
1.2 Шал ақынның болмыс, ғұмыр, өмір, өлім туралы ұстанымдары ... ... ... ... ...25
1.3 Шал ақынның адам туралы ілімі және оның сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... .41

2 Шал ақын шығармашылығының ағартушылық.тәрбиелік маңызы ... ..69
2.1 Шал ақынның этикалық ілімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...69
2.2 Шал ақынның әйел болмысы туралы ұстанымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... 100
2.3 Рухани сабақтастықтың кеңістігі мен уақыты аясындағы Шал ақын ... ... 111

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 118

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..120
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Бұл диссертациялық зерттеуде қазақ мәдениеті мен философиясының көрнекті өкілі Шал Күлекеұлының дүниетанымы тарихи-философиялық талдаудан өткізілді.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстанның 2004 жылғы негізгі бағыттарының ішкі және сыртқы саясаты» жолдауына сәйкес әзірленген «Мәдени мұра» бағдарламасы іске асырулуда Отандық зерттеушілердің дәстүрі мен ұлттық мәдениетке, оның тарихы мен ерекшеліктеріне деген қызығушылығы арта түсуде. Ғылымның көптеген салаларында әр түрлі қырларынан жазылған зерттеу жұмыстары ұлттық рухани мұрасының бұрын онша мән берілмеген тың. Қабаттарына жол ашуда. Шал ақын шығармашылығын тарихи-философиялық талдауға арналған біздің зерттеу жұмысымыз да ұлттық-мәдени мұрамызға өз үлесін қосар тың еңбек болады деген мақсаттамыз.
Қазақстанда жаңа қоғамдық қатынастар жүйесін құру, оны нығайту және өркендету үлкен жылдамдықпен іске асырылуда. Нарықтық экономика ұлт өмірі мен тұрмысына бұрын-соңды болмаған тың өзгерістер әкелді. Адамдардың еңбекке деген қатынасы, еңбекті ұйымдастыру формалары жалпы психологияны өзгертті. Тоталитарлық жүйе кезінде қалыптасқан түсінік ұғымдардан бас тарту басталды. Әрине, халық жаңа қарым-қатынастар талабына бейімделеді, оның қисыны аясында тіршілік ете бастайды. Бірақ оның болмысында ешуақытта жоғалмайтын, қайта жылдар, ғасырлар өткен сайын жарқырап мен мұндалап тұратын құндылықтар жүйесінің мол қабаты бар. Ол халық бітім-болмысының негізі, түп-тамыры.
Ғалым-философ Ж.Ж. Молдабеков «Қазақтану» туралы сүбелі еңбектер жазып, оның өрісін кеңейтуде. Бұл әртүрлі қырды қамтитын жаңа, тың бағытқа жол салу деп бағалауға тұрарлық бастама. Әрине, мұның аясында философтар, этнографтар, тарихшылар да еңбек етуі қажет.
Ж. Молдабековтің методологиялық маңызы зор мынадай ұстанымдары біздің зерттеумізге бағыт-бағдар болды.
«Біріншіден, адалдық жолын іздестіру. Ол үшін жыртқыштық пейілді баса білу қажет болды. Бұл тыныштықтың бір кепілі. Екіншіден, іргесі бекем, хакімдігі күшті билік құру арқылы өз ел-жұртының иесі болу. Бұл дүние-мүлкін, мал-жанын қорғау өнерін жетілдіріп, шебердің қолын, шешеннің тілін ортақ мүддеге жұмсауды үндейді.
Үшіншіден, адам мұратын елдің, халықтың, қоғамның мүддесімен ұштастыру идеясы. Әлгінде келтірілген ойлардың бұл мәселеге қатысты екені күмәнсыз. Қазақ ақиқатқа деген ұмтылысынан, адалдыққа деген антынан ауытқи бермеді» 1, 38 б. деп жаза отырып, Ж. Молдабеков біздің ізденістері-мізге тікелей қатысты мына мәселелерге назар аударды.
1. Қазақты өзіне - өзін және басқаларға танытқызатын, жаңа талап, заман үрдісіне ағарту икемдейтін, өркениет ұйытқысына орай ұйымдастыратын мәдени тетіктерді зерделеу және ұсыну;
1 Молдабеков Ж..Ж. Қазақ осы - мың өліп, мың тірілген: Оқу құралы. - Алматы: Санат, 1998. - 38 б.
2 Тәжібаев Р. Батыс пен Шығыс өркениеті ортасында Қазақстан // Таңшолпан. – 2006. - №4. - 151 б.
3 Нұрланова К.Ш. Человек и мир. Казахская национальная идея. - Алматы: Қаржы-Қаражат, 1994.- 23 б., 130 б.
4 Ахметжанова А.С., Қылышпаева А.С. Азаматтық сана - әлемтанушылық көзқарасы // ПМУ Хабаршысы. Педагогикалық серия.- 2004.- №2. - 17 б.
5 Қалиев С. Қазақ педагогикасының теориялық негіздері теориялық негіздері мен тарихы – Алматы: Рауан, 1998. - 3 б.
6 Кенжалы Т. Асан Қайғының дүниеге көзқарасы: Философ. ғыл. канд. автореф. - Алматы, 1993. - 25 б.
7 Қанағатова А. Бұқар жырау мен Қабан жыраудың этикалық көзқарастары: Философ. ғыл. канд. автореф. - Алматы, 2005. - 20 б.
8 Арынғазиева Б.Б. Хандық дәуіріндегі ақын-жыраулар философиясындағы кісілік құндылықтары жүйесі (XV-XVIII ғасырлар): Философ. ғыл. канд. автореф. - Алматы, 2005. - 6 – 10 бб.
9 Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999.- 236 б.
10 Сәбетқызы Ақатай. Асан Қайғыдан Абайға дейін // Білім және еңбек.- 1985. - №3. – 22 - 23 бб.
11 Касымжанов А.Х. Абу-Насыр аль-Фараби. - Москва: Мысль, 1982. -С.62-69.
12 Абдильдин Ж.М. Проблема начала в теоретическом познании. - Алма-Ата: Наука, 1967. - С.199.
13 Нысанбаев А.Н. Мировоззрение Аль-Фараби и Ибн Сины в контексте религиозно-философской традиции народов Центральной Азии // Евразийское сообщество: общество, политика, культура. - 1998. - №1. - С. 98.
14 Кішібеков Д. Қазақ менталитеті: Кеше, бүгін, ертең. - Алматы: Ғылым, 1999. - 48 б.
15 Есімов Ғ. Хакім Абай. - Алматы, 1994. - 98 б.
16 Алтаев Ж. Фольклордың дүниетанымдық негізі // ҚазМУ хабаршысы. Философия сериясы. - 1994.- №2. – 41- 43 бб.
17 Касабеков А., Алтаев Ж. Қазақ философиясының тарихнама. Кіріспе.- Алматы: Ер-Даулет 1994.- 172 б.
18 Ғабитов Т.Х. Қазақ мәдениетінің типологиясы. - Алматы: Қазақ университеті, 1998.- 203 б.
19 Молдабеков Ж. Адам құпиясы және қабілеті // Ақиқат. - 1993. - №3. – 19-21 бб.
20 Орынбеков И. Предфилософия протокозахов. - Алматы, 1994. - С. 208.
21 Нұржанов Б.Г. Город и степь // Евразийское сообщество.- 1997.- №3. – С. 9-11
        
        М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті
ОӘЖ 1 (091)(574) ... ... ... ... ... ... талдау
Философия ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындаған ... - ... ... ... ... ... Н. ... Республикасы
Шымкент, 2007
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
.....................................................3
1 Шал ақын шығармашылығының қазақ философиясындағы орны.........11
1.1 Шал ақынның дүниетанымының ... ... Шал ... ... ... ... өлім туралы
ұстанымдары...................25
1.3 Шал ... адам ... ... және оның ... Шал ақын ... ... маңызы......69
2.1 Шал ... ... Шал ... әйел ... ... ... ... сабақтастықтың кеңістігі мен уақыты аясындағы Шал ақын ........
111
Қорытынды...................................................................
.........................................118
Пайдаланылған ... ... ... Бұл ... ... ... мен философиясының көрнекті өкілі Шал Күлекеұлының дүниетанымы
тарихи-философиялық талдаудан өткізілді.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан ... ... 2004 ... ... ... ішкі және ... саясаты»
жолдауына сәйкес әзірленген «Мәдени мұра» бағдарламасы іске асырулуда
Отандық зерттеушілердің дәстүрі мен ... ... оның ... ... ... қызығушылығы арта ... ... ... әр ... ... жазылған зерттеу жұмыстары ұлттық рухани
мұрасының бұрын онша мән берілмеген тың. ... жол ... Шал ... ... ... арналған біздің зерттеу
жұмысымыз да ... ... өз ... ... тың ... ... деген
мақсаттамыз.
Қазақстанда жаңа қоғамдық қатынастар жүйесін құру, оны нығайту және
өркендету үлкен жылдамдықпен іске ... ... ... ұлт ... ... ... ... тың өзгерістер әкелді. Адамдардың
еңбекке деген қатынасы, еңбекті ұйымдастыру формалары ... ... ... жүйе ... қалыптасқан түсінік ұғымдардан бас
тарту басталды. Әрине, халық жаңа қарым-қатынастар ... ... ... аясында тіршілік ете бастайды. Бірақ оның болмысында ешуақытта
жоғалмайтын, қайта ... ... ... ... ... мен ... құндылықтар жүйесінің мол қабаты бар. Ол халық ... ... Ж.Ж. ... ... ... ... ... жазып,
оның өрісін кеңейтуде. Бұл әртүрлі қырды қамтитын ... тың ... ... деп ... тұрарлық бастама. Әрине, мұның аясында философтар,
этнографтар, тарихшылар да еңбек етуі қажет.
Ж. ... ... ... зор ... ... біздің
зерттеумізге бағыт-бағдар болды.
«Біріншіден, адалдық жолын іздестіру. Ол үшін жыртқыштық пейілді баса
білу қажет ... Бұл ... бір ... ... ... ... ... билік құру арқылы өз ел-жұртының иесі болу. Бұл ... ... ... ... ... шебердің қолын, шешеннің тілін
ортақ мүддеге жұмсауды үндейді.
Үшіншіден, адам мұратын елдің, ... ... ... ... ... келтірілген ойлардың бұл мәселеге қатысты екені күмәнсыз.
Қазақ ақиқатқа деген ұмтылысынан, адалдыққа деген антынан ... ... 38 б.] деп жаза ... Ж. ... ... ... ... мына мәселелерге назар аударды.
1. Қазақты өзіне - өзін және басқаларға ... жаңа ... ... ... ... ... ұйытқысына орай ұйымдастыратын мәдени
тетіктерді зерделеу және ұсыну;
2. Тарихи үрдістерде қазіргі заманның даму қисына қазақ халқы ... үш ... ... ... сақтау, өзін - өзі меңгеру, атамекенін
іргелі ел ету, мәдениетін ... ... ... ... ... ... Қазақтанудың арнайы дүниетанымның саласы болып қалыптасуына үш шарт
ықпал етеді: ... ... ... ... ... соған бейімделу;
атамекеніндегі ел мен ердің жан-дүниесіне жақындау, ... және ... ... ... мен ... ... адамның ес-жадында
сақтау, сол құбылыстарға араласу арқылы белгілі бір ... ... ... рухани негізін де осы үш арна қалыптастырады деуге ... 38 ... ... ... қорытындылаған, топтаған халық болмысының аса
маңызды атрибуттары мен сапалық ерекшеліктері әруақытта өте ... ... ... ... сайын олардың қажеттілігі одан әрі арта береді.
Өйткені, халықтың өзін - өзі іздестіруі, өзіндік ... ... ... ... ... ... ... керісінше
қанат жайып келе жатқан бірегейлену, жақындасу, тегістелу процесінде өзін -
өзі жоғалтпауға әрекет істеу соны әртүрлі ... ... ... ... іске ... Тәжібаев деген жас ғалым «Батыс пен Шығыс өркениеті ортасында -
Қазақстан» тақырыпты қысқа, бірақ ... ... «... ... ... интеграция, модернизация деген сөздер негізінен Батыстың
үстемдігін орнатуға бағытталып, Қазақстан ... ... бұл ... ... мағына жатқанын білуі керек. Әртүрлі дін, тіл, ұлт
өкілдерін бір ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан үшін жаһандану, интеграция, модернизация деген
сөздер мақсат емес, мақсатқа жету жолында ... ... болу ... ... б.] деп өте орынды атап көрсетті.
Аталған инновациялық мағынадағы сөздерді құрал етіп пайдалану үшін
оларды игеру, мағынасын, ... ... ... ... ... күш, қуат ... өзімізге тән түпнегіздер мен сапалық белгілерді
жарқырата ... ... ... ... дәрежеде дамытуымыз
қажет. Осы тұрғыдан Р. Тәжібаевтың мына бір пікірімен ... ... ... әлемдік держава деңгейіне жеткізген мәдениетімізді
жаңғыртуымыз керек. Ол әрине, Алтын Орда ... ... ... ... б.] деп ... жас ... Қ.Нұрланова ұлттық идея деңгейіне көтерген сұхбатшылдық, іштесу,
дүние және әлеммен үйлесімді болу, ақсақалдарды сыйлау, ... ... [3, 23 б.] ... ұлттық ділдің маңызды сапалық ... ... ... және ... дүниесі бай, жаңашыл,
шығармашылық ойлау қабілеті мен дүниетанымдық мәдениеті жетілген зерделі
тұлға ... күн ... ... ... ... ... тәуелсіз Қазақстан Республикасы-көп ұлтты, іргелі мемлекет.
Сондықтан, көп ұлтты халықтардың этностық ... ... ... ортақ отанының болашақ дамуына үлес ... ... ... ... алғышарттарын түзіп, оны жүзеге асыру-
мемлекеттік маңызды ұстаным.
Қазіргі жаңғыру кезеңінде біздің ... ... ... ... және оны ... ел ... барлық жақтарын жаңарту
жағдайында бала тәрбиесінің мәні мен орны негізгі көкейтесті зерттеу болып
отыр. ... ... өсіп - ... қауіпсіздігі, әл-ахуалының
артуын жүзеге асырудың аса маңызды құралы қоғамның барлық ... ... ... ... пен ... ... ... жол ашты.
Қазақстан Республикасының этникалық-мәдени білімнің тұжырымдамасында
(1996): «Тәрбиенің қарым-қатынасқа көшуі кезінде ... ... ... ... ... шыға ... ... икемделген, білікті, жан-
жақты мәдениетті жеке тұлғаны тәрбиелеу» [4, 17 б.] - деп өнер ... ... ... мән ... орта білімді дамыту тұжырымдамысы
жобасында (1997): «Білім берудің маңызды мақсаты адамды әдеттегі үйреншікті
сана-сезім шеңберінен алып шығып, ... биік ... ... [5, ... деп оқушылардың көркемдік талғамын халықтық мұралар арқылы өркениетті
мәдениетке жеткізу көзделеді.
Ұлттық тәрбиенің қайнар көзі қазақтанудың күре тамыры ... ... ... оның ... беттерінің бірі ақын-жыраулар шығармашылығы
екенінде ешкімнің дауы жоқ.
Қазақтану жолында осы уақытқа дейін А. ... Ш. ... ... Қ.А. ... А. Байтұрсынов, М. Жұмабаев, М. Дулатов,
Ж. Аймауытов М. Әуезов ... ... ... олардың әдеби
мұрасының ұлағаты саралануда. Осы бағыттағы жұмыстар одан әрі тереңдеп,
оның орбитасына бұдан ... ... ... інжу - ... ... ... XV-XVIII ғасырларда өмір ... ... ... атап ... болады. Олардың мұрасы соңғы 10-15 жылдың
ішінде ... ... ... ... «Асан Қайғының дүниетанымы» [6, 25 б.], А. Қанағатова «Бұқар
жырауды мен ... ... ... ... [7, ... Арынғазиева «Хандық ... ... ... ... ... (XV-XVIII ғасырлар)» [8, 6 б.]
сияқты кандидаттық диссертациялар жазылды.
Бұл зерттеулерде ақын-жыраулардың қазақ халқының ... ... ... ізденістері мен ерекше табыстары сарапталды,
олардың ... ... тілі ... ... ... ... ... аударылды. Елдік пен ерлік, жақсылық пен ... пен ... ... ұғымдар төңірегінде біршама пікірлер
тұжырымдалды.
Ақын жыраулар шығармашылығының әлі де айтылмаған, ... ... ... алғаннан бері Н.Ә. Назарбаев «Қазақстанның дамуы
– қоғамның ... ... ... ... ... ... ... да еңбектерінде қазақ халқының ұлттық сана сезімі өскенін атап
көрсетіп, оның түпнегзінде қазіргідей жедел құбылатын ... ... ... ... ... әр уақытта назар аударып жүр. Осы өте жағымды үрдісті
одан әрі жетілдіру үшін ең алдымен республика халқын азаматтық және ... ... ... қажеттігін ерекше атап көрсетеді [9, 236
б.]
Тақырыптың зерттелу ... Шал ... ... ... екі ... ... туындайды. Оның бірі-шығармаларының ... ... ... ... Екіншісі, оның шығармашылығына талдау
жасау, түсіндіру мәселесі.
Кейбір деректерге сүйенсек «Жаңа әдебиет» журналының 5 ... ... Шал ... бір өлеңі басылыпты. Сонан кейін Ғалым Малдыбаев «Шал ... ... ... ... ... ... 1958 жылы 28 ... «Қазақ әдебиеті»
газетінде 8 өлең жариялаған.
Жалпы ақын шығармалары ... ... ... ... жинағы» (1962) «Үш ғасыр жырлайды» (1965) «Ертедегі әдебиет
нұсқалары» (1967) «Алдаспан» (1971) «Бес ғасыр жырлайды» (1989) ... ... ... ақын ... ... ... ... Шәкір
Ыбыраев, Өмірзақ Айтбайұлы, Рәбиға Сыздыкова, Рахманкұл ... ... ... Күмісбаев сияқты ғалымдар ақын туралы талдау мақалалар
жазған.
Философиялық әдебиетте Шал ақын шығармашылығы О.А. Сегізбаевтың, ... Н.Р. ... Қ. ... Г. ... С.
Ақатайдың еңбектерінде қарастырылған.
Бүгінгі күнге дейін Шал ақын ... ... ... ... ... бұл еңбекте ақын дүниетанымы алғаш ...... ... ... Сегізбаев «Казахская философия XV начала XX века» деп аталатын
көлемді еңбегінде Шал ... ... баға ... оның ... ... ... сипатын анықтайды. Бұл ... ... баға ... ... ... О.А.
Сегізбаев орыс ... ... ... Шал ... ... ... бойлау қиын болғандығы сөзсіз.
С. Ақатай Шал ақын туралы арнайы еңбек жазбағанмен, 1985 жылы «Білім
және еңбек» ... ... ... ... ... деген проблемалық
мақала жариялаған. Осы қысқа да нұсқа еңбектің негізгі идеялары Шал ... ... ... ... ... ... ... тұтасқан поэзиясын игеруіміз
қалай, - деп заңды ... ... оған ... эпиграф ретінде
қолдану мен жаттап алып, ... ... ... ... жұмысты
тындырмағанымызды орынды еске салады [10, 22 б.]. Бұл пікір ... ... ... ... да әлі де өзінің құндылығын жойған жоқ.
«Жаттау дұрыс ақ, бірақ ол рухани қазынаны ... ең оңай ... Ал ... ... көне мұрамыздың ұғымдық ой ... ... ол ... ... сана ... дәлдеп тоғысып, байытып
отыруымызбен байланысты.
Бұл әрине, игерудің өте қиын ... Мұра бай ... ... ... ... ... соң қосалқы, дербес, оқшау ... ... ... ... Мұра ... ұлт ... ... функциясын ғана атқармақ» [10, 22 б.] деп орынды атап көрсеткен.
С. Ақатай ерекше көңіл бөлген мұраның ұғымдық ой ... ... ... ең маңызды мәселе. Жоғарыда біз атап көрсеткендей,
көптеген мұра жарық көруде.
Ал оны ... ... ... рухани дүниесінің пәрменді
факторына айналдыру-кезек күттірмейтін маңызды қоғамдық шара. Қазіргі терең
қанат жайған ақпарат ... ... ... ... әр түрлі
сарындағы хабарлардың экспансиясына душар болып отырған жас ұрпаққа ... ... мол ... рухани тәжірибесін ұсыну бірден - ... ... ... Шал ақын ... ... оның ... астарын негіздеу. Зерттеу жұмысының пәні - Шал
ақын шығармаларына талдау жасап, оның ұғымдық ... ... ... ... анықтау.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеудің бастапқы мақсаты
қазақ философиясындағы Шал ... ... ... – философиялық
тұрғыдан зерттеп, ... ... Шал ... ... мәдениетінің
ерекшелігіне, оның дүниетанымдық түсінік үлгілеріне талдау жасау ... ... ... ... бірі ... ... ... мақсаттан мынадай негізгі міндеттер туындайды:
- Шал ақынның ... ... ... ... Шал ақын ... ... және ... көздерін көрсету;
- Шал ақын ұстанған негізгі идеалдарға ... ... Шал ақын ... адам ... ... ... Ойшыл ақынның геронтологиялық ізденістеріне бүгінгі күн ... ... Ақын ... өмір мен өлім ... ... ... Шал ақынның этикалық ұғымдарының мәнін ашу;
- Ақын шығармашылығынан туындайтын ұлағаттар мен ... ... ... ... олардың мәңгілік сипатын негіздеу.
Біз арнайы бөліп көрсеткен міндеттер ауқымы өте кең, мұның өзі ... ... ... ... ауқымдылығын дәлелдейді.
Оның әдебиет пен көркем сөз аясынан ... ... сөз, ... ... ... ақын ... ... шүбә келтірмейді.
Зерттеудің теориялық және методологиялық негіздері. Зерттеудің нысаны
ақын шығармашылығы, мұның өзі ... ... ... Өйткені ақын
болумен философиялық туынды жасаудың арасы жер мен ... ... ... ал ... ақын ... шарт емес. Бұлардың әрқайсысы ойлау
мәдениетінің ерекше қабаттары, өзіндік жолы мен қисын бар ... ... ... де ... ... құдыретті күш-адамның ойлау қабілеті.
Өйткені ақын болу да ойлауды қажет етеді, ... ол ... ... ... ... ... сөз ... сөз құдыретін, стихиясын, тылсым
табиғатын игеру. Ал философ белгілі бір сарында сөз жүйелейді, яғни ... ... сөз ... ойланады.
Егер осындай методологиялық өлшем тұрғысынан келсек, Шал ақын-ойшыл,
көркем сөз бен ойлы ... ... ... бірдей сіңірген дарын иесі.
Өйткені ол сөз бен ойдың, ақыл мен сезімнің ... ... мән ... ... ақыл мен ... ролін, маңызын анықтайды. Жалпы ойлау
мәселесіне қатысты объективтілік, ... даму мен ... ... ... ... бәрі де ... алынды.
Сонымен қатар, Шал ақын дәстүрлі қазақ философиясының көрнекті өкілі
ретінде қаралып отырғандықтан, оның ... ... ... ... ... ... мен методологиялық
өлшемдердің бәрі де қатысты деп есептейміз.
Қазақ философиясы жалпы философия тарихына ... ... ... ... мынадай принциптер қолданылады:
- тарихилық пен логикалық зерттеу;
- тарихилық принципі;
- салыстыру принципі.
Осы принциптер де Шал ақын шығармашылығын талдауға септігін ... ... ... 10-15 ... Қазақстан ғалымдарының еңбектері
кеңінен пайдаланылды. А.Х. ... [11, 62-69 ... ... [12, 199 б.], А. ... [13, 98 б.], ... [14, 48 б.], Ғ. Есімнің [15, 98 б.], Қ. Нұрланованың [3, 48
б.], Ж. ... [16, 41-43 бб.], А. ... [17, 172 б.], ... [18, 203 б.], Ж. Молдабековтың [19, 21 б.], ... [20, 208 б.], Б. ... [21, 9-11 бб.], Т. ... 240 б.], С.Е. ... [23, 180 б.], А. ... [24, ... Н.Р. ... [25, 36 б.], Г.К.Айтказинның [26, 44 б.], ... [27, 54 б.], Г. ... [28, 54 б.], ... Г. [29, ... бб.], Біржанұлы Х. [30, 5 б.], Баязитұлы Қ. [31, 85-87 бб.], Әсіпұлы С.
[32, 53-56 бб.], ... Қ. [33, 124-136 бб.], ... Б. [34, ... ... ойлау мәдениетінің ерекшеліктерін сараптаудағы ... ... осы ... негіз, бастау болды.
Диссертациялық зерттеудің ғылыми жаңалығы. Жұмыстың ең басты жаңалығы
Шал ақын дүниетанымын тарихи – ... ... ... болып
табылады. Шал ақын поэтикалық сөз өнерінің мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... тамыры терең, тәжірибесі мен
ұлағаты мол шығармаларды дүниеге ... Оның ... ... ... ... сипатталады.
Диссертацияда Шал Күлекеұлы дүниетанымына әсер еткен отбасылық, мәдени-
тарихи жағдайлар, сол ... ... ... ... ... ... ғылыми нәтижеге қол жеткізуге мүмкіндік береді:
- Шал ақынның өзі және өзін ... ... - ... орта ... ... сарапталып, оның онтологиялық ілімінің сипаты
нақтыланды;
- Шал ақын шығармашылығындағы адам болмысы туралы қомақты мұраға ... ... ... ... ... ... Ойшыл, парасатты ақын адам тәні мен жанында ... ... аса ... ... зерделегендіктен, өзіндік
ерекшелігі бар геронтологиялық ой-тұжырымдарды жасай алды
- Ұлт тәрбиешісі дәрежесіне ... ... ақын ... ... ... ... ... ділі мен дінін сақтауға
жәрдемдесетін адамшылық қағидаларының ... ... ... ... ... ... туындап отыратын талаптар деңгейіндегі әйел
сипатына айрықша көңіл бөлді және ... ... ұлт, ... ... болатын ұстанымдарды ұсынды.
Диссертациялық ізденістің жаңалық деңгейі зерттеу тақырыбының және оның
тұжырымдары мен ... тың ... ... ... нысаны болмаған ... ... ... ... ... тыс қалған ұғымдар мен сөз ... ақын ... ... ақын ... мән берген
мәселелердің баяндалуында және оның творчествосы мен осы заман ... ... пен ... ... ... ... ... негізгі тұжырымдар мен қағидалар.
1. Шал ақын шығармашылығында болмыс, оның ... мен ... ... ... болу мен ... кету ... ... толғаныстар, яғни
дүниетанымында жүйелі онтологиялық ізденістер бар.
2. Шал ақын шығармашылығындағы адам болмысы, ... және ... ... ... ... ... және олардың
өзіндік сипаты айқындалады. Осы тұрғыдан ақынды Қазақстандағы психология
ғылымының маңызды бір ... ... ... ... ... ... деп ... толық негіз бар.
3. Шал ақын адамның қартаю процесіне жан-жақты талдау ... ... ... қомақты үлес қосты.
4. Шал ақын жақсылық пен жамандық, ізгілік пен зұлымдық, ... ... ... ... достық, махаббат, бірлік, ынтымақ
ұғымдарын ... ... ... ... бар ... ... жасады.
5. Шал ақын әйел болмысын да жан-жақты қарастырып, бұл мәселеге де
өзіндік үлес қосты.
Зерттеудің теориялық және ... ... ... ... ... нәтижелер ақын-жыраулар мен билер шығармашылығын философиялық
тұрғыдан талдау жұмысына ... ... ... ... ... осы ... өте қажет және олардың қатары одан әрі көбейе беру заңды үрдіс.
Өйткені ақындардың, жыраулардың, ... ... ... дамуының өзіндік тамаша түрі. Оның ... ... ... бар. ... өзі ... ... ... адамзаттық жалпы қисынмен қатар өзіндік рең, түр болатынын
тағы да ... қол ... ... мен ... осы ... болашақ
ізденістерге жол ашады деп айтуға болады.
Сонымен қатар, бұл жұмыстың материалдарын этнопедагогика, өзін - ... ... ... ... ... ... этика және
эстетика пәндерін оқытуда, студенттердің, магистрлардың ғылыми жұмыстарында
кеңінен қолдануға ... ... ... өтуі және мақұлдануы. Диссертация
М.О. Әуезов атындағы ... ... ... ... ... ... ... жұмысының ғылыми тұжырымдары
мен этикалық-философиялық қағидалары авторлардың осы ... ... ... толығынан қамтылып, әртүрлі ғылыми басылымдарда,
бірнеше ... және ... ... ... ... ... мен ... жиындарда
жасаған баяндамаларында көпшілік ... ... оқу ... ... ... Қазақстан Мемлекеттік университетінде
гуманитарлық ғылымдар бойынша ғылыми семинарды алдын-ала талқылаудан өтті.
1 ШАЛ АҚЫН ... ... ... ... Шал ақын ... ... даму ерекшеліктері
Ғалым Н.Ж.Байтенова «Қазақ философия тарихының даму тенденциялары»
тақырыпты еңбегінде ... ... ... ... ... көне дүниедегі танымдық ізденістерді, Қорқыт ата, әл-Фараби,
Ж.Баласағұн, М.Қашқари, Қ.А.Яссауидің ... ... ... ... ... ... ... философия, ол XV-XVIII ғасырлар аралығындатарихи
кезеңді қамтиды» [35, 150 б.] - деп ... Осы ... ... ... қазақ философиясы туралы айта аламыз деген автордың пікірі орынды
деп есептейміз.
«Халықтық» сипатта дамыған осы ... ... ... бір
тармағы жыраулар философиясы болып табылады.
Ә.Тәжібаев: «Асан ... ... ... ... ... бізге жеткен бөліктеріне қарап отырсақ, тыңдаушысын теңіздей
шайқалтып терең ойлардың толқынында жүзгендей сезінеміз. Кейде ... ... ... ... әлдеқайда біз біле бермейтін арнаулы
сөздерден жаралады да, өмір, тарих, қоғам, ... ... ... ... ... – түйіндер айтады» [36, 20 б.] деп жазды. Бұл пікір XV-
XVII ғасырлардағы жыраулар дүниетанымы ... өте ... ... ... ... «Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен
тарихы» деген еңбегінде: «Жалпы XV-XIX ғ. ақын – ... ... ... олардың халық үшін еткен еңбегіне, ой-қиял өрістеу өресіне, қимыл,
әрекет ісіне қарай үш топқа бөліп: жауынгер жыраулар: ... ... ... мәмілегерлер (Асан Қайғы, Сыпыра жырау, ... ... (Шал, ... ... ... деп шартты түрде жіктеуге
болады» [37, 37 б.] деп жазды. Біздің қолымыздағы мұраны жақсы игере алсақ
бұл ... ... көз ... ... олардың бәрі ең алдымен, ақын,
яғни өнер иесі. Сонымен қатар, батыр, қайраткер, қауымдастық ... Осы ... ... ... синкреттік тұлға, өнерді
тудырушы, әрі дамытушы. Жыраулар өздерінің қоғамдағы қызметін олар емес, ел
естелігі, ... ... ... ... жеткізуші тұлға ретінде
түсінген» [38, 23 б.] деген ... ... мен ... ... білу, дархан көңіл, ақжарқындық пен адалдық,
досқа деген мейірімділік ... ... ... ... ... ... ... философиялық ойлау жүйесінің негізі деп есептейміз. Осы
құндылықтардың бәрі ... ... ... ... ... тұрақты, мәңгі ешнәрсе жоқ деп өзіндік философия ұстанған жырау
әлемнің бір қалыпты тұрмайтындығын, бәрі фәнилік, өткінші ... ... ... осы ... ... аз ... кешкенмен бар қызықты тегіс көріп,
думандатып өту керек деген ... ... ... да ... алаң жұрт,
Аңала ордам қоған жұрт,
Атамыз біздің бұ сүйініш
Күйеу болып барған жұрт,
Анамыз біздің Бозтуған
Келіншек болып түскен ... ... ... туған жұрт,
Кіндігімді кескен жұрт,
Кір-қоңымды жұған жұрт
Жанға сақтау болған жұрт» [39, 56 б.] деп ... ... ... ата ... аңсау, мұң, шер, сағыныш – бәрі ... Жаңа ... ... ... ... ... ... туған жерді аңсаудан да азаттық пен
еркіндік алауын жаққан оты ... алып ... ... ... жау ... ... ... ауыр қолға бас
болып // Күңіреніп күн ... ... ... ... ... ... айдай болмаса // Батыршылық сүрленді» деп толғаған Шалкиіз, «Менің
ерлігімді ... // ... ... ... деп сес ... ... бір жерді жол қылсам // Шөлең бір жерді жол қылсам // Құран жанды
көп жиын // Өз ... ел ... деп шер ... Ақтамберді тағы да басқа
ақын жыраулардың асыл арман мұраттары да елдің азаттығы, ... ... ... ... ел ... бекемдігі, ел ұландарының бірлігі еді
ғой» [40, 71 б.] - деген Ә.Қайырбековтың пікірі орынды. Осы ... ... ақын – ... ... ортақ.
Ерлік, батырлық, азаматтық идеясын алға апарумен, оны ... ... ... ... Шал ақын ... жылы Шал ақынның 250 жылдық торқалы тойына орай халықаралық ғылыми
– практикалық конференция өткізіліген. Бұл - өз заманың ... ... ... Шал ақын шығармашылығына көпшіліктің назарын аударып, ол өмір
сүрген тарихи дәуір мен қазіргі тәуелсіз Қазақстанның арасындағы ... ... ... ірі ... ... конференцияның ашылуына арналған сөзінде академик Аманжол Қошанов:
«Шал Күлекеұлы ақын ретінде еліне ерте танылған. Ол – ... мен ... ... ... ... ... ... тереңнен байыптай білген
ойшыл ақын. Оның өмірдің өтпелілігін, фәни дүниедегі жақсылық пен жамандық,
әділеттілік туралы, әйел ана, ... жар, ... қыз ... ... ... ... біздің рухани мұрамызға қосылған сүбелі сыбаға
ретінде қабылдана ... [41, 22-23 бб.] деп ... атап ... ақын ... – қазіргі уақыт қисынынан заңды туындап отырған
рухани – ... ... ... ... ... ... мол, ... көп тәжірибе. Ойшыл ақынды ... ... ... қазір де өз маңызын жойған, қайта одан да тереңірек жіті
көзқарасты қажет етуде.
Бүгінгі болмысымызбен Шал ақын ... ... ... пен ... үш
ғасырлық мерзім бөліп тұрғанына қарамастан, оның ... мен ішкі ... ... – қуаты бізге жақындай түскендей әсер етеді. Бұл жалпы
барлық шығармашылық құдыретке, қабылетке тән бір ... ... ... ... ... өткен сайын кейбір ой иірімдері ... ... ... ... ... ... ... ақынның шығармаларының жариялануы туралы әдебиетші – ғалым Жұмат
Тлепов мынадай пікір айтады: ... ... ... ... ... ... ... ғасырға өлмей жетіп отырған Шал ... ... ... ... ... ... ... кездескенмен ақынның бүкіл
шығармашылық болмысын ... ... ... хатқа түсіп,
зерттеліп қалың оқырманмен кеңінен жүздесуі соңғы 40-50 жылдың жүзі» [42,
13 ... ... ... (1989) ... ... Шал ... 84 ... жарық
көрген. Тура осы 84 өлең 1993 жылы ... ... ... ... деген хрестоматияның төртінші кітабында қайтадан басылған. әрине,
бұл ... ... ... шара. Өйткені, кімде болса кімнің қолына жаңа
хрестоматия түсе қалса, Шал ақынға еркісіз назар ... ... ... ... Шал ақын осы ... ... автор. «Осы өлеңдерге келтірілген
түсініктемелерді ақын көрсеңіз Шал ақынның шығармашылық тағдырының ... ... ... Көп ... дейін Шал өлеңдері оның
жанашырларының қолында ... ... ... ... ... Қазыбеков,
Фатима Ғабитова, Темірғали Ысмаилов, Самарқан Жұмалиев, Рымғали Нұрғалиев,
Ғалым Малдыбаев, Ахметжан Нұртазин, Ғаббас Елеусізов сияқты ... ... ... ... кетпеуіне күш салған. Олар Ғылым Академиясына
арнайы тапсырып, ие болмаса газеттерге жариялап, Шал ақын ... ... ... ... – жазушы Мұхтар Мағауин 1968 жылы «Қобыз сарыны» монографиясында
Шал ақын өлеңдеріне талдау ... оны 1971 жылы ... и ... ... жылы Шал ... ... Зерттеу, деректер – Алматы: Арыс
баспасыкітабы жарық ... онда ... 105 ... жарияланған.
Бұл жинақ осы күнге дейінгі ақынның ең мол өлеңі жарық көрген ... ... ... бәрі бар, ... ... «Кең жайлау жалғыз бесік жас
балаға», «Дәретсіз жеркенеді, су кісіден» сияқты ... ... ... ... ... ... туралы жүйелі пікір айтудан бұрын Шал ақын кім,
қашан өмір сүрді, қандай ортадан шықты, ол тіршілік ... ... ... ... ... заңды сұрақтар туындайды.
Ақынның отбасы, әке-шешесі, шыққан ортасы туралы әдебиетші ғалымдар жан-
жақты мәлімет береді.
Әрине, философиялық талдау үшін бұл қажет негіз, ... ... ... не ... ... көңіл аударғарын анықтау үшін, ең алдымен,
ол өмір сүрген уақыт тарихи пен кеңістік, ... ... ... ... ... ... аса маңызды.
М. Мағауин: «Шал дүниеге келген кез-ақтабан ... соң ... ... ... ... әлі ... ... сапырылыса көшіп
жатқан дәуірі еді. Болашақ ақын ес біліп, ер жетіп қалған ... ... ... Есіл ... ... ... Бұл ... мекендеген
естектермен соғыста Күлекенің ағасы Тілеке ... қаза ... ... соң ... ... ... өздерінің басшысы Күлеке батырдың қайраты
арқасында Есілден естектерді ығыстырып шығарады» [43, 31 б.] ... ... Бұл ... Шал ақынның отбасының қонысы емес, ақтабанды-
шұбырындыдан кейінгі қазақ ... ... ... ... ... ... үшін ... Өйткені XVIII-XIX ғасырларда дәстүрлі ... ... ... ... ... жаңа ... процесі
үлкен жылдамдықпен жүріп жатты. Бұл уақытты бір ... ... ... ... ... деп ... әбден негіз бар.
Шал ақын аралық уақытта өмір ... ... ... ... ... ... ... және XVIII ғасырдың басында қазақ этносының мемлекеттілігі
үшін ең жоғарғы құнды дүниеге айналды. Бұл ... ... үш ... қарамастан іштей бірігуге деген талпыныс әрекеті оы тарихи
тұлғаның төңірегіне топтасқан болатын.
С.Е. ... ... ... қазақ даласында рухани
атмосфера, тарихи ахуал қандай болды. Қазақ ... ... ... ... Әлде ... көбірек байқалды ма деген сауалдарды қоя отырып», бұл екі
процестің де көрініс бергенін атап көрсетеді.
«XVIII ... ... ... ... ... ... ... «тәуелсіздік» үшін күрес заманы десек болады. Ал, енді ... ... ... ... ... өмір философиясы болды десек ... ... ... ... ... ... ... яғни билерінің,
шешендерінің, жырауларының, ақындарының шығармашылығының мағына мәндік
негізін құрайды. Дүниетанымның әмбебаптығы, ... осы ... ... - деп ... ... қорытты [44, 84 б.].
«Шал Күлекеұлы жасап өткен XVIII ғасыр, Шоқанның сөзімен айтсақ, қол
жосыған ішкі-сыртқы жорықтардың заманы ... ... бұл ... ... ... үшін де ... ... болғандықтан, осы кезеңдегі
ақын-жыраулардың негізгі лейтмотивтерінің бірі ел қорғау, батырлық болды»
[43, 78 б.] деді ғалым Рабиға Сыздық.
Әдебиетші-ғалымдардың ... ... Шал ақын ... поэзиясы мен
жазба әдебиеттің белгілерін өзара ұштастырған аралық тұлға.
Жыраулардың ... үш ... ... ... ... ... жағын салыстыра зерттеген Мұхаметрахым ... Шал ... ... әдебиетке жуық тұратынын көрсете отырып, оның
жыраулық, поэзияға тән белгілерден құралақан еместігіне назар аударады:
Меніңше, ... екі ... бар: ... Шал ақын өмір ... уақыт
-жырауларды тудырған кезеңнен әлдеқайда жүрдек және қазақ ... ... ... болса да ене бастаған уақыты. Басқаша айтсақ,
табиғатпен терең жарастықта, оның үнімен, сыбдырымен, ... ... ... мамыражай күн кешкен көшпендінің болмысына
сызат түсті. Екіншіден, ақын жырлаған тақырыптар аясы кең және жан-жақты.
Шал ақын ... ... ... ... ... ... бейнелер жүйесімен солардың көбіне мынадай бір
ортақ белгілерді көре аламыз. Бұлар қашан да белгілі бір кісіге (ханға, ... ... ... ... ... да, ... ... заңдылықтарына
сәйкес өзгенің бейнесін жасау үстінде өз ... ... да ... ... [45, 52 ... ... Доспамбет жыраудың:
«Азаулының Аймадет Ер Доспамбет ағаның
Хан ұлына несі жоқ,
Би ұлынан несі кем!
Тәңірінің өзі ... ... ... ... еді ... ... [46, 32 б.],
Жиембет жыраудың
«Ес білгеннен, Есім хан,
Қолыңа болдым сүйесін,
Қолтығыңа ... ... ... жоқ ... Есім ... ... ... [46, 52 б.] деген өрекпіген көңілді ... ... ... Бұл ... Шал ... ... жат. Ол ... мадақтамайды.
Осы тұста Шәкәрім Ыбыраевтің мына бір ойы біздің пікірімізді одан әрі
тереңдете түседі: «күні кеше қазақ ... ... ... ... ... ... ... жерге түсе батады. Елдікті, ерлікті,
татулықты, ... ... ... ... жыраулық дәстүр енді ... ... ... әр ... ... керек десеңіз оның ішкі
дүниесіне, жеке басының хал-ахуалына үңіле бастайды. Бұл ... ... ... XVIII ... үшін ... ... еді» [43, 72 б.]. ... мәдениетіндегі мұндай тың бет бұрыс жалпы қазақ қауымындағы сапалық
өзгерістермен түсіндіріледі.
XVIII ғасырда қазақ қауымының дәстүрлі түп ... ... ... мен ... адам мен ... ... ... ететін басқа да маңызды
дәнекерлер бар екендігін еске салатын Жаңа ... ... ... ... ... сана ... ... рулық
«факторға сүйеніп», «у ішсең де руыңмен», «не көрсең де ... ... ... ... ... Енді бұл ... сызат түсті, рулық
қатынастардан гөрі адамаралық қатынастарға бетбұрыс басталды. Жершілдік,
ағайыншылық сезімдердің орнын ... ... ... ... ... не? Ол ... ... тұрады, не
нәрсеге сүйенеді? Осындай сұрақтарға бет бұрған, осы жаңа ... ... ... Шал ... Оның ... адамның жеке істері, ... ... ... ... ... ... Шал ... шығармашылығының екі маңызды белгісі көрініс
береді.
Біріншіден, Шал ақын жыраулық дәстүр мен жазба әдебиеттің ... бола ... ... ... қалыптасуында адамшылық қадір-
қасиеттің маңызы зор екендігіне ... ... Шал ақын ... ... ... ... болатын,
жігер беретін, сенімін орнықтыратын қоғамдық идеалдың ішкі және сыртқы
бейнесі ... ... осы ... ... ... ... ... қайратты, құстай
жүйрік, жүрегінің түгі бар, қайратты тұлғалар дәріптелсе, Шал ақын ... ... ... Яғни, қазақтың дәстүрлі санасындағы суға батпайтын,
отқа күймейтін, керек ... ... ... ... ... ... мәдениетті, «тал жібектей» тараған нәзік, бірақ білімді,
білікті, ... ... ... ... ... қуатты жігіт басты. Оның
басты мақсаты-көшпелілер қоғамының елдігі ... ... ... ... ... азаматтық, тіпті керек жерінде қылығына тиетін жан
нәзіктігін көрсететін ерлер бейнесін жасау еді деп ... Ақын ... көп ... ... ... ... ... заман» тіркесін
қолданады. Ал «алғаным асыл ару деп, күн ... ... деп ... тіршілікті бейнелейді. «Заман азып» дегені тым алыс ... ... ... ... ... ... өте ұтымды метафоралар ақынның
ойлау, толғау күшін көрсетеді, аз сөзбен көп мәселенің басын ашады.
«Жыраулар қазақ үшін өте бір ... ... өмір ... ... ... жатып шығарған сөздері некен-саяқ. Қайсысын оқысаңыз да
характерлер қақтығысын, жарқ-жұрқ еткен алдаспанның ... ... ... ... ... ... ... мән беріп, ойланған Шалды
көресіз. Әйтеуір өзін же, өзгені де ... ... ... ... 84 б.] деп Өтеген Күмісбаев өте орынды бағалаған.
Ғасырлар ғасырға, уақыт уақытқа жалғасып өтіп жатады. Замандар ... ... ... кейін бірі жаңғырады, жасарады, қартаяды және жаңа
толқын туады. Бәрі бірқалыпты тұрған сияқты, ештеңе өзгермегендей көрінеді.
шынынды да ... ма ... ... ... ... құбылыстардың кезектесуі. Әрбір
материалдық процесс бір ... ... ... ... дамиды. Ал
қозғалыс-уақыттың негізгі мәні. Бірақ, уақытты кеңістіктен бөліп ... ... Олар ... ... байланысты.
Көреген, болжағыш, Асан Қайғы «Қилы-қилы заман болмай ма», «Күн шығарып
жатпаңыз», «Ол ... ... ... кетер», «Заман ауып, заң тозып,
жаман болар», - деп ... ... жоқ. Ол тың, жаңа ... қатынастар туып
келе жатқанын білді, оған халықты дайындауға тырысты.
Тарихи-мәдени ... осы жаңа ... ... Шал ... үлес қосты. Өйткені, оның шығармашылығында білім, ғылым, олардың
маңызы туралы сияқты тың тақырыптар пайда ... пен ... ... жеке және ... басты.
Ешнәрсеге қатысы жоқ жалпы қасиеттер мен белгілерді ... ... ... бір ... ... жыр ... ... дәріптеу.
«Енді жыраулардағыдай арыстан, қыран сияқты символдық сөздер ғана емес,
ашу, ақыл, ... ... ... ... да ... ... сөздер ретінде нақты зат атаулары, тіпті тұрмыстық қарапайым
сөздер көріне бастады. Мысалы: Шал ... ... ... ақыл -
таяқ» немесе: «Иман-қой, ақыл-қойшы, нәпсі-бөрі» тәрізді жаңа ... [43, 75 б.] осы ... ... Есім ... қазақ философи-
ясының метафоралық сипаты Шал ақында да бар деп ... ... ... ... ... ... ... көңіл
аударған мына бір пікірді әруақытта методологиялық қағида ретінде алғанымыз
жөн деп ойлаймын: «Шалға дейін де, онымен ... та ... ... небір
ақындар болғаны даусыз, бірақ олардың көбінің ақындық дарыны араластың,
туыстың әрі ... ... ... көздеуден артып асып кетпеген, яғни
жалпы адамзаттық немесе әлеуметтік идеяларды көтере алмаған ... ... ... ... ... ... ... табыстырылмай
ұмыт болған болар. Ал Шал ақын ... ... ... ... ... өлең ... етсе, бұларды тек өз басының немесе жеке
ауылдастарының, рулас ... ... ... емес, олар
типтендірілген, баршаға ортақ образдар» [43, 75 б.] .
Ғалымның осы ойы Шал ... тек ... ... ... жасау ғана
емес, бүкіл бір дәуірге, қоғамдық қатынастарға тән жалпы заңдылықтарды көре
білгендігін, олар ... ... ... ой түйіндей алғандығын
дәлелдейді.
Ал кәрілік, жастық мәселесінде оның бүкіл ... ... ... ... болуы ой мен ... ... ұлт ... ... ... ақын ... ... субъектінің идеалдарын түбегейлі
өзгертумен қатар заман үрдісіне сай ой топтау, пікір қорыту бар. Шал ақын
қазақ ... тың ... бет бұра ... ... ... ... ... артық болмайды. Бұл бетбұрысты өзіндік ерекшелігі мол
тұлға ғана дамыта, тереңдете алады.
Заман ... ... ... да ... ... ... уақыттың
үнін естіп, әр қадамын бақылап, оның үрдісіне еріп, ... ... ... ... ... ... өзін-өзі сақтау, қорғау, сонымен бірге,
жаңа заман ... сай болу ... ... ... ... ... сонымен қатар, өзіндік бет пішін мен
қалыпты жоғалтпау да ... Осы екі ... ... еске ... олардың
арасындағы тепе-теңдікті дөп басып, соған халық болмысын лайықтап отыру-
оның өмір сүру ... ... ... Дәл осы ... халықты
жаһандану процесінің жағымсыз қатерінен сақтандырады.
Жаһандану процесінің қисынынан туындаған қажеттілікті қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ұлт ... қалу мүмкіндігімізді тереңдету, кеңейту жұмысын ұдайы
назарымызда ұстауымыз қажет.
Жеріміздің ұлан-ғайыр кеңдігі мен табиғат ... ... ... ... ... адамға деген мейірімділік, бауырмашыл болу,
кешірімпаздық, қазақ биосферасының ... ... ... ... ... ... Өйткені қазақ халқының өзіндік ... ділі ақын ... ... қайнар көзі болған.
Қаз дауысты Қазыбек би қазақ халқы туралы мынадай ... ... ... елі мал ... ... ... жай ... елміз.
Елімізді басынбасын деп
Ордамыздан қуат қашпасын деп
Найзаға үкі ... ... ... жығылмаған елміз,
Басымыздан намысты асырмаған елміз,
Адалдықты әрқашан жасырмаған елміз» [48, 98 б.].
Атақты бидің осы бір пікірінде ... ... ... ... мәдениетімен қатар шындыққа, ақиқатқа,
әділетке ұмтылыс айдан анық ... ... ... ... ... халқының ділінің
ерекшеліктері жеткілікті талданған, жүйеленген.
1. Жеті атадан бері қыз ... яғни ... ... ... ... ... қатар бұл тарихи білімнің бастауы, қайнар көзі. ... ... ... деген қанатты сөз бар. Оның мәнісі әр жанұяның
өкілі өзінің кіші отанының тарихи ... ... оған тән ... мен
салт-сананы бұлжытпай орындауға міндетті болған.
Қазақ бір-бірімен кездескенде «қай ... - деп жөн ... ... ол өзінің жақындығын білдіріп қана қоймай, ру ішіндегі болған тарихи
жағдайларды тыңдаушысына айтып ... ... ... білім арқылы
өздерінің тарихын біле отырып, оны ұрпақтан ұрпаққа ауызша ... ... ата» - ... ... мениталитеттің тұтастығын, бірлігін
қамтамасыз ететін тарихи-әлеуметтік, мәдени фактор ... ... [49, ... деп ... Т. Бурбаев.
2. Бір атым насыбай немесе бір ауыз артық сөз үшін өкпелеп қалады. Бұл
адам аралық қатынастардағы ... ... ... Қолында барына қанағат етіп, сабырлы қалпын жоғалтпайды. Бұл оның
қиын тағдырынан туындаған ... ... түбі сары ... деп ... Ол ... ... оны ұдайы сақтап отыру үшін мінез, ақыл, ес
керек. Бойдағы сабырлылық ойыңа тұрақтылық, ісіңе ... ... ... ... сезімге берік, сөзге жүйрік. Сөздің мәнін, нақышын, ... ... ... ... сөз ... ... ... мәйегі десек
артық айтқандық болмайды.
Сөз-халқымыздың тарихының, тағдырының, ... ... ... ... ... ... басынан кешірсе де өзінің
төл атрибуты сөз асылын, сөз мұрасын жоғалтпай, өз ұрпақтарына ... ... ... ... ... ... рухани
құндылықтары сақталған. «Сөз білетін адамға аз сөз алтын. Сөз де ... оны ... мен ... бар. ... ... ... бар, сөз бес
аспап батыр үшін беліндегі ... кем ... [50, 44 б.] деп ... Отаншыл, туған жеріне, еліне адал. Еш уақытта жақсы өмір, жанына
тыныштық, басына байлық іздеп ... ... ... тырыспайды. Туған халық,
туған жер, кіндік қаны тамған жер, атамекен, ата-жұрт, Отан ... ... ... үшін өте ... ... ... «Отан - елдің анасы», «Ел - ердің
анасы», «Туған ... жер ... ... ... ел ... «Ел іші - ... «Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол», «Туған жердің
ауасы да ... «Жер ... - ел ... «Еліңді сүйсең ерлік
жасайсың» деген мақал мәтелдерді бекер ойлап ... ... ... маңызды қасиеті, яғни Отанға деген ерекше махаббат көрініс береді.
6. Жауынгер әділетсіздікке төзбейды. Жаным арымның ... деп ... үшін ... ... ... ... дала қандай кең болса, халықтың пейілі де сондай
кең, мінезі ашық, жарқын ... жоқ ... ... ... та жоқ. ... ... ... шарты ретінде қаралады.
Қазақ ойшылдары адам бақытқа рухани байлық пен өнегелі қызметі арқылы
жетеді деп ойлайды. Жамандық жасаған адам ... ... ... ... ... ... адам бақытты болмайды. Парасатты, қарапайым, адал әрі
әділ, өн бойынан ізгілік исі ... ... адам ғана ... қол ... [46, 149-150 ... ділдік атрибуттар Шал шығармаларында молынан кездеседі. Демек
мұндай құндылықтар оның болмыстық тұлғасына дарыған. Ақынның ішкі ... ... ... атылып шыққандай әсер ететін қарапайым ... ... ... ... талантты тұлғаның қарымды
іс-әрекетін көруге болады.
Ақын шығармалары-автордың өмірлік ұстанымдарын, адамшылық келбетін
алдыңызға жайып ... ... ... ақ ... мейірімді, туыстарына,
айналасындағылардың бәріне, қоршаған ортасына ... мен нұры ... ... ... өз ... ... ... заман үніне,
тіршілік ағымына, халық сана-сезімінің беталысына сын көзімен қараған, өз
дәуірі мен ... ... ... ... ... ... үміт ... жақсартуға, жайлы етуге тырысқан ... ... ... ... ... ... ... тағдырдың мойын ұсыну, жалғыздықтын алдын
да тізе бігу, көнбістіктікті ... жоқ. ... ... ... ... қарттықты, батырлықты, ізгілікті сыйлау басым көрінеді.
Шалдың философиялық мәні зор, мағынасы терең өлеңдері сол заманның, сол
ортаның бейнесі. Оның сөз ... ой ... көп ... ... Көз ... тіршіліктері мамыражай, көңілі орнықты, онша
ешнәрсеге бойлай бермейтін, бейқам ... ... ... ... ... ... ығысып берекесі кете бастайды.
Жоғарыда біз атап көрсеткендей, санадағы халық ... ... ... жаңа белгілерімен тығыз байланысты.
Шал ақынның шығармашыларының негізгі ... ... ... ... ... ... пен ... өмірдің мәні мен
мағынасына арналған.
Надандық пен бодандықтан арылудың жолын ... ... ... ... жол ... ... дүниетанымы объективтілікке, тарихилыққа, оптимизмге негізделген.
Табиғи заңдылықтардың мәңгілігіне күмәнданбайды. Ізгілікті ... ... ... ... ... керектігін ескертеді, оған
өзінің бар болмсымен атсалысады.
«Жыраулар әлемді Ғалам ретінде, сонымен бір мезгілде эзотериялық ... де ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны қабылдаудың осындай күрделі жүйесі болуына
орай ... ... өзі екі ... ... ... ... бір ... тәңірінің туындысы ретінде жалпыға ортақтардың қатарына жатқызылады
және бұл, даусыз, адам мен ... де ... ... ... ... ... мен әлемнің арасын
байланыстыратын, бірақ сол жағдайда табиғи түйсінілмейтін кеңістік ... ... ... ... ... қатарына жатқызылуы тиіс.
Қазақ жыраулары бұл қатарға образдардың иерархиялық ... ... пен ... да ... [51, 109 б.] деп ... К.Әлжанов. Содан
кейін «адам - адам» қарым-қатынасының руханиланған ... ... ... ... діни ... мәнін түсіндіреді.
Діни дүниетаным идеалистік эзотериялық сипатқа ие. Бұл «біріншіден,
әлемнің сол ... ... ... ... ... діни бейнесінде.
Екіншіден, эзотертиялық (тылсым сипатты) кеңістікте. Онда ата-бабалар,
аруақтар өмір сүреді және тылсым ... ... ... жүріп жатады, ол
арқылы аяндар беріледі. Одан жоғары-танылып білінбейтін жоғары тіршілік
иесі. Қазақ жырауларының әлем ... ... ... ... әлем ... ... ... отырғанымыздай, ашық сипатқа ие
иерархиялық құрылымы бар ... ... ... ... өмір сүреді
және оны жоғарғы ... ... Жер, ... ... тылсым
құбылыстар және құдайға құлшылық етулер) әлемі - бұл ... ... ... ... әлем де, ... тұрмыстық және рухани мәселелерімен және
сұраныстарымен бірге осыған жатады» [51, 109 б.].
К. Әлжанов ойларын одан әрі ... ... ... ... үрдіске
сай Шал ақынның дінге көзқарасын ерекше атап өткен жөн. Осы ... екі ... ... ... Оның бірі ... ... сынға алған сыншы ретінде қабылдап, тіпті атейстік ... ... Ал ... оны керемет діндар етіп көрсетуге
тырысады
Бірінші пікір философия ғылымдарының докторы, профессор ... бой ... ... ... маркстік идеологияның
құдіреті жүріп тұрған уақытта ... ... ... ... «Үш ... ... «Дін ... деген Шал ақынның өлеңіне
ерекше назар аударды.
«Мекке менен Мәдине жолдың ұшы,
Иман таба алар ма ... ... ... құрметтесен,
Меккеңненде нұрлы ғой үйдің іші
Арам жүрсе, жеркенген сау кісіден,
Алдау өтірік тарайды сұм кісіден
Қой, сиырын қомасын малды өзі
Ұжмақ көрер бір жан жоқ ол ... [46, 149 б.] деп ... ... ақын жол ұшындағы қайдағы бір Мекке мен Мәдинеден иман іздегеннен
гөрі өзара сыйластық пен мейірімділікке негізделген отбасылық ... ... ... Имандылық - адамгершіліктің негізі, бастауы, қайнар
көзі, құрметтеу, қасиеттеу, бір-бірінің көңілін аулау бар жерде ... ... бар. ... өлең жолдарына назар аудара отырып, ... Шал ... ... ... оның ... ... көрсеткенін
басып айтады.
Бұл жерде Шал ақынның дінге емес, дін атын ... ... ... дін ... риза ... ... ... дұрыс
болады. Дінге, имандылыққа ақын өте қатты қарсылық ... деу ... ... шығар деп ойлаймыз.
Әдебиетшілер арасында Шал ақынның діншілдігі туралы пікір ... ... ақын ... ... ... оның ... талаптарын өзінің іс -
әрекеттерінде бұлжытпай орындаған ақын деп пікір қорытуға ... ... ... ... ... ... оның ... емес екендігін көрсетеді.
Діншіл, бірақ оған ессіз құлап, бас ұрмаған. Адамшылық қағидалар мен діни
ұстанымдарды ... ... Олар ... ... ... ... ... ақын шығармашылығында көрініс береді.
«Шал сопы емес, әйткенмен біршама діндар ... ... ... ... Шал өмірінің соңғы кезеңінде болса керек.
«Елу жасқа келген соң,
Пірдің сөзін сақтадым» [43, 121 б.] - ... ... өзі де» ... ... сөзі ... ... толықтырады.
Ораза ұстап, намаз оқу қажеттігін ұдайы ескертіп отырған.
Әлемді құдай жаратқанын мойындаған, бірақ соншалықты ... ... ... жат. ... Шал ақын өлеңдерінен ислам парыздарын тілінің
«ұшымен» ғана айтушылық емес, бүкіл пейілімен, зейінімен санаға сіңіргендік
сезіледі. ... ... ... ... иманымды ұмыттырмай тілімде қыл
деп ескерткен. Бұдан ақынның кез келген ... ... ... ... ... оның ... орындағаны көрініс береді.
О.А. Сегізбаевпен келісуге болатын пікір, Шал ақынның қазақ даласында
алғашқылардың бірі болып, надандықты жоятын ... күш ... ... ... ... ... в ... казахской общественной мысли
выдвинул идею распространения знания, ... как ... ... ... человека как человека,
а следовательно, и условия формирования и развития общества как единого ... ... ... ... ... которого находится в
прямой зависимости от степени умственной и ... ... ... ... - деп жаза ... ... ақынның төмендегі
шумақтарына көңіл аударады.
«Адамды жөн білетін дана деп біл
Істерін жалқау жанның шала деп ... жан ... ... дағы,
Білімсіз сондай жанды бала деп біл» [52, 45 ... ... ... адам ... ... ... сенеді. Білімі
болмаса адам 50 жаста да бала.
Бұл жерде ақын өте ... ... ... ... бос ... ... алады.
Жалпы, ғылым, білім-Шал шығармашылығындағы маңызды тақырып.
«Жаман сол-жақсы сөзді ұға алмаса,
Ғалым болмас ұстаздан дұға ... ... ... жан толып жатыр
Не керек ғылым бойға жұға алмаса» [46, 139 б.]
Адамның жамандыққа ұрынбай, одан тыс болуының ... ... сөз, ... ... ... Бұл ... жақсы сөз-ғылыми сөз, ғылым
жақсы ... ... ... ... ... ... ... олар
әртүрлі, сауаты жоғары, білікті молда бар, сауатсыз, дүмше ... ... Шал ақын ... ... сын көзбен қарайды. Оның себебі өзі
араласқан ортада жақсы, өз ... адал ... аз ... ... ... ... молда қауымы Шал ақынның көңілінен шықпауы да мүмкін. Сондықтан
оған сыншыл сарын, сенімсіздік басым.
Білім мен ғылымға құрметпен қараған, дінге аса бас ... Шал ... өзін ... ұстаған. Оған өркөкіректі, өзін - өзі сыйлаушылық, қадір-
қасиет тән. Өзінің рухани еркіндігі мен тәуелсіздігін аса ... ... ... ... қызықпаған.
Бұл жөнінде М. Мағауин былай деп жазады: «Шаруаға ... ... ... ... ... ұстап тұра алмай
кедейшілікке ұрынған, тіпті жоқшылықтың тақсіретін тартқан ақын ... ... ... ... ... деп қарамаған. өзі кедей болса да
тіленшілеп, мал үшін жағын жолдап, тілін безеу-Шалға жат ...
Шал ... ... ... ... деп ... Мал-дүниеқоңыз адамға
қадірлі, ақынның бір басына екі ... ... ... ... ... ... [43, 31 б.].
Байлыққа мастануға қарсы, бай адамдарды өткір сынға алады
«Жаман бай кімді ... өзі ... ... ... бір тоңбаған,
Ішпей, жемей, киместен кетеді өтіп,
Кей жаман мал бітсе де бақ қонбаған» [46, 139 б.] дей ... ... ... ... ... ішкі ... ... Қазақта
«ашыққаннан құныққан жаман» деген ұлағат бар. Дүниені жинап, әбден құнығып
кеткен адамдар тіпті өзін де ... ... ... аш ... пен
құныққандық ниетімен жинаған байлығының қызығын да көрмей өліп кететін
болған. Бұл ... ... ... ... ақын ... мал бағудың пайдалығын
дәріптейді.
«Күт деген бұрынғылар малдың астын,
Малдың астын күтпесең маңдымассың,
Алдыңнан мал, үстіңнен үйің кетсе,
Кеуек қып жата алмассың ... ... [46, 139 ... бұл осы ... дейін өзінің құндылығын жоймаған керекті ақыл.
Ғылым мен технологияның жетістіктеріне иек артқан қазіргі ... да ... үй салу ... қажеттігін жойған жоқ. Өйткені, ... ... үшін де ... ... ... тіпті одан да мықты
жағдайлар керек. Сол үшін мал бағу керек, оны ... ... ... елі үшін мал бағу ата ... Одан ... бас ... ... көшпенді қазақтың малды бағудағы керемет біліктілігін
қайта жандандыру қажет, оның мол ... ... ... ... ... ... білімге сүйене отырып, қазақтар малды
жайлауға көшіру, малды төлдету, қырқу, күйекке алу, қыстауға апару сияқты
үлкен-үлкен ... ... ... ... ... ... ... күн сәулесіне, қыста түсер қарға, көктемгі жауар жаңбыр мен жер
түбіне, көктің өнуіне ... өріс ... ... ... ... күннің тоқырауына, жауын-шашынға, жайылым
ерекшеліктеріне байланысты өзіндік заңдылықтары болады. Жаз айларында қойды
ертемен желдің ығына, күн ысыған сайын шығысқа қарай ... дәл ... ... ... ... ... түсетіндей, күн қайтқанда желге қарсы
біртіндеп, оңтүстікке қарай тура жаю керек.
Суық түскенде қойларды желге қарсы өрістетіп, күнге қаратып жаю ... ... ... сыз ... ... жер ... жаю ... [53, 147 б.] деп Н.Р. ... атап ... ... мал ... ... ... ... уақытта бізге осы
біліктілік жетіспейді.
Өзі кедей, ... бас ... да Шал ақын ... ... ... ... шақырған. «Кедейлік туралы» деген өлеңінде кедейдің үш түрі бар
дей отырып, адамдарды еріншектіктен, жөні жоқ көп ... ... ... шақырады.
Елгезек, қолынан іс келетін, әр нәрсеге жұмсаса бас тартпайтын, қызмете
етуге тым жақын тұратындардың жағдайы ақыры оңалатынын ескертеді.
Кедейлікті ... ... ... ... ... ... ер жігітке намыс емес,
Жоқ болсаң, туысың да таныс емес» [46, 146 б.] деп жазады ақын.
Ақын дүниетанымының күре тамыры, өзегі – ... ... ... ... ... ... дидактик, эстет. Ал философия мен поэзияның байланысы
қашаннан берік. ... ... ... ... өлмейтін ойлары
үшін қастерлейді. Қазақ поэзиясына философияның сыналап енуі осы ... ... ... ... ... ... ... өмірі әманда
қысқа. Қазақтың философиялық лирикасы Абайға келіп, шырқау шыңын тапты.
Шал өзін қоршаған дүниеге әрі ... әрі ... ... ... 56 б.] ... әдебиетші ғалым Өтеген Күмісбаевтың бұдан 20 жыл бұрын
айтқан пікірі бүгінгі күні ... ... Шал ақын ... ... ... бір бұлағына айналды.
Ш.Уәлихановтың «Қазақтың түп тегі» деген мақаласында: ... ... ... ... ... ... тайпасына жататын Атығай руының
Құдайберді ... бір ... ... ... бабам Абылай ханның
замандасы – Шал ... жыры ... Бұл жыр ... толық білетінде өте
аз. Күні бүгінге дейін оны түгел тыңдаудың сәті ... да ... жоқ. ... Шал өз ... да ... дүниеге келуіне дейінгі оған
қатысты халық аңыз-әңгімесінің бәрін ... ... ... ... одан өрбитін тайпалар мен рулардың Құдайберді ... ... ... Дәуіттің 12 баласын қосып толық шежіресін жасаған» [54, 73
б.] деген пікір бар. бұл Шал ақын ... ... әлі де бой ... ... ... ... болсақ, Шал ақынхалықтың туындап, өркендеп,
дамуы туралы ... ... ... ... ... ... тарихи
сипаттағы мәселелерге де араласқандығы көрініс береді. Шоқанның осы ... ... ... егер Шал ... ... де ... белгілі
болса, ондай ізденістердің бір ұшына немесе ұшқыны өлеңдерінде ... ... еді. ... ... өлең жолдарынан оны көре алмай отырмыз. Яғни біз
білмейтін шығармалар ... ... ... - ... бірақ өзіндік реңі, ерекшелігі бар. Арнайы трактат жазбаса
да, ... де ... ... ... ырғақтарымен философиялық
сипаттағы ой иірімдерін өре білді. Жүректен шыққан ... ... ... де ... екі ... ... айтылған ой-пікірлер осы күнгі ойлы азаматтарды
бейқам қалдырмайды. Бұған дәлел ретінде ... ... мына ... те ... ... отыз жыл ... ... көрген «Ауыл шетіндегі
ағаш үй» атты әңгімеде ұйқысыздық пен сарылудан сарғайған ақын ... ... рухы елес ... ... «Осы өлкеде екі жүз жылдай бұрын
Есілдің жағасында ... ... киіз үйді ... тіршілік еткен-
кейінгілер Шал ақын деп атап ... ... ... ... өз ... ... толы өмір ... тән мен жанды жұртта қалған көпектей тырыстырған
кәрілік туралы өлеңін ... ... ... ... ... ... б.].
Өзі бұдан екі жүз жыл бұрын өмір сүрсе де, рухы осы ... ... ... ішкі жан ... ... ... жан ... келтірген Шал ақын дүниетанымы біздің ... ... ... және мәңгі қабаты бастауы болып табылады.
Жоғарыда біз атап ... ... ... ... ... ... ... бұл күндері маңызын жоғалтқан жоқ.
1.2 Шал ақынның болмыс, ғұмыр, ... өлім ... ... ... ... Шал ... [55, 10 б.] деп өзі ... қомақты поэтикалық шығармалар қалдырған ойшыл. Оның ... ... әр ... ... ... ... ... бар әдеби
құбылыс.
Шал ақынның өлең жолдары жоғары поэтикалық талаптарға сай «айналасы теп-
тегіс, жұп-жұмыр» әдемі деуге ... ... оның ... басқа
өлшемдермен анықталады. Оның өлеңдері-ұлағаты мол, ғибратты ой ... ... ... ... сөз ... Ұғым мен сөз ... ... танымның принциптері бойынша түрлі құбылыстардың өзінің
пайда болуы жетілуі, дамуы заңды қой. ... ... ... ... ... ... ... байланысты өзгеру тарихы бар.
Шал ақынның ойлау қабілетінен туындаған әрбір сөздің, шумақтың өзіндік
жүгі, салмағы бар. Өйткені солар арқылы біз ақын өмір ... ... ... үнін ... ... Кең ... өзінің барлық
қасиеттерімен, белгілерімен, сипаттарымен біздің көз алдымызда тұра ... ой ... ... тыс қалмаған, яғни жан-жануарлар дүниесі,
жер-су, аспан әлемі, басқа да құбылыстар ... ... ... Әлемді ұстап тұрған үйлесімділік заңы ғой, ол бұзылса барша
дүниенің астаң-кестеңі шығады.
Ақын жырлаған көптеген мәселелердің байыбына барып, зер ... ... ... ... ... ... ... заманымызда өзінің қадір-
қасиетін жойған жоқ. Қайта саф ... ... таң ... жаңа ... ... ақынның дүниеге көзқарасы қазақ қоғамының XVII-XVIII ғасырлардағы
даму деңгейінің анықтамасы. Дүние ... оның ... пен ... ... ... ... қатынасын, адам өмірінің
қайшылықтарын шешуде арқау етуі, оған ... адам ... ... ... оның ... сырлары мен ... ... ... адам мен әлем ... іздестіруі-оның дүниеге
көзқарасының идеялық өзегі болып табылады.
Рухани тоқырау мен ... ... ... сұрқиялық әрекеттерінің
зардабын бастан кешіріп отырған қазіргі қоғам үшін Шал ақын ерекше ... ... ... ... ғұмырнамалық мәселелер өте маңызды. Шал
Күлекеұлы адамды, оның өмірінің қадір-қасиетін құрметтеп, оған тән ... ... ... ақын. Оның гуманизмі терең және ... Шал ақын ... ... ізгі ... ... ... ... оны жырға қосып, ... да ... сана ... ... Бір сөзі ... екінші біреуі әйтеуір біреудің
санасында титтей болса да қозғалыс жасап, ойландыратына ... ... ... ... ... өте мол. ... ... барлық
болмысымен сезінген ақын туған жері мен елін қалтқысыз шын көңілімен беріле
сүйді, оның ыстығы мен ... ... ... ... тұрды.
Елім, жерім деп жүрегі ауырған, оның жақсы ... ... ... ... ... ... рухын көтеруге атсалысқан патриот
ақын.
Шал Күлекеұлы халықтың батырлығына, ... ... ... ... ... жасампаз болашағына
қалтқысыз сенген оптимист ... осы ... ... яғни ... патриоттық, ел-жандылық
сезім, терең оптимистік сенім қазақ халқының ерекше қасиеті ... ... еді. ... ... ... ... ... осы
қасиеттерінен ешқандай ауытқыған емес.
Соңғы жылдары мынадай нарықтық қатынастардың ... та ... ... ... ... жүйелеріне ене бастағаннан бері ... ... ... түсе бастаған секілді.
Кез келген ойшылдың дүниетанымдық көкжиегі мен ерекшеліктерін
талдағанда біз, ең ... оның ... яғни ... оның ... қасиеттері, белгілері туралы ізденістеріне назар аударамыз. Мұндай
көзқараста өзіндік қисын бар. Өйткені әрбір ... пен ... ... ... ... ... ақын да ... деген арнайы ұғымды пайдаланбаса да ол ... ... және оңды ... ... Ең ... Шал ақын ... ... етене жақындығымен ерекшеленеді.
«Табиғат – көшпелі халықтардың эстетикалық пайымдауларының алғышарты,
моделі – аяулы алтын бесік түпнұсқасы, өздерінің ... ... ... ... жер» (Қазтуған). Тіршілік ырыздығын кәсіпке негіздеген
отырықшы елде адам ... ... ... ... ... ... қоян-қолтықта, табиғи несібесін даяр ... ... ... ... ... ... ... адамдық тұлғасымен қымбат»
[56, 64 б.] деген С.Ақатай мен К.Толыбайдың ... ... пен адам ... өзара үндестігі, табиғатты аялау, оған деген
сәбилік шынайы махаббат сезімі ойшыл ... одан әрі ... Шал ... ... ... ... пайымдап
қараушылық тән, ал мұндай қасиет адамның өзін қоршаған табиғи ортамен
үндестігін ... Дәл ... ... ... ... ... ... табиғи ортаға бейімделіп, өзінің рухани жан
дүниесін барынша жетілдіру болып ... ... ... ... қайсар, кейде
томаға тұйық, кейде шалқыған шалқар сезімдерінің небір ... ... ... ... игеруге, танып-білуге бағытталған. Шынайылыққа,
дәлдікке, турашылдыққа ұмтылу - бұл Шал ақылға тән ... ... ... ол ... көреген, философ. Басқаларға көрінбейтін, назардан тыс
қалатын, ... ... ... ... ... құбылыстар, қатынастар
ақын сөздері арқылы жан бітіп, қуат алып, басқаларға ... Бұл ... ... философтан артықшылығы философтың ... ... ойы ... адам ... тым ... ... ... ойларды әдемі, айшықты сөздердің құдыретімен қарапайым сана деңгейіне
түсіре алуы ... Ал Шал ақын жай ғана ақын ... ... ... ... М. ... ... азаматтарымыздың ерен еңбегінің арқасында
жинастырылып, топтастырылып халық ... ... өлең ... ... архетиптері мен одан туындайтын терең, оптимистік философиясының
мән-мағынасын мәлім етеді, яғни олар ... ... ... ... белгісі бар философиялық шығармалар. Солар арқылы Шал ақынды
дүниеге әкелген ... үні мен ... ... сол үн мен ... ... ... дәуір мен адамдардың ғұмырының ... ... ... ... ... Шал ... ... заман үрдісімен біте-қайнасуының өміршеңдігінің
мәнісі осында.
Табиғат, объективті дүние өзіне тән байырғы қасиеттерімен көз ... ... ... ... ... «Көкала көл, нар қамыс», «қар үстінде
от жанар», «ұшады көк ала ... көл» ... ... су бал ... «жарқыраған ай, күркіреген күн» [46, 119 б.] деп табиғат
болмысының басты-басты атрибуттарын алдымызға жайып ... ... ... ... ... сөз, ... жер, ... ел,
атамекен, өзен-көл, асқар тау сияқты тұла бойыңа нәр беріп, ... аса ... ... ... ... әдебиетпен, өнермен бірге өсіп, біте қайнасып жататынын
ақын-жыраулар шығармашылығы айқын дәлелдейді. Шал ақын да бұған сүбелі ... мен ... егіз ... да ... ... С. ... -
философиялық зерде дүние құбылстарына көз ... ... ой ... ... ... ... ... дегеніміз-зейіннің дүние
құбылыстары арқылы қорғауы. Адам дүниенің ... ... ... өз ... ... жолы мен тәсілін іздеуі, оның ... ... ... Ал, ... болса, дүниені рухани игеруден туған
заңдылықтар мен амалдарды сол ... ... ... ... құру ... ... Сондықтан философия мен поэзияның әлеуметтік қызметі
ортақ. Бұл ынтымақтастық көзі-ой мен тіл ... [57, 10 б.]. ... ... ... пікір және ол біздің ойымыздың қисынына сай келеді.
Тағы да ескеретін бір ерекшелік, Шал ақын ... ... ... ... ... ... қатысты тұрғыдан
қарастырады.мысалы: Жарға біткен жаңғақты
Жаннан безген жан жейді.
Қабырғадан сау келіп,
Жүк сүйреген нар ... [46, 119 б.] ... ... ... безген жан».
Жар-бұл табиғаттың, объективті дүниенің бір дара құбылысы. Ол оның
құрылымында ұдайы, толассыз ... ... ... ... пайда болады. Табиғаттың даму қисынында қатардағы, өзі үшін бір
жарасымдығы бар кәдімгі жағдай. Биік пен ... ... ... ... ... үшін қалыпты, мүмкін тіпті қажетті құбылыс. Ал адам үшін
қатердің басы, өйткені жарға шығу, онымен жүру өте қиын. ... жер ... ... үшін де бір ... ... қой. ... шыққан адам аяқ қоятын тірек
таба алмай әуреге түседі. Өйткені, жар - өте құбылмалы, ... ... ... ... бір ... беріктік жоқ, жарды құрайтын топырақ
адам аяғы тиген сайын қопарылып, мүжіліп, жіктері сөгіліп, құрдымға кетіп
отырады. Жар-адам үшін ... ... ... ... үшін кәдімгі қалыпты жағдай, онда тіпті қасиетті ағаш ... ... ... Оның жемісінің рахатын ұшып жүрген құс пен жорғалаған тіршілік
иесі көре ... ... ... немесе жануар жер ... ... ... ... ... жүре ... ... арасында табиғи тепе-
теңдік пен тылсым байланыс ... ... ... бола ... Оған ... ... мәңгілік
тән. Бір жағдай мен күй, құбылыс, қасиет ... ... одан әрі ... жалғастыра береді. Осындай мәңгілік, ұдайы ауысу-түйісу ... ... ... екінші бір қасиет пен құбылыс пайда болып отырады.
Жойылу мен пайда болудың өзара ұшырасуы табиғи ... ... ... сыйлайды. Соның арқасында ғалымдар әртүрлі заңдар деп салыстырмалы
белгілейтін қайталау мен ... ... ... пайда болып
отырады. Сондықтан табиғат мәңгі, ол ешуақытта ... ... ... Шал ... өлім ... жоқ?
Жарқыраған айда жоқ
Күркіреген күнде жоқ» [46, 113 б.] деп пайымдайды. Бәрі, бәрі өткінші,
бірақ ... ай мен күн ... Бұл ... ... ... ... ... Оның өмірі бір кішкене ғана сәт
«Мен бір шапқан жүйрік ... ... ... бір ... ... басып кеттің - ай» [46, 114 б.] деп толғаған Шал ақын бір ... ... ... оған өзіндік рең беретін адам құдіреті тұрғысынан
қорытынды ой түйгендей ... ... бір ... өттің ай» дегені болмыстағы қасиеттер мен құбылыстар
әлемі, олардың ... ... ... сөз ақын ... ... ... көрініс береді.
Біріншіден, дүние объективті, адамнын тыс, оның қалауынсыз, өзімен -
өзі жүріп жататын болмыстың тылсым қасиеттерін білдіреді.
«Бұл ... ... ... ... жеткен соң» [46, 118 б.]
«Адамзаттың белгілі
Бұл дүниеден өтері» [46, 128 б.]
Екіншіден, ... ... ... зат пен ... барлықтың
баламасы
«Жігіттер жалған дүние бізден қалар,
Бір күні ажал келіп жаныңды алар» [58, 240 б.]
Шал ақынның дүние туралы бірінші сарындағы ... ... ... ... сай ... Бұл ... ... білдіреді. Түркілік
дүниетаным аясында әлем деген ұғыммен ... оның ... ... ... ... ол адам санасынан тыс, өзіне тән
заңдылықтарымен жайбарақат өмір сүре ... Шал ақын ... ... ... ... ... гүл шешек орман» да, «жердің көркі асқар төбе
биік тау» да, «көкала көл», «нар қамыс» та, ... ... ... ... де «таудан қашқан түлкі де», «қара суы бал татқан көл де», ... ... ... да», жаз ... күз ... боз ... де ... тіршілік заңдары бар құбылыстар. Олар уақыт пен кеңістіктің ... ... ... бір қасиетін жоғалтса, екінші бір қасиетіне
жолығып, жайымен тіршілігін жалғастыра береді.
Тіршілік бар ... өсу, өну, ... ... ... жаю, сонымен қатар,
солу, кеуіп қалу, өшу де бар. Өсу мен өну ... ... ... ... ... да ... ... апарады.
Шал ақынның болмыс туралы ойларын талдай отырып, ... ... ... ... да ... және ... бұл - гносеологиялық сипаттағы мәселе. Осы
ракурста адам өміріндегі шығармашылықтың орны ... ... ... ... екі ... ... ұшырайды: біріншіден, сананың алғашқы күйі,
екіншіден, қайтадан көрініс ... ... ... ... ... ... дегеніміз-таңба, яғни сөз арқылы, дүниені тікелей тану ... ... ... ... ... біз ... ... арқылы алған
сыртқы әсерлерді сөз түрінде бейнелейміз, заттар мен ... ... мен ... бар екендігіне көз жеткіземіз. Ал осы қасиеттер
мен ... ... не ... ... ... ... тұрғанын
анықтайтын сананың екінші күйін көрсетеді. Сананың екінші күйі дегеніміз -
тікелей алынған мәліметтерді сұрыптау, сараптау, ... ... сөз. ... болмыс пен сананың өзара бірігуі, толғауы. Толғану - ... ... ... ойлау сөзге дейін де, біртұтас ағынымен іске
аса береді, сонан соң белгілі бір таңба арқылы сыртқа шығады, яғни ... ... ... ... адам ... ретсіздік пен шашыраңқылықты
сананың түкпірінде біріктіреді, ... ... ... ... ... да, ... қатар одан тым алыстығын да түсінеді.
Адам неліктен шығармашылықпен айналысады деген ... ... ... ... орнын айқындайды. Психологияда адамда іздену
белсенділігі және оған ұдайы ұмтылыс бар екендігі айтылады. ... ... ... түрі және ... ... ... ... тән өзіндік белсенділік адам болмысында өз жалғасын
табады. Дегенмен шығармашылықты тек қана ... ... ... ... ... ... ... ол адамның рухани қажеттіліктерімен де
тығыз байланысты. Шығармашылық-руханилықтың ерекше формасы, онда адамның
рухани мәні ... оның ... ... ... ішкі ... ... сыртқа шығып, басқаның да ... көз, ақыл ... ... ... ... тылсым күштеріне бойлайды, сол арқылы
айналадағы ортаға жан бітіріп, оны ... ... Өз ... ... ... отырып, адам әлемнің біртұтастығы мен
бірлігін түсінуге тырысады. Осы жасампаз процесте ол өзінің ... ... жеңе ... мәңгілікке қол созады.
Шығармашылық дегеніміз-адамның түпкілікті терең қажеттіліктерін іске
асыра отырып, өзінің ішкі жан ... ... ... ... ... ... ... ал адам болмысты жасайтын,
басқаша айтсақ, өзгертетін, ... ... ... ... ... ... Ол адам санасынан тыс, трансцендентті, ол өзіне өзі, ... ... ... өте береді. Ал адамға сана ағынында қайтадан түлеген,
бейнеленген екінші реалдылық түрінде танылады.
Алғашқы сана да ... ... ... ол онда ... ... ... дүниені таныған сайын соның элементтерімен
ашылады.
Шал ақын ... ... ... тән ... пен ... ... ... сезімдік таным өзінің барлық мүмкіндігімен, танымдық қуатымен
көрініс береді. Болмыстың барлық сыртқы белгілерін дұрыс және ... ... ... ... ... ... түрлентіп жараттың
Бауырынан емген қозымен.
Ағашты да түрленттің
Жапырағын жайқалтып,
Құстарды да түрленттің
Жұмыртқасын шайқалтып
Тауларды да ... ... ... ... ... лақпен.
Көлдерді де түрленттің
Жағалай біткен құрақпен» [46, 129 б.] деген ақын толғауы ... ... ... ... оның күші мен ... ... білімдерді айқын көрсетеді. Болмыстың бір ... бір ... ... ... жеке ... ... ... және оны өте орынды сөз тіркестерімен айқындайды.
Жердің көркі-бозы, қойдың ... ... ... ... ... таулардың көркі-бұлағы, ешкінің көркі-лағы,
көлдің көркі-құрағы. Қарапайым, күнделікті өмір ... ... ... ... ... ... құралы сөз, тілі болғандықтан өлең
құру арқылы ... ... ... ... ... ... ... көмегімен дүниеге келген эмпириялық таным.
Философияда жиі айтылатын тіл мен ойдың түпкі бірлігі осындай ... ... тағы да ... түседі.
Осы жерде белгілі әдебиетші, тілші ғалым Мүсілім Базарбаевтың мына бір
сөзін еске салу дұрыс «Дала ... кең ... оның желі мен ... қандай
дүлей болса, соған лайық адамдардың өмір тіршілігінде де, өзара қатынасында
да дала табиғатына лайық мінез, әдеттер ... ... ... ... ... яғни «әу» деп ... естілетін жер, онша алыс емес дегені; ...
«шақырым жер» дегенде айқайлап шақырған да-дауыс естілер жер екенін ... ... ... ... өзі ... өмір ... туғандығы
анық» [59, 137-138 бб.].
Осы тұста біздің есімізге бірден уақыт, көлем, ұзындық, қалыңдықты,
тереңдікті білдіретін ұғымдар түседі. «Күн ... ... ... ... ... ... ... түс ауа, күн бата, күн ұясына кіргенде, ел ... көз ... қас ... ... ... қызыл іңірде, іңір
қараңғысында, ала ... ақ қар көк ... ұзын ... ел ... деп ... ... ал күншілік жер, таяқ тастам жер, есік пен
төрдей, иек асты, тұла ... бір ... бір ... деп ... көрсетіп,
кеңістік өлшемдер ұсынған. Таң ... ... ... ... ... табиғи орта мен көшпенді болмысының ішкі бүтіндігінен
туындаған маңызды ой толғамдары. Өйткені ол дәл ... ... да ... бір деп ... ... жоқ, ... жылдар мен толғаныстардың
нәтижесі осындай даналықты тудырған.
Тілдің көмегімен жалпы ... ... ... ... ... тек тілде емес, сонымен қатар, салт-дәстүр, ұлттық ділде, ұлттық
стереотипті мінез-құлқымызда, санамызда көрініс ... Өз ... ... ... де әсері бар. Тілге тән құбылыстардың бірі ол
біртүтас танымдық мағыналық жалпыға ортақ адамзаттың тілі.
Бұны ұрпақтан ... ... ... ... ... қоршаған орта
туралы мағлұматтар деп түсіну қажет.
Шал ақын сөздің, тілдің болмысты қоғамды, әлеуметті тануда аса маңызды
тетік ... ... ... қал, ... ... арыс ... сөйлейтұғын намыс келді,
Сөйлеп қал, қызыл тілім, осындайда
Қысқарып ұзын дүние қарыс ... [46, 129 ... ұзын ... ... келді» дегені шексіз, шетсіз, иен дүниені
сөз арқылы қысқартып, шектеп, ықшамдап адамның ... ... Кез ... сөз ... ... суреттейді, осы деңгейде де
қажетті алғашқы ақпаратты аламыз.
Алғашқы ақпараттар одан да терең топшылаулар мен ... ... қал, ... ... иең ... сөйлейтұғын жүйең келді,
Сөйлеп қал, қызыл тілім, осындайда
Қысқарып ұзын дүние сүйем келді.
Сөйлеп қал, сөйле тілім, өлмей ... ... өлім ... ... қал, ... тілім, осындайда
Өзіңе жала-қауіп келмей тұрып.
Сөйлеп қал, сөйле тілім, бақ ... ... жақ ... қал, ... тілім, осындайда
Артымда мирас қалсын жастарыма» [60, 144 б.]
Шал ақын осы шумақта ұзындықтың екі түрлі ... және ... ... ... пен ... арасының өлшемі, ал сүйем бас- бармақ
пен сұқ саусақ арасының өлшемі.
Ақын бұл өлшемдерді ұзын дүниенің қысқаруымен байланыстырды. Егер ... ... ... ... де, ... ұшы-қиыры жоқ белгісіздікті
білдірсе, ол ... ... ... ... ... ... ... сонан соң қарыста, ақыр аяғында сүйем сияқты тым жақындауы ... ... иең, ... деген сөздерде үлкен мән бар. Иең дегені-
тыңдаушыңның болуы, жүйең дегені - әр ... ... жай ғана сөз ... сөз айту керектігі ескеріледі. Жүйелі сөз дегеніміз-топшылаудың,
топтаудың, пікір қорытудың бір түрі. Ол ... ... бола ... әр ... салыстыруды қажет етеді. Жүйе қисынсыз болмайды, ал
қисын бірден көзге түсіп, қолға ... ... ... ... ... ... ... оған жету керек, оны игеру қажет. Міне, ... ... ... қолмен қойғандай қылып, әрнәрсенің байламын ... ... мен ... ... ақын өзі көз ... нық ... ... байланысты сөздің
көмегімен нақтылап, айшықтап айтып, артына мұра, ұлағат қалдыратынын да
жақсы түсінеді.
Сөз өзінің ... ... ... ... шымырлатады, жан-
жүйеңді жадыратады, құлақтың құрышын қандырады. Керек кезінде алқындырады,
қысылтаяң қиын жағдайларда ... ... «сөз ... ... ... ... елге медет болады. Сөз сезімді оятады яғни, сөз-адамның
мықты құралы.
«Ойласаң мың бір пәле тілден туған,
Шешендер топ ... ... ... адам ... сөз сөйлесе,
Жабылып мың бір пәле соны қуған» [46, 148 б.] деп Шал ақын ... ... ... ... ... ... сөз» деген тіркестер де тілдің
әруақыттағы әртүрлі қызметіне меңзейді.
«Жақсы сөз» - бұл ... ... ... ... қысқа әрі нұсқа
жүйелі ойдың синонимі. ... деп ... ... өзі ... ... ... сол-жақсы сөзді ұға алмаса,
Ғалым болмас ұстаздан дұға ... [46, 119 б.] ... сөз» - ... аяң, ... ... ... ... арын
төгетін, ғайбат сөз. Одан ақын жігіттер, ... ... ... ... ... Шал ақынның осы ізденістерін қазіргі уақыт мәселелерімен
ұштастырсақ, қазақ тілі үлкен саяси ... ... ... тіл ... ... ... тілі ... тіл, ол мемлекеттік тіл болуға жарамайды, ол-
қойшы-қолаңның ... тілі деп ... ... тоғышарларға Шал ақынды
оқыңыз, ол аздық етсе басқа да беделді ... ... ... ... едік. Шығыс мәдениетінің көрнекті білгірі В.В.Радлов: «Қазақтардың тілі
жатық та, шешен, әрі өткір, көбіне іліп-қағып, сұрақ пен ... ... таң ... ... ... Кез ... тіпті
сауатсыздарының өзі ана тілінде біздің Еуропада байқап жүргеніміздей ... мен ... ... сөйлей біледі». М.П.Мелиоранский:
«Қазақ тілін зерттеушілердің бәрі бірауыздан қазақ тілі ... ... ең таза әрі бай тіл» деп ... отыр [61, 296-298 ... ... сөз ... сара ... соң танымның басқа да тетіктері
бар ма екен деп ойланасыз. ... біз ... ... мен ... ... білімге қол жеткізгеніміз ... атап ... ... ... одан да ... ... болуы мүмкін деген жорамал туындайды.
Қайта-қайта жіті ... ... ... Шал ... ... ... ... таптық.
Ойшыл ақын қайта-қайта бірнеше рет ақылға жүгінеді.
«Ақыл-тұрған алдыңда асқар тауың» [46, 118 ... жоқ, кей ... бой ... [46, 113 ... жоқ, ... ... ... сара жолмен тең
Жаманға айтқан ақылың
Ағып кеткен селмен тең» [46, 113 б.] ... ақын ... ... ... ... ақыл ... толғайды.
Ақыл-асқар тау дегені-оның адам шығар биіктік ... Яғни ... ... ... ... ... ... ізденісімен ақыл
деңгейіне көтеріледі.
Ақыл дегеніміз-тереңдік, яғни әр нәрсенің байыбына бару, түбіне ... ... ... ... ... ... Бұл ... жинақталған, ширақталған, ой елегінен өткізілген, әбден пісіп жетілген
білім деңгейін көрсетеді. Ақылдың осындай жоғары ... ... ... «жаманға айтқан ақылың, ағып кеткен селмен тең» деген сөздері
күшейтеді. Әсіресе, «ағып кеткен ... тең» ... ... өте ... ... Сел ... ашып-жұмғанша жан-жағын жайпайтын апат,
дүлей күш. Тез-тез ағады да, кетеді, тыныш кетпейді, жан-жағын құрдымға
итермелеп, жоқ ... ... ... ... ақыл да ... ... ... естиді, бірақ сол естіген жерінде қалады. Қазақтың «ақпа
құлаққа айтсаң ағып кетеді, құйма құлаққа айтсаң, ... ... ... ... ... ... сара жолмен теңеуі» ақылға сүйенген адам жақсы өмір сүреді,
жасампаз ... ... ... ақыл ... ... Шал ақын ... ... мүмкіндіктерін өзіне тән даналықпен жан-
жақты талдайды, талдау барысында дұп-дұрыс, айналасы тегіс, жұп-жұмыр
өзіндік ой ... ... ... келтіреді.
Осындай ізденістер мен ой толғамдарынан философияның әмбебаптығын,
бүкіл адам баласына ортақ қазына болар танымдық күшін ... Дәл ... Шал ақын ... ... ... ... ... өзінше әрекет етіп
болашаққа қол созып ... ... ... ... да ... ізденістер жасалып, пікір қорытылып жатты ғой. Батыста Спиноза,
Локк, Кант, Лессинг, ... ... ... ... ... жан-жақты талдап, түйсік пен ақыл-ойдың өзара байланысы ... ... ... еді.
Мәселе әртүрлі ракурста қойылып, әр ... ... ... ғой.
Бұлардың бәріне ортақ бір нәрсе-адам болмысындағы сезімдік және ... ... ... мен ... ... XVII-XVIII
ғасырлардағы сенсуализм мен рационализм ... ... Шал ... орын ... ақын өз ... ... мәдени-рухани
аясында пікір қорытты. Осы жағдайдың өзі ақынды әлемдік ... ... орны мен бет ... бар, ... ... мәдениеті бар
философ деп ой қорытуға мүмкіндік береді.
Шал ақын-тек онтологиялық ... ғана ... ... тұрғыдан
аса көрнекті ойшыл. Өйткені ол сезімдік танымның күшімен қуатын ашты, жан-
жақты ... ... ... ... ... күрделі түрі ақылды да
жан-жақты талдады.
Болмыстың, дүниенің объективтілігін, тылсым ... мен ... ... ... ақын «бұл ... ... соң, шын дүниеге жеткен
соң», адамзаттың белгілі бұл дүниеден өтері», «дүние деген шолақ ... ... осы, ... емес ... [46, 124 б.] деп ... Яғни,
көкірегі ояу, көзі көреген дана ақын өзінің ой-толғаныстарындағы келесі бір
деңгейге, өмір мен өлім мәселесіне көтеріледі.
Пайда ... ... ... ... ... ... ... ғой. Еш уақытта өзгермейтін осы тылсым қайталану мен толықтырулар
адам баласының тіршілігі тұрғысынан өлім мен өмір ... ... ... жеткен соң,
Сызықтан мәлім өткен соң,
Айтпасам да, жарандар,
Мен де бір күн өлем-ай»
«Өлгеннен соң басыңа
Топырақ үйіп белгі етер» [46, 128 ... ... ... бір ... ел ... [46, 69 б.] деп Шал ақын өлім ... ақын ... ... ... Шығыста тек енжар, еріктілігі
шектелген, жасампаздыққа бара алмайтын «мүлгіген адамдарды кездесті деген
пікірдің мүлдем орынсыз ... көз ... ... ... ... ... мықтап дамыған, ал ол тұлғалық еркіндік пен ... ... ... бойлаған сайын, оның әрбір ой иірімінен өмір сүруге
ғашық, жарық дүниені жан тәнімен, шын ... ... ... өзінше
сүйетін пысық іскер адам қылаң береді.
Адам, бір жағынан, әмбебап, жалпы, шексіз жан, екінші жағынан, әрбір
нақты тарихи ... оның ... ... мен іс - ... ... ... ол да ... осы шексіздік пен шектеуліліктің салыстырмалы бірлігі шекарасында
өмір сүріп, тіршілік етеді. Қоғамдық өмір мен ... ... ... ... оны ... ... түседі.
Материалдық жеке руханилық болып бөлінетін ... ... ... құрайды. Ал өмірдің өзі де құндылық, ең қасиеті құндылық.
Өмір-адамды адам ететін, оған ... ... ... ... аса
маңызды құбылыс. Біз осы уақытқа дейін пайда болғанның бәрі өледі, ... ... деп ... ... ... те, жан-жануар да, құс та адам
да өмірден ... ... ... өмір ... мен ... ерекше сипаты бар.
Бұл оның ерекше өлшемдермен, жағдайлармен қауышып, бетпе-бет келгендігінен
болса керек.
Өмір-адам тіршілігінің негізі, оның көп жақты, көп ... сан ... мен ... ... мен ... жүзеге
асыруының жалғыз, абсолюттік мүмкіндігі, өзінің өне бойында, ... ... ... ... іске ... ... Өмір адам үшін
көкірегіндегі «мен» ғұмыр бойы өзі үшін ... ... ... ... ... ... ... - өзі» табуға, түсінуге ұмтылатын
кеңістігі. Бәлкім ... ... ... мәні де осы адамның
қажымай-талмай өзін - өзі табуға, өзімен - өзі болуға ... өзі ... ... өмір ... жасауында шығар.
Нақты адамның өмірі екі түрлі инстинктіден тұрады: бір жағынан, ол өмір
сүруге қажетті мұқтаждықтарын қанағаттандыруға тырысады, екінші жағынан, ... өмір ... ... ... ... ... ыстық, қымбат, маңызды,
адам өзінің өткінші ғұмыр иесі екендігін ұмытып та кетеді.
Адам ұдайы мәңгілікке ... ... ... ... шығармашылықпен
айналысады. Ал мұның ... ... Оның ... ... ... ... Өйткені, ұдайы табиғатпен, ғарышпен ... ... ... бұл әлемнің шетсіз де, шексіз екендігіне көз жеткізеді. Егер
де табиғат, айналаны қоршаған орта, ғарыш шексіз де, шетсіз ... ... ... ... Адам осы қайшылықты сезіне отырып ұдайы арпалыста өмір
сүреді. Ұдайы арпалыс оны тек ... ... адам ... ... көш ілгері, озып кетті.
Шал ақын бұл дүниеде еш нәрсенің мәңгілік емес екенін жақсы түсінген.
Соған ... ... ... ... ... үшін абсолютті мүмкіндік болғандықтан, оның мәні мен мағынасы
туралы мәселе заңды туындайды. Өмір мәні оның ... ... ... ... Өмір мәні ... ... Оны
адамға беру мүмкін емес, бірақ адам оны өзі табуы мүмкін. ... ... Өмір мәні ... ... ... көптеген қажеттілік қыспағының әсерімен іс - әрекет жасайды, өмір
сүреді. Қажеттіліктердің өзі қарапайым және ... ... ... ... етуге мүмкіндік беретін ішім-
жем, киім-кешек,баспана қажеттілігі.
Шал ақын өлеңдеріндегі
«Тыңдасаң жақсы кеңес құлақ құрышы,
Тәтті ұйқы, қалың төсек, жанның ... ат, түзу ... сұлу ... мен ... дәулет құсы» [46, 99 б.] деген ... ... ... ... қажетті құндылықтарды көрсетеді.
Мал-жануар, жүйрік ат, сұлу жар-табиғат аясында ертеден қара ... ... ... ... ... ... дала қазағы үшін ең ... өмір ... ... сезімге, махаббатқа негізделген қажеттіліктер,
яғни бұл жылы жүз, мейірім, қонақжайлық, адалдық.
Сонымен қатар, әр адамға жоғары әлеуметтік қажеттіліктер тән. ... ... өмір ... ... «не үшін өмір сүру ... ... ... тағдырлық сұрақтарға жауап беруге ұмтылады.
Адам өзі өмірін басқару үшін өмір мәні ... ойға ... ... ... мен ... ... түсіреді.
Жолбарыстай жорытып өзі үшін жақсы жағдай іздейді. ... ... ... ... боздап, өз басына ... ... ... ... ... ... ... сағы
сынған, ренжіген шақтарын есіне алып, налиды. Адам өмірінің өзіне өзі ... ... жағы да, ... өзі ... ... күнгей жағы да бар. Оның
өмірінің түпкі мәні-жақсылыққа, яғни ... ... қой. ... ... ... ... өзінің түсінігіне, өресіне сай бақыттың мәнін түсінеді.
Жалпы адам бұл дүниеге бақытқа жету үшін келеді. Басқаша айтар болсақ,
бақытқа жету ... ... ... және ... ... ... ... адамның бақытты болуынан басқа мақсаты болуы мүмкін емес. Бақыт-
адамның ең соңғы мұраты емес пе. Теориялық ... ... ... ... ... ілім және философияның әрі материалдық, әрі ... ... ... ... ... осы мұраты-Бақыт болып
табылады. Осы мақсатқа жеткен адамның одан басқа қол ... ... да ... болады. Өйткені, ол барлық мұрат-мақсаты, талап-тілегіне жетіп, ... ... ... ең ... ... ... мақамына жетіп
отыр. Бұл - Бақыт ең жоғарғы ... ... ... ... деген
сөз.
Шал ақынның пайымдауынша, адам үшін ең ... ... - ... перзент сүю.
«Бақ-даулет, жеті мүният болса жолдас
Төрт бақыт бір адамға сірә ... ... ... ... ... ... қанбас» [46, 87 б.] деп ... ... адам ... үшін ең ... құндылық екенін ерекше ілтипатпен атап
көрсетеді.
Өйткені, бала - өміріңнің жалғасы, соның болмысында өзіңнің ... ... қол ... ... ... бауыр етің балаң
қалатыны өміріңді құнарлы, жемісті ... ... ... ... ... Өзің армандаған, бірақ қол жеткізе алмаған биіктерге балаң
жетуі мүмкін.
«Жақсы ағайын», «ер жігіт», «қылықты ... ... ... ... құсы ... ... ... асқар тауы бар» ... ... бәрі ... ... мерейін үстем ететін маңызды құндылықтар.
Бақыт және өмір мәнінің жалпы адамзаттық негізі-бұл өмірдің ... ... ... психологиялық тұрғыдан алғанда адамның ... ... ... ... өмірдің толыққандығы.
Адамның бақытқа ұмтылуы, өмірдің өзі тәрізді табиғи. Өмір ... ... мұны адам ... ... бермейді. Адам мұны өтпелі жағдайға тап
болғанда ғана түсінуі мүмкін.
Күш-қуаты ... дені сау жас адам ... ... ... ... Оған тіршілік етудің қай түрі болмасын дұрыс көрінеді.
Бірақ жастықты, денсаулықты, ардақтау, ақылмен өмір сүру өте қиын. ... ... ... қажет етеді. Барды қанағат ету, оны ... оңай ... ... ... деп ... да ауыр ... бар,
Би болдым деп мақтан ба,
Асқар ала тауменен
Ар жағында аспан бар.
Басыма бақыт қонды деп
Кемімеспін елді деп,
Зауалды жалған дүниеге
Біле білсең таспаңдар» [46, 91 б.] деп ... ақыл ... өмір ... ... оның ... ... түсініп, әр күнді, сәтті
несібе, жақсылық деп қарағандығын көрсетеді.
«Қазақтың ақын-жырауларының шығармашылығында адам ... ... ... ... ... ұшырап отыруына бейімділігі жиі-жиі
сөз болып отырады.
Өмірдің, тіршіліктің аумалы-төкпелілігі өмір мен өлімді ... қою ... ... [53, 148 б.] деп ... ... пікірді Шал ақынның
«Дүния деген шолақ депті,
Жан кеудеге қонақ депті,
Ақырет деген бір киім
Алып қайтар сол-ақ депті» [46, 3 б.] ... ... ... ... ... ... ... қажеттілік. Одан ешкім
құтылмайды.
«Өлімнен құтылмассың қашсаң-дағы
Атадан арыстан туып ассаң-дағы
Алладан шыныменен жарлық келсе,
Жұлдыз да ... ... ... [46, 5 б.] деп ... Шал ... ... ұстатпайтын, түсініксіз, тылсым құбылыс. Ол
тіпті өмірдің өзінен де қымбат, өйткені өмір соынен аяқталады. Өмір ... ... аяғы мен ... Екі арасы қым-қиғаш, қиямет жол.
Біз жоғарыда ... мәні мен ... ... ... ... ... өмір ... түсінігін басқаның назарына іліктіре алады.
Жазушы әдемі, нәрлі сөздерімен, ғалым терең ой - ... ... ... ... өрнегімен, музыкант күй мен әуездің құдыретімен,
қарапайым адам өзінің ішкі жан ... ... ... күштерімен өмір
туралы пікірлерін сыртқа шығарады.
Бірақ адам қаншалықты дарынды, талантты, дана болса да өлім ... ... ... өлім ... ойларымыз жинақтала-жинақтала үлкен
томдарға айналуы ... ... ... ... мән ... аша
алмайды. Өлім-мәңгілік жұмбақ, сыры мен қыры ашылмайтын тылсым болмыс.
Өмір тіршілік әлемінен тыс ... не ... ... ... ... Өлім туралы ойлар басқа өмірге өту туралы ойлар ғана.
Өлім барлық адамға келетін ... ... ... ол ... әр ... әр түрлі уақытта тап болады. Яғни біреу кеш өледі, біреу қыршыннан
қиылады. ... ... де, ... ... ғылым, білім бұны түсіндіріп негіздеп бере алмайды. Бұған-осы
күні ғылым жетістіктері де айқын дәлел.
Шал ақын:
«Кәрі өлсе ... ... ... өлсе ... ... жас ... тәубаға кел,
Ажал деген көзді ашып-жұмғандай-ақ» [46, 148 б.] деп жазады.
Кәрі өлсе бұрқынған, ұзаққа созылған ... ... ... ... ... асады, арманы жоқ деп бірін-бірі жұбатады. Әрине,
бұл көңілге демеу және дүниенің ... ... ... ... ... біраз әуреге салып, яғни ... ... ... ... ... ... иелерін барынша састыртып барып түк болмағандай
тына қалады. Табиғи бір күй екінші бір күйге ауысады.
Ал жас өлсе-бұл өкініш, трагедия. Бұл бір ... ... бір ... ... күйдің құрылымының бұзылуы, жүйенің күйреуі. Сондықтан, бұл -
ең ... ... ... жер ... ... су ... қатты әсер
етеді.
Өлім деген құдыреттің алдында бәрі бірдей: жас та, кәрі де, тіпті өмір
табалдырығын ... сәби ... ең ... ... өлім, ең ұлы, ең терең ... ... ... осы ... ... ... ... өмір, өлім, тіршілік туралы ойларын қарастыра отырып, өз анам
Гүлмәрияның «бұл фәниде, шырағым, ешқайсымыз да ... ... ... ... «Әттең-ай» дегізіп, қасіретке салып, қайғыға бұйықтырып
жіберетін тұстары қарақат ... ... ... ... осыны көруге
келгенім бе сонда бұл жалғанға?! деген озбыр ой ... ... ... ... жеп ... ... Бірақ сен де бір Алланың кеудесінде жаны
бар пендесі болған соң ... ... ... ... мен қуаныш, ащы
мен тұщы, ең бастысы күн мен түннің өзің ... ... қақ ... ... Не ... ... [62, 118 б.] деген сөзін есіме алдым.
Бұл оның ұлы Мұхаммеджаннан айрылған уақыттағы жан ... ... ... ... ауыр уақытында.
«Дүниеде не жаман - өлген жаман,
Терең қазып, тепкілеп көмген жаман,
Біреу өлсе, екеудің бірі ... ... ... ... жаман» [62, 146 б.] деген өлең жолдарын
туғызды.
Шал ақын
«Қырық жыл қашқан ажалдан Қорқыт та ... [46, 148 б.] деп ... құр ... ... ... анам Гүлмәрия мен Шал ақын осы мәселе
төңірегінде осылай үндестік тапты.
Шал ақынның дүниетанымын тарихи-философиялық тұрғыдан саралай ... ... ... мен мол ... жолықтық. Осы заман ағымына
объективті баға беруімізге Шал ақынның бірнеше тамаша ... ... ... ... ақын қазақ сөзінің, тілінің жан-жақты қуатты потенциалын
ашып көрсетті. Философия ... ... ... пайдаланбай-ақ кәдімгі
қазақ тілінің шырайлы, жарасты, ... ... ... өзінің дүниеге,
әлемге, басқа адамдарға, заман үрдісіне ... ... ... бере ... ... ... құрметтеген, ұлттық құндылықтарға әруақытта
адалдық танытқан, өзі де сол ... ... және ... бірі ... ... ... екендігін көрсетті. Әдемі сөздер
мен асқар таудай ақыл тек ... мен ... ... ғана ... ... жеткізіп, насихаттайды. Білім мен ғылымның ... ... ... екендігі туралы ойлары өзінің ... ... ... ... тереңдеген сайын халықаралық стандартқа сай
білім алу мәселесі қайта-қайта айтылып, мемлекеттік саясаттың бір талабына
айналуда. Бәсекеге қабілетті елу ... ... ... ... меже,
мақсат етіп қойған Қазақстан үшін инновациялар мен оқу-білімді жетілдіру
арқылы білім экономикасына қол жеткізу аса ... ... жылы 26 ... ... ... университетінің 10 жылдық
мерейтойын құрметіне байланысты оқыған «Инновациялар мен ... ... ... ... ... ... Елбасымыз білім
беру саласындағы жаңа, тың талаптарға жан-жақты сараптама берді.
Ғалым Д.Раев оқу ... жаңа ... баға бере ... ... бұл ... ... альтернатива – ол ... ... ... ... ... ... ... Ондағы басты
бағыт – жан-жақты этикалық білімге өз орнын беру және оны анықтау.
Себебі, егер батыстық үлгі адам бойындағы торизопталдық қажеттіліктерге
қызмет ... ... ... ал ұлттық мәдени ... ... ... ... ... әрі ... әрі ... даулитын, адам мен әлем үйлесімділігін сақтауға ... ... ... ... идентификациясын қамтамасыз етеді» [63, 40
б.] деп атап көрсетеді. Бұл өте ... және ... ... ... ақын ... ... этикалық ұстанымдар жүйесі бар, соған
көңіл аударуымыз қажет. Этикалық өлшемдер ... адам ... ... Сондықтан ақынның адам туралы іліміне үңілейік.
1.3 Шал ақынның адам туралы ... және оның ... ... ... ... ол көп ... бөліп, қайта-қайта
оралған маңызды тақырыбы - адам өмірінің әртүрлі ... және ... ... ... мен ... ... «Бес ... кітабындағы ақын топтамасының 7-8 өлеңдері осы мәселені жырлаған.
Жалпы адамның жас мөлшеріне қарай ... ... ... ... Ол бұл ... ... тарихи тамыры терең қызықты салаларының
біріне айналған.
Шал ақын өзі оны ... да, ... де ... даласында сондай үлкен
бір ғылыми бағыттың негізін қалап тұр. Өкінішке орай, ... ... ... өзекті тақырыбы болған осы бір аса маңызды
ғылыми саланың Қазақстанда кенжелеп қалуының себептері осы ... ... ... ... бұл ғылыми бағытқа Шал ақын қомақты үлес ... Бұл ... ... ... деп ... жүр. Бірақ бұл
шығармалардың аясы ... ... ... кең, онда ... ... онтологиялық, гносеологиялық сипаттары жан-жақты талқыланған,
өзіндік ерекшеліктері айқындалған.
Шал ақын 2 мен 5 жас ... ... ... ... ... ... екі жаста бесіктемін,
бес жаста тәңірі берген несіптемін» [46, 145 ... ... ... образды бейне бесік, несіп. ... ... түрі ... ... сәби ... түйсік арқылы қауышады.
Алғашқы айларда сәби мен ананың арасындағы ... ... оның ... етуіне қажетті қоректі және таза ауамен, жарықпен
қамтамасыз ету арқылы іске асады. 3 пен 5-тің ... сәби ... ... жүре ... ... көбейеді, апыл-топыл басуы
нығайып, алғашқы ойындары басталады, ... ... ... ... ... уақыттың епшісінде. Сәбидің алғашқы жымиысы риясыз, пәк күлжіге
ұласады. Айналадағыларға өте бір ... ... ... ... ... адам ... ерекше бір қасиеті, ол ... ... ... ... қуантады.
6-7-10 жас аралығын ақын «Алты жаста қайыңның тозындаймын
Жеті жаста ойпаң жер бозындаймын,
Он ... сүт ... ... [46, ... деп ... ... бозы, қозы образдары осы жастағы адам болмысын
бейнелейді. Бұл уақытта асық ... суға ... ... жүгіру көбейіп, ойын
түрлері күрделенеді.
Асық ойнау қазақ халқының ұлттық ерекшелігімен байланысты. Осы ... ... ... ... ... ... ... Мидтің
балалық және жастық шақта адамның әлеуметтану процесінде этникалық-мәдени
ерекшеліктердің әсері болатындығы туралы ... ... [64, 9 б.]. ... ... астында, көгалда ары-бері жалаң аяқ еркін жүгіріп, қатаяды,
анатологиялық физиологиялық мүмкіндіктері кеңейеді. Алғашқы керісу, ұрысу,
өзін-өзі ... ... ... ... де осы ... ... ... албырттық, бірбеткейлік, ақкөңілділік, рухани тазалық тән.
«Он бесте жарға ойнаған лақтаймын»
«Он бестегі жасым-ай
Жарға ойнаған ... ... ... ... аттың жалын
Сол кезде айтқан сөзім от пен жалын» [46, 132-145 бб.].
Бұл ... ... аясы одан әрі ... ... ... ... ... Ерекше жылдамдық та пайда болады.
Американ психологы А.Безелп 10 ... бала ... ... ... ... ата-анасына жақын, сыртқы түрі туралы ойланбайды. Ал 11
жастан бастап ағзадағы күрт өзгерістерге байланысты бала ашуланшақ, ... ... ... ... алмай, әке-шешесіне қарсы шығып
отырады, 12 ... ... ... ықпалынан бөлектеніп, әлемге позитивті
өзіндік қатынас жасауға әрекет ... деп ... ... ... ... бала ақылды, төзімді, өзіне тәнюмор да бар, сыртқы түріне ... және ... ... ... қызығушылық танытады. 13 жастағы
жасөспірімнің негізгі ... - ... ішкі жан ... үңілуі, сын
көзімен қарап, өзін бағалай ... ... сын ... қарауы және
достық қатынастарды таңдау дәрежесіне көтерілуі.
14 жастағы бала қуатты, өзіне деген сенімі мол, ... ... аясы ... 15 ... ... ... рухы жоғары, бостандыққа ұмтылғыш,
басқалардың оны бақылауын ұнатпайды [65, 21 ... ... ... ... ... ... Антикалық және орта
ғасырда өмір сүрген авторлардың жастықты физикалық ... ... ... ... интеллектуалдық жағынан әлсіз
деп есептейді. Ол уақытта жас адамдардан ... ... ... ... ... ... көрсетуге, көтермелеуге мүмкіндік берілмеген,
үлкендердің сөзі әруақытпен заң. Бұл қазақ қоғамына тән сипат француз ойшыл
Ж.Ж.руссо жастық шақ 15 ... ... деп ... оны ... ... туу деп ... ақын
«Жиырмадағы жасым-ай
Көлге біткен құрақтай»
«Бой түзеп жиырмада сылақтаймын» [46, 145 б.] деп жиырма жастағы адамда
құраққа теңейді. Бой түзеп, ... ... ... ... ... одан әрі ... ... әр нәрсені білуге талаптану осы жастан
басталады. Оған бірбеткейлік, адалдық тән.
«Өтызда ағып жатқан бұлақтаймын
Отыздағы жасым-ай
Таудан ... ... дей ... Шал ақын өз ойын одан ... Отыз жастағы адам бұлақ, өрқоян сияқты. Бұл уақытта адамның
анатомилық, физиологиялық дамуы бір қалыпты жағдайға көшеді, бой ... ... ... тез ... әр нәрсені бағамдауға, шамаға қарай
әрекеттер жасауға көшеді. ... ... түсу ... ... аясы ... ... бұл сыйластық жасау, ... ... ... ... ... ... ... сияқты нәзік
тетіктерді үйретеді. Оларды игерген сайын рухани дамуы жетіледі. ... ... ... ... жақтады
Отыз жасқа келген соң
Әр ісін сүйіп мақтадым» [46, 132 б.] ... ...... ... не ... деп бағалау қоғамдық, әлеуметтік, адамшылық тәжірибесі
бар, жан-жағын пайымдай, ... ... ... ғана ... ... айшықтап, түптеп келгенде ақын осыған меңзеп отыр.
30-40 жас аралығына да ... ... ... та бір жас ... ... ... ... жүрген әрең бастым
Жанасып жақсылармен әзіл айтып,
Арада сол секілді орындастым»
«Қырыұтағы жасым-айъ
Қырымжағыға көз салған Байлаулы тұрған құр ... ... ... ... қылыш болған басым.
Қырық жастан асқан соң
Артық айтқан сөздерім
Сенен де пайда таппадым» [46, 132-145 ... ... ... құр ... ... теңейді. Көңіл таситын, бірақ
тоқтамға келетін маңызды шақ. Қызығушылықтың аясы кеңейеді, бәрін білуге,
көруге ұмтылыс көбейеді, ... ... емес жаңа ... ... ... ... жасау, әр нәрсеге құмарлық таныту да тереңдейді.
Қызбалық, өткірлік, пысықтық, ... ... сын ... ... баға
беру сияқты қасиеттер дамиды.
Адамгершілік тұрғысынан сабыр сақтау, артық сөз ... ... қол ... ... жасауға, көрнекті іс тындыруға дайындық 30-40
аралығындағы адамдардың маңызды ерекшеліктері болып табылады.
40 пен 50 жас ... ... ... ... Шал ақын ... ... ... келген соң
Пірдің сөзін саптады
Біздағы келіп қаппыз елудерге
Ілгері көз саламыз керуенге»
«Елу де бір жас екен ... ... ... ... ... әр жұмысты жұмыстаймын
Елудегі жасыңыз қайта кеткен ел ... [46, 132-145 ... ... адам ел ... ... көз салып, ой қорытады, өзіне-өзі
баға береді, өткенді сараптайды, ... ... ... ... ... ... Оған әр ... өзіндік өлшемін білуге ұмтылыс,
қызбалықтан арылу, жинақылық тән. Бар нәрсеге қанағат ... ... ... ... мен 60 жас аралығының ұтымды сипаттарын ақынның жіті көзінен, сара
көңілінен тыс қалмаған
«Алпысқа жақын келген соң
Өлімнен хабар жетер ... ... ... жас – бұл бір ... өмір ... ... қуат тұрмыс бәрі.
Бұл алпыс әуел келіп бастан алар
Алпыс жас аяғыңа тұсау салар
Мезгілсіз жүру-тұру бәрі қалар
Алпыс жая ... ... ... ... бәрі қалар
Алпыста ол бөоідеу заман болар
Қартайсаң ақылың да табан болар
Алпыстағы жасыңыз
Қоңыр ... күз ... ... тай ... ... бір ... басы екен» [46, 132-145 бб.].
50 мен 60 жас ...... ... салқын күз, тай жеген бөрі. Көз
алдыңызға бір сәт бөріні елестетіп көріңіз. Әрине, ... ... ... да, ... ... да табы білінбейді. Іс-әрекет аясы тарылып,
қайрат қуат келіп, үйден шығу азаятын ... Шаш ... ... ... ... ... көз, ... тізенің функциядары азайып, мүшелер
бүкшиетін уақыт. Бұл жағдайда адам артық қозғалыстан, артық ... ... ... өзі ... салып, барға риза болуға тырысады, анаған-мынаған
ұрынбай тынышталуды көздейді, тұйықтықты ұнатады. Өткен ... ... ... ... ... ... ... басым.
60-70 жас аралығын сипаттайтынт Шал ақынның өлеңдеріне тоқталайық
«Алпыс барсаң, жетпіс тұр көлденеңінен шақырар»
«Жетпісте жер таянбай тұра ... ... ... ... түн екен»
«Жетпіс жаста илеген терідеймін
Жетпіс келді төтелеп
Кәрілікті жетелеп»
«Мойныңды жоғары бұра аламаймың» [46, 132-145 бб.].
Бұл кезеңнің негізгі белгілері қараңғы ... түн, ... ... ... ... ... адам үшін өте қиын өлі ара табиғи құбылыс. Яғни,
70 жастағы қарияда сондай күйде. Илеген тері абден ... ... ... ... ... оны қалай болса солай пайдалануға болады.
жетпістегі қарияның алатын аппақ құдай, түсі қашқан, ... нұры ... ... ... кең, кішіпейіл, өлімге көнбістік танытады.
70 пен 80 арасығында
«Тұяғынды серіппейсің,
Селт етіп ешнәрсеге елікпейсің
Сексен жасқа келгенде қазулы тұрған көр ... ... ... кетті үйірден
Сексенде секілдеген шал боласың» [46, 132-145 бб.] деп суреттейді Шал
ақын.
Бұл жастың бейнесі көр, ... шал, ... оның ... әлі, ... жоқ, енді тек ... ошақ қасы ... қана өмір
сүреді. Құлағы естімейді, көзінен жас ағады. Бірақ өте ұстамды, ... ... ... басылмаған, әлі де жарық дүниеден үміті
үзілмеген, ырыздығы, нәсібесі таусылмаған.
80-90 жас аралығын:
«Тоқсанда тотықсыған сен қорғасын
Май ... ... ... ... келгенде қор болғанын
Отқа салған мұңайып, бар болғанын
Тоқсанда өлі де ... де ... ... таң ... ... көр ... басқа жоқ екен» [46, 145-146 бб.] дей отырып, Шал ақын ... ... ... ... қорғасынға теңейді. Оның есі кіресі,
шығасылы, ... ... өмір сүру ... ... ... ... ... Бірақ көңілі жас, өмірге ұмтылысы ... өмір ... ... ... ... шынайы бағасын түсінеді.
«Ата-бабаларымыз бала атаулының ең ұғымтал кезеңі-үш пен бес ... ... мән ... Осы ... ... елі, ... төрт ... мал,
жан-жануарлар мен өсімдіктер ... ... ... ... ауа райы ... ... толық, жүйелі мағлұматтар әңгіме-дүкен
арқылы беріледі.
Жалпы қазақ халқында 16 мен 19 жас аралығы-бозбала, 20 мен ... 30 бен ... ... 40 пен 50 - ер ... 50 мен 60 жас ... ... 60 пен 70-«қарасақал», 70 пен 80 жас жасағандар «ақсақал»
делінеді.
Адамның ... жас ... ... оған ғана тән ... ерекше
мағынасы мен оның дүниеге қарым-қатынасының мәні ашылып ... [53, ... ... Н.Р. ... ақын ... ... балалық, бозбалалық, жастық, кәрілік шағын
жырға қосқан. Адамның жасына қарай өсіп, ... ... ... үлкен өзгерістерге ұшырайтынына көп көңіл бөлген.
Әр жастың ерекшелігін дөп басып, дәл бейнелейтін ... ... ... ... ... және ... ... білетіндігін
көріп, тәнті боласыз.
15 жастағы жасөспірім дені мен тәні, жаны сау болғандықтан ... ... оның ... енді ғана ... оның ... ... ... бойында, ең бастысы, уайым-қайғысы жоқ. Ертеңгі күнін ойлап,
қамықпайды. ... ол жас, ... ... көлеңкелі жақтарынан хабары
аз, сондықтан оның болмысы қуатты, біртұтас, ... ... ... ... орнында, жайбарақат.
Ал жиырмадағы адам жан-жағына қарап, өзін өзгелерден бөлектеп, өзіне
сын көзімен баға бере бастайды. өз мүмкіндігі мен ... ... ... арту да осы ... ... би ... жеттім-бойладым, балалықты қоймадым, жақсы сөзге
сүйіндім, ... ... ... барымды киіндім, сұлуларға шүйілдім,
жауларыма түйілдім» деген көрінеді. Бұл ... ... ... ... толықтырады.
Отызда ағып жатқан бұлақтай деп бейнелеу адамның пісіп-жетіліп, ... ... ... ... ... ... Ағып ... бұлақ қандай
құнарлы, қуатты болса, отыз жастағы адам да ... ... және ... ... жан ... Жан-жағы көгеріп, табиғи небір әсем көздің
жауын алатын түрлер пайда болады ғой. Адам да сол сияқты. Отыз ... ... ... ... жасай алады, оның барлық жағынан мүмкіндігі
тереңдей түседі. Алдына белгілі бір ... қою да, оны ... ... ... ... еншісі. Яғни, уақыт пен ... ... ... ... ... ... алар ... жетелейтін шақ, мезет.
«Қырқымда қынаптағы қылыштаймын» дегені қынаптағы ... ... ... ... ... ... етіп тұр. ... ... ... ... ... Ол сол бабында тура
беруі де мүмкін, әр нәрсенің салқыны тиіп, оқыс ... ... да ... жас ... ... баға беріп, тануының ... орта ... ... мен ... отыз бен қырықтың шарпыған өрті мен
бусанған қарқынынан босаған жайбарақат шақ. Бұл уақытта ... ... де өз ... ... жан ... ... біресе қыздыратын,
бірісе тоңдыратын сезімдер де тынышталады. ... ... ... та ... ... сезімдер, қызбалық, дегбірсіздік
бірте-бірте ығысып, салмақтылыққа, сабырлыққа, ақыл мен ... ... Әр ... шын мәніндегі бағасын біліп, мағыналық терең
қабаттарына үңіліп, өмір диалектикасына бойлау ... ... ... риза ... ... ... қасиеттер алға шығып, адам тың сапаға,
биіктікке көтеріледі. «Елу жас ердің жасы» деп ... ... ... ... жүк те ... одан күтер дәме де көп және оған қойылатын талап та
ауыр.
Ал енді «алпыс жас тай ... бөрі - ... ... Шал ақын ... барлық қызығына тояттағандығын меңзесе ... Яғни ... ... өзі риза ... пайда болады.
Жетпіс жаста адам сыны кетіп, ет пен сүйек бірін-бірі әзер ұстап
тұрғандай әсер ... ... ... ... мен ... тұйықталған,
бірақ кеудесінде әлі де тіршілік оты сөнбеген, көмескіленген шақ. ... де сыры ... әр ... ... ... білетін кезең. Шал
ақын сексен-тоқсан жасты ұтымды образдар ... ... ... ... бұл адам ... ... ... жолын жақындататын,
тіршілік ету аясын барынша ... ... пен ... ... ... таяң шақ. ... ... қарияның жүріп тұруы қиын, оның
барар кеңістігі таяқтың бойындай-ақ, үйреншікті, қалыпты үйірінен ... ақын ... сен ... жастың зоры екенсің, сүйегің қартайған соң бор
екенсің» [46, 144 б.] деп ... ... ... сүйегі қартаяды,
шаршау, шалдығу біте қайнасқан болмыстық қасиетке айналады.
Ал Жетес би:
«Отызға ... ... ... ... қыран бүркітке
алдырмадым, құмай тазыға шалдырмадым, қатар құрбының көңілін қалдырмадым»
деген екен. Бұл пікір Шал ақын ойын осы ... ... тән ... ... ... ... ... толықтырады. Қыран бүркіттен, қимай
тазыдан қорғану үшін керемет ептілік пен жылдамдық, ақыл мен ... ... ... қалдырмау да оңай емес. Бұл үшін әр адамның
психологиялық ерекшелігін білу ... би: ... ... аңқылдадым, тау ... ақ ... ... құз ... шаңқылдадым, барымды жоқ
деп сарқылмадым» деп Шал ақыннан басқаша образдар арқылы, ... ... ... ... би «ақ ... ал Шал ақын ... ... деген образдарды
қолданған. Бұлар бір-біріне өте жақын, етене ... ... ... ... Шал ақын мен ... би бірін-бірі толықтырып тұр.
«Елуге келдім-биік қырға шықтым, арғы жағының алыс-жақынын байқадым,
дәулетімді шайқадым» ... ... ... Шал ... үндес,
айырмашылығы «дәулетімді шайқадым» деген тіркес. Жетес би елу ... ... ... ... ... ... ... аударса
керек.
Жетес би: алпысқа келдім-алты тарау жолға түстім, қайсысының алыс-
жақынын білмедім.
Жетпіске жеттім-жеңілгенімді білдім, бала мен ... ... ... ... келдім-оң жағым-от, сол жағым-су, артым-құз, қалай қозғалсам
да тірлік деп біле алмадым» деген ойларын осы ... тән ... Шал ... ... Бірақ Шал ақын терең, өткір сөздерді
пайдаланып, кәріліктің толық сипатын жасай алған ... ... ... бар.
«Қазақтың этнопедагогикасында
30 жас-орда бұзар,
40 жас-қамал бұзар, жігіт ағасы
50 жас-ер жасы, ел ағасы
60 жас - дер ... ... ... жас-жер шағы
90 жас-шер шағы
100 жас-көр шағы» [66, 63 б.] деген пікірлер орын алған.
Бұл ... дана ... ... ... Осы пікірде халықтың
барлық тәжірибесі мен тыныс-тіршілігінің мол қуаты, танымдық потенциалының
объективтілігі көрініс береді. Бір сөз арқылы ... 10 ... ... ... дәл ... ... ... қимылдау, мәрттік, алаңғасарлық, қамал
бұзу-ақылмен, сара көңіл сараптауымен іске ... ... ел ... ... пен ... ... өсуі, дер шағы-жан жағынан пісіп, ... ... мәр ... ... ... ... жер ... кетіп,
жерден сүйеніш, таяныш іздеген уақыт, көр шағы - өмір мен өлімнің бетпе-бет
кездесіп, не ары не бері емес ... өлі ара шақ. ... ... ... ... жас ... ... тұлға қабілеттері мен
мүмкіндіктерін анықтауы этнопедагогикаға қосылған, адамтанудағы көрнекті
қадам, бұл тұрғыдан философияға ... зор үлес ... ... ... ақынның осы ойларын оқулықтарға кіргізіп, студенттерге жеткізу ... ... ... аса маңызды қоғамдық-рухани қажеттілік. Өйткені
ұлттық ... ... ... жолы ... арасындағы
сабақтастық. Қазақта «елу жылда ел ... жүз ... ... ... ... бар. ... орынды пайдалана отырып, М.Мырзахметұлы: «... бұл даналық
сөздің мәні тарих толқынында бір ұрпақтың жүз жылдық уақыт аралығында ғұмыр
кешіп, ... ... ... төрт ... ... (1-25 жас, ... жас, 50-75 жас, 75-100 жас) алмасу межесіне кезігеміз. Бұл ... ... ... ... ... ... табиғи құбылыс. Бұларды шамамен, жас
буын (1-25), орта буын (25-50), аға буын (50-75), ата буын (75-100) ... бөле ... ... ... ... ғасырлар бойы жинақталып
қалыптасқан рухани-құндылықтар дәстүр ретінде кедергісіз төрт ... ... өтіп ... ... көреміз»-деп орынды атап көрсеткен
[67, 78 б.]. Әр ұрпақтың өзіндік ерекшеліктері мен ... ... ... ... рухани мәдениеттің ... ... ... ақын ... ... ... бөлген мәселе-кәрілік болмысы.
Шал ақынның кәрілік туралы жан-жақты терең ойларын оқи ... ... ... күйді бастан кешіруге болады. Адамды қоздыратын да, тоздыратын
да көңіл ғой. Кәрілік туралы ойлағанда ... ... ... ... мұң ұялайды. Кәрі адамның күні өтіп, жарық дүниедегі дәм ... ... ... Бұл үздіксіз ұдайы тоқтаусыз жүріп жатқан процесті ... ... ... ... бар да, біту де бар. ... шегер кез де бар, азап шегер кез де
бар. Алшаң басып жүрер кез бар, ... ... ... ... кез бар.
Асқақтау, биіктеу, жоғарылау бар, аласару, жұқару, кішірею бар. Қашсаң ... ... ... ... ұңғитып, қарсы ұмтылсаң жол тауып жалтарып
кететін өзгермелі өмір бар, оның қатал қисыны мен бұралаңы тағы бар.
Сексеннің ... ... ... ... иек ... кәрі
болмыс қамысқа жасырынған қояндай селкілдейді де қояды.
Қуарған қу кәрілік - ай. Сен ешкімге опа бермейсің. Бар ... ... ... қоя ... бос қауақ кімге дәуір. Шабысуға шамаң жоқ, әлің
әбден құрыған, жата беруге тағы ... ... ... ... ... ... болып қалғаныңды сезінесің.
Артта қаңыраған бос кеңістік, алда тағы да ... ... ... тірі мен ... ... қайдан іздемек.
Түсінігі ұмытылып, жетесінің үзілгенін білмей ... ... ... ... салдыраған қаңылтыр іспеттес сүйектер.
Шал ақын кәнігі геронтолог ғалым іспетті кәріліктің адам ағзасындағы
белгілерін тәптіштеп, жан-жақты баяндайды. Ең ... ... ... ... қартайғанда бастан келер,
Ағарып,басындағы шаштан келер,
Жасыңда қандай көркем болсаң-дағы
Қыржиған қабақ, маңдай, қастан келер.
Кәрілік қартайғанда көзден ... ... ... ... буындардың ебі кетіп,
Белгісі аяқ жақтап тездеп келер.
Қартайғанда мүкістеу болар құлақ,
Жас ағып, екі ... ... ... .
Бір жаман кәрілікте түссе тісің,
Ауыздан опырайып кетер пішін.
Белгісі кәріліктің кеудең толар,
Жөтел мен ... ... ... ... ... ... болсаңдағы
Белгісі кәріліктің мүшең солар» [46, 145 б.]
Шашы ағарып, көзі жасаурап, буындары сыртылдап, кеудесі сырылдап, құлын
мүшелері ... ... аузы ... ... ... ... бір
мүсәпірді көресіз. Алды мен арты тұйықтық, белгісіздік, бірақ әлі дәм ... ... ... Әлі ұзақ өмір сүруі мүмкін.
Осындай сыртқы ... соң ақын ... ... көзге
көрінбейтін, бірақ оны жан-жақты меңдемей қоймайтын сипаттарын ... Бұл ... да ақын ... ... пен ... танытады.
«Белгісі кәріліктің кетер күшің,
Болмайды бастағыдай ешбір ісің.
Кәрілік дауасыз дерт ем қонбайтын,
Жылаймыз қартайдық деп соның ... [46, 142 ... адам тез ... ... ... Кәрілік-бұл дерт, бірақ оның
аурудан айырмашылығы, оған ешбір ем қонбайды, оны ешбір күш жеңе алмайды.
Ал аурудан ... ... ... ... ... Ал ... ... құрдымның аяғы, болмыстың болымсыздыққа айналуы.
«Қартайсаң, аяқ, тізең ауырады,
Жатудан ... ... ... бұт пен ... иық, ... арқа барлық жерің.
Жатарсың салқын тисе төсегіңде
Қайталап ұстады деп ескі терім» [46, 142 б.] деп ... ... одан ары ... Адам ... ... ... ... өзгерістермен қатар кәрі адамның кеңістігін тарыта беретін басқа да
факторлар сөз болады.
«Қадірің күннен-күнге кеми берер,
Жолатпай ... да дау ... ... ... ... түк ... не ... болып, қой, бұзауға шамаң келсе,
Біреуге тамақ үшін жағынарсың.
Айтқанмен пайда бермес ... ... ... ... сөз бен ... ... ... сол уақытта,
Ашылар қай қайдағы болса мінің» [46, 143 б.] - деп кәрі адамның басына
түсетін қиыншылықтарды да алға ... ... ... ... істеріне баға
беріледі, жақсының жақсылығын айт, нұры тассын, жаманның жамандығын ... ... ... уақыт осы.
Жан қартаймайды, тән қартаяды. ... кәрі ... ... тән ... ... мен ... бас тарта алмайды.
Адамның физикалық жағынан қартайып қалғаны оның рухани жан ... ... пен ... ... болуы мүмкін. Өйткені адамның тәні
кәрі болғанымен көңілі жас.
Адамның миы мен ... ... өмір сүре ... ... ... жаңа
клетка түзбейді, яғни ең бастапқыда қалыптасқан клеткалар өмір бойына
жетуге тиіс.
Биологиялық тұрғыдан ... өмір сүру ... мен ... ... өзін - өзі басқаруға туа ... ... мен ... ... отыратын жағдайлардың арасындағы қайшылық.
Шал ақын тән мен рух арасындағы қайшылықты былай деп суреттейді
«Шалыңның екі көзі жайнап жатыр,
Кеудемде нәпсі ... ... ... ... жоқ, қазығым жоқ,
Қайтейін, кәрілік, шіркін, байлап жатыр» [46, 133 б.]
Өрекпіген, өрге ұмтылған көңіл, әбден ... ... ... жүгі ... ... дәрменсіз дене. Міне, адам болмысындағы
ерекше шекаралық жағдай, аянышты экзистенциалдық күй, нағыз таусылмас мұң
мен ренішті ... ... ... жас ... теңестіріледі, ал көр-бұл
өмірдің таусылғаны, тіршілік дәмінің құрығаны, соңғы ... Кез ... ... ... ... ешуақытта өзгермейтін, тылсым қажеттілік. Ерте мен,
кеш пе, әйтеуір, тірі пенде көрге ... Үміт ... ... ... өтіп ... ... ... жалғанға, сағымға
айналған адам. Оның алдында белгісіздік, қорқыныш, сұлбасы беймәлім, ... ... жер ... ... ... ... тіршіліктегі қиындықтары да Шал ақынның
назарынан тыс қалмаған, тіпті кейбір ... ... оның ... ауыр ... ... ... ... шайнайтын қайран тісім
Тіс кеткен соң кетті ғой менің күшім
Кесек-кесек турайды, өзі жейді,
Жаны ашиды деп ... ... ... ... ... ... жаман қарайды көзіменен
Тұрып келіп қолымен ұрмаса да
Ұрғандай ақ болады сөзіменен» [46, 131 ... ... ... көзі ас ... ... пен ... ... Кәрілік болмысындағы осындай белгілерді, сапалық
қасиетті ақын өте ұтымды, түбіне жеткізіп, әбден сұрыптап ... ... ... көзі ... көкірек көзі қарымды адам жайбарақат тып-тыныш
қалуы мүмкін емес. Бір сәтте оның көз алдына адам баласы ... ... ... ... ... тұра қалуы мүмкін. Бұл үлкен толғаныс, ішкі
жан дүниеде ... ... ... ... ... ... ... - ақынның қомақты табысы.
Кәріліктің анатомиялық, физиологиялық сипатын беруде Шал ақын үлкен
тапқырлық ... ... ... «қыржиған қабақ», «жасы ағып, жылап
тұрған көз», «сыртылдаған ... ... ... ... ... мен ... ... толған кеуде, қатып-семген, салдыраған мүшелер-
міне кәріліктің сырт көзге бірден ұрынар нышандары. Әрине, кәрілік-адамның
солған шағы, құрдымға кетер ... ... ... ... ... ... бұл фәнидегі дәмі таусылып, ырысы бітер шағы. Сондықтан да Шал
ақын «тоқсан тұрған көр екен, ... ... жол жоқ ... деп жазады.
Тоқсанда адам алжиды, яғни сөзден жаңылады. Бір айтқанын, екі айтып, не
дегеніне есеп бере алмайды. ... оның есте ... ... де кемиді
ғой. Мүмкіндігі мен аясы ... ... ... ... тірек бола алмайды.
Кез келген салиқалы, салдарлы ой өзінің тірегі ретінде ... да ... ... Ал кәрі адам ... ... Бір рет ... сөзін, екінші
рет қайталай алмай, дал болады. Сондықтан да «тоқсанда адам өлі де емес,
тірі де ... ... ... таң ... ... ... ... бала сияқты аңғал, әр нәрсеге ұрынғыш, не болса соған мән бергіш. Бала
болмысының кейбір белгілері кәрі ... ... ... кәрі кісі
де балалықты басынан кешірген. Оның кейбір қасиеттері кәрілік деңгейінде
қайталануы заңды. Бірақ қайталанған ... ... кәрі ... ... ... ... ... өмір сүруін қиындатады. Көңілге қуаныш
әкелетін балалық қылықтар кәрия болмысында қайталанған ... ... ... ... жас ... ... - ... жас. Оған жеткенде
бар, жетпеген де бар. Осыншама жыл өмір ... ... ... ... ... Өмір сүрудің өзі бақыт деп қарастырсақ, тоқсан жыл өмір сүру баянды
байсалды бақыт болса керек. ... ... ... кім ... болар. Буының сырдырлап, көзің жасаурап, аяқ-қолың қалтылдап
тұрса да тірі болғанға не жетсін. Тірі болу деген ... ... ... ... ... ... сөз. Адам қартайған сайын ... ... өсе ... Ешкім де бұл дүниеден өз еркімен кетпеген және
кеткісі келмейді. Табиғат пен тағдырдың ... күші ... ... ... ... кеш ... ... елу жасайды, ал енді біреу тоқсан
жасайды. Адамның тәні қартайса да ... ... ... ... ... ... мейманасы тасқан адам» [46, 142 б.] дегені ... ... ақын өзі ... жыл өмір ... «Бес ғасыр жырлайды» кітабындағы
мәліметтер бойынша, ол небәрі 71 жыл ғана жасаған. Бірақ кәрілік туралы өзі
басынан кешіргендей нақты, тиянақты ... кәрі ... тән ... ... Шал ақын ... ... ақын кәрі ... кәріліктің жалпы болмыстық мүмкіндігін жан-жақты
сипаттады, жетеріне жеткізіп, әдемілеп көрсетті.
Ойшыл ақынның объективті, сыншыл, нақты абстрактілі ... ... Кез ... мәселені жан-жақты, түбін түсіріп, анықтайды.
Кәрілік - әр адамда, әрбір уақытта өзіндік белгілермен өрбуі мүмкін.
Шал ақын сипаттаған 90 жастағы ... ... ... ... 90 ... адамның бәрі сондай екен ой туындамайды.
Республикалық дәрежедегі дербес пенсионер Төлеген Ақтамбердиев: «Мен
қазір ... ... ... дәл ... ... кісімін. «Отырған»
деген жәй сөздің салты ғана, от басы, ошақ қасында қалтаңдап қалған қартаң
емеспін. ... ... ... ... өз ... салсам, күш
қуат та сол баяғы қалпында сияқты» [68, 15 б.] деп жазады. Бұл денсаулығы
жақсы, қуатты кәрияның ... ... ... ... осы ... тағы ... айтқан: «Жоғарыда мына жасқа қарамастан күш қуатты бере ... ... ... енді мақтана алмайтын бір сырымды айта кетейін. Ол-
ұмытшақтық. Жолың ұзаған ... ... ... көзге көрінбей сағым
қойнына сіңе ... ғой. ... да сол ... ... кешегі қызметтес
болған, дәм-тұз бөліскен жолдастардың да кейбірінің аты-жөндері естен шыға
бастайды ... [68, ... ... ... өзінің ұмытшақ болғанын мойындап отыр. Көңіл
деген көк ... ... тым ... ал ... ... ... өзін
мойындататын, мәжбүр ететін қатал болмыс.
Қария ұмытшақпын деп отыр. Ал Шал ақын ... ең ... ... ... бір ... де назарынан тыс қалдырған жоқ.
«Егер тоқсан барсаң жатқаныңыз,
Мылжыңдап бала сөзін айтқаныңыз.
Аяқты бір басуға халің келмей
Алаңсыз бір ... ... [69, 125-126 бб.] деп Шал ... ... ... ... ғой. Жасы келген, әбден мүжілген,
шаршаған адам бірін айтып, біріне көше береді, бір ... ... ... ... ... Не болмаса бір-бірімен байланыспайтын сөздерді айта
береді, яғни зерде мен ақыл ... ... ... Ақыл ... ... ... сөзінің этимологиясын іздестіргеде, ең алдымен, «алжы»
дегенге мән бердік.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінің мәліметі ... ... ... ... ... дұрыс ойлау қабілетінен айырылу, алжасу
[70, 113 б.].
«Алжы» сөзінің ... ... ... ... ойымызды
растайды. Қартаю мәселесі қашан да ойшылдар мен іскер адамдардың назарынан
тыс қалмаған. Гиппократ ... ... ... ... Көне ... кәрі ... арналған гигиеналық режим
қабылданған. Оның негізі-тамақ ішуде, ... ... ... ... ... керек. Гиппократ мектебінде адам жасының хронологиялық
уақытын анықтаған. Онда мынадай градация ерекшеленген:
1 балалық-1-14 жасқа дейін
2 ... пен 42 жас ... ... пен 63 жас ... ұзақ өмір ... жоғары
Жоғарыда біз келтірген мәліметтерді Гиппократ мектебімен салыстырсақ,
көшпенді қазақ әлде қайда ұзақ өмір сүрген.
Гален қартаю туралы ілімді дамытып, кәрі ... ... ет, ... ... ... ... ... ұсынған.
Шал ақынның өлеңдеріндегі материалдарға ғылыми тұрғыдан баға ... ... ... ... ... және ... тетіктерін
көрсете алған.
1) ағзаның қуаты кемиді;
2) ағзаның көлемі азаяды;
3) нейрондардың ... ... ал ... ... ... және ... шығару мүмкіндіктері, органдардың функционалдық
мүмкіндіктері азаяды.
Шал ақын арнайы медициналық зерттеу жүргізбесе де, табиғи таланты мен
дарыны арқасында кәріліктің ... ... ... ... ақын ... ... кәрі адам ... туралы көп
айтылатын болғандықтан оған ... ... ... ... онда ... бір жүйе, бір тұтастық құрылым бар екенін көреміз.
1. Дамудың кәрілік деңгейіндегі жас мөлшеріне сай ... ... ... ... ... Өзіндік сананың құрылымдық ерекшеліктері:
а) өзін - өзі айқындау деңгейі;
б) өзін - өзі айналадағыларға мойындату мүмкіндіктері;
в) уақытты өткізу ерекшеліктері;
с) құқықтары мен ... ... ... ... осы ... ... жеке-жеке талдап көрейік.
Қартаю-адам өмірінің сөнер, құрдымға кетер ... ... ... ... ... шақ. Өйткені, адам өз мүмкіндігін толығынан ... ... ... ... Кәрілікті әркім әртүрлі көңіл-күймен қарсы
алады. Дегенмен, осы бір ... де ... ... ... мен
тылсымдығы мол уақытқа өзін - өзі сабырлық да салиқалы ... ... ... мынадай саналық қасиеттер тән.
1. Туа біткен жоғары интеллект, жақсы зерде.
2. Айналадағыларға мейірім төгіп, әруақытта көмектесуге дайындық.
3. Өмірді сүю, оның ... ... ... ... көре білу.
4. Оптимизм және әзілқойлық сезім.
5. Тынбай еңбек ете беру, тыраштану, кәрі ... ... ... қарап отырмайды.
6. Жаңашылдық енгізуге ұмтылыс.
7. Күдік пен күмәннан ... ... ... кәрі ... алдындағы туралы заң Англияда 1601 жылы
қабылданған ... XVII ... аяғы мен XVIII ... ... ... ... ... қарттарға арнайы зейнетақы тағайындалған.
Бұл жерде айта кететін ерекше жағдай, ... ... ... деген әлеуметтік қорғау және сақтау қомақты орын алған.
«Афинада, Спартада, Римде ... яғни ... ... сөз даналықпен
барабар болған.
Симмонс пишет: «Преимуществом старых была ... они ... ... роль-вождь, советника, судьи, ... и т.п., а ... ... ... ... [71, 135 б.].
Шал ақынның кәрілік туралы концепциясының маңызды ... ... ... ... ... ... қанат
жаюындағы роліне назар аударуы.
Қарияларды, ақсақалды құрметтеу-қазақ архетипінің маңызды белгісі.
«Дана қариялар ел-жұрттың әдет-ғұрпын, ... ... ... даму барысын, айнала қоршаған табиғаттың сан ... мен ... ... ... жан ... ой ... қарап
көре алатын, алуан түрлі мінез-құлықтарды айтқызбай-ақ тап басатын қадірлі
адамдар болып табылады.
Көкірек көзі қиядағыны шалатын, ойы орамды, көпті ғана ... ... да доп ... ... ... қарт ... қазақ халқының рухани
мәдениетінің тірегі, ұйытқысы болған. Өзінің керемет тұлғасымен, іс ... жас ... сан ... бойы халық тәжірибесі туғызған рухани
мәдениетінің мәңгілікке ұмтылған игіліктерін ... ... ... ... ... ... қызметке, қоғамдық өмірге, адамдар
қатынасына, күнделікті тұрмысқа енуіне ... ... ... ... [53, 13 б.] деп ... Мұсаева Н.Р.
И.Иманғалиева «Қарттық пен қасиеттің арасы ... деген мақаласында
«Қарттық мақтаныш емес ... ... мен ... ... хан ... асыл ... сүйемін. Бір ғана «жасы алпысқа келгеннен ақыл сұра»
деген халық ... ... ... ... мол мән ... [72, ... бб.] деп ... менен кетпенді
Көп жасаған қарт білер».
«Шежірелі қартың болса
Қағазға ... ... ... сөзі ... ... [46, 113 б.] ... Шал ақын сөздері де
қарттықтың маңызды әлеуметтік, рухани ролін көрсетеді.
Қарттар-тірі шежіре, ақылдылық пен парасаттылықтың ... ... ... ... кеңдік пен тереңдіктің өлшемі.
Тау екеш таудың биіктігін шыққан көреді, құз екеш ... ... ... ... ... көрдім деу, түспей жатып, білдім деу ағаттық.
Биікке шығу үшін күш ... түсу үшін еп ... ... ... ... болмаса, өзіңе тағы өкпелеме.
Ал өмірде ептілік пен рухани күш пен қуатты ... ... тау да, ... көп. Оның ... сырлары мен қырлары көпті көрген, көп жасаған қарияға
аян екені бесенеден ... ... ... ... ... жалғастыратын дәнекер. Сондықтан бүкіл
ауыл, ... ... ... ... жоқ ... да, ... көз алдында
қарайып жүргенін қалаған, өйткені ол-дәулеттің қара ... ... ... ие ... ... ... үлкен міндеттер де жүктеген.
Даулы мәселелерді шешуде билік айту, неке қию, жаңа туған ... ат ... ... ... ... талаптарын орындау, әдеп-ғұрып
талаптарының орындалуын қадағалау. Міне, осындай маңызды міндеттер жүктеген
қариялардың өзі де ... ... ... ... ... ... ... адамдардың қоғамдағы өмірінің маңызы туралы халық аңызы былайша
сыр шертеді.
«Ертеде бір хан» күш-қайраты қайтқан қарт ... ... ... жаңа істі ... ... ... ... тоғышар топ» деген
байламға келеді.
Сөйтіп «Асарын асады, жасарын жасады» деген өз еліндегі ... ... ... ... ... сарайға әкеліп тапыру ... ... Ел ... ... орындамағандарды жазалаушы жасақ та
шығарады. Жарлық қатты, жан тәтті. Ел іші дүрлігіп, кейбіреулер ... ал ... ... ауа ... ... ... ... қоныстандырып жатса керек.
Тек осы елдің шетін ала бір шағын ауылда көп жылдардан бері ... ... ... ... ерте ... ... құдайдан
тілеп алған жалғыз ұлы хан ... ... ... ... үй ... топырағын күлмен жауып, әкесін жасырып, сақтап қалады.
«Жұт жеті ағайынды» дегендей, сол жылы жазда бастау-бұлақтар тартылып,
көлшіктердің соры шығып, ... ... ... ... ел ауыз
судың өзінен тапшылық көре бастайды. Ханның өзі бас болып қаздырып жүрген
небір шыңырау құдықтардың суы ... ... ... ... қала береді.
Ел ішінің осынау күйзілісін ... ... ... қария бұл
осыдан бірнеше мүшел жыл бұрын ... ... ... ... ... Су көзін табамын десеңдер екі-үш күн байлаулы тұрған сиырды босатып,
бетінен қақпай, бағытын бұзбай соңынан еріп ... Олар ... ... ... ... тартып, өкіріп жиналған жер шилеуіт болар. Неше
жылғы қуаңшылықтан азып-тозып, тұқылы қалған ши болса да сол ... ... су ... - деп ... береді.
Үлкеннің тілін, сөзін, тілегін қайтарып көрмеген ұл әкесінің ... ... ... су ... ... ... ... аман
сақтап, су шығатын құдықтарын тапқан жігітті хан ... ... ... ... ... жайды келіп әкесіне айтып, олжа шапанды иығына жапқан баласына
ақсақал биылғы қыстың қаһарлы болатынын ... ... ... қар, сірескен мұз, азынаған аяз ... ... ... ... ... түседі.
Бұл хабарды естіген қария баласына:
- Қарағым, осы саймен өрлеп барсаң тау алқымындағы тұйыққа жеткенде сол
иықта қара жартас тұрады. Оның желкесінде ... ... аяқ ... болушы
еді. Сонымен қиялап отырып таудың жотасын аса алсаң ... ... ... Ол ... мол, қыр ... өзі сирек баратын қалың жыныс, жыңғыл
болатын.
Жылма-жыл өзінде өскен жер ... ... осы ... ... қаңбақ,
шөп, жапырағы желмен барып, сонда паналап, жиналып қалушы еді. Айнала ... ... ... мол ... Одан ағып ... арна, өзек болмаған
соң жылма-жыл ол жинала берсе керекті. Малдың күйі кеіп тұраламай тұрғанда,
оған жетіп алсаңдар, ең болмаса ... ... ... ... ... ... ... - деп ақыл береді.
Көктемде малын төлдетіп, түлеп түскен жұрттың осы ... ... ... ... ... тапқан жігітке деген ықылас, ... ... ... ... аңға шығып жүрген хан бір шағын шың ... ... ... ... түбінде жалтырап жатқан асыл затты
көреді. Осы ... кім алып ... хан оған мол ... ... үлкен құрмет
көрсететінін білдіреді. Сый-құрметтен дәмелі небір жігіттер судың ... ... ... асыл ... таба алмай шығады. «Таба алмағаны несі,
жатыр ғой, әні жалтырап» деп хан ашуға ерік береді. ... күні бойы ... ... ... хан ертеңгі елдегі барлық жас ... ... ... әрқайсысына суға үш рет ... ... ... ... су ... ... алып ... басын алатынын
жария етеді.
Өмірі суға сүңгіп көрмеген жігіт ертең күйі не боларын ойлап әкесіне
мұңын шағады.
Мән-жайды ... ... ... ... су ... жылтыр зат қарасуда
емес, суға сұғына кіріп, құлай ... ... ... ... ... ... ағаштың басындағы зат болуы ықтимал, - деген болжамын ... ... ... ... ... ... болсын» деп батасын береді.
Шынында да ақылды қария айтқандай, асыл зат судың түбінде емес, ағаштың
басында болып ... ... ... күн ... ... шайып, желмен түсіп
жалаңаштанып қалған екен. Ағаштағы байлаулы зат алынғанда ... ... та ... ғайып болады. Боздақтары өлімнен аман қалған ел тапқыш
жігітке тағы да алғыс ... ... ... ... атағы тасып тұрған жігітке ханның көзі
түскенде қызғаныш деген суық жылан жонынан жосылып өткендей ... елді ... ... ... ... ... ... түбінде көрініп жатқан затты биіктен іздеуің қалай? Ол ... әуре ... кеше неге ... ... өзің байлап қойып «тапқыш» болып
тұрған жоқсың ба? Мақсатың не, ... айт? ... ... ... төкті.
Үрей мен үміт астасып әбден қажыған жігіт:
- Хан ием! Мен сіздің алдыңызда ... ... ... ... ... бір ... ... жинау жөніндегі жарлығыңызды орындамай ...
Өз бұйрығын «орындамаймын, орындаған жоқпын» ... ... ... ... ... ашу ... - Әкеліңдер әкесін, екеуінің басын қатар алайық, -
жеп жасақтарына әмір ... ... ... соң, хан ... ... деп ишара
жасайды.
- Мен кінәлі басыма сауға сұрамаймын, тақсыр, хан ием! Су ... ... ... ... жұт жылы ... ... сақтап қалған,
шатқалды мезгеген де, мына тұңғиықта жатқандай ... ... ... ... ... ... ... де көрдей қапаста отырып ойлап тапқан да сол
кісі еді. Жиған өмірлік тәжірибесі, ақыл парасаты әлі де ... рет ... ... көмегі тиер. Оның жанын қимаңыз, - деп ... хан ... ғана хан ... ... ... ... қателік жібергенін
түсініпті. Бас уәзірдің қолындағы ат ... ... ... ... ... ... көзі көреген, ақылы дария қарттарды құрметтеуге ... ... ... ... ... мен ... кімді
де болса таң қалдыруы мүмкін. ... ... ұзақ ... ... тереңіне бойлап, әр нәрсенің парқын біліп, бойына баға жетпес
біліктілік пен ... ... ... ... Қазақ халқының тарихында
мұндай шежіре қарттар көптеп табылады. Атақты билердің данадығы ... ... ... дәлелі.
Әдемі аңыз. Тәрбиелік мәні мен маңызы мол аңыз. Қарттарын құрметтеген
ел ешқашан да кем болмайды. Өйткені жоғарыдағы айтылған ... олар ... ... ... көзі.
Әсіресе біздің халық ертеден-ақ үлкендікке үлкен мән ... ... ... ... ... ... бар үйдің құты бар. Қарты ... ... ... кезде өз ортамызда қарттарын қадірлемейтін, үлкендерін үлгі
тұтпайтындар бой көрсетіп жүр. Бұның себебі неде? Кім кінәлі? Жастар ... ... ... ... орайда белгілі сатирик жазушы Үмбетай Уәйдаұлының «Жас алаш»
газетінде жарияланған «Үлкендік-үлкен ... атты ... ... ой
саларлықтай мақала [73, 5 б.].
«Біреуден біреу үлкен. Ол: ата, әже, әке, шеше, аға, жеңге, ұстаз ...
Әрқайсысының өз ... бар. ... де ... ... ... бар, ... ... Уәйдаұлы. Яғни, жатса-тұрса елдің
тоқшылығын, тұтастығын, түгелдігін, дүниенің тыныштығын ойлап, ... ... ... ... ... «а, ... шүкір» үлкендер; төсекті қалың қып
салып, бүк түсіп, жатып ... ... ... ... түріп, қоғамына ақыл-
кеңестерімен, бай тәжірибелерімен қол ұштарын беруге даяр ... ... ақыл ... жұртты мезі қылатын, отбасында да,
өзге ортада да берекесіз, сүйкімсіз қазымыр үлкендер; қызымен де, ... ... ... ... әкем алып ... үлкендер; «ұлы сөзде ұяттық
жоқ» деп, ... ауыз ... ... сықпыртып отыратын анекдотшыл
үлкендер; жұғып кетсең әңгімені «мына Назарбаев» деп бастап, «соны қойшы»,
«соныңды ... деп, ... ... ... ... қалған
сақалды, сақалсыз үлкендер; айтатын үлкендігі жоқ, ... ... ... ... ... алған күні бір шырқап қалатын «сообразим»,
«самопал» үлкендер; мұрындарын қорс-қорс тартып, қызындай қыз ... ... ... ... ... ... беретін зымиян үлкендер; біреуді
біреуге арандатпаса жүре алмайтын арам қатқыр ... ... ... ... өзінің басындағы ығы-жығы жоспарын іске асыратын қу мүйіз
үлкендер; қара бастарынан ауыспайтын қарбыз ... ... ... біреулер
қуанса, танаулары қусырылып, қандарын іштеріне тартып алатын қасіреті қалың
үлкендер; біреулерді ... ... ... ... қуланып бірдеме айтып,
біреу-міреу күлсе, өзі мәз боп, сөйтіп ананың-мынаның үстінен ұпай жинап,
әркімдер туралы пікір ... жүре ... ... ... әйелін өлердей қызғанып, өзгенің әйеліне көз қысып, ... ... қол ... ... ... ... ... өзге біреу айтып қоймас үшін өзі бұрын айтып жеңілдейтін, ... ... ... ... ... ... ... болмаса
барқылдап сөйлеп, үлкенге де, кішіге де айбат шегетін өзі би, өзі ... ... ... ... ойдағы-қырдағы өсек-аяңды жинап, енді ... ... ... давай, оттамай жайыңа отыр!» деп тыйып, ... ... ... үлкендер ..., - деп сатирик ағамыз
үлкендерді түр-түрге бөліп, «Үлкендік, ... ... ... ... ... ... ... ... кәрілік, қартаю. Гәп-
дәемі қартаюда» [74, 75-76 бб. ] деп өз мақаласын түйіндейді.
Иә, шынында да ... ... Олай ... ... ... жолдан таймайық, халайық!
М.Иманғалиевадан толық көшіріп пайдаланған осы ұзақ цитатамызда қазақ
халқының кешегі, бүгінгі болмысындағы ... орны мен ... ... ... ... ілігіп, үлкен мысқыл мен терең күрсіністің
геройына айналған ... ... ... тудырады. Бұл біздің
қоғамыздағы рухани ... ... ... болу оңай ... ол ... ... пен ... жүктейді.
Осы жоғары талап деңгейінен Шал ақын шығармашылығына ... ... мен ... қазіргі, құрметті қарттың сипаты келтірілген.
Шал ақын қарты-дана, ақылгөй, кішіпейіл, мейірімді, көпті кірген, көп
нәрсені көңіліне түйген, өзінің басына ... ... ... ... мойын сұнған адам. Өзін - өзі бағалай ... ... ... ... кіре ... ... қалып ортадан
аластатылғандығын, уақытының сығымдалып, өрісінің ... ... сиы деп ... төңірегіндегі Шал ақын мұрасы, халық ... және ... ащы ... жан ... бұл әлеуметтік топтағы адамдардың
қоғамдағы аса маңызды рөліне назар ... ... ақын ... ... ... объективті болмысының қасиеттерін жан-
жақты ... ... ... ... ... айқындайды.
Шал ақын ой тұжырымдарынан қарт пен қоғамның арасындағы екі жақты
қатынастың сипаты айқындалады.
Бір жағынан, қарт адам ... ... ... ... ол ... қоғамдық қатынастарды жетілдіруге, дамытуға атсалысады.
Екінші жағынан, қарт адамның өзі де ... ... ... ... ол
өзінің бақытты қарттық болмысына қоғамдық өмір ... ... ... ... ... ... Осы ... өзінің күш жігерін,
барлық қуатын, ерік, жігерін қоғамды көркейтуге, өркендетуге жұмсады. Енді
сол жанқиярлықтық, елге, ... ... ... болуға тиіс.
Қарт адам өзі өмір сүріп, ғұмыр ... ... ... ... тіреу,
сүйеу іздейді.
Жалпы соңғы жылдары қарттық ғалымдық жаңа мәселелердің бірі ретінде
қаралып жүр. БҰҰ болжамдарына ... 2050 ... ... егде ... саны
1,5 миллиардқа жуық болады деп күтілуде. Әлемдік деңдейде қарт адамдардың
үлесінің көбеюі үрдісі орын алып ... ... ... ... ... бағытпен-егде буындағы
адамдар үлесінің серпінді өсуімен ... ... да ... байқалып отыр. Еліміздегі бұл үрдістің-бала туудың төмендеуі мен
өлім-жетімнің, әсіресе, еңбекке қабілетті ер ... ... осы ... ... әсерінің нәтижесі болып табылатындығында болып отыр.
Парламент Мәжілісінде «Қазақстандағы аға буын: болашаққа ... ... ... ... 2005 ... Адам дамуы туралы есебінде ... ... ... ... ... Юрий ... ... Ұлттық есебі бойынша елімізде 2015 жылдан бастап халықтың қартаю
үрдісі анық байқалады» [75, 2 б.]-деп мәлім етті. Оның ... ... ... еліміздегі жалпы халық санындағы 65 жастан асқан қарттар үлесі
11,3 пайызды құрайды екен.
Халықтың қартаю үрдісі-Қазақстан үшін ... ... жаңа ... ... ... ... мемлекеттік стратегиялық құжаттар мен
нормативтік актілер жоқ. ... ... тез ... ... ... ... құрамындағы егде адамдар үлесінің ұлғаюы Қазақстандағы әлеуметтік-
экономикалық ... әсер ... ... ... ... қосылып
келеді. Бұл құбылыс мемлекет алдында ... ... ... ұйымдастыруға
және қоғамның әлеуметтік-экономикалық әрі мәдени ортасын қалыптастыруға
жаңа мүмкіндіктер ашады.
Халықтың қартаюының экономикалық және әлеуметтік ... кез ... ... бір ... ... шақыру да, жаңа мүмкіндік те болып табылады.
Бұл мәселе біздің елімізде алғаш рет көтеріліп отыр. ... да ... ... ... ... нақты ахуалының айнасы болып
табылады. ... ... ... қарт адамдарға, жастанға қалай көңіл
бөлетінін көріп, осы арқылы адам ... ... ... ... ... жасы ұлғайған адамдардың қоғамдық еңбек бөлісінде үлесі
мол болып отыр. Қазіргі уақытта ... ... ... ... тағы да басқа
салаларды жасы егде адамдар жұмыс істеуде. Бұл ... ұзақ ... ... ... ... беру мен денсаулық сақтау саласында жаңа бағыттардың,
инновациялық кешендердің етуі ... ... ... пен еңбекқорлықты
қажет етеді. Жасы ұлғайған адам бұл ... тез ... ... ... оған ... іс - ... аясынан бірте-бірте ығысуына тура
келеді.
Сондықтан мемлекеттік дәрежеде ұрпақтар ... ... ... ... ... Жалпы Қазақстанды геронтологиялық мәселелермен кең
көлемде айналысудың уақыты ... Шал ақын ... ... ... ... да қарттық мәселесіне терең, салиқалы мәдениет, ғылыми
ізденістер тұрғысынан ... ... ... ақын ... ... ерекшелігіміз және сол сол дәуірдегі рухани
даму деңгейіне сүйеніп, адамның жұмырлық сипаттамасын жасады. ... ... ... да ... үрдіс еді. Мұндай жіктеу ... де ... Шал ... артықшылығы бір ғана сөздердің құдыретімен бұл ... ... ... ... күрделі мәселелерді жеткізе алуы. Әрбір
жастық кезеңді бейнелеген уақытта оған жан-жақты талдау жасады. ... жас ... ... онымен бірге жүріп отыратын психологиялық күй,
физиологиялық ... ... ... ... ақын назарынан тыс
қалмады.
Адам ғұмырын тоғыз маңызды кезеңге бөліп, әр кезеңнің өзіндік сипатын
жасады.
Қазіргі уақытта ... ... ... айналысатын
ғылымдар үшін бұл таптырмайтын тәжірибе. Этникалық ... ... ... ... үлес деп ... болады.
Американдық психолог Эриксон адамның ғұмырын сегіз кезеңге ... ...... кезең. Оның негізгі сипаты – ... ... ... ... ... ата – ... күтімі мен
сүйіспеншілігі ықпал етеді.
Екінші кезең – балалық ... ... ... ... ... ... бағалау және ұят, күмән сезімдері қалыптасады.
Үшінші кезең – ойын баласы. Бұл ... бала ... өз ... ... ... ... ... алғашқы түсініктер
қалыптасады.
Төртінші кезең – мектепте білім алу кезеңі. Алдына мақсат қою, ... ... ... Осы ... еңбек етуге қатынас қалыптасады.
Бесінші кезең – бозбалалық шақ. Өзінің басқаға ұқсамайтын ерекшелігін,
даралығын ... ... ... ... ... Осы ... ... әртүрлі ролдерді орындап көруге тырысады, өз
мүмкіндіктерін бағамдайды.
Алтыншы кезең – жастық шақ. ... ... ... ... ... жетілетін уақыт.
Жетінші кезең – ересектік кезең. Яғни, ... ... ... шығармашылық сипаты ашылатын кезең.
Сегізінше кезең – қартаю кезеңі. Бұл уақыттың маңызды сипаты – ... ... ... даналық. Басқаны, өзін белгілі бір биіктік
тұрғысынан бағалау.
Эриксонның ... ... ... ... ... мен өзіндік
санасының дамуы мен қалыптасуы туралы көптеген пайдалы байқаулары бар ... бб.]. ... ... ... ... барысында оларды
кеңінен пайдалануға болады.
Егер де осы ілімді Шал ақынның мұрасымен салыстырсақ, онда ... ... еді. Ақын ... және ... ... ... деген
ұғымдарды пайдаланған жоқ. Бірақ оның ұлттық бейнелер, топшылаулар арқылы
жас ерекшеліктерін сипаттауы XX ... ... ... ешқандай кеш
емес. Мұның өзі жалпы адам баласының ойлау қасиетінің ортақ ... тағы да ... ... ... ... қабылдау, іске
асыру, эмоцияны басқару, әлемді игеру процесінде ... ... ... ... ... ... ... де көрініс береді, бірақ
ақын оны сана-сезімнің дамуымен байланысты деп анық ... ... ... ... ... ... дамудың жалпы теориясын
эксперименталды түрде зерттеген адамдардың бірі – американ ... ... ... ... ... оның ... дамуымен
паралелль жүретіндігі туралы идеяны Ж.Пиаже ұысынып, кейін Л.С.Виготский
дамытқан. Ал бұл ... ... ... ... ... ... ... Оның әрқаймымы моральдық сананың нақты деңгейіне сәйкес
келді. Мысалы, ... ... ... ... ... ... бала өзін ... үшін айтқанды орындайды;
2) баланың екі жақты па йданы көздеген эгоистік пайымдауы (қандай да
бір нақты мазақтаулар мен өз ... ... ... есту үшін тіл ... ... ... кезеңдер жатады:
1) баланы қоршаған адамдар оны ... ... ... мен ... алдындағы ұяттың оянуы;
2) белгілі ереже мен нақты тәртіпті ұстануы (тәртіпке сәйкес ... ... деп ... ... - ... ... ... ішкі дүниесіне
көшіреді. Ол 5а кезеңнен ... Бұл ... ... ... шарттылығы мен салыстырмалылығын түсіне отырып, оның пайдалы
принципін ескеріп, қисынды негізін талап етеді. Ал 5ә ... ... ... заңның – тануымен алмасып, көпшіліктің қызығушылығына
сүйенеді. Тек осыдан кейін (6 ... ... ... ... оны ... өз ар-ұжданына байланысты ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарында бұлардан да
жоғары кезеңнің (7 ... ... ... Ол ... ... ... философиялық постулаттардан шығады. Бірақ бұл кезеңге
көптеген ... жете ... ... индивидтердің нақты интеллектуалды
даму деңгейіне жетуін қажетті алғышарт деп ... ... ол ... ... ... ... бірақ барлық даму фазаларының жүйелік
универсалды болып табылады [61, 296-298 бб.].
Адам ғұмыры туралы осы ... ... өте көп. Э. ... және
Л.Колберг теорияларына көңіл бөлуіміздің негізгі ... ... ... ... ... ... ... және түпкі ой-сүйіндерімізді
толықтыруы.
Қазақтанда этнопсихологиялық және этнопедагогикалық зерттеулерге ... ... ... ... ... Бұл ... ... дамыту үшін, ең
алдымен, әрине, халықтық педагогикалық мұраларға және әлемдік ... ... ... ... қажет.
Шал ақын шығармашылғы мен өазіргі этнопедагогиканың сабақтастығы мен
үндестігі мынадай көрінеді.
Біріншіден, баланың жас ерекшеліктерін ескере отырып тәрбиелеу. Төменгі
сынып ... ... ... ... ... жастың өзіндік сипатын
жақсы білсе, балалармен тіл табысу әлдеқайда оңай болар еді.
Екіншіден, баланың жеке ... ... ... ... тәрбиелеу. Бұл жерде психологиядағы әр түрлі мінез-құлық типтері
туралы теория көмекке келер еді. Шал ... да ... ... ... ... өскен ортаның үлгісіне негіздеу. Әр ұстаз бала
шыққан орта туралы жан-жақты білуі қажет. Бір баланың ... оның ... ... ... қадағалайдығ жағдай жасайды, тұлғалық мүмкіндіктерін
бағамдайды. Ал ... ... ... ... өміріне немқұрайдылықпен
қарайды.
Төртіншіден, балаға әруақытта жылы жүректі сезіммен, ... ... ... ... ынтымақта болуға тырысу қажет.
Бесіншіден, баланың мүмкіндігін тереңдетіп, дамыту оқыту және қиялы мен
армандай білу қасиетін жетілдіруге ұмтылу қажет.
Алтыншыдан, тәрбиелеу ... ... ... ... ... іске ... және ... жүргізілуін сақтауды әруақытта еске алу
қажет.
Тарихи – ... ... ... ... Шал ақынның қазақ
философиясының дамуындағы өзіндік орнын анықтадық. Қазақ халқының хандық
дәуіріндегі философиясының ... ... бола ... Шал ақын ... және өзінен кейінгі ақын-жыраулар ... ... ... ... Ол хандық дәуірі мен зар ... ... ... ... ақын шығармашылығында философиялық сипаттағы маңызды мәселелер
қарастырылған. Біріншіден, философияның өзегін ... адам - ... ... ... Шал ақын ... ... мәңгілігін негіздеп, табиғат пен адам ... ... ... көшпелі қазақ болмысының іштей сөгіліп, ыдырауының
себептерін анықтады.
Үшіншіден, адам ... ... ... ... оның ... ұрпақаралық
өлшемдерін анықтады.
Адам ғұмырының басы мен аяғы болып табылатын жастық шақ пен ... ... ... осы ... ... ... ... өзгерістерді анықтады.
Шал ақын шығармашылығының талдау барысында осы күнгі еңсені көтеретін,
экономикалық саяси, әлеуметтік, рухани тұрақтылыққа жетелейтін аса ... ... мол ...... ... ... ... көз
жеткіздік.
Халық өзінің тарихи ... ішкі ... ... мен ... ... дәлелдеді. Қандай қиын жағдайда болмасын өзінің
қайсар ... мен ... ... ... аман ... Өзіндік
келбеті мен реңі бар мәдениетті жасады. Тарихи ... ... ... ... дамыды. Оның дәстүрін, тәлімдік, тәрбиелік қуатын ақын-жыраулар
шығармашылығы одан әрі дамытып, жаңа ... түр ... ... ең ... кейіпкері адам, оның керемет болмысы мен іс ... ... ... ішкі ... ғана емес, оның күрделілігі ... ... ... ... ... сенімі мен күдігі,
үміті мен төзімі ... ... ... ... ... ... тірегі төрт түлік малының қамын ... ... ... ... ... ... ... Ол өзін табиғат анадан
бөліп қараған жоқ, адам болып жаратылған ... бір ... ... ... Сол дәрежеде ойлап, басқалармен санасты. ... ... ... ... мен ... қоршаған ортаның өзінен дарыды десек
қателеспейміз.
Табиғаттың әрбір құбылысына үлкен аяушылық пен ... ... да ... ... ... біз ... ... сипаттаған
жарқыраған ай мен күркіреген күн, жайнаған жасыл желек, ... ... ... жорғалаған жан-жануар, аспанда қалқып ... ... ... бөлшегі ретінде бағаланып, мәні, адамның санасынан тыс өмір
сүретін ... ... ... түсіндіріледі.
Табиғи құбылыстар адамның сана-сезімінен тыс өмір сүреді, бірақ оның
бейнесі санасында көрініс ... Осы ... ... ... күші ... ... ... Дүниенің тылсым табиғатын түсінуге ғылым мен
білім жол ашады. Ақын ... ... ... ... мен ... оны ... ... жасайтынын атап көрсетеді. Өзі өмір сүрген
уақытта ... мен ... ... ... ... ... білім алуға үндеуі
ақынның болашаққа ұмтылған ... мен ... ... Бұл ... ... ақынның өте күшті ұлағаты.
Қазақстандықтардың бүгінгі ұрпағы бүкіл әлемдің білім кеңістігіне еркін
енуге тырысып, шетелдік білім беру бағдарламаларын игеруге бет ... ... ... оқу ... ... қанат жая бастаған
кредиттік оқу жүйесі осының айқын дәлелі. ... 12 ... ... ... көшу ... ... бәрі білім беру процесінің жаңа қарқында
дами бастағандығының негізгі өлшемдері. Осындай ... ... ... ... Шал ақын ұсынған ұмтылыс, табандылық, ... ... ... ... ... ... ... талабына сай білім алу,
икемділік пен ептілікке, жылдамдыққа қол жеткізу оңай ... ... ... ... ... ... ... түбіне жеткізіп түсіндіруге
Шал ақынның оралымды ой тіркестері мен ... ... ... ... ... ... ... терең бойлауға мүмкіндік беретін білім және
ғылым. Міне, бұл Шал ақынның философиясынан ... ... ... ... ... бағдарламасында, арнайы кәсіптік білім беруде және
жоғарғы оқу орнындарында қазақ ... мен ... ... ақын-
жыраулардың, оның ішінде Бұқар, Шал ақын сияқты қомақты дүниеге қалдырған
ойшылдардың ... ... ... ... ... ... курстар
ұйымдастыру қажет.
Кім, қай уақытта өмір сүрді, сол уақыттың ерекшелігі ... ... ... ... атаңыз, оның негізгі мәселелерін талдаңыз, күре
тамыр болатын өзекті ұғым қандай, рухани жетілу мен ... ... ... бола ... ... ... бар деген сұрақтар төңірегінде
ізденіс жасап, ... ... оқу ... ... ... қадіріне жету-қазақы қасиеттердің тағы да бір ... ... ... ... ... пен тектілікке қалыптасқан
ұрпақтың иманы жоғары. «Әке көрген оқ ... шеше ... тон ... ала ... ... ... ... өзіндегі барына
қанағаттанып, тәубешілдік етті. «Өлімнен ұят күшті» деп, әруақытта өзінің
ар тазалығын күйбең ... ... ... ... Жеті атасын
айтып, пәленшенің ұрпағымын деп мақтану да қазаққа тән ... «Өлі ... тірі ... деп ... ... ... тереңдігі кімді
де болса бейжай қалдырмайды.
Шал ақын адамның ... жас ... тән ... ... ... ... бала, әкені әке, шешені шеше, қарындасты қарындас, бауырды
бауыр деп тануға үйретті, ... ... ... ... ... сонымен
қатар, оған қойылатын талап-тілек деңгейлері анықталды. Бұл да әр нәрсенің
өз өлшемі бар дейтін қазақ философиясынан туындаған. Әке мен ... ... ... ... ... үгіттеген Шал ақынның әрбір сөзі мен
өлең жолдары бүгінгі жағдайда өте ... ... ... ... жаһандану
процесінің кеңістігіне енген сайын өзіне тән саф ... ... ... ... ... ... ... қарттар үйі
немесе интернаттағы әке мен шеше сөз ... ... еді ғой. ... ... бұқаралық ақпарат құралдарының бетінен солар туралы материал оқыған
сайын жан түршігетіндей әсер ... ... ... бауыр еті» дейтін
қазақылық философия қайда ... деп ... ... ... ... ... ойланбай-ақ ажырай салатын жеңілтек көбелек қыздар қалай жер
басып жүр деп қиналасың.
Ана мен бала - ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасында гендерлік саясатты анықтайтын арнайы
құжаттың қабылдануы осы мәселенің бүгінгі таңда ... ... ... ... Біз оны ... атап ... ақынның қомақты мұрасы қарттық мәселесіне арналған. Қарттықтың
табиғи-биологиялық көріністері жан-жақты талданып, көріністері ... ... ... ... ... ... адам ағзасындағы болмысы
сипатталған.
Ақын мұрасының мықты жағы жалпы адам болмысындағы жан мен ... ... ... тиек ете ... ... ... ... оның
салдарына мән беруі.
Кәрілік-ол көңіл күйіндегі өзгеріс қана ... ол, ең ... ... ... ... ... қуатының азаюы, құрамындағы оған нәр
беретін көзге-көрер-көрінбес нәзік ... ... ақыр ... ... ... ... ... Шал ақын кәдімгі биолог, анатом немесе геронтолог
сияқты үлкен біліктілік танытады. Ақын өмір сүрген ... адам ... ... ... ... ... ... гигиеналық шаралар болған жоқ, адамдар олар туралы ойланған
да жоқ. Таза ауада, ... ... ... ... таза ... ... өмір сүре ... Осы факторлардың күші жетпей
кәрілік объективті түрде пісіп-жетілген уақытта о ... ... ... ... ... ... кез ... нәрсенің келуі бар жерде одан
кету де бар. Әр адам бұл философияны жақсы түсінеді. ... ерте ме, ... ... о ... ... ... ... отырады.
Кәрілік - бұл биологиялық, геронтологиялық күй. Шал ақын бұған аса
үлкен мән ... Осы ... Шал ... мен ой ... үшін баға ... материал. Оны психология, анатомия,
физиология ... ... ... ... мамандар назарына ұсыну
қажет деп ойлаймыз. ... ақын алжу ... де ... Бұл -
медициналық, психикалық күй тұрғысынан аса ... ... Ақын ... ... жоқ, ... оған ... ... туындайтын салдар ретінде
мән берді. Мұның өзі де ақын үшін ... ... ... тіпті үлкен ғылыми
жаңалықпен барабар.
Кәрілік және ... ... адам ... ... сипаттайтын
күй. Ал қарттық бұл рухани тұрғыдағы, яғни тұлғалық ... ... ... Бұл ... де Шал ақын ... ... Өз атынан
айтылған өлең жолдарында қасиетті ұғым-қарттық туралы пікір қорытқан.
Ақын сөздеріне бойлаған сайын ... ... үлгі ... ... дер кезінде таныған қариялық қасиетті қайтарсақ нұр үстіне нұр
болар еді. Құрметі керек емес. Оған қажеті ... ақыл мен ... ... ... бар ... жол ... серкесі бар әулет әрқашан да күшті.
Қазақ қариясы ... ... ... ... ... да
төзімді.
Қазіргі қарттар бүгінгі Қазақстан қоғамының тірегі, рухани ... ... ... ... Н. ... әдебиетте, өнерде, қоғамдық
жұмыстарда, саяси майданда сүбелі табыстарға жеткен майталмандарды жинап,
олармен пікір алысып ... ... ... ... елдің болашағы туралы өз
ойларын қадірлі қарттар алдында жайып салуы, бір-жағынан, ... ... ... ... ... ... Өйткені қазіргі дүрбелеңге толы
шым-шытырық заманда сара жолды ... оңай ... ... ... ... 15 жыл болған Қазақстан Республикасы ... ... мен ... ... ... кей уақыттарда ұмытып кететін көрсеқызар
Өзбекстан, бүкіл әлемдік деңгейде қалай ... өз ... ... ... Америка Құрама Штаттары ықпалының қыспағында отырғандығы
бесенеден ... ... ғой. ... ... өте ... ... әбден
пісіп-жетілген сара, салихалы саясат керек. Мұндай саясатты Н.А.Назарбаев
бұл күндері шын мәнінде жасап отыр.
«Бүгінгі Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... Ренесанстық тұлға. Ренессанс заманы
алыптарды туғызатыны рас болса, ... ... ... ... Бұл дегеніміз халық бойындағы асыл ... ... ... ... ... тұлғаны қажетсінуден туған
құбылыс. Сондықтан мен бүгінгі егемен Қазақстанның жағдайын нағыз Ренессанс
заманы деп ойлаймын. Ренессанс ... ... ... шектеу шегі
емес, ол заманның жаңа сатыға өтуінің жаңа кезеңі. Ренессанс заманы ойлану,
толғану, бар болған нәрсені ... ... ... ... талдау жасау және
халықтың бойындағы қасиеттерді мейлінше ашу және оларды өзге ... ... [77, 4 б.] ... ... Есімнің пікірі қазіргі жағдайды
дөп басады, дәл түсіндіреді.
Ренессанстың тағы да бір қыры - өміршең дәстүрлердің қайтадан туындауы,
жаңғыруы. Осы ... ... ... ... ... ... қалған қарттардың
қарттық рөлін қайтадан қалпына келтіру қажет.
Қоғамдық көлемде қариялар үйі болса, ... ... ... ... ... ... шұбат іше отырып, әңгіме-дүкен құрса, өткен-кеткенді
еске алса одан ... ... ... еді. ... араларына жастар да
келіп, сөз тыңдап өз ойларын ортаға салса, бұл қазақ ... жаңа ... ... еді. ... ... қариялар кеңесі құрылса, ол да
ұлттық санамыздың жаңғырғаны. Аға ұрпақ пен жас ұрпақтың өзара ... ... ... шара болар еді. Бір уақыт жас адамдар көпті ... ... ... ... ... дана ... ықпалында болар еді.
Қазіргі әр түрлі автомат ойындарына барып, уақытын, ... ... ... беті ... ... емес ... бұрылса бұл қоғамды
ізгілендірудегі маңызды қазына болар еді. Қазіргі қызығы мол, көп ... ... ... іске ... оңай емес. Алғашқы кезде ... ... іске ... ... ... бірақ басталып, біршама уақыттан кейін
нығайып алған соң ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан қарап тұрған шығармыз. Егер де жан-жақты ойластырып,
жақсы, тартымды ұйымдастырылса, бұқараның көңіліне жағатын ... ... ... Бұл үшін ең ... ... ... функциясынан айырылып,
қаңырап қалған мәдениет ошақтарын ... ... Біз ... ... ... мәдени ошақтарға жан бітірері сөзсіз. Шал ақынның кәрілік, қарттық
болмысы туралы ұлағатынан біз ... ... шара осы. ... ... ... тұрған компаниялар, ... ... ... ... өздерінде бұрын жұмыс істеген, қазір демалысқа
шыққан азаматтармен ... ... ... хал-жағдайы туралы мәлімет алып
отыруы қажет. Олардың денсаулығы ... ... ... ... - ... ... ... өндірістің кешегі болмысы туралы естеліктер айтылып
отырса, бұл қазіргі жастарға үлгі, сабақ ... ... ... да ... бар ғой. Жоғарыда біз келтірген Уайдынның
пікірінде неше түрлі қарттар сипатталған. Араққа үйір, ... ... ... ... ұрынатын қарттардан бойды аулақ ұстау қажет.
Осындай ғылыми ... зор ... ... жырдың, өлеңнің көмегімен
іске асырылды. Осы ретте Ғарифолла Есімнің мына бір сөзін еске ... ... ... – адам бойындағы ізгі қасиеттерді шығаратын ... ... ... Зұлымдық поэзияға жат. Поэзия әуел ... ... ... одан ... мол» [78, 136 ... ШАЛ АҚЫН ... АҒАРТУШЫЛЫҚ-ТӘРБИЕЛІК МАҢЫЗЫ
2.1 Шал ақынның этикалық ілімі
Шал ақын шығармашылығының қазақ философиясы мен мәдениетіндегі ... ... ... ... бар ... ... де ... Шал
этикасы өз бойына бүкіл адамзаттық құндылықтармен қатар ұлттық ... ... ... ... ... бар ... ақын этикасының ең бастапқы қайнар көзі-қазақ мәдениеті және оның
інжу-маржандары, яғни, халықтың тілі мен ділі, ... ... ... мол ... халықтың керемет өнері. Сонымен қатар, Қорқыт
ата, Әл-Фараби, ... ... ... ... Қожа Ахмет Иассауи
мұралары. Әдебиетші, ғалым М. Мырзахметұлының «Рухани әлеміміздің танылу
тарихына көз ... ... ... ... ... ... «бүкіл
түрік халықтарына ортақ әдеби мұраларды, яғни Алып Ер Таңа туралы этикалық
тарихи жырды, ойма жазу ... Оғыз ... ... мен ... мұрасы,
Жүсіп Баласағұн, А. Яссауи, Бақырғани, т.б. түрік халықтарының бәріне ... мұра ... ... ... ... ... пікірін Шал ақын
шығармашылығының тарих ... ... ... етіп ... [79, 143 б.].
Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» дастаны мен Шал шығармашылығындағы ... ... мен ... ... ... ... қарастырсақ, екі
ойшылға да ортақ арнаны, сарынды байқаймыз.
Ол кісілік ... ... ... ... - ... кемелдену
жолдарын қарастырады. Адамның болмысына сай кемелденуіне жеткізетін білім
мен ақыл, ізгілік пен әділет секілді адами асыл ... мен ... ... ... ... ... Қанағат сияқты өте жоғары адами
қасиеттерді жан-жақты ... ... ... ... жерді ардақтау: өскен ұрпақ туған жердің
бойында, ... тек ... ... қойнында (883 бәйіт)
2. Әділеттілік туралы: Есте сақта, сөзімді қабыл ет те. ... ... ұят пен ... (1630 ... ... ... Көз берді алса зат көріп құндау үшін, құлақ берді
үн естіп, тыңдау үшін, қос қол ... ... ... ... ... бос ... тұрмау үшін (3599-3600 бәйіт)
4. Ата-ананы құрметтеу туралы: Ата-анаңның қабылдап ... біл ... ... ... біл ... ... (1486
бәйіт)
5. Ғылым мен білім туралы: жастай түссең пәк ғылымның жолына, ... ... ... ... (1593 ... [79, 143 ... ... осы идеяларының бәрі Шал ақын Шал ... одан әрі ... өз ... табады.
Ағартушы – гуманист Жүсіп Баласағұн өз ойлары мен пайымдауларын түсіне
алатын, түсінгенінен нәтиже ... ... ... адамдарға арнады. Оларға
ниеттегі назалықты, сұлулықты, ... пен ... ... ... ... ... ішкі жан ... зерттеуге, оның
психологиялық, құлықтық, имандылық, өнегелілік, ... ... ... ... аударды.
Сондықтан да болар адамда моральдық тазару, «тәуба», «қанағат»
ұғымдарына ерекше назар ... ... ... ... ... ... ... мейірімділік канондары Шал ақын шығармашылығында өзіндік
реңге ие болады.
Филология ғылымдарының ... А. ... ... ... ... ... ... мен мәні жағынан шартты түрде жүйелеген,
саралаған.
1. Кісілік, имандылық, рухани-саулық, еркіндік;
2. Тілге, білімге, дінге беріктік;
3. ... ... ... ұлылық;
5. Ел қорғау, намысшылдық, жүректілік;
6. Ұрпақ тәрбиелеу, ұлды ұяға, қызды қияға қондыру;
7. Досқа ... ... ... Қанағат, рахым, адалдық;
9. Ұсталық пен ұстаздық, кәсіпті білу, оны ұрпаққа мирас етіп қалдыру.
[80, 21 ... ... ... ... көне ... этиканың да қалыптасуына
негіз болған қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... үлкенді үлкен, кішіні кіші деп, қарияны қария,
баланы бала ретінде сыйлау, құрметтеу, дос-жолдастың қадірін ... ... ... ... ... пен ... ... ұдайы сақтап отыруды
қажет етті.
Дәстүрлі қазақ қауымы-көшпенділер ортасында қалыптасқан ... ... мен ... әлеуметтік-мәдени, экономикалық,
идеологиялық, территориялық, тіпті экологиялық жағынан шағындалған бірегей
жүйе. Қазақтың көшпенді ... өзін - өзі ... ... әрі өзін - ... толық қабілетті этноәлеуметтік организм, яғни социум ретінде
қарастыруға болады.
Қазақ халқына ғана тән ... ... ... ... тек ... ... ғана емес, қалыптасқан ру адамдарын бір жүйеге
келтіріп, басқару жүйесінде де басты орынға ие. ... ... ру ... ... арқа сүйер тірегі болып қана қоймай, халық мүддесіне де қызмет
еткен.
Қазақ қауымы әртүрлі деңгейдегі, түрлі ... ... ... ... ... ... қазылар жиылысы, ауылнай, болыс, ... яғни ... ... тағы ... әр ... ... ... әлеуметтік институттардан тұрды. Олардың арасындағы
күрделі және қомақты қарым-қатынас этикалық тетіктер ... ... ... қауымының бітім болмысы мен тыныс-тіршілігі, оның өмір
сүру заңдылықтары ... ... ... мен ... ... ... Ш. ... қазақ халқының бала тәрбиелеу дәстүрінен түйінді,
тиянақты тұжырымдар жасайды. Ол ежелгі қазақ даласында тәрбие ісі ... ... ... ... ... ... тәрбие басы алдымен әдептілікке үйретуді көздеген. Хат
білмесең де ... бол ... ... ... етіп ... ... болуға тәрбиелеген. Үшіншіден, тіл ... ... бол ... Бұл еңбекке баулудың алғашқы көрінісі болатын. Төртіншіден,
адалдық пен шындыққа баулуды ... ... ... бол, ... ... ... көрген данышпан қарияның сөзін тыңда, ақпа құлақ болма,
құйма құлақ бол дегенді бойларына сіңіре берген. ... ... ... ... ... ... ... етіп қойған. Жетіншіден, «кісі айыбын
бетіне ... ... ... ... ... ел қорғаны батыр бол,
халық ... ... ет, бар ... ... жұмса дегенді үйретеді» [81, 9
б.].
Отан отбасынан басталады. Мұны ... ... ... ... ... қорғауды, адамдарын сыйлауды отбасы тәрбиесінің өзекті қағидасы деп
бағалаған.
«Атаның баласы ... ... ... бол», «Жақсы көпке - ортақ», «Ел
үшін еңбек ет», «Халқын ... қор ... ... терең мән-
мағынасын ұрпағынын санасына сіңіруге бар күш-қуатын жұмылдырған.
Көшпелі ... өзі өмір ... ... әлеуметтік экономикалық
жағдайын, мәдениетіне, тарихына ... жас ... ... ... талап-тілектерін дүниеге әкелді. Мәселен, жас адамның ... ... ... ... Оның мәні «сегіз қырлы,
бір сырлы» шынайы, отаншыл ... ... еді. ... осы ... сан
ғасырлық дала тұрғындарына қойылатын моральдық талаптарды айқындады.
Сонымен қатар, түркілік және араб ... ... ... ... ... этикалық ілімдер пісіп жетілді.
Шығыстың екінші Аристотелі деген биік ... ие ... ... ... ... мен ... ... ілім деп анықтап, бақытқа жеткізетін бірден бір жол екендігіне назар
аударды [82, 82-83 бб.]. Оның ... адам ... төрт ... ... теориялық ізгіліктер, ойшылдық ізгіліктер, этикалық ... ... өнер ... ... ... Басқаша айтқанда, бақыттың
теориялық негізделуі оның практикалық қолданысы арқылы жетіле түседі.
Адамзаттың қауым болып өмір сүруінің ... ... ... ... ... ... оған ... тағы да бір-құндылық-ол кісінің мінез-
құлқындығы ізгі қасиеттер. Тек зерделілігімен, білімімен көзге түсіп, ... ... ... ... ... ізгі жандар бола алмайды.
Себебі жетік адамның кемелдігі ақыл мен әдепті, ... ... ... ... атын ... ... ... адам.
Әл-Фарабидің бақыт пен жетілгендік критерийлерін мақсат етіп қойған
қоғамның жетік мүшесі-күш-қуатын, жан-тәнін қоғам өміріне құрбан ... ... ... ... ... табатын адам. Ондай адам байлығына,
дәулетіне қарай емес, рухани ... ... ... ... ... мен ... ... байлығын көркемдесе, кедейдің кедейлігін
жасырады. Ойшылдың осы ... ... ... ... ... ... үйрету жолымен, яғни теориялық ізгілік дарыту арқылы және тәрбие
жолымен, яғни этикалық ... пен өнер ... ... ... оқу ... ... беру ... берік байлаулы. Бірақ адам баласы
әрқалай. Біреуі білуге құмар. ... адам туа ... ... ... ұштайды. Қайсы бірі оқуға баспайды. Ондайларға күштеу арқылы, яки
ерік күшін тәрбиелеу арқылы ұсынылады. Адамның жақсы, я ... ... ... де ... туа біткен ерік күшіне байланысты. Ал бұл ... алға ... ... ... ... ... қызметіне
қарай.
Кәміл басшының өлшемі-басқа біреудің басшылығын мүлдем ... ... ... мен ... жетілгені сонша, бұл жөнінде өзіне басшылық ететін
басқа адамға мүлдем тәуелді болмайтын дәрежеде шын жетілген адам.
Ойшылдың ... ізгі ... ... ... пен ... ... сырт ... жағынан үлкен, орта, кіші болып келгенімен,
бастысы көлем емес, басты өлшем солардағы сапа ... Осы ... ... ... ... айырбас, адасқан, надан қала деп жіктейді. Идеал
қала біреу, ал бұл критерийге ... қала көп. ... қала ... ... «Қайырымды қала» құруды мүмкін деп санады, бұл істің тәрбие
жолымен жүзеге асарына сенді. ... ... ... бірінші басшы билік
күшімен халықты түзете алады, әрине, басқару өнерін, оның негізгі шарттарын
игерсе.
Әл-Фараби этикасы ... бара ... ... ... ... болатын
идеалды қала құрылымын жасауға бағытталды. Ойшыл этикалық ұстанымдар мен
тәрбиенің күшімен адамдарды жетілдіруге ... ... ... - ... адам ұмтылатын мақсат, өйткені ол белгісіз бір ... ... ... белгілі бір ортада ғана өзінің ... ... ... жете ... ... өзі екі бағытта көрінеді. Әл-Фараби
оның алғашқысын даналылық, кейінгісін ізгілік пен қайырымдылық деп, кісілік
кемелділікті жан жетілуі ... ... ... жан үшін ... ... ... ... жетілгендік үшін, яғни қайырымдылық болып табылатын бақыт үшін
өмір сүреді, демек, жан даналылық пен қайырымдылық үшін өмір ... ... ... ... құт-береке Әл-Фараби пікірінше, жан жетілуі, яғни
ізгілік, қайырымдылық пен ... ... ... кісілік кемелділік
болып табылады.
Таным мен ізгілік айналасында қалыптасып, жинақталып көрінетін барлық
адами асыл ... ... де, ... ... ... теріс қасиеттері, сұмпайы әрекеттер. Яғни «Бақытқа жетуге
көмектесетін еркін ... ... Мұны ... ... Ал ... жетуге кедергі жасайтын әрекеттер жаман немесе
сұмпайы әрекеттер болып табылады».
Яғни, әл-Фарабидің ... ... ... мен ... ... ғана ... бүкіл адамзат баласының рухани әлемінде
айрықша орны бар Қ.А. Яссауи да адами ... ... ... ... ... мен ... оны қоғамдық талапқа сай тану мен ... ... жаны мен ... бірлігі, оны ішкі рухани ... ... ... ... адам мен ... бірлігі адамның өмірді өзінің іс-әрекеті санасын белсенді тазарту
арқылы өзгеруі - Иассауидің ... ... ... ... ... ... Шал ... дейін өмір сүрген ақын-
жыраулардың шығармаларында қарастырылыған. Оның ... ... ... «Хандық дәуіріндегі ақын-жыраулар философиясындағы кісілік
құндылықтар жүйесі ... ... ... ... талдау жасаған.
«Шалкиіз толғауларындағы жақсылықтың басты нышандары-батырлық, ерлік,
өз Отанын сүю. Оған қызмет ету. Жақсылық пен ... ... ... ... ... ... ... жырау толғауларында терең ойлар
айтылады.
Жақсылық пен жамандықтың арасындағы еркін таңдау кісілік дербестікке
жеткізетін жол. Бұл ... ... жеке ... ... да ... ... ... жырау өз заманының қарама-қарсылықтарын, бай мен кедей, бар
мен жоқ, жомарттық жайлы өзінің татымды толғауларымен танытып отырған» ... б.] деп ... Б.Б. ... жырау бірлігіңнен айрылма, татулықта береке бар деп ескерте
отырып, өзінің іс-әрекеттерінде осы жағдайды ... ... ... ... ту ... ... ел ... қорғаймын деп өлімге бас
байлағанын жырға қосады.
Шалкиіз жамандық пен жақсылықты ... ... ... әрқайсысының
мәні мен тағынасын ашуға тырысқан. Оның шығармаларында ... ... ... ... ... ... мен ... кездесіп
тұратын ұқсақтықпен пендешіліктің жағымсыз салдары көрсетіледі.
«Дүниенің басы сайран, түбі ойран» дейтін Доспамбет ақын ... ... ... ... мәні ... ... философиясында арнайы бірінші рет
көтерген ғалым Г.Н.Нұрышева «Асан Қайғы өзінің де, елінің де, ... ... мән ... ... түбіне терең бойламастан ел
басқарған ханның да өміріне, күнделікті айтыс-тартыспен өтіп жатқан күйбең
тіршілігіне көңілі ... одан ... ... өмірді аңсайды. Бақытты өмір
Жерұйықты ... ... ... ... сол ... өмір ... адамшылығында. Асан жырау осыны жақсы түсінді, оның ... ... ... ... болуы да сондықтан. Асан Қайғының
адамшылық ... толы ... ... ... көз ... ... мәні бірлікте, «тәуір кісімен» достықта, «асқындап жауап айтпас»
қарапайымдылықта, ... ... ... ... ... ... ... соң ел түзелмек, бақытты өмірге қол жеткізбек» [28, 64 б.]
деп жазады.
Бұқар жырау шығармаларында ... ... ... ... ... ... ... болмас» - деген қағиданы ұстанады, ... ... елді ... ... ... ... қырқысу елді жақсылыққа алып келмейтінін, бірі-бірімен тату ... ... ... ... ... айырып, ел тағдырын мүшкіл халге алып
келуі мүмкін деп елді ... ... ... ... күшейту қажет деп,
Абылай хандығын ... ... ... Осы тұста тарих ғылымының
патриархы ... ... ... ... ... ... ... аударайық:
«Бұқардың жырау екені рас. Бірақ Бұқар тек ... ... ... ол ... жыраудан бері қарай барша жыраулардың жолы киелі, сөзі иелі тұстасы.
Екіншіден, ол ... ... ... ... ел ... Үшіншіден, болашаққа қыранша ғарыштан қараған, барша
қазақты алаламай тұтас бір халық деп ... ... ... ... аптыққанда қаһарлы Абылайдың өзіне де тиісті бағасын берген халық
бабасы. Ол ... да ... оның ... ... ... ... жырау, Абылай хан тағдыры бір, бір игі ... ... ... санаға көтеріліп, тұтас егеменді мемлекеттік дәрежеге
көитерілу мақсатына еңбек ... ... ... ... ... [83, 138-139 ... ... жыраудың рухани, саяси, әлеуметтік мәденитіміздегі орнын жан-
жақты көрсеткен орынды пікір.
Осыдан келіп Шал ақынның этикалық ізденістерінің ... ... ... ... Олар-халықтың өзіндік болмысынан туындаған
этикалық парадигмалар және тәрбиелік ұстанымдар. Бұл-бірінші, ең бастапқы-
негіз. Ал ... ... ... өмір сүрген ұлы ойшылдар мен ақын-
жыраулар шығармашылығынан туындаған ... мен ... ақын ... көптеген этикалық ұғымдар мен тәрбие
мәселелері талқыланады. Осы уақытқа дейін біз қол ... ... ... О дүниенің де, бұ дүниенің де ең дұрыс, ең әділетті ... ... ... ... Алланың сөзі-қасиетті Құран ғана көрсетті бере
алатынына көз жеткізді.
Бірақ, сол ... пен ... ... сүйем ғана ғұмырында өзім де
көріп, өзім де біліп, өзгеге де танытсам деп ғазиз басын ... да, ... ... жер ... екі ... болса, соның бірі-ақын. Жер - әлемді
қап-қара қанатымен жауып, ... түп ... ... ... мұң ... жыр ... елдің ең соңынан жатса да, күншығыста ... ... келе ... ... ... таң ... ... болып
көрмеген бақыт әкеле жатқан елден бұрын төсегінен атып тұратын да сол ... ... ... табиғатымен ақын жүрегі ешнәрсені қалт ... жіті ... ... өмір мен дәуір тынысын бағамдайды.
Тіпті этикалық ұғымдардың белгілі бір жүйесі бар десек артық айтқандық
болмас еді. Олардың мәнімен ... ... жүгі ... ... ақынның бұл мәселе де біршама тың ... қол ... Шал ... ... ... М.Мағауинның мына пікірін еске
салғымыз келеді: «Шал этикасында тәңірінің, діннің алатын орны шамалы-ақ.
Ақынның ... ... пен ... ... мен ... ... ... бермейді. Шал моралі діни мораль емес, адамгершілік ... Шал ... ... болып шықпаған» [84, 129 б.]. Орынды, өте
дұрыс айтылған пікір.
Шал ақын жамандық пен жақсылық, қадір-қасиет, парыз бен міндет, ... ... ... ең ... этикалық ұғымдарды жеткілікті түрде үлкен
шеберлікпен талдаған. Этикалық ұғымдарға арналған толғауларынан Шал ... ... арлы ... ... адамшылық келбеті көрініп
тұрады. Ақынның ... ... ... ... ... де ... ... да, жаттың да ілтипатына бөленгендігі тегін ... ... ... әрқашан да көреген, кім болса, соны бас иіп сыйламаған. Ондай
құрмет пен ілтипатқа жүзден озған жүйрік, мыңнан ... ... ғана ... ... сондай даралардың халықтың назарына ілінген даналардың бірі
осы Шал ақын ... Шал ... ішкі ... ... ... Ең ... ... жамандық категориялары. Осы ... ... Шал ... ... ... осы ұғымдарды аттап өткен жоқ. Оған сыншы ... да, ... ... ... да-бәрі-бәрі көңіл аударды.
Бірақ осы ұғымдар төңірегінде жүйелі, біртұтас талдаулар жасалған жоқ. Енді
Шал ақынның осы ... ... ... қадір, құрмет көрген жанмын,
Жақсы менен жаманды білген жанмын,
Жайымды сіз білмейсіз, мен жорға тай,
Тойпалып талай топқа кірген ... [46, 124 ... ... ... ... беделінің жоғары болғандығының себептерін ... ... ... арасында Шалды естіген, мойындаған, сөзін жерге
тастамаған. Оның пікіріне әруақытта назар аударылған.
«Жақсыға сырым ... ... ... ... зор ... ағаңыз болар болса,
Алдыңда сары белмен тең.
Жақсы қатын алсаңыз,
Алланың жауған нұрмен тең.
Жақсы қатын алғанның тойы үйінде»
«Жақсылар ағын ... ... ... ... ... орын ... де жақсы туыс шыдамайды,
Бір жерде айғайласқан намыс болса».
«Жақсының жүрген жері той болады,
Жақсыға дәулет бітсе бай айналар.»
«Жақсы ... ... ... ... ... ... өрдей
Алғаның жақсы болса қорғандай-ды» [46, 124 б.]
Міне осы шумақтарда Шал ақын жақсы адамның, ... ... ... ... ашып ... ... пайымдауынша, жақсылық-бұл, ең алдымен, ардың тазалығы, әр
нәрсенің жөнін білу; бастаған істі тиянақты аяқтау; ешкімнің қақын ... қол ... ... істемеу; бірін-біріне соғып өсек айтпау, яғни
біреудің сырын шашпау, әр істі өзінің қисынына, ... ... ... ... ... ... жақсы жігіт айналадағыларға пана, тірек, жақсы ... ... ... - өте ... ... ... біз ... әңгімелерде, кездесулерде
«құт - береке», «құтты қоныс», «құтты іс», «құтты қадам» сияқты тіркестерді
жиі естиміз. Кей ... ... ... деген сөз де айтылып қалады.
«Құт» - адамшылықтың маңызды өлшемі, ол адамның ішкі ... ... ... ... бар адам осы ... иесі.
Жақсы туыс, әруақытта қорған, пана, рухани тірек.
Жақсының жүрген жері той деуі жақсы адам өз ... ... ... ... ... ... болады, көңілін көтереді,
шат-шадыман нұрын ... ... ... қуаныш сезімін тудырады.
Айналасына басқаларға да, өзіне де жайлы қарым-қатынас кеңістігін орнатады,
төңірегіне басқаларды тарта алады.
«Жақсы ағын ... ... ... ... ... ағын судай тазалығын,
берекелігін және асқар таудай биіктігін көрсетеді. Ағын су-ұдайы тазарудың,
ұдайы өзгерудің, ұдайы дамудың символы. Ағын су бар ... ... ... - өну, ... ... жаю бар. Ағын ... бірқалыпты, тынымсыз
қозғалысы адамды тыныштандырады, жанын жайбарақат етеді, ішкі жан ... ... ... қысымынан босап, бір рахат, жайма-шуақ жағдайды
басынан кешеді. Психолог-мамандардың қазіргі уақытта ... ... ... рухани тоқырап жүрген адамдарға психологиялық қолдау көрсету
процесінде ... үшін ... ... ... ... ... ... Әрине, Шал ақын мұндай жағдайларды білмеуі де ... ... ... ... ағын суға теңеп, оған үлкен рухани, адамшылық
сипат бергендігі ақынның ағын су мен ... жан ... ... тылсым
байланыс бар екендігін түсінгенінде күмән жоқ.
Су-тіршілік көзі, өсу мен ... ... су мен ... ... су бар ... ... та бар, ол болмаса бәрі қатып, семіп, бос
кеуекке айналар еді, яғни ... құр, ... ... етер еді. ... ... өзінің айналасындағылар үшін ағын судың функциясын орындайды. Жақсының
әсері, ықпалы жақсы істерге, жасампаздыққа жетелейді.
Жақсы адам-рухани тірек, береке, бақыттың, ... ... ... ... ... ... болуы оның биіктігін көрсетеді.
Асқар тау-көп адамдар үшін арман, қол жеткізбейтін бір сағым. Ол
адамның көз ... ... ... ... ... беріп тұр. Тау-
биіктік, әдемілік, көздің жауын алатындай сұлулық, сонымен ... ... ... пен ... оның көк пен ... шыңдарында не
болып жатқаны жер бетінде жорғалаған қарапайым адамға беймәлім. Яғни, ... ... оның ... ... ... пен өзгермелілік,
тұрақтылық пен даму, шексіздік пен шектілік, өсу мен ... ... мен ... ... Ол ... та, қорқыныш та туғызады. Тау
бөктеріне көтеріліп, таза ауасымен кең ... да ... ... ... тынысың тарылып, басқа күйге көшуіне де болады. Сонымен
қатар, абайсызда сырғанап, тіреніштен айрылып, ... ... ... ... ... ... ... біркелкі адыммен төмен қарай ... ... ... ... ... бар, ... дүниеден күткен несібеңіз бар.
Сол үміт пен азды-көпті несібе жер бетіндегі қызықшылығы мол ... ... ... ... ... тауға теңеуі-шын мәнінде жақсы болу-бұл
арман, өмірі іске аспайтын бір қиял деген ойды да білдіруі мүмкін.
Бірақ адам ... ... ... ... Бұл оның ... ... ... құбылыс, өмір философиясының бұлжымас заңы.
Шал ақын осы бұлжымас ... ... ... дөп ... дәл ... ... ... бірақ оның бөлінбейтін сыңары, ... ... ... жамандыққа байланысты. Егер жаман қасиеттер,
қылықтар болмаса жақсылықты қалай анықтар едік.
Шал ақынның ... өзін - өзі ... ... ... басқаны төмен салар
Жігіттер, сақтаныңыз жаман достан,
Досыңның жаманынан артық дұшпан»
«Жамандар тыңдамайды жақсы сөзін,
Сүйресең де жақсы іске бұрмас өзін»
«Жаманға дәулет ... ауа ... ... адам қарамайды,
Істерді келген, кеткен санамайды.
Басыңа іс түскенде жаман досың
Беруге ат құйрығын жарамайды»
«Дегенше жігіт момын, жаман деңіз,
Шабан артық бола алмас ... ... ... жамандар,
Жүз болса да бірмен тең»
«Жаман туса балаңыз,
Бұғып келген тазбен тең»
«Жаман болып не керек тірі болып,
Тірі жүрген көп жанның бірі ... [46, 118 ... адам ... ... жиынтығы таяқтың екі ұшы сияқты екі
алуан: жақсы қасиеттер және жаман ... ... өте ... ... алғашқылары адамның адамгершілік болмысын құрайды. Кімнің жаман
атанғысы, жұғымсыз көрінгісі келеді дейсің. ... сол ... ... ... жаратылысынан жабысқан табиғи кемістігінен немесе өмірдің
тереңіне бойлай алмауынан туындаса керек.
Зердесіздік, менмендік, өркекіректік, ... ... ... ... ... жалқаулық, ашуланшақтық,
шығайбайлық, көрсеқызарлық, қызғаншақтық, су ... ... ... бос ... ... ... тағы ... да толып
жатқандары қанға біткен табиғи кемістік аталса, іштей булығып тұрғанмен
істің көзін таба ... ... ... ... ... қабылдап, жаңылысу, сүріну
тәжірибесіздіктің нәтижесінен пайда болатын қасиеттер. Бұлардан ... ... ... ... ... ашкөз құмарлық, қызылкөз арамзалықтан кеп
шығатын ең барып тұрған сорақы, қоғам үшін, заман үшін аса ... ... бар. ... ... ... ... ... қылықтардан әрдайым арашалап жүретін негізгі
қасиеттер құнттылық - ... өзің абай ... ... дер ... Оған ... де әділ көзқарас, ақыл-парасат, ... ... ... ... ... Тек ... тоқ ... де, қи-қыбырдан, тіл-күбірден
бойды таза ... да мән ... ... ... ... ... өте жайбасар момындық, ұяңдық та жаман
қасиеттер. Бұлар ... өзі үшін ... ... одан ... жоқ. ... осы ... ... тазартып, іскер, айбынды,
айдынды болуға шақырады.
Шал ақын жырға қосып ... ... ... ... өте жиі ... ... тіршілік еткен уақыт пен осы дәуір
аралығында 250-ден артық жыл өтсе де, ... ... ... ... ... іс - ... ... кемшіліктері әлі де сол қалпында өмір сүріп
жатыр.
Қазіргі заманның даму үрдістері ондай іс - әрекеттердің аясын одан әрі
кеңейтіп, ... ... ақын ... жамандық белгілерінің ешқайсысы
жойылған жоқ.
Керісінше, қазіргі әлеуметтік мәдени кеңістікте жаман іс - әрекеттердің
небір сұрқия ... ... ... біз адам ... ... ... ... дабыл қағудамыз.
Сондықтан Шал ақынның бұл мәселе төңрегінде ой-иірімдері қазіргі мәдени
рухани жағдай үшін өзінің құндылығын жойған жоқ.
Керісінше, ақын өзінің осындай ... ... ... рухани
жақындай түсуде, бұрын онша мән берілмей, ... ... ... ... ... қалып қойған небір жақсы ойлары күн өткен
сайын жарқырап, өзінің ... ... ... аша ... Шал ... ақын, дана ақын біздің рухани дүниеміздің
құнарлы, ұлағатты бұлағына айналуда.
Этика-ар туралы ілім ғой. Шал осы ... әр ... ... келген.
Дегенмен, ойшылдың ең негізгі ұстанымы-адамды, оның ... ... Бала ... кәрі болсын, бозбала болсын, бәрі бір ешуақытта арды
аттап кетуге болмайды.
Біз жоғарыда атап ... бұл ... ... өткінші,
қамшының сабындай қысқа. Ақын
«Адамзаттың белгілі
Бұл дүниеден өтері,
Өлгеннен соң белгілі
Тірлік бір жауап бітері» дей отырып
«Сыйласпасаң ... ... ... соң ... [46, 143 б.] деп ақыл ... ... Адамдар бірін-
бірі тіршілікте сыйлауы қажет. Күнделікті өмірдің күйкі тірлігінде болып
тұратын ұсақ-түйек ... ... ... ... ... мән беру ... деген пікір туындайды. ... ... ... басқаны да сондай көр. Ол да сен сияқты Құдайдың бір пендесі.
«Құдай, жаманыңмен теңді қылма,
Құрбымнан өзім теңді кемді қылма.
Жаратқан барма ... ... ... ... ... [46, 135 б.]
Оы тұста өте маңызды ар ұғымы қадір-қасиеттің мәнін ... ... ... ... ... ... - өзіңді сыйлаудың шегі,
өлшемі. Ақынның мына бір жолдары осы ұғымның мәнін ашады.
«Пұт болдым деп ... да ауыр ... ... ... деп ... ала ... жағында аспан бар
Басыма бақыт қонды деп
Кемімеспін енді деп,
Зауалды жалған дүниеге
Біле білсең таспаңдар
Қарсы жүрген адамның
Басын исе достық қыл,
Жеңілсе дұшпан ... ... ... баспаңдар» [46, 135 б.].
Қадір-қасиет-дегеніміз, ең алдымен, адамның өзін - өзі ... ... ... алған адам басқаны да сыйлай алады. Өзін ... ... ... ... ... ... пе? Күнделікті өмірдің күйбеңінде көп ... мән ... де ... ... өзін - өзі ... ... ... өзіне - өзі ұдайы баға беру, өзін белгілі бір өлшемде ұстау, яғни ... мен ... ... ... ажырата білу.
Бар нәрсеге ризашылық білдіру, өмір ұсынған көп қызығу нысандарынан
өзіне тиесілін ғана алып, көрсе ... ... ... ... ... ... ада ... белгілі бір адами қалыпта өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... жаман деген
даналық пікір бар. Көп жағдай да адамның шынайы келбеті өзі онша ... ... ... айқын көрінеді, ол басқалар мұны көрмеуі
мүмкін деп ойлайды. Ал сырт көз ... ... мән ... оған баға беріп
отырады. Өйткені, кейбір тіпті-түкке тұрғысыз кішкене іс - ... ... бет ... ... ... ... ... абайсызда алып қоюы
мүмкін.
Қадір-қасиет дегеніміз-өзін басқаларға ... ... ... ... ... ... ету. Адам ... тән адами қалыптарды
орындамаса басқаның алдындағы беделі, ары, абыройы ... ... ... ... ата деп ... тұруы үшін ол кісінің өзі де қадірлі,
сыйлы, құрметті ата деңгейінде тұруы керек. Егер ол ... ... ... ... бір ... ... қазымыр,
ұрысқақ, сыншыл, не болса соған көңіл бөлгіш болса, онда келіні бір күн ... ... ... мен ... ада ... Мұндай жағдайда келінге
кінә қойып, сөгудің өзі де орынсыз.
Сыйластық-адамгершілік кодексінің биік шыңы. ... бар ... ... іс те, мақсат та, талаппен тілек те тоқырап, тоқтап қалуы
мүмкін емес. Ол от ... ошақ ... ... ... ... тамыр жаятын
аса күрделі де, нәзік те, сыршыл да шынайы қасиет.
Шын сыйластыққа опасыздықты, жалғандықты төңіректейтін қарама ... ... ... ... ... емес. Бұрын біліспеген,
көріспегендерді, жат адамдарды жақындастыратын да сол сыйластық. Жүрек пен
жүректі жалғайтын да сол ... ... ... түп ... ... ... ... және қайырымдылық сыйластықтан өрбиді.
Ақын: «Арғымақ ат кімде жоқ,
Міне алмасаң атша жоқ.
Ағайын-туған кімде жоқ,
Сыйласпасаң жатша жоқ.
Сыйласпасаң тіріде.
Екі көзің ағарсын» [46, 135 ... ... ... сезімнің қажеттілігін ескертеді. Сыйласу, сіз-біз десу
туысқандықты нығайтады, адамның ... ... ... ... ... ... берекелі, мерекелі өмірдің негізгі, күретамыры,
өйткені осы сезім адамдарды бір-біріне жақындатады, ... ... ... мен ... ... ... жағдайын түсіну,
өзіңді оның орнына қоя білу, қас қабағына қарап, күйін аңдау. Соған лайықты
қатынас ... ... ... ... ... керек уақытында
көмегін ұсыну. Қысыл таяң сәт ... ... ... ... ... де ... айтып, өң қабағыңды білдіруге жарасаң, ол да бір үлкен адамшылық.
Сыйластықтың ең бір тұрақты ... - ... Ол ... ... бірінің сыры біріне аян, көңілі жақын, мінез-құлықтары да ... ... ... ... ... Әр ... ... несібесі
әртүрлі бұйырғандықтан болар кейбіреуде достар көп болады, ал кейбіреуде
мүлдем жоқ ... ... ... ... өзіңнің қасыңнан табылатын
досың болғанына не жетсін. Бұл да бір ... ... Досы көп ... ... ... ... әлдеқайда кең, іс - әрекет ету аясы ... де мол. ... ... өз әулетіне, еліне көптеген жақсылық
жасай алады. Әулет пен ... ел мен елді ... ... өзі
де әр түрлі сипатта болады: біреулер сый-сияпат үшін ... ... енді ... ... ... күн ... бейім, біреулері басыңда
бағың, астыңда тағың барда қасыңнан ... ... ... қалт берер болса,
достардың енді бір түрі сен үшін жанын пида етуге даяр тұрады. Мұндай адал
дос, ... ... жер ... ... ... ... достықтан асқан
байлық, қымбатты қазына бар ма екен. Әрине, жоқ, бірақ достардың ... пен ... ... олардың жігін ашып, адамның шын мәніндегі бет
пердесін ашатын өмірдің қиын-қыстау сын ... Шал ... ... бір іс ... дос пен дұшпан абайланар» [46, 132 б.] деп ... ... ... бол,
Достықтың асары жоқ күнде дескен,
Сиырдай мұз жалаған мейірің қанбас,
Жыланға жазатайым ісің түскен.
Ажарға жаман адам ... ... ... ... іс ... ... ... ат құйрығын жарамайды» [46, 122 б.] деп ... адам өзі ... ... ... ал ... дос ... уақытында қол ұшын
бере алмайды деген сияқты ... ... ... ... бұл шумағы
жаман достан сақтануға шақырады. ... ... дос - ... ... ... ... ... сізді пайдаланып, өз басының қажеті
түгелденіп, жағдайы жақсарған соң ... ... ... ... ... ... сезінбейді, тіпті сезінуге тырыспайды. Одан
сақтану үшін айналаңда бірге, өзіңе жақын ... ... кей ... ... ... осының ар жағында не бар екен өзі деп сұрақ қойып, оның
іс - әрекетін талдап, сараптап тұру қажет. ... ... ... оның ... ... қулық жасырынып жатқанын біліп қоюға болады. Әрине, бұған
бейім, ынта ... Ең ... осы ... ... Оның ... ... ... мінезіңді, жүріс-тұрысыңды әрдайым сараптап, бағалап отыру. Егер
де осындай әрекет өмірлік маңызы бар дағдыға айналса, ... ... ... ... кім екенін анықтау онша қиын болмас еді. Өйткені өз
ісіңді бағалаған уақытта басқалардың да не істеп, не ... ... ... ... ... өзіндік ой-иіпінен өткізу барысында бір-бірімен
әртүрлі іс - әрекеттер, олардан туындайтын салдарлар өзара ұшырасып, ... ... ... шыға келіп, адамдардың шын пиғылын, пейілін тез
біліп қоюға болды.
«Жігіттер, сақтаныңыз жаман достан,
Досыңның жаманынан артық дұшпан,
Өштескен жаудан адам сақтанады
Тиеді ... оғы ... [46, 123 б.] деп Шал ақын екі ... ... сақтандырады. Дос пен дұшпанды уақытында бітіп, олардан қандай
жағдайда қай сападағы іс - әрекетті күтуге ... ... ... ... Бірақ күнделікті өмірде адам ... мән ... ... ... сәби сияқты аңғал көңілімен, жер қозғалса
қозғалмайтын сабырлылығымен ... ... ... ... Сырт ... тым
жабырқау, жадағай, қызықсыз, сүреңсіз тіршілік сияқты. Ал шын ... ... ... ... ... ... ... жүрсе де өзіне тән
қызық, думаны, қарбаласы бар кәдімгі ... ... ... уақыттағы
қазақ өркениеті, оның ерекшеліктері, сыр-сипаттары деген ғылыми бағыт ... ... ... негіздерін анықтап, оның имманентті
атрибуттарының мән-мағынасын қазіргі ... ... ... күш салуда. Әрине, бұл қазіргі жүрдек уақыттың талаптарынан
заңды туындап отыр.
Өйткені, тарих көші жаңа ... пен ... ... ... кешегіге
деген сұраныс та күшейе ... Жаңа ... пен ... ... пен ... ... ... шарасыздыққа душар етуі
мүмкін. Ал қазіргі бейжайлық пен шарасыздық өте ... ... ... ... ... ... мен ... сіздің бір сәттік,
тіпті көзді ... өтіп ... өте ... әлсіздігіңізді өз
пайдасына өте ұтымды пайдаланып кетуі мүмкін.
Кешегі өткен өмірдің інжу-маржанын біліп, оны көкейде ... ... ... ... ... ... оның қисынына бойлаған
сайын кешегімен бүгінгі болмыстың ұқсастығы, ондағы қайталанушылықтар қайта-
қайта аддыңыздан ... ... ... жағынан күшіңізді нығайтып,
тарихтың жасампаз, ... ... көп ... ... ... ... отырады.
Шал ақын ұсынып отырған этикалық өлшемнің қайсысы қазіргі уақытта күні
өткен, талқаны таусылған,тарих көшімен құрдымға кеткен ... ... ... да. Керісінше, ақын ұсынған адамаралық қатынастар әлі де ... ... ... әр ... ... ұсынған сана-сезім, ішкі-жан
дүниесінің, сыртқы жүріс-тұрыстың, қарым-қатынастың ... ... ... ... ... аласапыран уақытта Шал ақын ұсынған
адамгершілік кодексі біздің қоғамға ... ... ... ретінде баға жетпес
пайда келтіре алады.
Достық көңіл мен сыйластықтың ең ... ... ... ... ... сүю, оған өзіңді барлық болмысыңмен сыйлау. Егер досыңа
адалдығыңды, пейіліңді, ... ... ... ал ... ... онсыз ғашықтық жоқ ер басында,
Керекті және қостым жолдасына
Хауаны Адам менен жолдас қылып
Кім ... ... ол ... күш, ... ... ... ... етіп ерік берді
Атадан сол сияқты мирас қалды,
Аяймын күшім жетсе енді немді» [46, 123 б.] деп Шал ақын ... ... Оның ... бұл ғаламат сезімнің негізінде күш пен ... ... ... ... ... бойын керемет қуат ... ... ... ғашықтық сезімнің отымен күйіп-жанған адам әлсіз,
бірақ ... ... ... ... ... ... қосылуға
тырысады.
Сүйікті адам-сіздің иделыңыз, ол сіз үшін барлық жағынан керемет, сіз
табынатын піріңіз. Сондықтан сіз оған ... ... ғана ... ... ... бар ... ... билікті сыйлағыңыз келеді.
Махаббат адамның ішкі жан дүниесін ізгілікті, гуманды, кешірімді етеді,
сезімдерді ... ... ... ... ... ... адам көзінен ұшқын жарқылдаған, жүзі балбұл жанған, жан-жағына нұр
шашқан бақытты адам.
Адам пәк сезімді ... ... өзін - өзін ... ... ... ... ... дайын тұрады. Махаббат сезімі адамды
рухани түлетеді, ... ... ... ... махаббат тек жақсы,
жағымды, толыққанды сезімдерді ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... де ... ғашық болған адамдардың тоқтаусыз өмірлік ... ғана ... ... ол жан күйзелісі, қосымша жүк және теріс эмоциялар. Біреуге
ғашық ... адам ... ... ... ... ... іс ... қисынын таңдап алған адамның талап-тілегімен, мұқтаждықтарымен
үйлесімді етуге міндетті. Бұл оған ... жүк пен ... ... енді ... ғана емес, басқа адамның бақыты үшін де
күреседі.
Сүю-тек рахаттану, риза болу ғана ... ... ... ... ойға ... қамығу, торығу, ұдайы жан, көңіл-күй арпалысып бастан кешіру.
Шал ақын шығармашылығында «Шал мен кемпірі» деп аталатын жиырма жолдық
тамаша өлең ... ... ... ... ... жалған дүние, қалғаныңба-ай.
Жауырыным құрысып, шаншып отыр,
Келіп сипап жібер, алғаным-ай» [46, 123 б.] деп басталатын кіші-гірім
диалогта екі адамның ... ... ... толы шуақты күндермен қатар
қиыншылықтар да еске ... ... ... ... ... ... назы да әдемі, жарасымды түрде берілген. Кімге өкпелеуге болады?
Әрине, өзіңнің ең ... ең ... ... ... ... ... Ол түсінбей қалуы мүмкін. Кімге наз айтуға болады? Сенің назыңа
құлақ салатын, мән беретін, сол туралы ... ... ... ... ... сөз бен ... ... еркелік ишаратын жасау. Ал еркелеу кез
келген адамға өте ... ... Бұл - ... өте жақын, тонның ішкі
бауындай ... екі ... ... ... ... туындап
отыратын өте нәзік, көзге көрінер, көрінбес сезімдердің сыртқы көріністері.
Шал ақынның кемпірінің ... ... мына ... ... ... қимастықтық көңілден өсіп, өрбіген.
«Бұл дүние бәрімізден кетер өтіп,
Қыз күнімнен болдым ғой ... ... да ... бір ... бостан-босқа қызмет етіп» [46, 120 б.].
Осы шумақтағы «сізге несіп» деген сөз тіркесіне назар ... ... бір ... ... ... ... ... бастау алатын жан
сыры мүлгіген. «Несіп» деп ... ... ... ... берекелі,
дәуренді күндерді меңзегені. Оған ақын былай деп ... ... ақын Орта ... мен емес пе ... бесте ұрғашыға кен емес пе ем,
Мен саған жиырмамда болдым жолдас
Құртқан сонан бері сен емес пе ең!?» [46, 134 ... бұл ... ... мен нәрі мол ... жас жігіт,
мөлдіреген сұлу қыз болғандығын еске салады. Шал мен ... бір ... ... шал, бір уыс ... бола ... ғой. Бір кезде бойында
қуаты тасыған, көрсем, ішсем, жесем, ... ... ... ... ... ... ұмтылған, үміт отымен жалындаған жас жігіт ... ... қыз ... ... пен ... ғаламат оты мен
жылуына сүңгіп, сүю мен күюдің небір ләззатты шуақтары мен машақатын бастан
кешіріп, ... ... ... мен ... ... ... махаббат тақырыбындағы өлеңдерінде тәтті мысқыл, жеңіл
кекесін де жоқ емес. Тіпті кей ... ішкі ... ... ... ... ... деген соқыр сезімнің құлына айналғандығын да өлеңге
қосқан.
«Құрдым мен он ... ... ... еш ... алды-артын
Басым бұлбұл, аяғым дүлділ болды,
Перзент жоқ, бұзады екен ердің шартын» [46, 129 б.] ... ... ... ... ... ... ажырататын керемет күш-ол ғашықтық. Осы
сезім адам рухына жігер береді. Ол өзін ғана емес, өзін қоршаған дүниені ... ... ... ... ғашық адам өз мүмкіндігінен әлдеқайда
жоғары нәрсеге-қабілеттілік дәрежесіне дейін көтеріледі.
«Бес ғасыр жырлайды» жинағында жарық көрген «Шал мен дегдар ... ... ... қыз» ... ақын ... ... көркем
сөзге шебер қасиеті молынан ашылады. Әдебиетші ғалымдар да ... ... ... ... ... «жұпар қайың», «Зұхрадай екі көзің» ... ... баға ... оның ... тапқырлығына риза
болды. Осындай ақылды, көрікті, ... ... ел үшін баға ... ... ... атап ... Бұл ... ерекше көңіл бөліге бір
мәселе-Шал ақын қыздың сөзді дұрыс пайдаланып, түсіне ... ... ... үшін өте ... ... ... Оның қадірін білетін, оны
дұрыс қолдана білетін адам оның алдында үлкен беделге ... ие. ... Төле ... ... айтқан сөз жетім» деген қағидасын әруақытта
ұстанған болу ... сөз ... әуел ... жоқ өлең ... сендей жаста» [46, 118 б.] деп өзінің риза ... ... ... өлең де туа ... айтады.
Біз көңіл аударған маңызды нәрсе - өлеңді ой тудыратынын ерекшелеуі.
Өлең дегеніңіз-бірнеше сөздердің қисынды, көркем біріге қалуы.
Жай ғана ... ... ғана ... бір ойды ... мағынаны білдіруі. Шал
ақын қызға қолыңа қағаз, қалам алып, айтылған сөздерді жазып алуды ұсынады.
Қағазға түскен сөздер ... ... ... ... ... Яғни ... білімге сүйенеді. Табиғи дарын, құнарлы білім, тынымсыз еңбек,
ізденіс-міне ақын ... ... ... бол ... тіл мен ... ... өн ... алапатың абыройлы,
Күн сайын өсе берсін өнер бағың» [46, 119 б.] деп ақын ... ... ... қолынан келетін көмегін аямауға уәде береді.
Ал енді қыздың берген жауабына мән берейік:
«Әлім жоқ сіздей ермен ... ... ... ... іріткісіндей біз бір шалшық,
Шалшық қашан теңелген аққан суға» [46, 119 б.].
Әрине, қыз да оңай адам емес. Дарын иесі, ... өзі ... баға ... алды-артын жақсы бағамдауға еркі де, талабы де жеткілікті ару.
Шал ақын шығармашылығының осы бір жолдары халық болмысының қайнар ... ... ауыз ... ... еске ... ... отқа ... оққа ұшпайтын жайсаң батырлардың жанында олардың
жан серіктері әдемі де батыр, ержүрек ... ... ... еді ғой.
«Атыңыз сіздің жұртқа болған дастан,
Өнер мен біліміңіз жұрттан асқан» [46, 214 б.], деп қыз құрметіне ... Шал ақын да сол ... ... ... ... ойлы да ... ... қосып, олардың қоғамдағы мәртебесін одан да жоғарыға көтерген.
Қазақ қыздарының тек дене ... ... ішкі жан ... ... ... ... тағы да ... ақын көңіл бөлген маңызды этикалық категория-сабыр.
«Жігіттер, жай алмайды ақылдассаң,
Білгішке көп білетін жақындасаң,
Қарап жүрген кісіге адам ... қып өз ... ... ... [46, 147 б.] деп ... ... - өте маңызды адами қасиет. Ол адамның ішкі үні, өзін - ... ... ... іс - ... ... ішкі ... ұстамдылықтың шегі. Ерік пен жігерді ... ... бір ... ... ... ... рухани тірек. Адам қандай да болсын қиын
жағдайда өзін - өзі белгілі бір ... ... ... ... Өйткені
өмірде бәрі де болып тұрады, қуаныш пен қайғыру, рухани жаңғыру мен торығу,
уайымдау мен риза болу т.б.
Шал ақын ... ... ... мынадай жұбаныш айтыпты:
Уа,
«Қуаныш қайғыменен жұбай дейді
Үнемі қуанбассың ұдай дейді
Пәлеме риза, қазама сабыр етпесең,
Бір Алла қаһарланып былай ... ... алып ... - дейді, -
Болмаса қылыш алып шапсын, - дейді, -
Пәлеме риза, ... ... ... ... ... ... тапсын,-дейді
Уа,
Олай болса құдайды атпақ қайда
Қылыш алып найзамен шаппақ қайда,
Пәлесіне риза, қазасына сабыр етпей
Жер мен көктің, арасынан шығып кетіп
Басқа бір ... ... ... ... [46, 10 ... ... ең үлкен бақытсыздық, туысқаныңды, ... ... ... ... ... ... ... Соның өзінде сабыр
сақтау адамнан әруақытта күтілетін қоғамдық талап.
«Сабыр түбі-сары алтын» деп бекер айтпаған атамыз қазақ. ... ... ... ... ол өзін ... ... ... ұрындырмайды, алдына-
артына байыппен қарап, асықпай-саспай, бір тазалық таныта отырып, байыпты
байсалды шешім ... Ойы ... сөзі ... ... ... ... ... жетер биігі жемісті. Міне сабыр түбі-сары алтын дегеніміз
осы».
«Әр істің ақырына сабыр ... көп ... да ... ... [85, 65 ... адамды жеңілтектіктен, ұшқалақтықтан, шыдамсыздықтан
сақтандырады.
Күнделікті тіршілікте ... ... ... ... ... ... оқшауланған уақыт пен кеңістікте өмір сүре алмайды. Олар
белгілі бір ... ... ... ... ... сол ортаның
қисынына қарай бейімделіп күн көреді. Осындай тіршілік ету ... бәрі ... ... ... әр ... пиғылдағы адамдар бір-бірімен ұшырасады.
Ұшырасу, тікелей араласу барысында әртүрлі мүдделер мен ... ... ... ... ... ... жағдайда адамның мінез-құлқы,
тәлім-тәрбиесі, өмірлік ұстанымы, борыш пен жауапкершілікке қатынасы сынға
түсіп отырады. Кейбір іс - әрекеттер мен ... ... ... ... ... ... келуі мүмкін. Мұндай сын сағаттарда адам
сабырлықты ... ... - өзі ... ... өз ... мен ... басқара алатын адам
ғана сабырлы, ұстамды болуы ... ... ... ... ішкі ... уақытында қызбалыққа салынбай, жеңілтікке ұрынбай, шала-пұла
шешім қабылдамай, жан-жағын барлап, ... ... ... ... ... ... ой-сана елегінен өткізіп, сараптап,
салыстырып қорытынды ... ... ... ... шынайы үлгісін
көрсетіп отырады. Осындай адамдар кез ... ... ... ... ... өмір ... тіршілік ету кімге болса да жеңіл, ыңғайлы.
Шал ақын сабыр туралы ой толғай отырып, «дененнің ауру-сауын біле алмай
сандалтып, ... ... ... ... ада ... ... пікірінше, ашу-адамның дұшпаны.
«Қонбай тастап кетер ме талды кісі,
Ашуланшақ болады жарлы кісі,
Ашуланса қолынан түк келмейді,
Орамына келтірер ... ... [46, 127 б.] дей ... ақын ... ... дұрыс шешуге болмай тынып ескертеді. Керісінше, жағдай
тіпті ушығып кетуі де ... Ашу ... ... ... болмайды.
Этикалық сипаттағы шығармаларынан, нақыл сөздері мен өлең жолдарынан
Шал ақынның өзінің адамшылық келбеті айқын көрінеді. ... ... ... өзінің іс - әрекеттерінде ірілігін, кісілігін, арының ... ... ... ... ... ... ... Төле бидің немересі.
«Құдай жақсы жаратқан нұр екіні айт,
Елде жақсы бар болса ... ... төрт ... ... өткен
Жантелі, Жәпек, Күлеке, Тлекені айт» [46, 150 б.] деп өз ... сая, нұр ... ... ... қосады.
Күлекенің бүкіл қазақ даласына әйгілі халық батыры, рухы да, ... ... ... ... ... әлсіздерге пана болған, жерім, елім ... ... ұл ... ... ... Күлеке өлгенде айтқаны» деп аталатын 16 жолды өлеңде әкесінің
бүкіл өмірін тиянақты, жинақы, бірақ өте терең және ... етіп ... ... мен ... мол ... ... би ... көтерген құнарлы,
табысты, мейірлі шағын, сонымен ... ұзақ өмір ... тез ... ... ... ... сағынышымен, мұңмен, шерімен, сонымен қатар,
ризашылық ... ... ... еске ... Ақын ... ... Шал
өзінің ер жүрек батыр әкесіне жүрек түбіндегі терең сағынышын білдіреді.
«Күлеке ... ... ... би, қырқында дархан еді,
Кешегі дулап өткен Күлекенің
Алдынан орыс, қазақ тарқап еді.
Алпыс бір мүшел келді мерттей болып,
Өтпедің сол мүшелден серттей ... ... ... ер Күлеке
Су тиген сөне қалдың өрттей болып» [46, 150 б.] деген ақын сөздерінен
батырдың алып біреу мүшел ... ... ... қайтыс болғандығын
көруге болады.
Су тие салысымен өрт те сөне қалды ғой. Бұл жерде Күлекенің аяқ астында
қапыда ... ... ... қайда бас көтерген!»
Бұрынғы батыр қайда ту көтерген!» [46, 14] деп халықтың батыры, үлкені
болғандығына мән береді.
Күлеке елге сыйлы, ... адам ... Ол өмір бойы ... ... хан ... ... ... ханның тапсырмасын орындаушылардың
бірі ретінде көпке танылған.
Шал ақынның өмірбаянын біршама зерттеген ғалым-жазушы Мұхтар Мағауиннің
мәліметі бойынша, Күлеке ... 1742 ... ... 1765 ... ... жыл ... Абылай ордасымен тығыз байланысты ... ... ... оны әртүрлі ұсақ нәрселерден бастап, ел дауын, кісі құнын
шешуге, тіпті шекара ... ... ... ... ... ... [46, 115 б.]. ... кей уақыттарда Абылай Күлекені ел ішіндегі ірі
дауларды өз атынан барып шешіп келуді де ... ... біз ... ел ... сөзі де, ... де ... ... белгілі
адам болғандығын айқын көреміз.
Төле бидің біздің халқымыз үшін кім екенін ... ... ... біліп,
түсініп қалдық. Қара қылды қақ жарған әділ, қарапайым, кішіпейіл, тек қана
әділеттілік пен ар ... ... туы ... ... ... Бәрі де осы
қақ болудан шығады ғой.
Төле бидің алдына ... ... екі әйел ... Бала ... айта ... ... де болмайды.
Сонда Төле би нағыз ананың бала ... ет ... ... ... ... ... қақ ... берейін» деп дүңк еткізеді. Бағып алған
бұған былк етпей, «жатқа ... ... ... да ... қалсын» деп
қасарыса тіл қатады.
Ал, бала жоғалтқан әйел: «Ойбай, биеке! Қайда жүрсе де, тірі ... ... - деп ... ... би ... ... ... әйелге «бала осыныкі», деп қайтарып
береді» [86, 147 ... ... ... жүйесі, мінез-құлқының түпкі қасиеттері тегінен нәр
алу керек. Тексіз діл желмен ұшқан қаңбақ ... ... да ... ... күштерге байланысты. Тегіңе тартсаң тозбайсың деп ... ... ... ... үш деңгейге бөліп қарайды. «тұқым мен қан
тектілігі. Азаматтың өз басының тектілігі. Халықтың тектілігі» [87, 10 б.].
Осы тұрғыдан ... Шал ақын осы үш ... ... да ... ... болған
деп батыл айта аламыз. Оның бітім болмысында халық менталитетінен ... ... ... ... ... өмір сүрудің қызығын өлең сөздерін құрастырудан,
ойдан ойды ... ... ... ... ... ... дүние жинауға тырыспаған, тіпті кедейшіліктің де ... Өмір ... жер ... ... өзін ... ... несібе деп
есептеп, соны ең бастапқы байлық ретінде қарастырған.
Кез ... іс - ... ... ... ... еткен, ең бастысы,
ол адам болғандығы үшін, яғни тіршілік етіп, күн нұрынан ... ... ... ... ... суықта өзімен өзі күн көргендігіне риза
болған.
Ақын өз жансарайын, өз жүрегін өзі ғана түсінеді, күні ... ... балы мен ... араласқан татқан, әлі де татып келе жатқан шақтарын
еске алып, енді бірде ертеңін ... ... ... тұманды болашағына көз
салып отырған.
«Ат аспанда, нұр пейіште деген сөз бар,
Құдайым жақсы десе ұжмақ ... ... ... біл,
Жастық өтіп, кәрілік бір күн жетер» [46, 139 б.] деген Шал ақын ... ... ... барға риза болушылық, шүкіршілік ету, ... ... ... ... ... ... орта ... көп жақты, көп деңгейлі дүниелер мен қызығу
нысандары әлемінен өзіне керегін ғана алуға тырысу, соған шүкір деу - ... қиын іс, ... ... келе ... ... ақын ... өте үлкен мән берген және өзінің ... ... Ол ... ... көз ... ... ... болмаған,
тып-тыныш, жайбарақ, елеусіз тірлік еткен.
Қанағат-адамның әдептілігін, ... ... ... ... ... ... ... бұрын өмір сүрген Әл-Фараби:
«Қанағат-табиғаттың төл перзенті
Тағы да денсаулықты ол күзетеді» [88, 139 б.] десе Шал ақыннан ... ... ... ... ... ... рақым ойлап қой
Бес асыл іс көнсеңіз.
Кім азды қанағат тұтса, сол - бай» [89, 138 б.] деп ... ... ... ... ... осындай ұлылар үндестігіне
тап болдық.
Ұлы бабамыз әл-Фарабидің «Қанағат-денсаулықты күзетеді» дегені адам
өзін белігіл бір ... ... ... ... оның дені сау, ... ... ... бір-біріне қимастай жақын ететін тамаша қасиет - көңіл.
Әлемді Жарық дүние деп қабылдау, онымен үйлесімді қатынаста болу, адам
мен адам ... ... ... ... ... ... назар аударған
Қ.Ш.Нұрланова: «Қазақ дүние білімінің түп-тамыры бір деп біліп, ... ... ... Әлем ... ... ... созерцание деген
дүниетанымында; екіншіден күнделікті өмірі табиғатпен ... ... ... ... қол жеткізген жалпы көңіл-күйге
мән бергені соншама, ... ... ... ... көңілін берсін,
бұлбұлдың таң қызығын берсін деп» [3, 130 б.] тілегендігін атап өтеді. Бұл
пікірдегі біз үшін ең ... ... ... ... сипатын негіздеуі.
Ата мен келіннің, ері мен жұбайының, аға мен інінің, ана мен сіңлінің,
дос пен достың, ... мен ... ... жақындататын да, алыстататын да
көңіл. Әруақытта адамдар ... ... ... іс-әрекеттерінде біреудің
көңілін қалдыратындай, ренжітетіндей қылықтарға жол бермеуі керек.
«Бір қалған соң көңілің
Қаңтарда қатқан мұзбен тең» [46, 117 б.] ... Шал ақын ... ... ... ... ... халқынның төл қасиеті, өздерінің жүрегі сыздап,
аш отырса да үйге келген кісінің алдына барын жайып салатын жомарттықтың ... ... ... қалдырмайтын ниетінен туындаса керек.
Көңілге адамның ақылы мен санасының даму ... ... ... ... ілтипатынан, басқаның көңіліне асқан сезімталдықпен
қарауынан, шынайы мәдениетінен байқауға ... ... ... ... аясы кең ... кеңпейілді, ақ
көңілді, мәрт мінезді болатыны сөзсіз.
Ойдың да ... ... ... ... ... ... көңілді
оқыстан пайда болған нашар ой тас талқанын ... ... ... ... ... ой шаттандырып, қуат беріп, оны біршама көтеріп
тастайды.
Көңілі кең жанның ақыл-парасаты биік, ... ... ... керісінше, адамда қызғаныш, күншілдік сияқты қасиеттерді
қалыптастырып, ... ... ... ... ... не жаман, не жақсы
деп бөлетін ұшқары ... ... ... Адам ... ... оның ... мен ... де болады, олар бірін-бірі толықтырып тұрады.
Мәселе соны дұрыс тани ... атап ... ... ... қадір-қасиет, адамның көңлін аулақ-
түптен келгенде ар-ұят ұғымына ұласады.
Ұят жалпы адамзаттық моральдық принциптерге үйлеспейтін ... ... ... ... кезде байқалатын сезім.
Ұят-адамгершілік қасиеті мол ... тән ... Шын ұят ... ісі. ... ... аса үлкен кірпияздықпен қарайтын
парасатты адамдар ұят ... өте ... ... ... бүкіл болмысымен
сезінеді, түсінеді.
Ар-ұят адамның өзінің мінез-құлқын бақылау, қадағалау, оған белгілі ... ... ... ... ... ... этикалық категория.
Ерік адамның саналы мақсатты әрекетіне көрінетін оның сана сезімнің
көрінісі. Белгілі бір мақсатқа жету, белгілі бір ... ... ... ... күш салу адам ... ... Адам ... бір мақсатқа
байланысты әрекет етуге шешім қабылдаса, осы әрекетті ... ... де ... ... алдына қойған мақсатты қалай іске асыру
керектігін алдын-ала болжап, біліп отыруға күш ... ... ... ... ... деңгейдегі, сан түрлі қиындықтарға ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Еріктің күштілігінің негізгі белгілері:
- мақсатқа тырысушылық, яғни оны мойындауға ұмтылыс;
- өзін осы ... ... ... ... табандылық;
- ұстамдылық;
- тәртіптілік.
Үлкен мақсат үлкен ұйымдастырушылықты қажет етеді.
Еріншектік-дүниедегі барлық ... ... ... ... ... ... шығады.
Осындай жағымсыз қасиеттерден арылу үшін әлеуметтік-мәдени ықпалдан
басқа да ... ... дәме ... ... ... ... бар.
Неге сену мен кімге сенудің жолы мен жөнін тапқанша жаның мен ... ... ... мүмкін. Өйткені жаратылыс әлемі мен жан әлемінің
құрылымына, құбылыс, құпияларының тылсым қасиеттерін ұғып ... ... ... ... оқып, іздену өз алдына, оның үстіне өмірдің біраз
ыстық-суық өткелдерінен де өтуің керек.
Дүние алып. Тіршілік ... ... ... ... тек тепе-теңдік
қана емес. Сонымен қатар, онда көріксіздік, ... ... та ... баласы осының бәрін өзінің басынан кешіруге мәжбүр.
Шал ақынның мына бір өлеңі осыған меңзейді.
«Бақ-дәулет, мал ... ырыс ... ... ... ... пайдакүнем болар,
Жалшы жауынгер болар,
Қыз қылықты болар,
Келін епті болар,
Көп ... жау ... ... ... қырлы болар,
Малы түрлі болар,
Иті үреген келер
Тіркеген малы ... ... ... мал ... ырыс ... ... пәле ... пайдасыз болар,
Жалшы жалқау болар
Қыз қылықсыз болар,
Келін керенау болар,
Қатыны салақ болар,
Ат мінсе жалақ болар
Адамы ... ... ... ... ... малы ... [46, 112 б.] деп Шал ақын бас-аяғы 24 жол ... ... ... ырысты, бақытты, дәулетті шағы мен оның сүреңсіз,
ырыссыз, бақсыз, дәулетсіз кезеңге ауысуын өте ... ... ... ашып ... епті ... қылықты қыз, епті келін, үреген ит, қырлы адам, түрлі
мал-ырысты ... ... ал ... ... ... келін, қылықсыз қыз,
қырсыз адам, үрмейтін ит-қиын, сүреңсіз ... ... қыз» - ... ... тән ... қасиеттердің бәрін бойына
сіңірген, яғни ол әдемі, уылжыған жас, көзі ... шашы ... құба ... қыпша бел, жүзінен нұр тамған қыз. Әрине, мұндай қыз
- бүкіл әулеттің, қала берді ауылдың ырысы, көркі.
«Қырлы адам» - бәрі ... ... ... ... ... ... ... адам, яғни сегіз қырлы бір сырлы адам. Әрине, бұл да ... ... ... ... идеалдарына бүгінгі терминологияны пайдаланып,
баға берсек, ол ... ... ... қоғамдағы бірлік пен
рухани татулыққа, жарастыққа үлкен мәні берген.
Әлеуметтік әділеттілік дәулеттілер мен кедей адамдардың ... ... ... орнауымен тығыз байланысты.
Дәулетті болу үшін еңбек ету ... ... ... қадірін біліп,
бос селтеңге салынбай, бағып-қағып, қызығын көр деп ақыл айтады.
«Қазаққа пайда мынау: ... ... ... ... ... ... малын бақса екен өзі жүріп,
Кедей де өлмес еді күнін көріп,
Өз ... өзі ... бос ... ... ... ... ... [46, 113 б.] .
Ақынның бұл сөздерінде әлеуметтік әділеттіліктің ... - ... ... күн ... деген идея. Ақынның сол уақыттың өзінде осыған
мән беруі үлкен жетістік.
Дәулетті адамдардың малшы ... ... ... ... ... ... мұз жастанып, суыққа тоңып, ыстыққа күйіп, желдің өтінде жүріп
тапқан табыстарына қожа боп, кеуде керіп, ... ... ... ... ... ... қорлығын, өз малын өзінен аяйтын
үнемшілдігіне таң қалады.
«Жаман бай кімді оңдырар өзі ... ... ... ... ... ... мал ... де бақ қонбаған» [46, 139 б.]
Бай мен кедей болмысы туралы Шал ақынның ой тұжырымдары ... де ... ... ... ... қазіргі қоғамның да маңызды қыры.
Өкінішке орай, Шал ақын ұсынған ... ... ... қазіргі
әлеуметтік әділеттілікті жеңуге әлсіз, шамасы ... Ол ... ... ... мен бірге ықпал ете алады. Жалғыз өзі ол жүкті көтере
алмайды.
Шал ақын өз ... ... ... ... ... ауыз ... жанашырлық сезімдерге көп көңіл бөлген.
«Жақсы ағаңыз бар болса,
Алдыңда сарт ... ... көп ... бір шеру қолмен тең» [46, 128 б.]
«Ағайының көп болса,
Бірлігі оның бек ... әсер кез ... сеп ... ... ... екі ... тең» [46, 133 б.]
Бірлігі бар туған-туысқандарға өмір сүрудің қиыншылықтарын жеңу ... ... ... ... бар ... одан әрі тереңдетуге
жағдай жасайды. Күнделікті тіршіліктің күйбеңінде көп адамдар ... ... ... ... ... қолым тимейді, жүмысым көп
деген сияқты ұсақ-түйек сылтаулар тауып, өзін - өзі ақтауға ... бұл ... ... ... ... ... ... бітпейді,
бір күні сіз көңілі жақын ... ... ... мүлдем
айрылып қалуыңыз мүмкін.
«Ата-ананың қадірін
Балалы болғанда білерсің,
Ағайынның қадірін
Жаралы болғанда білерсің» [46, 96 б.] ... Шал ... өте ... есте ... ... ... ... ананы сыйлап, құрметтеген бала болашақта өз баласынан мейірім күте
алады.
Ата-ананы, өз жан ... ... ... ... ... жағдайын ойлайтын жауапкершілігі мол адам ғана ұлт мүддесін ойлау
дәрежесіне көтеріле алады.
«Бөлінгенді бөрі ... ... ... бар емес пе. ... ... ... бір ... туғызатын нашар көрінісі ретінде жалпы
ұлттық мақтаныштан, ... гөрі ... ... бой ұрып ... Қ. ... «Діл деңгейі» деген мақаласында «Әр өлкеде,
әсіресе Оңтүстік ... бір ... ... болғандарға ойдан шығарылған
ескерткіштер қойылып, жалған тарих өріс алуда. ... ... да ... ... ол ... ... ... көлегейлемеуі жөн. Өйткені ... ұран ... біз ... жете алмаймыз. Бірлікке ... ... ... та жарытпаймыз. Ру-тайпалық ұранмен басқа рулардан
ерекшеленіп, жікшілдікті ... ... ... ... ... қалдыруы
мүмкін.
Онсыз да қазақ халқының ортақ ұраны жойылған. Оны ... ... Алаш ... ... көтерілгенімен, Кеңес үкіметі оның көсемдерін
қырғынға ұшыратты. «Алаш ұранын тоқсаныншы жылдары ... ... ... көрсетті. Сөйтіп, тәуелсіздік алғанымызға
15 жыл толса да ... ... күні ... жоқ. ... ... бір өзегі-
ұлтық идея. Оның қажеттілігі әр кез айтылса да, ілімі нақтыланған жоқ» деп
орынды ... ... [90, 17 ... ... ... ... ... 14-15 жылдарда кеңінен
орын алды. Жаппай тегістеу, немесе жаһандану процесі кеңінен дами ... ... ... көңіл бөліп, оны уағыздау өте қатерлі нәрсе.
Керісінше, халық ұлттық идея ... ... ... ... ... тарихи қажеттілік.
Біздің тұрмысымызды әділет пен шындық, ... пен ар ... ... пен ... арасында жік болмас еді. Өйткені билік басындағылар ұлттың
осындай өскелең қасиеттерін сақтауға, оны дамытуға ... ... ... дербестік пен бостандықтың иесі де, тірегі де - ... ... ... ... Шал ақын ... асыл қасиеттерді
дарыту-бүгінгі біздің ардақты борышымыз.
Шал ақын халықтың ішкі бірлігін, ағайын адамдардың өзара ... ... ... ... көп ... ... ... ақынның бірлік, ынтымақ
туралы салиқалы ойлары өзінің маңыздылығын әлі жойған жоқ. ... ... ... басы ... ерік пен ... бірікпеген
мемлекеттің өмір сүруі неғайбыл.
Президентіміз көрсеткендей, көп ұлтты халықтың әлеуметтік тұрақтылығы
мен мүдделерінің серпінді тепе-теңдігі Қазақстан ... ... даму ... ... ... болады.
Осыны айқын сезіне отырып, Қазақстанның гүлденуі үшін республиканың
барлық халықтарының ынтымақтасуына, әр адамның ... мен ... ... ... және ... мәдениетін көтеруге қамқорлық
жасалуы тиіс.
Қазақ халқының әуелден-ақ ... ... мен ... ... пен ... тұра білетін дәстүрлі салиқалығына, олардың табиғи
кеңпейілділігі мен көршілерінің мүддесіне ... ... ... ... бұл ... ... толық мүмкіндігіміз бар. Қазақстанда
өмір сүретін басқа да халықтар тарапынан қазақ ұлтының қайта өрлеуіне деген
табиғи ұмтылысына кеңпейілділік пен ... ... ... ... іргетасына айналады.
Қазақ халқы-мемлекет құрушы ұлт. ... ... ... ... ... күрделі әрі көп астарлы: мұнда сол ұлттың ішкі тұтастығы;
жеке ... ... яғни ... ... ... түрлі ұлт
өкілдері арасындағы; ұлтаралық деңгейде - ұлттар, ... мен ... ... ... деңгейде-егеменді мемлекеттер арасындағы
қарым-қатынас мәселелері біте ... ... ... ... өмір ... ... ... ұлттар мен
ұлыстарға саяси, әлеуметтік, экономикалқ теңдік ... ... ... ассамблеясы деп аталатын саяси құрылым дүниеге келіп, табысты
жұмыс істеуде. Қазақстан ... ... ... 1995 жылы ... ... ... Осы уақытқа дейін 10 маңызды сессия өткізді.
Бірінші. 1995 жыл, март. Ұйымдастыру сессиясы. «Біздің ортақ үйіміздегі
бейбітшілік пен ... ... 1995 жыл, ... ... ... және қоғамды демократиялық
реформалаудың дамуы.
Үшінші. 1996 жыл, ... ... ... ... 1997 жыл, июнь-«Тарихи зерде, ұлтаралық келісім ... ... ... ... ... 1999 жыл, ... «Ұлтаралық келісім-Қазақстанның тұрақты
дамуының негізі».
Алтыншы, 1999 жыл, желтоқсан «XXI ... ... пен ... ... 2000 жыл, ... «Халықтың саяси, мәдени рухани дамуы-
Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігінің нығаюының негізі».
Сегізінші. 2001 жыл, ... ... 10 ... ... және ... 2002 жыл, ... Қазақстан халықтарының Ассамблеясының даму
стратегиясы: ұлтаралық келісім, қауіпсіздік, азаматтық ... 2003 жыл, ... ... ... ... ... және ... бағдарлар».
Біз атап көрсеткен он сессияның негізгі ... - ... ... ... ... ... ... 2005 жылы осы саяси
құрылымның 10 ... атап ... ... ... ... ... өмір сүріп
отырған көптеген басқа ұлт өкілдерімен араластықта, тату тәтті ... ... ... ... одан әрі дами ... ... сақтап отыруға бағытталған.
Мұндай құрылымдардың біздің елімізге сәтті ... ... ... ... ... қазақ халқының өзі. Бұған ешкім дау айта алмайтыны
белгілі.
Қазақ халқының ... ... бір ... ... ... қасиетінің жоқтығы, қандай қиын жағдайда болмасын
қазақ халқы ... ... ... ... байлығына көз
алартпаған. Бұған бүкіл тарихтың куә. Осы ... ... ... ... ... ие ... жүрген толеранттық немесе оның қазақша ... ... да ... өткеніміз орынды.
Шал ақының этикалық бағыттағы ізденістерінің негізі, күре ... ... ... ... ... ... Бұған ойшылдың барлық жан дүниесі білдіріп тұр.
Ақынның әрбір этикалық ұғымының тәрбиелік маңызы зор, күш-қуаты ... ... ... ... ... ... ... еңбек
етуге, адал болуға іскерлік, тапқырлық танытуға, шыдамды, сабырлы, ... ... ... ... ... ... ... адамдарды мәмілелікке үйретеді.
Мәмілелік-қоғам мен адам, адам мен ... адам мен ... ... ... ... өзара келісімді орнатудың нәтижесінде пайда болады. Оның
ерекшелігі күш қолданбау, зорлық-зомбылық көрсетпеу, қандай мәселе болса ... ... ... шешу, өзара тіл табысу. Мәмілелік ерекше ... ... аса ... - ... ... адамзат баласына тән қасиет болғанмен, қазақтың ... оның орны ... ақын ... ... ... ... оның шегі бар ... назарыңды
аударады. Жақыныңды жақсы көр, бірақ шамадан аспа, өзгені тыңда, ... ... ... ... ... пікірі мен көзқарасы бар дербестігі дамыған
терең де жан-жақты тұлғаны тәрбиелеуді қажет етеді.
Мәмілеге келуге ... ... ... мен әлеуметтік топтың
көптеген қасиеттері бар, әрине оларсыз мәмілеліктің өзі де ... сапа ... дами ... еді.
Бірақ осы көптеген қасиеттердің ең негізгісі және бастысы-төзімділік
сақтау ... ... ... ... мен интеллектуалдық
дамуының белгісі, болмыстың бүкіл адамзаттық заңдылықтарын ... ... және ... ... іске ... ... әр істі ... тұрғысынан бағалау.
Төзімділікке негізделген толеранттылық, немесе мәмілелік ... ... Шал ақын ... ... ... біз оның ... ... отырдық.
Ақын шығармашылығын талдауды одан әрі тереңдету мақсатында оған қазіргі
ғылыми методтарды ... ... ... матрицалық модельдеу
технологиясын пайдалануға болады. Өйткені, оның ... ... ... мен құрылымы тұрғысынан жүйелеуге болады.
Философияда модель түсіндірудің, болжаудың, эвристиканың құралы ... роль ... мен ... ... ... ... XX ғасырдың
аяғында пайда болды. Педагогикада модельді пайдалану методологиясы
В.А.Штоффтың ... іске ... ақын ... түзілген мәмілешіл тұлғаның ... ... ... ... мағыналық, операциялық және
эмоциялық, ... ... ... алуға тырыстық.
Мотивациялық қасиеттердің өзі коммуникациялық, статустық және әлеуметік
құндылықтық болып бөлінеді.
Коммуникациялық мотивациялық қасиеттерге Шал ақынның пікірінше ... бір ... ... ... ... ... ... болып тұратын
болмыстық атрибуттар жатады.
«Пасыл да пасыл, пасылман,
Аққа құлпы жасылман,
Жақсыға сырым жасырман,
Жаманға сірә бас ... [46, 118 б.] деп ... ... ... нақты-нақты аталады.
«Жоғары мен төменге
Ылди мен өреңге
Жақсы мен жаман
Өткен менен кеткен
Жуан мен жіңішке
Бұл дүниеден ... ... ... ... соң» [46, 117 ... мәні ... адам ... бірнәрсеге ұмтылыс жасайды.
Ұмтылыстың негізінде нақты қозғағыш ... ... ... ... ... көп жақты қажеттіліктер. Соған жету мақсатында жоғарыға
көтеріледі, төменге ... ... ... өрге ... жақсымен
табысады, жаманнан бас тартады, өткенді еске алады, кеткенге өкінбейді,
жуандармен ... ... ... ... ... ... мәмілелікке апаратын жолдарды білу, сол
жолдарды құндылықтық сапамен толтыру сияқты маңызды тетіктерді қамтиды. Шал
ақынның ғылым мен ... ... мал ... ... ... ... ... көрсетіп, соларды игеруге шақырғандығы әркімның өз ісінің шебері болуы
керек деген тілекпен туындаса керек. Ал өз ісін өте ... ... ... өзін ... ... ... қарым-қатынасты тұрақты, баянды
ұстайды.
Операциялық қасиет дегеніміз ... ... алу, ... ... ... істі ... апармай шешім қабылдау және бүкіл
адамзаттық құндылықтарды әруақытта ескеру.
«Ат сұлу, ... ... ... ... бай ... ... ... билеген би болсаң да,
Әркімді алсын құдай табыменен
Білімсізге не керек біл демесе,
Сыйлағаны сол болар тілдемесе
Шақырусыз адамның қадірі жоқ,
Өзі кеп, ... үйге жүр ... [46, 137 б.] ... Шал ... ... ... шықпау керек деген философияны ұсынады. Ал шын
мәнінде шектен шықпау өте қиын таңдау. Ол өте ... ... ... ... ... ... тұла бойын ғашықтық билеп, құмарлыққа
берілген пенде өзін ... ... ... өрті жүрегін шарпыған адам
қалай өзін - өзі ұстайды не болмаса бүкіл болмысы кек, ыза, ашу қысқан ... өзін - өзі ... ... мәселе қайда жатыр?!.
Бірақ адам баласының күші де осында. Өйткені онда алабұртқан әртүрлі
сарындағы сезімдерді, ... ішкі ... ... ... бір қалыпта
ұстап тұруы мүмкіндігі де ... ... ... ... ... ... оны мүлдем басып тастайтын одан да мықты күш ... адам өз ... ... де, ... да. ... мен
басқарушы субъектінің өзара бірігуі өзін - өзі басқаруды ... - өте ... ... басқарушы немесе өзін-өзі ұйымдастырушы
жүйе. Өзін-өзі ... ... - ... ... ең ... және маңызды
сипаты.
Өзін-өзі басқарудың психологиялық тетігі өте күрделі. Сыртқы тәрбиенің
ықпалына таңдау ... ... ... ... ... ... ... өтікізіп, не оны қабылдайды, не болмаса одан бас тартады.
Мәмілелік тәрбие барысында қалыптасатын ... ... ... ... ... басқару мақсатты таңдау және оны
іске асырудың жолдарын қарастыру еркіндігімен сипатталады.
Шал ақын шығармашылығыан туындаған ... ... ... отырып, оның өзінің тұлғалық сипатына да мән ... ... жеке ... ... ... ... ... солардың ішінен
мына бір жолдары ... ... ... іс - ... ... та, ... ... өкініш те мүлгіген. Ең бастысы, соңғы ... ... ... ... сай ... Өзі ... сөз ... Шал
ақын жалпы өз өміріне тәубәшілдік жасайды. Оның өімірнде табыс та, атақта,
даңқ та, халықтың сыйлауы да болған. Бірақ бір ... бар. Оның ... ... бұл ... ақпарат жоқ. «Шал ... «Бес ... ... екі ... ... бала ... ... екі
өлеңі бар.
«Көлдерді де түрленттің
Жағалай біткен құрақпен
Бір жаратқан пендеңмін
Перзент үшін жылаттың
Балалсыз арқар маңырайды,
Баласыз арқар зарлайды
Балалыны көргенде
Екі көзім ... ... ... [46, 137 ... мен ... ... құсы» деп есептеген Шал ақын үшін бұл
үлкен трагедия ... ... ... ... ... ойшыл,
заманынан әлдеқайда озық, алға ұмтылған, жоғарыға көз ... Шал ... ... ... ... философиялық сипатымен ерекшеленетін
шығармалар жазды. Өзі тарих қойнауына ... ... ... ... бізді толғандыратын тамаша өлең жолдарын қалдырып ... ... ... ... ... философиясының көрнекті өкілі ретінде біз
енді-енді оны тануға көштік.
Шал ақын өзі туралы ... деп ... ... ... ... атың жалын
Сол кезде айтқан сөзім ат пен жалын
Бүркіттей тасқа түскен талап етіп
Сонымен біраз жүрдім ұзын сарын
Құрдым мен он ... ... ... еш ... алды ... ... аяғым дүлділ болды
Перзент жоқ, бұзада екен ердің шартын
Жиырмаға ... ... ... ... ... келген соң,
Жақсыларды жақтадым,
Отыз жасқа келген соң
Әр ісін сүйіп мақтады
Қырық жастан асқан соң
Артық айтқан сөздерім
Сенен де пайда таппады.
Елу жасқа келген соң,
Пірдің ... ... ... ... ... ... жетер деп,
Тәубә қылып тоқтадым» [46, 132 б.]
Осы шығарманың соңғы жолдары Шал ақынның өмір ... өмір ... ... ... ... 71 ... ... болған. Алпыс
жасымда тәубәға келіп, өзімді - өзім ... ... осы ... келеді.
Шал ақын шығармашылығы философия, психология, геронтология, ... ... ... ... ... қажетті гуманитарлық ғылымдарға
қомақты үлес қосты, осы заманда маңызын жоймайтын ұлағатты ойлар қалдырды.
Оның шығармашылығы арқылы біз ұлт ... одан әрі ... Шал ... әйел ... туралы ұстанымдары
Әнет баба әйел-ананы жеті қазынаға жатқызған ... Оған ... ... сөз көп, оған ... ... ма ... Әйел жеті ... бірі ғана емес, біріншісі, әрі бірегейі болуға
тиіс, - деп қадай айтыпты би-Дүниедегі барлық тіршілік атаулының ... ... ... оған тіл ... де, қол ... де болмайды» [91, 96
б.].
Қыз, келін, жар, әйел, ана. Осы ... ... ... ... көп қырлы, көп жақты белгілерінің сыры мен сымбатын айқындайды.
Әнет баба атап ... ... ерте ... бері әйел қауымын
қадір тұтқан, қастерлеген.
Адам баласы тіршілікті ... ... ... әйелді де солай қадірлейді,
пір тұтады. Әйел, тіршілік бір-біріне етене жақын, төлтума ұғымдар.
Әйел-тіршілікті өмірге әкелуші ана, отбасының күре ... ... ... ... ұрпақтың тәрбиешісі, қамқоршысы, жарық дүниенің
жақсылықтарын жасаушы, адам баласына тек ... ... ... ... ... ... жақсылықтар мен жасампаз істер ананың ақ
сүтімен нәр алған, ананың құдыретті қуатымен ... Өмір ... пен ... ... ... пен ... әйел ... табылады.
Әйелдің көңіл-күйі, сезім әлемі, ішкі жан дүниесі қат-қабат, күрделі,
шым-шытырық.
Қайсарлығы мен төзімділігі, қайраты мен жігері, биік рухы оған ... ... ... ... ... қатар, оған ұсақтық та, жұлымырлық
та, зымияндық та, көлгірлік те, көрсеқызарлық та, жалқаулық та, ... ... ... ... ... жеңілтектік те, жалтақтық та
тән.
Қазақ қоғамында әйелдер қатты құрметтелді. Осы жерде мына бір ... ... ... «Бір адам ұлы ... ... - «Мен Құдайды шын беріліп
сүйгім келеді. маған осы жолды көрсетіңізші», депті Сонда ұстазы: ... ... шын ... ... ... бе?» - деп ... сұрақ қойыпты. Оған
әлгі адам сәл танданып: - «Мені әйел де, ... да ... ... ғана ... ... ... ... көрсетіңізші», - депті қайталап.
Сонда ұстазы: - «Онда бұл жол сен үшін жабық екен. Сен ... ... ... ... ... сүюге тиіс едің. Бұл – Құдайға барар алғашқы
баспалдақ. Құдай сол ... ... ... Ал сен ... ... ... ... ең соңғысына бір-ақ секіргің келеді. Әйелге деген
махаббат ұрпақ, өмір ғой. Құдайға барар жол да сол баспалдақтан ... 172 б.] ... ... ... аңызы. Қазақ халқының өркениетіндегі қырмызы қыз бен әйел
– ананың биік орны мен мағынасын айқын көрсетеді. Дана ... ... ... ... ... әйел – ... да солай бағалаған.
Құдайға, яғни жаратушы, жебеуші, демеуше күшке сүйіспеншілік, адалдық,
берілгендік тіршілікті дүниеге ... әйел ... ... жоғары
сезімдерден бастау алады. Дегенмен, оның өмірінің қиын ... да ... оған ... ... қатар өте қатал талап қойған. ... ... ... ... ... «қыз елдің көркі» сияқты мақалдар
осыған ... болу ... ... еді. ... ол ... бір ... ұйытқысы
рөлін атқаруы тиіс еді. Үлкенді үлкен, кішін кіші деп сыйлауға ... оған кей ... ... ... ... ... үйренуге
мәжбүр болған.
Қазақ тілін тұңғыш зерттеушілердің бірі Н.И. ... ... ... ... ашық ... ... Күйеуінің іні-
қарындастарына ол өз ... ... ... жарқын, шырайлым, бикеш
сияқты ат қояды. Егер ... ... ... ... ... кейбір
заттың аталуына сәйкес келсе, келін ол затты да өз атымен атай ... оған ... әрі ... да ... ... ... ... табатын болған» [93, 191 б.] деп жазды. Мұндай талап адам сыйлау
жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... ақын шығармашылығында әйел болмысы туралы өлеңдер тобы бар.
Жалпы әйел тақырыбы-ақын көп ... ... ... ... ... ... әйелдің болмысы туралы, оның қоғамдағы рөлі ... ... ... оған ... ... пен ... ... парыз беп
борыш, ар мен ұят сияқты ауқымды этикалық, тәрбиелік мәселелер қойылған.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... Шал
ақынды көшпелі қазақ даласындағы әйел ... ... ... ... ішкі жан ... назар аударған ойшыл дей аламыз. Шал үй-
ішінің берекелі де мархабатты болуына, ерлі-зайыптылардың адал ... ... ... тату-тәтті өміріне назар аударған.
«Мекке мен Медине жолдың ұшы,
Алыс сапар ... ғой ... ... ... ... ... болып табылар үйдің іші» [46, 131б.] деп ... ... ... пен ... ... ... ... әрбір мұсылман
күтетін, дәмеленетін шуақтан, берекеден кем болмайтындығына назар аударады.
Әр адам үшін өз үйі өлең ... ... төрі ... ... ... ... ... бейішке айналуы сайып келгенде әйелге
байланысты.
«Бес ғасыр жырлайды» жинағындағы Шал ақынның шығармашылық топтамасында
әйел болмысы бірнеше ... ... ... қыз» ... ... «жұмақтағы хордай келін»
образы, үшіншіден, әйелдердің жалпы қауымдағы рөлі ... ... әйел ... сын ... ... ... да қомақты ойлар
кездеседі.
Осы аталған қырлардың әрқайсысы өте маңызды және ақын ... ... ... ... ... мен орны ... ... мәлімет
алуға болады.
«Қылықты қыз» - он бес, он алтыдағы талма мойын, екі көзі жарқыраған
зуһрадай, жұпар ... ... ... ... де ... үлбіреген сұлу.
«Қыз он беске жеткенде кесте алады,
Жаман менен жақсыны еске ... [46, 125 б.] деп ... ... әр ... ... ... ... отырған гүлі, болашақ үміті,
арманы мен тілегі, қыдыры, ... ... ... кеңейтетін,
басқалармен жақындастыратын дәнекер. Сондықтан әрбір қазақ отбасын қызының
тәрбиесіне ерекше көңіл ... оның ... ... ... ... ... ... жаймашуақ жайдарлы мінезді болғанын қалаған. Өз әулетіне тән
ерекше құндылықтарды қызының бойына дарытуға күш ... ... ... басқа шаңырақтың босағасын аттайтыным еске алып, жасау-жабдық
дайындаған. ... ... ... лайықты сән салтанатымен, абыройымен
шығарып салуды алдына негізгі мақсат етіп қойған.
«Ерімнің бір ... ... ... келді түзелгісі,
«Аяғын көр, асын іш» деген сөз бар
Шешесін көр, қызын ал, сол ... [46, 125 б.] ... ақын ... ... өз ... ... ... бағасының өлшемі болғандығын
көрсетеді. Әрине, бұл-қазақ қауымында қыз тәрбиесіне ерекше көңіл бөлініп,
оның ... ... ... ... ... ... - өз ... басқалардың бағалауының, қабылдауының өлшемі. Яғни,
тәрбиелі, көргенді қыздың ... де сол ... ... сай. ... ... ... Қыз ... болашақта басқа босағада келін болатынын
жастайынан түсінген.
Қазақ келінге үлкен ілтипат көрсетіп, құрметтеген. Жаңа ... ... ... ... оның ... босағасының қадір-қасиетін баяндайды,
ағайын-жекжаттың, туыс-қарындастың, ... ... ... ... ... ... тізіп, келінге айтып береді.
Жақсы келін түсіру тек бір үйдің, бір ауылдың қуанышы ... ол ... ... ... ... ... ... түсіріп, қызын ұзату қазақтағы ең бір
салтанатты, қадірлі мереке ... ... қыз ... ... ... ... құрметті. Халқымыздың
«анасын көр де, қызын ала, ... көр де асын іш» ... ... ... ... ана ... ... жоғары бағалатынын жақсы
дәлелдейді.
Дәстүрлі қазақ қоғамында мұны қыздардың бәрі білген, ... ... ... талап деңгейіне сай болуға дайындаған. Қыз өзінің ... ... ... ... болу ... байланыстырған. Он
саусақтан өнері тамған, кілемнен бастап түндікке дейін, басқұрдан босағаның
бояуына дейінгі ... ою ... ... ... ... ... ұшан теңіз өнерінің негізгі белгілері. Олар - ... қай ... ... да ... ететін осындай өнегелі де өнерлі
жандар.
Шал ақын өмір сүрген дәуірде қыздар үшін басқа ... ... ... ғой. Әр қыздың арманы өзіне лайық қосақ, ... ... ... ... ... жеткен қыз кәрі болар,
Өңі кетіп, шырайы сары ... ... ... де ... ... уақытта біреудің жары болар» [46, 125 б.] деп жырлайды.
Дәстүрлі қазақ қоғамында жиырмадағы қыз отырып қалған кәрі қыз ... Ер ... ... әлде ... ... елу ... ... жас кіші жасөспірім қызға үйленіп, өмір сүретін ... бұл ... ... ... ... тым алыс, оған тіпті
мүлде сай емес.
Қазіргі жиырма жастағы қыздар кәрі, отырып қалғандар ... ... ... аясы кең ... ... өздерін ұзақ уақыт жас ... деп ... ... Өзін жас, әрі ... ... мүмкіндікте мол.
Тұрмыс құру көптеген жас арулардың негізгі ... ... ... көбі ... саясаткер, психолог, менеджер, ұстаз ретінде көрігісі келгендіктер
өзінің екінші ... ... онша ... ақын ... ... ... ... да көп пікір айтқан.
«Екі келін» деген өлеңінде
«Көшкенде көлік болмас түйе алдында,
Еруде сауын болмас бие алдында,
Ақырған аждаһадай аю келін
Біз түгіл құдайынан ... ... де ... бар сара ... ... ас ... қара ... келгенге түсіріп құрмет еткен
Анамыздай болмай ма мына келін» [46, 117 б.] - деп екі түрлі келіннің
образын жасаған.
Біреуі-шайпау, ... ... ... ... ... келін,
біреуі ас беруге жарамайтын қара келін, екіншісі-адамдарға жайлы, қонақжай
анадай келін.
Жақсы, сара келін ... ... ... жақындатып, береке,
бірлік орнатқан, шайпау келін сүттей ұйып отырған отбасының берекесін
кетіріп, туыстарды ... ... ... ... ... ... ... көп кісі келеді.
Келін жаман болса-
Келген кісі кеткісі келеді» [46, 117]-деп Шал ақын келіннің отбасындағы
орны туралы ойын одан әрі ... ... ... ... ... ... шыбын құрлы мені, келін,
Жұрт сыйлаған басымды күлге теңеп
Жаярмын ... ... ... ... [46, 114] ... ... үлкендерді
сыйлай алмайтын келіндерге наразылық білдіреді. Басқаларға айтып, абыройдан
айырамын деп сес көрсетеді.
Сөйтіп жақсы, тәрбиелі, инабатты, ... ... ... ... ... ... сүйкімсіз, ебедейсіздері де кездесетінің,
бірақ оларды тәрбиелеуге, жөнге салуға ... еске ... ... ... ... ... оның өмірлік қосағының
адамгершілігі мен өнегелілігіне ... ... әйел ... ... ... алдындағы беделін нығайтуға күш салады. Жігеріне жігер
қосып, істеген әрекеттерінің алға басуына, нәтижелі болуына жағдай ... ... ... ... рухани демеу, сүйеу болады.
«Әйел алсаң қарап ал ақылдысын,
Сол болар ақыретте ... ... ... ... сол ғой ... ... [46, 120 б.] деп ... ақылды
әйел ғана ер жігітке адал жар болатындығын айта келіп, жігіттің негізгі бір
тындыратын ... ... да, ... ... жар ... ... ... адамның табыстылығы, іскерлігі, мәрттігі, кеңпейілділігі әйеліне де
байланысты.
Жар таңдау-бұл тек жеке бастың ғана мүддесі ... ол ... ... ... ... ... адам қатарына қосу сияқты аса маңызды қоғамдық
міндетпен де астарласып ... ... осы жағы да ақын ... ... әйел ... де, ... де ... жықпай, тату-тәтті
өмір сүруге мүмкіндік береді.
«Жақсы әйел бойын түзеп сылақтайды,
Өз бойынан басқаны ұнатпайды,
Үйіне мейман түссе қош келдің деп,
Еш адамнан ... ... әйел ... жөн келтірер,
Әйелің долы болса күнде өлтірер
Жақсыдан жаман туған бала болса,
Атаға үйде жатқан сөз келтірер» [46, 129 б.] деп ... Шал ... ... хор ... ... ... оның тату-тәтті,
баянды, бақытты тіршілігінің қайнар көзі. ... кез ... ... күре ... ... ... ... тетігі болып табылатын адам
отбасында дүниеге келеді, дамиды, өседі, нығаяды. Ендеше, отбасы ... ... да ... ... ... қоғамның да берекесі.
Шал ақын осыны әруақытта естен шығармауға үйретеді.
Әйелдердің ... ... рөлі ... ... ... ... айқындалған. Бұл өлеңде әйелдердің үш түрлі типі туралы сөз
болады: қарауыл әйел, ... ... ... ... қана дейтін бір қатын болады:
таңертең тұрады,
түндікті оңынан ашады,
кетіп бара жатқанға көз ... бара ... адал ... [46, 129 ... етіп, әр нәрсеге көз салатын, сұғанақ, анау сөйтіпті,
мынау бүйтіпті деп өсек ... ... ... бос ... ... ... кейпі. Анаған бір, мынаған бір қарағандықтан, әрі ... ... ... ... Үй ... жұмыстарды жүрдім-бардым
істегендіктен, отбасының берекесі қашып, есі шығады. ... ... деп ... оның ... болмысындағы янустық екіжүзділік ... бос ... баса ... ... - өзі ... ... нысанға екі түрлі қатынаста ғой, ... ол ... ... ... тұр, екінші жағынан, онда шын ... ... ... мүлдем бейхабар. Нысан, яғни күзетіліп тұрған зат
немесе ... ... үшін бар да, жоқ та. ... ... ... ... әйел өз ... бар да, жоқ та. Яғни әйел өз отбасының ... ол ... ... ... ... ... тірлігімен оның
бұзушысы да.
Шал орынды сынға алып отырған мұндай әйелдер өте көп, ... бар мен ... ары жақ бері ... ... сынған арба сияқты
салдырап күн өтікізіп жатқан ... да көп. ... ... ... бір ... ... бармақ дейтін
аз нәрсені көптей қылады,
көп нәрсені көлдей қылады,
киіміне кір жұқпайды,
асына қылшық тұрмайды,
дүниесінің бәрі таза болады
ерінің ... ... ... ... жалғыз деген
Осы талайлы ердің қолына түседі» [46, 129 б.] деп Шал ақын бармағынан
бал тамған ... ... ... ... ... ... Шын мәнінде,
қазақтың дәстүрлі қоғамында – әйелдер сол қоғамды қозғалысқа келтіріп, жан
бітіргіш іргелі күш. ... ... ... ... ... ... ... қомақты үлес қосқан.
«Үшінші-ашып атар, жатып ішер,
бастама етік көрпілдек,
сиыр жапасы сырпылдақ,
сырмаңдай ерге жолығады» [46, 124 б.] деп Шал ақын ... ... тым ... ... ... ... білуге тырыспайтын
ынжық әйелдердің образын жасаған.
Әйел болмысын сипаттауда Шал ақын аса ... ... ... Оның әйел ... ... сөздерінен оған деген ілтипат, жылылық
пен қатар, жек көрушілік, риза болмаушылық та ... екі ... ... ... ... ... бойында жиі
кездесіп отыратын көрсеқызарлық, әсіпешіп, даушылдық, сөз тергіштік, пәле
қуғыштық, есепшілдік, ... ... ... ... болуы.
«Жаман қатын алғаның жауы үйінде,
Жақсы қатын алғанның тойы үйінде.,
Жаман қатын алғанның соры үйіңде,
Салақ әйел ау да ... ... ... ... оңай десіп,
Тағдырда маңдайына жазған болса,
Табиғаттың ісіне амал нешік» [46, 124 б.] деп жаман әйелдер ... әрі ... ... ... ... сипаттағы өлең жолдарын сараптасақ,
ақын бұл саладағы көрегендігімен, білгірлігімен қазіргі уақыттағы ... көш ... ... ... осы ракурстағы ойларын талдап көрейік. Ең алдымен, ерлер, яғни
жігіттердің сипатына көңіл бөлейік.
«Бақытты жігіт қол бастар,
Шешен жігіт дау ... ... ала ... бір кетсе ойқастар.
Күнінде артықша туған жігіттер
Жарысқа салмай кім ... ... ... ... зор ... [46, 124 ... қорғаны, жері мен елінің амандығын, бейбіт өмірін,
әлеуметтік ахуалын, ... ... ... сақтап, сыртқы және ішкі
қатерден қорғап отыратын ең ... ... ... дегеніміз құнарлы жер мен мыңғырған малға көз ... ... ... ал ішкі ... ... ... ... талас кезінде туындап отыратын ел ішіндегі ... ... ... ... ... өз руынан суыылып алға
шыққан ер жүрек батырлар мен жүйелі сөздің ... ... ... ... ... талдап, сараптап, екі жаққа жа ыңғайлы етіп шешіп береді.
Әрине, бұндай шешімдердің салмағы өте ... ол ... ... арнайы
бұйрықтан кем емес.
Жігіттер отбасының иесі. Отағасының сөзі әруақытта бұлжытпай орындалып
отыратын, ешбір күмән келтірілмейтін ... ... ... кепілі, ақиқаттың негізгі өлшемі.
Ер адамдар-жігіттер, орта жастағы азаматтар, ... ... ... ... ... ... ... және оларды
негізгі орындаушылар, ұлттың ... ... ... Яғни,
көшбасшыларға лайық қасиеттің бәрі оның ... ... бар. ... ... қорғаны, демеушісі, ұйымдастырушысы, барлық тіршілікті
қамтамасыз етіп отырған қозғаушы күш.
Жігіттің негізгі ажырамас ... ат», ... ... ... «мал мен ... жау ... ақылдасаң,
Білгішке көп білетін жақындасаң,
Қарап жүрген кісіге адам тимес
Сабыр қып өз бойыңды мықты ұстасаң» [46, 124 б.]
«Шайы, сиса, асыл ... ... ... жігіт жауға аттанған елдің көркі» [46, 125 ... мал мен ... көп ... ... ... тоқ ... [46, 27 ... ғибадат қыл маған нансаң,
Намаз оқы алланы ойыңа алсаң
Жігіттер, жас ... ... ... ... ... ... - ақ» [46, 26 б.] ... Шал сөздерінде
жігіттерге қажетті құндылықтар айшықталады. «Ер ... ... ... ... дей ... ойшыл ақын осы мәртебені, құрметті орынды ұстап тұру
үшін жігіттерге ақылды, ынсапты, ... ... болу ... қыл, тәубаға кел деп ақыл айтады. «Тәубешіл адам ұстамды,
өзінің ... ... ... және тәннің күйлерін реттеп, басқара
алады. Ол өзімен өзі үндес және дүниемен үйлесімді қалыпта күй ... пен ... өз ... ... ... ... 122 б. ]-дейді Е.Шаханов.
Тәубесі бар адам асып-таспайды, астамшылдық жасамайды, жанталаспайды,
асықпайды, аптықбайды, барға риза болып, ... ... ... ... ... ақын ... ... достан, өштескен жаудан, кегін кетіретін
момындықтан, бос сөз бен бос ... ... ... әйел ... ... тең.
«Жігіт туралы» деген өлеңінде Шал ақын жігіттерді «құр жан», «тірі
жан», «жігіт жан» деп үш топқа ... біз оның ... ... ... деп ... де ... бөлгендігін айтқанбыз. Енді міне оның жіті назары мен сара көңілінен
жігіттер де тыс қалмайды.
«Құр жан ... ... ... жаны бар, еш ... ... [46, 124 б.] қолынан түк
келмейтін, уақытын босқа өтікізіп, әйтеуір кеңістікте, санатта бар ... ... мәз ... жан ...
бар тапқанын киім мен асқа сатар
жақын көрген досын жатқа сатар» [46, 124 б.] ... ... ... ... ... мен кеңістігінің аясы өте тар, ... ... ... де ... тоғышар, надан, рухани жадау
жігіт. Мұндай жігіттің досы болу да, туысқаны болу да өте ... ... ... басқаға күн шығып, нұр төгілуін қаламайды. Өмірде мұндай таяз,
жалтыр жігіттер толып жатыр.
Ақын ірі жан жігітті
«Қызыл ... ... ... үкі ... бір ... ... [46, 125 ... өлтіре сынайды. Өзіңіз көз
алдарыңызға елестетіңізші: қызыл белбеуді ... ... етік ... ... ... жігіт қандай болуы керек? Әрине бұл «өзін - өзі зорға ... ... ... ... ... ... мас болған, аңдығаны ас болған,
жетесіз туған ... Шал ақын тірі ... ... ... ... оның ... үшін ... кесел екендігін айқын көрсетеді.
Ойшылдың әрбір сөзі өмірдің ... ... ... ... дәл ... ... жан ... жігіт –
сегіз қырлы, бір сырлы болар» [46, 125 б.].
Жігіттің негізгі қырлары-ақылдылығы, талабы, әр ... ... ... ... ... көрегендігі, еңбекқорлығы мен
сырын сипатайды.
Ойшылдың осы ... ... ... ... ... пікірлерін
қорытындыласақ оның қоғамдағы гендерлік орны анықталады. Яғни, ... ... ... ... ... құндылықтардың қорғанысы
мен сақтаушысы, этикалық ұстанымдардың негізгі іске асырушысы.
Оған ақылдылық, сабырлылық, қанағатшылдық, ... ... ... ... де қоғамдық қатынастардың жасаушысы, бірақ негізгі субъект-
ерлердің қасында, ... ісін ... ... ... тетік ролін атқарады. Мысалы, киіз үйді құратын да, жасайтын да,
жинайтын да ер адам, ал оның ... ... ... орналастырып,
отбасының өмір сүруіне ыңғайлы ететін әйел ... ... ... ... ... ... кеңейтеді, жетіспей жатқан қырларын
толықтырады.
Ал адамгершілік, этикалық қалыптар тұрғысынан ... ... ... өлшемін біліп, тігісін жатқызып, қоғамдағы өзара келісім мен
бітімшілікті ұстап ... ... ... ... ... ... мол ... қоғамдық міндетті орындауға әйелдердің ақылы да,
парасатты да, икемділігі де, ... да ... ақын ... ... аудартқан, ондағы әйел тақырыбының
тереңдігі мен ... ... ... ... ... өз анамның
рухани келбеті. Ұлын ұяға, қызын қияға қондырған анам ... ... ... ... тіл ... ... өмір сүруде, халқымыздың
төл құндылықтарын іс жүзінде айқын.
«Ал енді жақсы болсын, жаман болсын осы ... ... ... өмірім өрбіп отырмын ғой, оны да айта кетейін» [62, 63 б.] деп анам
Гүлмәрия ... ... ... ... ... соң, ... сыйласып өткенге не жетсін.
Шындығын айтсам, еш келіндерімнің бірде біреуін алалап, күлелеп ... ... де осы бір ... ... бір пендесі болған соң бәрі де қыл
мойынды моншақтап өтеді екен. Өзім де ... ... ... ... ... жүрмін. Обалы не, өз келіндерім, құдайға ... ... ... ... соң бәрінің де кезегі бар шырағым «Абысын тату болса, ас көп» ... сөз бар. Ал, сол ... ... ... де, ащы ететін де
келіндердің өздеріне байланысты. Менің өз келіндерімен ... ... ... ... де ... - ай» ... сыр көрсетіп қалып жағатын кездері
болады:
«Біреуіңе жамандық келтірдім бе?
Өткен жоқ дүниеден ... ... ... ... кешіріңдер
Мен кешірім сұраймын анаң болып.
Бақ-дәулеттін бәрі де ... ... оған ... ... ... ... өмірлікке тұра бермес
Сендер де бір қайрылым қарарсың бір
Үрім-бұтақ өспендер амал болсын
Барлығының ... адал ... ... ... ... ... ... самал тылсым» [62, 63 б.] деп жырлайды Гүлмәрия
анам.
Шал ... ... 250 ... астам бұрын келіндерге айтқан ақылы менің
анамның сөз саптауымен қазір де айтылып отыр.
Мұның өзі Шал ақынның рухы мен ... өмір ... ... ... ... ... ... әлеуметтік күш, қазір ол министр,
кәсіпкер, ... ... ... ... ... меңгерген кәсіп қалған
жоқ. Яғни, ол ... ... ... ... ... Бірақ оған
болмыстың қатал заңы сыйлаған, ... ... ... рөлі ... болу, жар, әйел болу және өз отбасының ұйытқысы болу. Мұны ... ... Шал ақын ... ... отыр, меңзеп отыр. Ешуақытта өзіңнің
негізгі миссиясың әйел болуды ұмытпа деп ... ... ... ... оның ... тағдыр сыйлаған негізгі қызметіне нұқсан келтірмеуі
қажет.
Қазақ өркениеті туралы орынды сөз қозғап, оны ... ... ... Есім ... қызы өнерде, тұрмыста қазына екені белгілі, ... ... ... тың ... еді. Әйел ... ұлттың тәрбиешісі деген
қағида ел аузында бар сөз, әйелдеріне ... ... тани ... де ... [77, 5 б.] дей ... ... ... 1986 жылы Брежнев алаңында
намысты, азаматтықты, отан сүйгіштікті керемет дәлелдегенін атап көрсетеді.
Қазақ әйелдері бұл ... ... ... елеулі саяси күш болып
табылады. Олар - білікті дәрігер, ... өз ісін ... ... ... ... Бұл ... ... көптеген саласында жемісті еңбек
етіп жүрген ғалымдарды, еңбек ардагерлерін ерекше ілтипатпен еске аламыз.
Саясатта өзіндік мені бар ... ... ... ... ... ... 1998 жылы ... БҰҰ 1979 жылы қабылдаған «Әйелдерге
қатысты дискриминацияның барлық түрін жою туралы конвенцияға» қол қойды.
Қазақстан Республикасының Конституциясында ... ... ... ... ... ... теңдігі негізделген. Бұл
Конституцияда жалпыға ортақ адам құқы ... ... ... ... ... салада әйелдердің жан-жақты дамуын, прогреске
жетуін қамтамасыз ететіндігі айтылған. ... ... ... ... ... ... де ... басқаруға, заңдарды талдау
мен қабылдауға, республикалық жергілікті мәселелерді шешуге, сондай-ақ
мемлекеттік ... ... ... ... жылы желтоқсан айында Қазақстан ... ... ... ... Н.Ә. ... «Әйелдердің әмансипациялау деңгейіне
қарай қоғамның әлеуметтік, ... ... ... алынады. Әрбір әйел еңбек
жолын, кәсіпкерлік қызметті таңдауда, ... және ... ... ие, өз ... ... ... алады. Сондықтан да Қазақстан
заңдары және біздің қоғамымыздағы ... ... ... ... ... теңдігі-біздің жетістіктеріміздің бірі» [94, 30 б.]
деп атап көрсетті.
Қазіргі таңда біздің елімізде, әйелдердің ... ... ... ... ... өкімет орындарына, мекеме басшылықтарына
тағайындалуы кеңінен тарауда. Қазақтан ... ... ... ... теңдік стратегиясы қабылданған. Бұл гендер ... ... ... ... ... қатар, әйелдердің әлеуметтік,
отбасылық жауапкершілігі де арта. Қоғамда қалыптасып отырған тың ... ... мен ... жүйесін туындатады.
2006 жылы 18 қарашада Қазақстанда 2007-2024 жылға дейінгі тұрақты
дамудың жаңа концепциясы қабылданды.
Бұл концепцияның ... ... ... ... мен қол жеткізер
асулар нақтыланып, әлемдегі ... ... елу ... ... ... қоғамдық даму динамикасының сапалық кезеңдері бөлінген. Әрбір
кезең өзінің ... ... ... ... ... ... ... - өмір сүрудің жаңа сапасына
көтерілу деп ... Жаңа ... жаңа ... мен ... адам ғана ... ... Ол, әрине, өзін-өзі басқаруға,
ұйымдастыруға қабілетті, психологиялық көңіл-күйі орнықты, білімді адам.
Тұрақты дамудың негізі - ... ... ... және ... ... ... беру ... бұрынғы тарихи дәстүр мен жаңа үрдістер
өзара ... ... ... ... ... ... ... мен ұлттық құндылықтар өзара қабысып біріне-бірі жақындастырылғаны
құба-құп болар еді.
2.3 Рухани сабақтастықтың кеңістігі мен уақыты ... Шал ... ... ... ... мұраны пайдалану, оның озығы мен
тозығын анықтау, жасампаздық ... ... ... ... ... мәселеге айналады» [95, 20 б.] деген ... ... ... маңызды қоғамдық үрдісті сипаттайды. Әр түрлі сипаттағы мәдени
үрдістер өзара ұшырасу процесінде ... ... ... Қоғамдық санада
рухани мұраға сұраныс бар, оған қызығушылық ... ... ... ... халқымыздың ұлттық төлтума құндылықтары айшықталған. Демократияның
әсерімен батыс дүниесіне есіктің кең ... ... ... адами
құндылықтарымызды ығыстыра бастаған секілді. Әрине, сүйекке сіңісті болған
қадір-ұасиет, өмір сүру салты, ... және тағы ... ... ... десек қателесеміз. Себебі, адамға қажет нәрселер уақытта
қызмет атқарса, құндылықтар ұрпақтан-ұрпаққа ... етіп ... ... болды» [96, 180 б.] - деп жазды С.Е.Нұрмұратов.
Шал ақын шығармашылығында көптеген осы уақытта да маңызын ... ... сөз ... Одан ... ... та терең және жан-
жақты.
Осы ... ... ... маңызды ұғымға кезігеміз. Бұл – тарихи-
мәдени тәжірибе процесіндегі жаңа мен ескінің арасындағы объективті ... ... аса ... ... ... өнер, әдебиет, дін,
тағы да рухани және материалдық құндылықтар тарихи сабақтастық адамзат
тарихындағы ролінің өте зор, әрі ... ... ... ... баласының тарихы үздіксіз сабақтастықтың арқасында мәдени –
тарихи құрылымда түзеді. Себебі, сабақтастық дәуірлер, ... ... ... жалғастырушы дәнекер. Ол - әр кезең немесе ... ... сол ... ... мен мән ... дамудың байланысы, яғни
бір күйден екінші бір күйге ауысу барысындағы жүйелік тұтас өзгерістердің
сақталуы ... ... ... ... ... ... Сондықтан қоғам саналы
түрде ... ... ... бір ... ... ... заңдарының мәнін түсінуге ұмтылады» [97, 31-38 бб.] деп жазды
мәдениеттануші ғалым М.Әуезов.
Шал ақын ... ... ... мен ... ... оның ... ... тәжірибесінің қайтадан түлегендей әсері бар
болғандығын анықтаймыз.
Осындай сабақтастықтың бір өнегелі ұлгісін Шал ақын мен ... ... ... ... ... ... өлмейтін ақын» деп Жүсіпбек Аймауытов бағалаған Майлықожа
шығармашылығында Шал ақын ... ... әсер ... ... ... ... да Шал ақын ... мәселелерге кең көңіл бөлген.
«Аспанда ай менен күн кезек шығып
Жарық қып жер бетіне нұрын ... он ... мың ... жер мен суда ... [98, 101 ... пікір ақынның әлемнің, оның негізгі қасиеттерінің объективтілігін
көрсетсе, енді бір ... ... ... ... сөз ... ... берсең тіл – жағыма
Әзизді баяндайын ілгері өткен,
Жараттың әр түрлі ғып әр адамды
Жараттың тау, тас, дария, жалан дала» [98, 102 б.] деп ... ... ... ... ... ашық мойындайды. Сонымен қатар,
дүниенің, әлемнің өткіншілігін, ешнәрсенің тұрақты, мәңгі ... де ... бұл ... әуел ... пәни жалған кәрі - жастан» [98, 101 б.] деген толғаулары біз
жоғарыда жан-жақты ... Шал ... ... оған ... ішкі ... ... ... адам болмысы, өмір, өлім мәселесін де Шал
ақынға ұқсас сарында толғаған. Адам ... әр ... ... ... оның ... ... ... бұл адамның өмір жасы» деген өлеңінде Майлықожа:
«Жиырма бес ... ... ... бес ... ... ... жас ер ... дер кемелі,
Мысалы көлге біткен құрақтайсың,
Отыздан отыз беске келгеніңде
Мысалы байлаудағы пырақтайсың
Қырықтан қырық ... ... ... құр аттайсың
Қырық бестен елуге келгеніңде
Жүз жастың ортасынан бір аттайсың
Әзіл сөзден бұрынғы бойды ... ... ... ... ... ... ... жауындағы тұмақтайсың» [98, 102 б.] деп жырлайды.
Осы өлеңдегі «Бұлақтайсың», ... «құр ... ... Шал ... да ... Ал ... бес ... жанып тұрған шырақпен,
алпыс жасты су болып қалған тұмақпен теңеу Майлықожаның ... ... ... шырақ қандай өткір, шуақты болса, жиырма бас жас та ... ... ... ... адам алды ... ... білетіні әлі алда,
дәмі-тұзы, несібесі мол, үміті де, сенімі де ... ... ... ... ... да мол, дені сау, ішкі жан дүниесі әлдебір қобалжудан, торығудан
ада. Сондықтан оның өмірден күтетіні де ... ... ... ... ... Жаз – ... ең бір шуақты,
несібелі кезі, тірүшілік иелерінің бәрінің ... кең ... бос ... ... ... сөздерін пайдалансақ, бұл күннің ұзарып, әр
түрлі шөптер гүлдеп, ... ... ... ... ... ... ... уақыты.
Жастық шақ та адам болмысының барлық табиғи, рухани ... жая ... ... ... ... әр ... ұмтылыс жасайтын
уақыты.
Майлықожа «Кәрілік» деген өлеңінде
«Елу менен алпыстан асқаннан соң
жолдасыңды азайтар бір-бірлетіп,
жетпіс өтіп, сексеннің кірісінде
залал күнәм ... үй ... ... ... бір адам ... ... ... тиісіне» [98, 101 б.] деп жазады.
Бұл жерде де Шал ақынға ұқсастық бар. бірақ Шал ақын 70-80 ... ... дене ... ... сөз ... ал ... кәрі адамның
басына түскен рухани жалғыздық мәселесіне ерекше назар аударады. Кәрі
адамның тіршілік ету ... ... ... сәнінен, сымбатынан көз жазып
қалатынын да ескертеді.
«кісіліктен кеткең соң,
Кәрілікке жеткен соң
Қызғалдақтай қуарып
Дәуіріңнің біткені,
Жастықта көрген қызығың
Көңілге елес ... ... ... ... әл ... нұр ... сымбат түр кетер» [98, 102 б.] деп жырлайды Майлықожа ақын. ... ... ... ... ... ... ешкім де бұдан құтыла
алмайды. Тіршіліктің қатал заңы.
Адам өмірге келеді, өз әлінше ... ... ... оны ... ... ... ... барынша шаттануға, қызығуға, ләззат
алуға тырысады. Бала өсіріп, ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі, көп жақты ... ... өз ... ... одан әрі ... ... береді.
Қол созған бір биікке жеткен адам тоқтап қалмайды, тағы да келесі
биікке қол ... Оған ... де ... ... ... тағы да жеңіске
жетеді. тынымсыз ізденіс пен ұмтылыс адамға өмірдің ... ... ... ... мен адам ... деп аталатын өлеңдер топтамасында
«Өлшеніп берген өмір бар
Не жақсы өтті біз ... осы ... баян қыла ... бәрі ... [98, 101 б.] ... ақыр ... ажалдан ешкімнің
де құтыла алмайтынын айтады.
«Апылатандай дүниеде
Не жақсы өтті білікті,
Қанша жақсы болғанмен
Ажалға ақыр ілікті»
Не адамдар жоқ болды
Таса боп ... ... өтті ... ... ... [99, 142 б.] ... жырау жолдары оның Платон
сияқты ойшылдың болғанығын ... ... ... ... тұлға
екендігін баса айтады. Өлім алдында бәрі ... ұлы да, ... ... ... ... ... ұғымын көп еске алады. «Ойласаң, бұл дүние ... ... ... ... «дүние-ай», «дүние бір ескі жол
бұраңдаған», «опасыз бұл ... әуел ... деп ... ... ... сапсыратын, сарнаған жүректі күпті етіп, шала жанып, бұл
фәниден түңіліп, үмітті ұрлатып, күйікті қозғатып айналып соға береді.
Майлықожа өмір ... ... ... ... өзгені іле кетудің
жаманшылығы басқа түспеген, ... ... азат ... ... ойда жоқ. ... дегенмен сол кездің өзін-ақ жырау жүрегін мұң
басты. Бұл, әрине, Шал ... ... ... ақын мен ... ... ... тағы да бір ... пен жамандық туралы толғаулары
«Жақсы ісің – ақыреттік азығың-ай»
«Жақсыға айтқан сөзің ем болады»
«Жақсыға алла өзі нәсіп бермек,
Жақсының халық қалаған ... ... [98, 103 б.] дей ... ... ат ... ... ... қазығын-ай»
«Жамандарға насихат айтқан сөзің
Жаңғырыққан жар менен тең болады»
«Жаманға мол біткенмен жақсы болмас» [98, 103 б.] сияұты өлеңдерімен
жамандық ... ... ... адам ... мол, ... ... ... халықты да соңынан
ерте алады. Жаман адам өара ... ... ... ... ... ... надан адам. Мұндай сипат Шалкиізде, Шал ақында да бар.
«Он бесте қыз ... ... ... ақша беті аймен бірдей
Асқан соң жиырмадан кетіп
Мысалы бола белер сәні қайтқан күндей» [98, 103 б.] ... ... Шал ... қыздар туралы толғауымен ұқсас. Екі жырауда өміріңе ... ... жар, ... ... ... ... ана ... ой қорытып,
қамшының сабындай қысқа өмірді жақсы әйелмен қосылып мәнді өткізуге шақырды
және осындай ... ... ... береді.
Шал ақын жырлаған көптеген адамшылық туралы ... ... өз ... ... ... Майлықожа творчествосында Шал
ақынды болмаған тың мәселелер пайда болды.
Екі ақынды жүз ... ... ... тұрды. Бұл әрине аз уақыт емес. Осы
аралықта қазақ даласында ... ... ... ... Олар ... ... Адамның пейілі тарылды, пиғылы өзгерді, тектілік ... ... ... ... ... ... ... ерлердің
күні батқан, бағыныштылық таңы атқан өлі-ара. Кеудесін ... ... ... күре ... ... өршіл қазақы рухтың мысы басылған,
жігері құмға көмілген, көкірегін мұң жайлаған қасіретті уақыт ... ... ... ... ... Ақан сері ... ... – көшпеліліктің құлау символы деп Айгүл Кемелбекова
дұрыс айтқан.
Көшпелілік тарих көшінен ығыстырылды, енді қазақ халқы үшін ... ... ... қалыптасты, тарихи-мәдени өлшемдер де өзгеріске ұшырады.
Майлықожа жыраудың тұстастары – Абай Құнанбаев (1845-1904), Базар жырау
Өтемісов (1841-1911), ... ... ... ... ... ... Уәлиханов қазақтың ұлттық қасиетін ... ... ... ... ... ... жырларды жадына тоқып жүріп, орыстың оқуының түбіне
жетіп, білімділіктің ... ... ... ... географиялық
қоғамының мүшесі болған, орыстың гуманист-демократ жазушылармен араласқан
адам.
Ыбырай қараңғы қазақты оятуға тырысқан жарық жұлдыз, ... ... сері ... ... ... ... ... уақытта Майлықожаның «Заманың қырыл боп ... ... ... ... ... ұшқан шаңында» [98, 103 б.] дей отырып, жырау қоғамда пайда
болған күрт ... баға ... ақын өмір ... ... ... ақ сүтін ақтаған, өз халқының ... ... ... ойламаған адал ұлдарды молырақ туғызған,
монталылықтан, ... ... ... ... ада, ... дегдар
кезең еді ғой. Ал Майлықожа уақыты мүлдем ... ... мән ... бекзат болмысы екіге бөлінді. Оның бір жағында әлі де ... ... бас ... ... ... ... ... екінші
жағында жеке басының мүддесі үшін бәріне дайын жағымпаздар, жылпастар
тұрді. Өйткені бұл ... ... ... ... ... ... жүзеге
асырылып, болыстар институты пайда болды, яғни ел арасына жік түсті.
«Әкімі жүр «ұрыны тиямын» деп
«Тіл алмаса желкесін қиямын» деп,
Би мен ... ... ... ап ... ... ... ... малдантады,
Болыс, бидің қыдыры ұры боп жүр» [98, 102 б.].
Әкімдікке, болыстыққа қол жеткізген адам халық қамынан гөрі өз басының
жағдайын ... ... ... шықты орыстың
Қалмады көңіл шағылмай,
Әкім мен орыс іс қылды
Бұқараға жалынбай» [98, 103 б.] деп маңызды ... ... ... қазақтардың бұрынғы еркіндігінің аясы тарылғанын, «қанаты
қысқа тауықтай қарқылғанын», «арғымақтардың арбаға жегілгенін, талдардың
кесілгенін, шұрайлы ... ... атап ... Табиғи
кеңістіктегі келеңсіздіктерміне адам болмысы да күрт өзгерістерге ... ... ... ... күйттеген жылпостар орыстың алдында құрдай
жорғалаған екі жүзді жағымпаздар, ... табу үшін ... ... екенін
ұмытуға дайын тоғышарлар пайда болды.
«Жаман туған жігіттің миы ашып жүр.
Оң жағында орыстың ноғай боп жүр,
Оған жақсаң жұмысың оңай боп ... ... ... ... ... сыңайы солай боп жүр» [98, 103 б.] деп ... ... ... бет ... ашып ... ... ... мен қазақ
халқының XIX ғасырдың орта кезіндегі қарым-қатынасының ... ... ... ... ... Бұл ... ... экспансиясының
бас кезі еді ғой. Жырау көптеген өзгерістермен келісе алмады, сондықтан
оларды айқын ... ... көп ... ... өзгерістерді ғана
жырлады, одан туындайтын, терең салдарларға енжарлықпен қарады. Мүмкін, оны
көргісі келмеді, ... де ... ... жүре ... ... шығармаларына баға беріп, С.Қалиев: «Жаны таза, ақ көңіл,
пейілі кең тұрғындарының арасынан жорамсақтар мен ... ... ... ... жылпостар шыға бастады. Діні үшін ... күні ... ... ... ... ... ... көбейді» [100, 157 б.]
деп орынды көрсетті.
Жан дүниесі жұтаң, рухани аясы тар, ... де, өзге де опа ... ... ... ... ... адамды ар-намысқа тиетін теріс
жақтарын әшкерелеу, сынау ... ... ... ... ... отырды.
Майлықожа жырау халықты, әсіресе жастарды өз өміріне ойлана ... ... ... ... не ... не ... не ақ, не ... не түзу, не
қисық екенін айыра білуде білімнің, ... ... ... ... ... ... адамшылыққа, ізгілікке, парасаттылыққа, достыққа, тағы
басқаға тәрбиелеудегі орны ерекше.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тәуелсіздігінің 15 жылдығын атап ... ... ... ... ... қатарлы 50 елдің қатарына қосылуды ... ... етіп ... ... ... аян. Бұған қол жеткізудің маңызды
алғышарттарының халықтың рухани ... ... тән төл ... ... ... ... оны ... тырысуы. Тарихи дәстүр, рухани мұра
және қазіргі озық ... ... ... ... ... ғана
басқалар сыйлап, санасатын дәрежедегі бекзат қоғам құра аламыз.
Осы тұрғыдан келсек халқымыздың ... үшін Шал ... ... ... ой ... ... зор. ... осы бағыттағы
жұмыстар жалғаса береді деген сенімдеміз. Бұл ғылыми ... Шал ... ... ... ... қазіргі заманның философиялық
сараптау өлшемдеріне сай талдау жасау болып ... ... Шал ... ... ... ... күмәніміз жоқ. Сонымен ... ... ... онда ақын ... зерттеудің тың
мүмкіндіктері ашылуы мүмкін. Істелген жұмыстың құрылымына ... ... ... ... ... көрсетуге болар еді:
1. Шал ақын поэзия тілімен өз заманының, ондағы қарым-қатынастардың
сипатын берді, ... ... ... ... ... ... ... мәні, оның өмірі мен тұрмыс-тіршілігі, әдептілік
бейнесі, ішкі ... жан ... ... ой толғап, оның әрбір жас
кезеңдерін анықтап, олардың негізгі белгілерін анықтады. Осы ... ... ... ғылымдарға маңызды үлес қосты.
Шал ақын шығармашылығында қазір заман талабы ... ... ... ... жүйесі жасалған.
Қазіргі адамның өз басы емес, оның байлығы мен шені бағаланатын ... да ... ... ... Оның ... ... өмірінің
күрделенуі, бұрын-соңды болмаған жаңа әлеуметтік топтардың қалыптасуы,
меншік ... ... ... ... бәсекелестің ұлғаюы, сонымен
қатар, мемлекеттің басқару мен ұйымдастыру тетіктерінің ... ... ... адам мен ... адам мен мемлекеттің ара қатынасын
реттейтін саяси, экономикалық, құқықтық өлшемдердің қалыптасуы. ... жаңа ... аяқ ... алғашқы нышандары. Өз ... ... ... ... ... мүлкін заңсыз ... ... ... ... тері мен ақы адал ... ... саны ... келеді.
Қоғамдық прогрестің алға жылжу үшін соңғы топтың үлесінің мол ... ... өз ... ... ... ... жасаған адам басқаның
да жағдайын түсіне алады, таза еңбек пен тапқырлық танытудың, біліктілік
пен ... ... тіл ... ... іс ... басқадан осыны талап етеді. Мүдделер ... ... ... ... сөзі ... ... ... жолы болып кетуі
мүмкін. Ал мұның өзі айналадағы адамдарға ой тастайды, ұдайы ізденіс ... ... ... ... Екі қолыңызды қалтаңызға салып,
жайбарақат жүрсеңіз өмір ағысынан, оның даму ... тыс ... ... ... ... үшін, өзіңізге оңтайлы, пайдалы, жайлы ... үшін өз ... ... ... ... сай ... ету тәсілін ойлауыңыз қажет. Шал ақын көп көңіл
бөлген ... ... ... ... ұмтылыс, сары алтындай сабыр,
жинақылық, тәртіптілік, ұстамдылық, сыйластық бүгінгі қоғамдағы адамдардың
бәрі үшін қажет.
Мүдделер қақтығысында не ... ... ... пен ... Егер сіз өз ... іске ... ... күйгелектік
танытып, ұсақтыққа барсаңыз онда жеңіліске ұшырайсыз. Өйткені, күйгелектік
ақыл-естен айырады, орны жоқ ... ... ... ... ... күйгелек адам нақты жағдайда бағалай алмай қалады. Мұңын
өзі оның салдарын болжауға зиянын тигізеді. Нәтижесінде қолыңызда ... ... ... ... ... ұйымдарды мұның салдары
соншалықты ауыр ... да ... ал ... сауда әлемінде бұл үлкен
күтпегендікке әкелуі сөзсіз.
Бизнес-қатал қоғамдық құбылыс. ... ... әр ... ... ... ... ... ашуланшықтан, жүрдім-бардым тез шешімнен сақтандыруының өзі
осында. Не болса соған тез ашуланып, ойланбай, тез ... ... бар ... ... қалуыңыз қажет емес қой. Осы жағдайды
әруақытта есте ұстаған ... ақын ... ... ... қайта-қайта оралып, болашаққа өсиет
ретінде қалдырған аса маңызды этикалық ... ... ... және ... сияқты құндылықтар. Ойлап
қарасаңыз, осылардың бәрі бір-бірімен тығыз байланысты, ... ... ... ... ... ... ... мен достық сезімнің жоғарғы
деңгейі. Шынайы, таза махаббат достықтан өрбіген.
Қазіргі уақытта осы сезімдердің бәрі ... ... ... мәні ... ... ... ... адам мен адамды бір-біріне жақын ететін
маңызды дәнекер ретінде ешуақытта жойылмайды, бола береді.
Адам баласы қалай мәңгілікке қол ... осы ... ... де ... ... Бұл ... ... парадигма.
Шал ақын адамдарды төзімділікке шақырды. Ал қазіргі уақытта ... ... ... ... пен кеңістіктегі бүгінгі әр түрлі деңгейдегі,
мағынадағы оқиғалар адам баласынан үлкен ұйымдастырушылықты, өзін - ... яғни ... ... ... Шал ақын ... филоофиялық
парадигма тұрғысынан ғылыми талдау жасау болашағы бар ... ... ... ақын ... ... дейінгі және кейінгі жыраулар мен ақындар
шығармашылығымен ... ... ... осы ... маңызды рухани
құндылықтармен байланыстыра зерттеу қажет деп ойлаймыз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Молдабеков Ж..Ж. Қазақ осы - мың ... мың ... Оқу ... -
Алматы: Санат, 1998. - 38 б.
2 Тәжібаев Р. Батыс пен Шығыс ... ... ... ... – 2006. - №4. - 151 б.
3 Нұрланова К.Ш. Человек и мир. Казахская национальная идея. - ... 1994.- 23 б., 130 ... ... А.С., ... А.С. ... сана - ... // ПМУ Хабаршысы. Педагогикалық серия.- 2004.- №2. - 17 б.
5 Қалиев С. ... ... ... ... ... мен ... – Алматы: Рауан, 1998. - 3 б.
6 Кенжалы Т. Асан Қайғының дүниеге көзқарасы: Философ. ғыл. ... - ... 1993. - 25 ... ... А. Бұқар жырау мен Қабан жыраудың этикалық көзқарастары:
Философ. ғыл. канд. автореф. - Алматы, 2005. - 20 б.
8 Арынғазиева Б.Б. ... ... ... ... ... жүйесі (XV-XVIII ғасырлар): Философ. ғыл. канд.
автореф. - ... 2005. - 6 – 10 ... ... Н.Ә. ... толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999.- 236 б.
10 Сәбетқызы Ақатай. Асан Қайғыдан Абайға дейін // Білім және еңбек.-
1985. - №3. – 22 - 23 ... ... А.Х. ... ... - ... ... 1982. ... Абдильдин Ж.М. Проблема начала в теоретическом познании. - Алма-Ата:
Наука, 1967. - С.199.
13 Нысанбаев А.Н. Мировоззрение ... и Ибн Сины в ... ... народов Центральной Азии // Евразийское
сообщество: ... ... ... - 1998. - №1. - С. ... ... Д. ... менталитеті: Кеше, бүгін, ертең. - Алматы: Ғылым,
1999. - 48 б.
15 Есімов Ғ. Хакім Абай. - Алматы, 1994. - 98 б.
16 ... Ж. ... ... ... // ... ... ... - 1994.- №2. – 41- 43 бб.
17 ... А., ... Ж. ... ... тарихнама. Кіріспе.-
Алматы: Ер-Даулет 1994.- 172 б.
18 ... Т.Х. ... ... ... - ... ... 1998.- 203 б.
19 Молдабеков Ж. Адам құпиясы және қабілеті // Ақиқат. - 1993. - №3. ... ... ... И. ... ... - ... 1994. - С. ... Нұржанов Б.Г. Город и степь // Евразийское сообщество.- 1997.- №3. ... ... ... Т.Х. Даналық пен түсініктің үлгілері (философия тарихнама
шолу). - Алматы: Ақыл кітабы, 1999. - 240 ... ... С.Е. ... ... ... ...... 2004. – 310 б.
24 Тайжанұлы А. Мұхтар ... ... ... ұстаз. – Алматы: Бс, 1998.-
304 б.
25 Мұсаева Н.Р. Қазақ ... ... ... ... ... автореф.- Алматы, 1998. - 36 б.
26 Айтказин Т.К. ... ... ... ... ... ... ... 1994.- 44 б.
27 Раев Д. Қазақ шешендік сөз ... ... ... ... ... ... - ... 2003.- 54 б.
28 Нұрышева Г.Ж. Адам ... мәні ... ... ... Докт. диссерт. автореф. - Алматы, 2002. - 54 б.
29 ... Г. ... ... ... ... ... - 1998.
-№7.- 48-51 бб.
30 Біржанұлы Х. Өлеңге тоқтамайды Шал дегенің. // Егемен Қазақстан. –
1998. – 18 ... – 5 ... ... Қ. ... ... Шал ақын. // Сарыарқа. – 1998. - №5. –
85-87 бб.
32 Әсіпұлы С. Жерің құнсыз, көзің мұңсыз қазағым-ай! // ...... №7. – 53-56 ... ... Қ. ... ... ... мен толғаныстар. Алматы:
Бс., 1996. – 124-135 ... ... Б. ... ... Алматы: Білім, 2000 – 132-148 бб.
35 Байтенова Н.Ж. XXI ... Ұлы ... ... ... ... 2001. - 150 ... ... Ә. Қазақ драматургиясының дамуы мен қалыптасуы. Алматы:
Жазушы, 1971. – 20 б.
37 ... С. ... ... ... ... мен тарихы.
Алматы: Білім, 2003. - 37 б.
38 Оспанов Б. Жыраулық өнер: оның қалыптасу кезеңдері. // ... ... - №4. - 23 ... ... ... ... 1971. - 56 ... Қайырбеков Ә. Азаттық идеясын асқақтатқан жырлар // Ақиқат. - 2003.
- №7. - 71 б.
41 Үлкен тұлғаға үлкен құрмет ... // ... ... – 1998. – 15
мамыр (№ 19). – 2 ... Шал ... ... Зерттеу. Деректер. – Алматы: Арыс, 2003. - ... Шал ақын ... ... Зерттеулер. - Алматы: Дайк-Пресс,
1999. - 190 б.
44 Нұрмұратов С.Е. Халықтың ... ... ... ... - 2004. - 84 ... ... М. Көненің көзі. - Алматы: Санат, 1995. - 52 б.
46 Бес ғасыр ... XV ... XX ... бас ... ... қазақ
ақын-жырауларының шығармалары / Құраст. Мағауин М., Байділдаев М.- ... 1989. – 32-39 бб., 52-150 ... ... Ө. Терең тамырлар. - Алматы: Ғылым, 1994. – 84-98 бб.
48 Қаз дауысты ... би ... ... ... ... Бс., 1992. – 38 ... ... Г. Ұлт менталитеті. - Астана: Елорда, 2001. – 47-49 бб.
50 Сәбетқызы А. Ұлттық діл ... не? // ... – 1999. - №8. - 44 ... ... Қ. ... ... ойшылдары (XV-XIX ғғ.) 4-кітап - Алматы,
2004. - 109 б.
52 Сегизбаев О.А. Казахская философия XV-XX вв. ... ... 1996. ... ... ... Н.Р. ... ... Алматы: Ғылым, 1997. – 144-148 бб.
54 Уәлиханов Ш. Қазақтың түп негізі // Ақиқат. – 1995. - №2. - 73 ... Шал ... ... ... ... Шал ... // ... – 1998. - №6. – 68 б.
56 Сәбетқызы А., Толыбай К. Жыраулық ... ... ... // ... – 2006.- №4. - 64 ... Ақатай С.Н. Інжу – маржан секілді. Алматы: Бс. - 1995. - 10 ... ... ... Шешендік сөздер, нақылдар мен толғаулар жинағы. /
Құраст. У.Есхожин. – Алматы: Қайнар. – 1993. – 240 б.
59 Базарбаев М. ... ... ...... Ғылым, 1997. - 137-
138 бб.
60 Дау шешеді дана сөз. / ... ...... Жеті ... – 304 б.
61 Кон И.С. В поисках себя. Москва: Политиздат, 1984. – ... ... А. ... Алматы: Тамыр, 2005 – 62-63 бб., 118-146 бб.
63 Раев Д. Ұлттық білім беру үлгісі // ... 2005. - № 10. - 40 ... Кон И.С. ... старшеклассника: Пособие для учителей. – М.:
Просвещение, 1980. – ... ... М.Г. ... ... – 2-е изд. М.: ... 1976. – ... ... С.С. Рухани кемелдену сабағы // Этнопедагогика в системе
образования. – 2005. - №4. - 144 б.
67 Мырзахметов М. Рухани ... ... ... көз ... ... - 2006. - №1. - 78 ... ... Ж.С. Ғибрат – Алматы: Қайнар, 1991. - 15 ... Шал ... ... хандығы дәуіріндегі әдебиет. Жоғары оқу ... ... ... ... ... ... құралы – Алматы: Ана тілі, 1993. - 125-126 бб.
70 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / Жалпы ред. бас. ... ... ... 1974. - 113 ... ... М.Д. Проблемы социальной и психологической геронтологии
– Л.: Изд-во ... ... 1974. - С. ... ... И. ... пен ... ... // Ұлт тағылымы – 1993. -
№2. - 125-126 бб.
73 Уәйдаұлы Үлкендік үлкен ... // Жас ... – 1999. - 8 ... – 5
б.
74 Имангалиева И. Ұрпақ сыры // Ұлт тағылымы. – 2003. - №3. – 75-76 ... ... ... ... бара жатыр // Сана газеті. – 2006. - №11. -
2 б.
76 ... Л.И. ... и ее ... в детском возрасте. Москва:
Просвещение, 1968 - С. 46-53.
77 Есім Ғ. Қазақ ренессансы. // Егемен ... - 2006. - №14. - 4 ... Есім Ғ. ... бағасы «Қарашаңырақ» - Алматы: Атамұра, 2003. -
136 б.
79 Табылды Ә. Қазақ этнопедагогикасы және ... ... ... – 2004. – 143 ... ... ... қазақ әдебиетінің көркемдік жүйесі, Алматы. - 1999.
- 21 б.
81 Ежелгі мәдениет күәлары / Құраст. Ә.Марғұлан. – Алматы: ... – 9 ... ... ... ... ... ... 1975. –
75, 82-83 бб., 288 б.
83 Ерте дәуірдегі қазақ әдебиеті (XV-XVIII ғғ.) Зерттеулер – ... 1983. – 138-139 ... ... М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет (XV-XVIII ғғ.) Үшінші
кітап. ... Ана ... 1999. - 129-130 ... Шот Аман ... Көне дәптердің бетінен //Ақиқат. – 1999. - №3 -
65 ... ... К. ... ...... ... ЖШС, 2003. -
147 б.
87 Молдабеков Ж.Ж. ... ...... ... // Адам әлемі.
– 1998. - №2. - 10 б.
88 ... Тани біл: ... ... / Алғы ... ... Назарбаева
С.А.: Құраст. А.Сейтауов – Алматы: Бб., 2003. - 150 б.
90 Тоқмырза Қ. Діл деңгейі. // Саясат. – 2005. - №9. - 17 ... ... С. Әнет баба // ... – 2005. - №4. - 96 ... ... Д. ... ішіндегі асылы //Жұлдыз. – 2007. - №1. - 172 б.
93 Ильминский М. Хрестоматия к изучению киргизкого наречия. ... ... 1861. - 191 ... Найзағарова Е. Әйелдердің саясатқа араласуы-саяси тұрақтылық кепілі
// Саясат. – 2002. - №5. – 30 ... ... А. ... этномәдени таңдауы: сабақтастық пен
қайшылықтар //Ақиқат. – 1999.- №6.- 20 ... ... С.Е. ... ... ... ... - ... ҚР Б.Ғ.М. философия және саясаттану институты, 2000. -180
б.
97 Әуезов М. ... ... ... и ... ... // ... Казахстана: традиции, реальности, поиски – Алматы. –
1998. - С. 31-38.
98 Майлықожа. Дүние-ай. Шымкент: Бс,. – 1993. – 101-103 ... ... Әмір ... ... ... ... 5- кітап.
Шымкент: Бс. – 1996. – 142 ... ... С. ... ...... ... 1995. – 157 б.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 151 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Қазақ тілінің тарихи лексикологиясы: проблемалары мен міндеттері5 бет
Қайта өрлеу дәуіріндегі итальян әдебиеті6 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Абайдың табиғат лирикасы10 бет
Айтыс өнері31 бет
Ежелгі дәуір әдебиеті55 бет
Шал ақын22 бет
Шал ақынның өмірі туралы деректер26 бет
Ғали Ормановтың табиғат туралы өлеңдеріне әдеби талдау7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь