Қазақ фольклортану ғылымындағы «Манас» жырының зерттелу тарихы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1 Ш.Уәлиханов және «Манас» жыры
1.1 «Манас» жыры үзіндісінің жазып алынуы мен жариялануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
1.2 Жырдың ғылыми тұрғыда зерттелу мәселесі, тарихи.этнографиялық, тарихи . мәдени сипаттарының анықталуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
1.3 Манастанудағы Ш.Уәлиханов қалыптастырған зерттеу бағыттары мен арналары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27

2 «Манас» жырының ХХ ғасырдың І жартысында зерттелуі
2.1 «Манас» жыры М.Әуезов зерттеулерінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...36
2.1.1 Жырдың шығу тарихын және жомықшылар мектебін анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44
2.1.2. Жырдың көркемдік ерекшеліктерін айқындау ... ... ... ... ... ... ... ... ..54
2.2. Ә.Марғұлан және «Манас» жырының зерттелу мәселелері ... ... ... ... .. 72
2.2.1 Манастану ғылымын қалыптастырған Ш.Уәлихановтың еңбегін зерделеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..72
2.2.2 «Манас» жырындағы оқиғалардың тарихи кезеңін анықтау, тарихи.этнографиялық мәнін ашу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...86

3 Манастанудағы қазіргі ісденістер
3.1 «Манас» жыры Р.Бердібаев зерттеулерінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 95
3.2 Ә.Дербісалин және «Манас» жырының зерттелу мәселесі... ... ... ... ... 112
3.3 Н.Мұхамедханұлының манастанудағы атқарған еңбегі ... ... ... ... ... ... .113

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..123
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .126
Жұмыстың жалпы сипаттамасы
Зерттеудің өзектілігі Қазақстан халқының егемендікке ие болып, өз алдына тәуелсіз дербес мемлекет атануы тек саяси, экономикалық салада ғана емес, ұлттық рухани кеңістікте айырықша маңызы бар мәнді құбылыс екені еш дау тудырмаса керек. Қандай халық болса да оның рухани мұрасының аса бай болуы ұлттық рухқа байланысты, ұлттық дүниетаным мен қоғамдық, эстетикалық тағылым ұғымдарымен органикалық бірлікте, біртұтас байланыста болып келетіні баршаға аян. Уақыт өткен сайын, замана көші алға жылжыған сайын халықтың өзі жүріп өткен жолына, тарихының сан алуан, тар жол, тайғақ кешуге толы иірімдеріне тұтас назар аударуы, ой елегінен өткізіп, болашақ ғұмырына болжам жасауы - зерденің айқындығына, сананың сәулеленуіне тікелей қатысы бар құбылыс. Руханият мұралары мол ұлттың тарихы да бай. Тарихы бай халық қана сол тарихты жасай алады. Тарих дегеніміз кез келген халықтың, адамзат баласының ғасырлар бойғы жүріп өткен жолындағы жай ғана хронологиялық көрсеткіші емес, сонымен қатар сол халықтың ұзақ мерзім бойында ұлт болып қалыптасуы, өзіне тән әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі, ұлттық кескін-келбеті, болмыс-бітімі деген сөз. Сондықтан да қазақ халқының тарихындағы аса мол мұраларды қазіргі тәуелсіздік жағдайы тұрғысынан жаңаша саралап, бағалаудың, зерделеудің маңызы айырықша. Күні кеше ғана КСРО сияқты алып империя салтанат құрып тұрғанда кез келген ұлттың руханият мұрасының қаншалықты бұрмалаушылыққа ұшырағаны, әділ бағасын ала алмай, социалистік реализмнің негізгі принциптерінің туындауына жағдай жасаған кеңестік идеологияның салқынына ұшырағаны мәлім. Ендеше, ұлттық руханиятымызға қосылған аса ірі мұраларды қайтадан саралау, олар туралы ертелі-кеш жазылған зерттеу еңбектерін, әсіресе, олардың әдіснамалық сипаттарын тәуелсіз елімізде қалыптаса бастаған қазіргі ғылыми позиция тұрғысынан зерделеу, біле білсек, тәуелсіз дейтін ұғымның ғалымдар алдына қойып отырған тарихи міндеті деп қабылдауымыз керек. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Біз өзіміздің қазіргі тарихымызда тұңғыш рет тұрлаулы, қалыпты ертеңгі тіршілігіміз турасында, бір кездегідей бұлыңғыр мақсатымыз бен келешегіміз ретінде емес, іске асқан мұрат, үмітімізді ақтаған уақыт ретінде ауызға ала бастадық» деп айырықша астын сызып айтуы барша қазақстандық ғалымдар үшін ерекше маңызы бар мәселе деп атаған орынды.
Тәуелсіз Қазақстанның аз ғана мерзім ішінде демократиялық үрдістерді қоғамдық өмірге енгізе бастауы, әлемдегі өркениетті елдер қауымдастығынан лайықты орынға ие болуы т.б., тереңірек үңілсек, тек өзіндегі ұлттық мәдени, әдеби мұраларды төл топырақты ғана зерттеумен шектелмесе керек. Яғни жалпыадамзаттық құндылықтар қатарына қосылатын рухани жауһарларды әлем халқына таныту, олардың зерттелу тарихын, әдіснамалық тәсілдерін зерделеу - бүгінгі күннің басты міндеті. Егер қазақтың ұлттық болмысын айдай әлемге танытып, жалпыадамзаттық құндылықтар қатарынан ойып тұрып орын алатын небір асыл мұраларының мол екенін айтсақ, түбі бір қырғыз халқының да
1 Уәлиханов Ш.Ш. Таңдамалы. –Алматы: Жазушы, 1985. – 596 б.
2 Әуезов М.О. Уақыт және әдебиет. – Алматы: ҚМКӘБ, 1962. - 427 б.
3 Марғұлан Ә.Х. Шоқан және «Манас». – Алматы: Жазушы, 1971.-164 б.
4 Бердібаев Р. Сарқылмас қазына. – Алматы: Мектеп, 1983. – 247 б.
5 Бердібаев Р. Қазақ эпосы (Жанрлық және стадиялық мәселелер).– Алматы: Ғылым, 1982. -232 б.
6 Уақатов Б. Қазақтың халық өлеңдері. – Алматы: Ғылым, 1974. – 288 б.
7 Нұрмағамбетова О.А. Казахский героический эпос. Қобыланды батыр.– Алматы: Наука, 1988. – 82 б.
8 Адамбаев Б. Қазақтың шешендік өнері. –Алматы: Ғылым, 1984. – 136 б.
9 Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. –Алматы: Ғылым, 1984. -272 б.
10 Тұрсынов Е. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері. Алматы: Ғылым, 1976, 1999. – 199 б.; Тюрко-монголские версии сказания о ослеплении циклопа // Советская тюркология. N3, 1975. С. 180-183.
11 Ыбыраев Ш. Эпос әлемі. Қазақтың батырлық жырларының поэтикасы.– Алматы: Ғылым, 1993. -296 б.; Қорқыт және шаманизм // «Қорқыт ата» энциклопедиялық жинақ. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы бас редакциясы, 1999. -799 б.
12 Қоңыратбаев Ә. «Қазақ фольклористикасының тарихы» - Алматы: Ана тілі, 1991. – 287 б.
13 Абылқасымов Б. Телқоңыр. Қазақтың көне наным-сенімдеріне қатысты ғұрыптық фольклоры. – Алматы: Атамұра-Қазақстан, 1993. -176 б.
14 Сейдімбеков А. Күй шежіре. – Алматы: Ғылым, 1997. -224 б.
15 Садырбаев С. Фольклор және эстетика. – Алматы: Жазушы,1976.–152б.
16 Рақымов Б. Тарихи эпос табиғаты: Қазақ тарихи жырларының поэтикасы. – Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 1999. – 235 б.
17 Сейтжанұлы З. Тарихи эпос (Шыңжаң қазақтарының фольклоры бойынша). – Алматы: Ғылым, 1994. – 112 б.
18 Әзібаева Б. Казахские народные романические дастаны. – Алматы: Ғылым, 1990. – 144 с.
19 Қанафияұлы Н. Шоқан-әдебиетші, публицист.- Алматы: Қазақстан, 1998. -184б.
20 Жармұхамедов М. Көненің көзі. –Алматы: Санат, 1996. -144 б.
21 ЦГА. Өзбек ССР-і. ф.715, о.718, л.л. С. 347-356 .
22 Мамытбеков З., Абылдаев Э. «Манас» эпосун изидөөнүн кээ бир маселелери. Ф., 1966. -245б.
23 Валиханов Ч.Ч. Собранные сочинение. Т. 1., А-А.1961-С. 737
24 Әбдірахманов Ы. Манастың қайсы қылымдарда болгану туралу. Советтік адабият жана искусство. 1941, №3, - С. 60
25 Қазақ фольклористикасының тарихы. Алматы, Ғылым, 1988.- 541 б.
26 Радлов В.В.Образцы народной литературы северных тюркских племен наречия дикокаменных киргизов. Ч.V, спб. 1886. – С. 599
27 Манас. Алғы сөзін жазған М.Шаханов. Алматы:Жазушы, 1995. -264 б.
28 Вопросы изучения эпоса народов СССР. Изд. АНСССР. М., 1958.- С 291.
        
        Қожа Ахмет Ясауи атындағы қазақ-түрік университеті
ӘОЖ 398.5 (584 5) К-60 ... МАДИ ... ... ... ... ... ... тарихы
10.01.09 – Фольклортану
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертация
Ғылыми жетекшісі:
филология ғылымдарының
докторы, профессор
Ибраев Шәкімашрип
Қазақстан Республикасы
Түркістан, 2007
МАЗМҰНЫ
Кіріспе……………………………….………………………………..................3
1 Ш.Уәлиханов және ... ... ... жыры ... ... ... мен
жариялануы……………………………………………………..................................9
1.2 Жырдың ғылыми тұрғыда зерттелу мәселесі, тарихи-этнографиялық,
тарихи - ... ... ... ... ... ... ... бағыттары мен
арналары…………………………………….................................................
............27
2 «Манас» жырының ХХ ғасырдың І жартысында зерттелуі
2.1 «Манас» жыры М.Әуезов зерттеулерінде……………....................……..36
2.1.1 ... шығу ... және ... ... ... ... ... Ә.Марғұлан және ... ... ... ... ... ... қалыптастырған Ш.Уәлихановтың ... ... ... оқиғалардың тарихи кезеңін анықтау, ... ... ... Манастанудағы қазіргі ісденістер
3.1 ... жыры ... ... және ... ... ... ... Н.Мұхамедханұлының ... ... ... ... ... сипаттамасы
Зерттеудің өзектілігі Қазақстан халқының егемендікке ие болып, өз алдына
тәуелсіз дербес мемлекет атануы тек саяси, экономикалық салада ғана ... ... ... ... ... бар ... ... екені еш дау
тудырмаса керек. Қандай халық ... да оның ... ... аса бай ... рухқа байланысты, ұлттық дүниетаным мен қоғамдық, эстетикалық
тағылым ұғымдарымен ... ... ... ... ... ... аян. Уақыт өткен сайын, замана көші алға ... ... өзі ... ... ... тарихының сан алуан, тар жол, ... толы ... ... ... ... ой ... ... болашақ
ғұмырына болжам жасауы - зерденің айқындығына, сананың сәулеленуіне тікелей
қатысы бар құбылыс. Руханият мұралары мол ... ... да бай. ... ... қана сол ... ... алады. Тарих дегеніміз кез келген халықтың,
адамзат баласының ғасырлар бойғы жүріп ... ... жай ... ... ... ... ... сол халықтың ұзақ мерзім
бойында ұлт болып қалыптасуы, өзіне тән әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі, ... ... ... сөз. ... да қазақ халқының
тарихындағы аса мол мұраларды қазіргі тәуелсіздік ... ... ... бағалаудың, зерделеудің маңызы айырықша. Күні кеше ғана ... алып ... ... ... ... кез келген ұлттың руханият
мұрасының қаншалықты бұрмалаушылыққа ұшырағаны, әділ бағасын ала ... ... ... ... туындауына жағдай жасаған
кеңестік идеологияның салқынына ұшырағаны ... ... ... ... аса ірі мұраларды қайтадан саралау, олар туралы
ертелі-кеш ... ... ... әсіресе, олардың ... ... ... қалыптаса бастаған қазіргі ғылыми позиция
тұрғысынан зерделеу, біле білсек, ... ... ... ... ... ... ... міндеті деп қабылдауымыз керек. Қазақстан
Республикасының Президенті ... «Біз ... ... ... рет ... қалыпты ертеңгі тіршілігіміз турасында,
бір кездегідей бұлыңғыр мақсатымыз бен келешегіміз ретінде емес, іске ... ... ... уақыт ретінде ауызға ала бастадық» деп айырықша
астын сызып айтуы барша ... ... үшін ... ... бар ... ... ... Қазақстанның аз ғана мерзім ішінде демократиялық үрдістерді
қоғамдық өмірге енгізе бастауы, әлемдегі ... ... ... ... ие болуы т.б., тереңірек ... тек ... ... ... мұраларды төл топырақты ғана ... ... ... ... құндылықтар қатарына қосылатын рухани жауһарларды әлем
халқына таныту, олардың зерттелу тарихын, әдіснамалық ... ... ... ... ... міндеті. Егер қазақтың ұлттық болмысын ... ... ... ... ... ойып ... орын алатын небір
асыл мұраларының мол екенін айтсақ, түбі бір ... ... да ... ... ... осы ауқымнан табылар асыл дүние екенін жаңаша
көзқарас ... ... ... Себебі, түбі бір, тамыры бір
туыстас халықтың осынау ғажайып мұрасын, бәрінен ... ... ... рет ... ... ... ... төңкерісіне дейін-ақ орыстың
зерттеуші ғалымдарының, атақты ... ... ... [1], ал ... ... [2], ... [3], ... [4] т.б зерттеушілердің
назарын айырықша аударды. Әрине, қандай қоғамда болса да, замана талабы,
уақыт міндеті, дәуір ... ... ... ... да күні ... ... ... орыс зерттеуші ғалымдарының «Манас» жырын
зерттеуде алдарына қойған ... ... ... ... ... ... болмысына біткен асқан сұңғылалық пен ... ... ... ... ... танытпақ болғаны тарихи шындық. Осынау аса құнды
ұлттық ... ... ... зерттеулерге арқау болуы тарихи және қоғамдық
қажеттіліктен ... ... ... ... ... Ә.Марғұлан,
Р.Бердібаев т.б. ғалымдар «Манас» ... ... ... ... ... ... үлес ... оны жан-жақты зертеттегені мәлім. Алайда кеңестік
дәуірі кезіндегі идеологиялық ... ... ... ... ... айырықша назарда ұстаған ... ... ... ... ... ... көп ойларын
жеріне жеткізіп айта алмағаны және аян. Ендеше, осынау ақиқат шындыққа ... ... ... зерттеген еңбектердің әдіснамалық тәсілдеріне назар
аудару ... ... өзі аса ... ... ретінде туындайды. Ал,
қандай ұлттың болсын руханият мұрасындағы зерттелу ... ... орын алып ... ... ... нигилистік көзқарас салқынын
ашуға септігін тигізері анық. Сондықтан да бұл ... ... ... ... күні ... ... жан-жақты зерттеу нысанасына
айнала қоймағандықтан, тақырыптың өзектілігін көрсетеді деген қорытынды
жасауымызға толық негіз бар. ... біз ... ... яғни ... зерттелу мәселелері, әдіснамалық тәсілдемелері белгілі дәрежеде
қазақ фольклортану ғылымының туу және ... ... да ... ... деп айтуға болады. Міне, осылайша қысқа ... ... ... аса ... де ... мәселеге арналғанын пайымдау
қиын емес.
Соңғы жылдары қазақ фольклортану ғылымында кеңестік дәуірдегі идеология
талаптарының қаншалықты дәрежеде зияны болғандығы жайлы ... ... ... ... еңбектер жарыққа шықты. Бұл орайда Р.Бердібаев
[5], Б.Уақатов [6], О.Нұрмағамбетова [7], Б.Адамбаев [8], С.Қасқабасов ... [10], ... [11], ... [12], ... ... [14], С.Садырбаев [15], Б.Рақымов [16], З.Сейтжанұлы [17],
Б.Әзібаева [18], Н.Қанафияұлы [19], ... [20] т.б. ... жөн. ... ... ... ... аса көкейкесті мәселелеріне
арналып, әдіснамалық мәселелерді сөз еткен бұл ауқымды еңбектерде біз алып
отырған тақырып ... ... ... шолу ... ... «Манас» жырының арнайы зерттеу еңбегіне арқау болуы өмір талабынан,
қазіргі кездегі жаңаша көзқарас тұрғысынан ... отыр ... ... ... ... ... фольклортану ғылымында манастану
ілімінің туу, қалыптасу, даму мәселелері, зерттелу ... ең ... ... ... және «Манас» атты еңбегінде Шоқан Уәлиханов
зерттеулерін зерделеу арқылы ... ... ... ... қырғыз әдеби
байланыстарын зерттеген А.Мусиновтың ... ... ... ... ... М.Жолдасбеков, С.Мұхтарұлы,
Ш.Сәтбаева, Б.Абылқасымов, ... ... ... т.б. ... ... ... ... «Манас» жырын зерттеу еңбектері орыс фольклортану
ғылымының өкілдері В.М.Жирмунский, С.Е.Малов, А.Н.Бернштам, М.И.Богданов,
Л.К.Климович т.б. ... ... ... ... жырдың
көркемдік ерекшелігі, танымдық қуаты, тарихи кезеңдеріне байланысты
пікірлеріне сын айту ... ... ... ... ... ... ... Р.Кыдырбаева, С.М.Мусаев, Р.Сарыпбеков, А.Жайнакова,
К.Карбышев т.б. ... ... ... қол ... ... ... ... қарастырылмаған.
Зертеудің мақсаты мен міндеттері Қазақ фольклортану ... ... тууы мен ... ... соған байланысты әр
зерттеушіге тән замана талабынан туындаған әдіснамалық ... ...... ... ... ... ... яғни негізгі мақсат
биігінен көріну үшін ... ... ... ... ... қырғыз халықтарының тарихында қалыптасқан жағдайларға
байланысты жалпыадамзаттық құндылықтар ... ... ... ... ... ең алдымен, қазақ зерттеушілерінің назарына ілігуі,
келе-келе оның қазақтың ... ... ... бөлінбес бір
саласына айналып, ғылыми айналымға қосылуының негізгі ... ... ... ... еңбектерін талдай отырып, сол тұстардағы
уақыт талабын, замана ... ... ... ... қалыптастырған зерттеушілердің еңбектерін ғылыми
тұрғыдан саралай келе, әр зерттеушінің өзіндік ... ... ... ... ... фольклортану ғылымының туу және қалыптасу процесінде айырықша
орны бар манастану ілімінің қыр-сырын зерделей ... ... ... ... ой, таным-тағылымдарының өре-
деңгейіне назар аудару;
- «Манас» ... ... ... ... ... ғылымының ұлттық
шеңберден шығып түркілік деңгейде көтеріле білгенін дәлелдеу;
- «Манас» жырының айтылуы, орындалуы ... және ... ... ... ... «Манас» жырының көлемі, көркемдік жүйесі, жалпыадамзаттық мәдениетте
алатын орны туралы ... ... ... ... ... ... ... басынан кешірген
қалыптасу, даму дәуірін, идеологиялық тартыстар сырын айқындау;
- Манастану ілімінің зерттелу әдіснамасына ғылыми талдау жасай ... ... ... ... ... жүргізу;
- Манастанудағы қазақ фольклортану ғылымының қолжеткізген табыстарын
таныту.
Зерттеудің ... ... ... фольклортану ғылымында үлкен бір
зерттеу нысанасына айналып, өз алдына манастану ... ... ... ... ... тұрғыдан әр зерттеушінің қолданған тәсілдерін тұңғыш рет жан-
жақты қарастырып, талдауымен ерекшеленеді. Егер күні ... ... ... ... ... ... ... әсерімен толықтай
айтылмай келсе, бұл еңбекте бұрын айтыла қоймаған ... ... ... ... ... ... ... алғашқылардың бірі болып
зерттеген орыс ғалымдары мен Шоқан Уәлихановтың, ... ... бұл ... үлес ... ... ... ... т.б. зерттеушілердің
ғылыми еңбетері сараланды. ... ... ... қол ... ... ... ... тектес халықтар әдеби мұраларымен
үндестігін айқындауы, генезисін анықтауда қолданған тәсілдері, ... мен ... ... «Шахнама», «Рустамхан», «Оғызнама» ... ... ... ... ... ашуы т.б. ... сөз
болады. Әр зерттеушінің ғұмыр ... ... сол ... қоғамдық-
әлеуметтік, тарихи, руханият жайттар, олардың зерттеушіге тигізген әсер
ықпалы т.б. ... ... ... ... ... туып пайда болуы,
қалыптасуы, өсіп-өркендеуі сияқты проблемаларға хронологиялық жүйемен келе
салмай, әр кезеңдегі әкелген үрдісі, тың ... ... т.б. ... қарастырылды, сол арқылы ұлттық фольклортану ғылымының да жетістігі
зерделенді. Манастану ілімінің типологиялық өрісі ... рет ... ... ... ... және әдіснамалық негіздері Фольклортану ғылымының
теориялық және ... ... аса ... ... ... ... мен ... құрайды. Қазақ фольклортану ғылымында
манастану ілімінің қолға алынып зерттеле бастауы, бұл ілімнің ... ... ... бір ... ... айналғаны, манастану ілімінің зерттелу
барысындағы әдіснамалық мәселелер т.б. қарастырғанымызда ... ... ... ... ... Ә.Марғұлан,
Қ.Жұмалиев, Е.Ысмайылов, ... ... т.б. ... ... ... ... айқанымыздай, манастану ілімінің қазақ
фольклортану ғылымында үлкен сала екендігі, оның ... ... ... ... ... ... ... фольклортанудағы аса
құнды пікірлер, теориялық тұжырымдар ... ... ... ... В.Я.Пропп, Б.Н.Путилов, ... ... ... ... ... ... А.Гришунин, С.Машинский, А.Бушмин т.б. авторлар
зерттеулеріне сүйендік .
Қорғауға ұсынылатын ... ... ... ... ... ... көшпелі түркі халықтарына
ортақ ежелгі дәуірдегі әдеби мұрасын игеруден басталған тарихи-
этнографиялық, ... ... ... ... ... дәрежесіне көтерілді;
- Қырғыздың рухани мұрасы «Манас» ғылыми жағынан зерттеліп монографиялық
тұрғыда тұтас және толық қарастырылды;
- Фольклорлық тұрғыда зерттеу алға ... ... ... ... ... ... сипатта меңгерілді;
- Қазақ фольклортануындағы манастану ілімі ... ... көп ... ... ... ... ... ұлттық
сипатта дұрыс, ғылыми бағытта терең зерттеулерге жол ашты;
- Эпикалық жырлардың шығуына негіз болған жоқтау өлеңі ... және ... даму ... көп ... сырлары, генезисі, сюжет пен
мотивтері зерделеніп өзге ... ... ... ... ... ... ... Қазақ фольклортану ғылымында «Манас» жырының халықтық сипаты бірінші
рет сөз болады.
- «Манас» жырының зерттелу ... ... ... ... қазақ фольклортану ғылымының туу және қалыптасу жолдарына да
тікелей қатысы бар.
Зерттеу жұмысының әдісі Қазақ фольклортану ғылымының тарихында айырықша
орны бар ... ... ... ... оның ... ... үрдісін ғылыми талдаудан өткізу барысында жүйелі-кешенді, тарихи-
салыстырмалы ... ... ... ... ... ... ... деген талпыныс әр жылдары осы жырдың зерттелу ... ... ... ... ... фольклортану ғылымының өсу, өркендеу табиғатын да
айқындауға мүмкіндік береді.
Тарихи-салыстырмалы және жүйелі-кешенді әдістер аясында ... ... - ... ... табиғатын өз ортасы, яғни әдеби процесс
контексінде ... ... ... және ... ... ерекшеліктерді айқындау.
Манастану ілімінің қыр-сырын, көркемдік тұрғыдан ғылыми зерттелуін
ұлттық фольклордағы осы тұрпаттас зерттеулермен ... ... ... ... ... ... ... теориялық және практикалық мәні Аса ауқымды тарихи, ... ... ... ... ... ... ... поэтика,
құрылымы, сюжеті, идеялық қуаты, тарихи тамырластық ... ... т.б. ... ... ... ... ... теориялық
бағыты мен тұжырым қағидалары және ұзақ ... әр ... ... тұтас байланыста зерттеу бағытын анықтайды.
Зерттеудің тәжірибелік мәні Жоғарғы оқу орындарында қазақ фольклортану,
сондай-ақ ... ... ... халықтар әдебиеті ... ... бола ... Сонымен бірге арнаулы курс және арнаулы
семинарларда ... ... ... өтуі ... ... ... мен негізгі
нәтижелері республикалық, халықаралық ғылыми-теориялық, ғылыми-практикалық
конференцияларда, ҚР Білім және ... ... ... және
аттестаттау комитеті бекіткен басылымдарда мақала, ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
мемлекеттік университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында ... ... ... ... ... үш тараудан және қорытындыдан
тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілген.
1 ШОҚАН ШЫҢҒЫСҰЛЫ УӘЛИХАНОВ ЖӘНЕ «МАНАС» ЖЫРЫ
Әлемде теңдесі жоқ ең ұзақ жыр ... ... ... ... халқының
эпикалық мұрасы «Манас» жырын ... ... ... ... ... ... жетістіктерге жетті. Мұны телегей теңіз эпикалық мұраны
зерттеп ... ... ... ... ... ең алғаш ұлы
мұраны шығыстың биік шыңына балап, бүкіл әлемге танытқан ... ... ... ... ... ... жан-жақты үлес қосқан
М.О.Әуезов еді. Мұнан ... ... ... ... және т.б. ... жаңа ... ... соны соқпақтарын
қалыптастырды. Бұдан біз қазақ фольклортану ғылымында манастанудың қарыштап
дамығанын көреміз. Ал олардың әрқайсысының ... ... ... ... ... Біз бұл ... жаңа дәуірде тұңғыш
манастанушы ғалым Ш.Уәлихановтың зерттеу мектептеріне арнайы ... ... ... ... ... қосқан орасан зор еңбегінің мәнін ашуды
мақсат етпекпіз.
Әр халықтың ұлттық фольклортану ... ... ... ой-пікірдің
дәрежесіне орай өзіне тән ерекшеліктерімен дамиды. XVI ғасырдың ... ... ... ... ... сай ... зерттеушілік
дәстүрлі көзқарас көшпелі халықтардың фольклортану саласында еңбек еткен
Шоқанға да ... ... ... ... ... фольклорын зерттеген орыс
фольклорист-ориенталист ғалымдарының алдына қойған бағыты ... ... Олар ... ... ... ... ... тіліне аударып, басып шығаруда таныстырмалық, түсіндірмелік мақсат
ұстанды, текстологиялық жұмыстар көбірек ... Бұл ... ... алғашқы кездегі жұмыстарында айқын көрінеді. Бірақ
бірте-бірте білім мен ... ... ... ... ... мұраны
ғылыми тұрғыда зерттеуді қолға алды. Шоқан хатқа ... орыс ... ... әлемге таныстырған «Манас» жырының үзіндісі - «Көкетай
ханның асы» ... ... ... ... ... ... туралы айтқан
ойларында қазақ және қырғыз халықтарының ... ... ... ... оларды жинап жариялау ізгілікті іс деп таныған.
«Әрбір халықтың, - деп жазады Шоқан, - әдеби ... ... үшін ... ... ... ... ... халық
тұрмысы, оның қылығы, оның дүниетануы мұнда ашығырақ сипатталған. ... ... ... сүю, ... жыр ... ... ету, әсіресе,
Орта Азиядағы көшпелі елдердің ... ... ... ... ... ... ... басынан кешірген тарихы, соларды еске түсіру
деуге болады. Ондай аңыз-әңгімелерді сәуегейдің сөзіндей есте ... ... ... ... ... - ... ру ішіндегі қариялар. Олар оны заң
ретінде, белгілі ақын-жыраулар ... ... ... отырған
ұзақ дастан түрінде сақтап келген. Бүгінде қолданбайтын, ... ... ... ... тым ерте ... ... көрсетеді» [1,417 б.].
Шоқанның бұл пікірінен өз халының рухани ... - сөз ... деп ... ... ... ... болмыс бітімімен толық ... ... ... ... еш ... кем ... ... көреміз. Сонымен қатар Шоқанның ғылыми зерттеу еңбектерінен
жариялау бағыты ғана ... ... ... ... ... болғанын аңғарамыз. Олай болса, Шоқан ... ... ... зерттеу, жариялау жұмыстарындағы ой-
көзқарасын, ғылыми зерттеушілік ... өз ... ... ... ... ... ... зерттеушілік
қабілетін «Манас» жырына байланысты жүргізілген ғылыми зерттеу жұмыстарынан
анық көреміз.
1. «Манас» жыры үзіндісінің жазып алынуы мен ... ... ... әлем ... ... таниды. Мол
біліміне көргені мен тәжірибесі сай ... ... ... ... ... ... ... жазып алып, зерттеп үлгерген болатын.
Таланты мен талабы ... ... ... жас ... бұл ... орыс қоғамының
беделді саяси топтары өзіне тартып, ортасына алды. Көп тіл ... ... ... ... ... «ізгілікті істеріне» берері ... ... ... ... топтарға қосып, назарда ұстап отырды.
Соның бірі Ыстықкөл саяхаты екені ... ... ... байланысты зерттеу жұмыстарын Шоқан 1856 жылғы ... ... ... ... ... ... отырып
бастайды. Отаршылдық саясат ұстанған Россия бұл кезеңде қазақ даласын толық
жаулап алып, Орта Азия ... ... үшін ... ... ... ... географиясын, тарихын, этнографиясын, салт-
санасын, дәстүр- ғұрпын т.б. зерттеуге әрекеттеніп жатқан еді. ... ... ... сипат басым болды. Осы тұрғыдан
әдеби мұраның жиналып, жариялануына, ғылыми ... ... жас ... тиісті дәрежеде атсалысты. Шоқан қатысқан бұл экспедицияның мақсаты
Алакөлден Орталық Тянь-Шань мен ... ... ... керек еді. Хан
тәңірінің биік шыңын көзбен шолуға мүмкіндік алған Шоқан: «Менің саяхатымды
жүрген ... ... ... екі ... ... ... ... кезең
менің Жоңғарияға, яғни Жетісу мен Іле өлкесіне және ... ... ... Мен Жоңғарияда бірінші рет 1856 жылы ... ... ... ... алғашқы Ыстықкөл экспедициясына қатыстым.
Сонан соң Құлжада үш ай тұрдым. Жоңғарияда бас-аяғы бес ай ... ... ... ... ... ... аймағын түгел көріп шықтым, ал енді
мен Тянь-Шаньға сол жылы Жырғалаң өзенімен көтерілдім» [23, 395-396 б.], ... ... Бұл ... ... ... мен ... ... ерте
заманғы ескеркіштерге қызығып, ерекше зейін салады. Ыстықкөл мен ... ... ... болған кезінде ғалым қырғыз ауылдарына ... ... ... т.б. ... ... және тұрмысымен танысады.
Шоқан олардың арасында ұзақ тұрып, ескі қырғыз оқиғаларын, өткен-кеткенді
жақсы білетін адамдармен ... ... ... ... қырғыз
жыршыларының жырлары мен әңгімелерін мұхият тыңдап, халық ... ... ... мен ... ... ... жазып алып
отырады.
Халық ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, жариялап жүрген Шоқан бұл сапарында
«Манас» ... ... ... ... зерттеулер жасамағанымен, қырғыз
халқының әдеби мұраларына өзгеше ынтамен зейін қоя бастайды. Қызмет бабымен
қырғыз даласына жолы ... ... ... жырын жазып алып, зерттеулер
жүргізуі 1857 ... ... ... ала ... Бұл ... ... Батыс
Сібірдің генерал-губернаторы Госфорт Сыртқы істер министірлігіне былай деп
хабарлайды: ... ... ... ... ... ... ... барысын: Қашқар көтерілісінің бет алысын, ол
көтерілісті басу жөніндегі ... ... ... ... ... және ... мен Ақсу ... маңындағы қалаларды, атап
айтқанда, Маньчжур әулетіне наразы екендігі мәлім болып отырған ... ... ... ... ... жақыннан бақылап отыру үшін менің
жанымда қызмет істейтін поручик Уәлиханов сұлтан Алатау қырғыздарының мекен
жайларына аттандырылды» [21, 347-356 б.].
Бұл сапарында ... ... ... ... ... және ... тарихы мен этнографиясын, халықтық әдеби мұрасын ... ... Осы ... көп ... ... халқы туралы тарихи
-этнографиялық ... ... ... алады. Жинап жүрген
материалдарының ішінде ғалымға қырғыз халқының «Манас» атты ... ... ... ... ... асы» деген үзіндісін хатқа түсіріп, орыс
тіліне ... Бұл ... ... ұзақ ... ... ... ... қосқан
Ә.Марғұланның еңбегін айырықша атап өткен орынды.
«Манас» жырының үзіндісі «Көкетай ... асы» ... ... сипатымен қатты қызықтырған. Сонымен бірге қырғыз
халқының шаруашылығы мен ... ... және заң ... мәліметтері, ерте
кездегі өмірі жөніндегі бай ... да ... ... ... жырында қырғыз халқының бүкіл ұлттық рухының өзегі ... ... ... ... жырына ерте бастан көңіл аударып,
жырдың ... ... ... соң, қызу ... ... ... жинай
бастаған. Қырғыз халқының тарихын ... ... ... ... мұрағаттардан іздеп сарылады. Бұл ... ... ... және т.б. өз ... ... ... болатын.
«Манас» жырына ғалымның қызығуы кездейсоқ емес еді. Себебі, Шоқан
«Манас» жыры жөнінде ... ... ... ... ... «Манас»
жырын Шоқан кадет корпусында оқып жүрген кезінен ести бастайды. Мұны білуге
ол кезде бірнеше баянды жағдайлар ... еді. Оның бірі – ... ... ... 1840 жылдардан қазақ пен қырғыз халқының ауыз
әдебиетіне терең ... оның ... ... ... ... ... ... оқып жүрді. Н.Ф.Костылецкийдің өз басы ауыз ... жию ... еш ... ... ... ... оған мүмкіндігі де
болмаған. Ол қазақ пен қырғыз халқының ауыз әдебиеті үлгілерінің ... ... ... ... ... шыққан тілмаштар, офицерлер, не
өзінің оқушы шәкірттері арқылы ... Ол ... бар ... жиып ... ... ... не қырдан келген тарихи ... ... ... ... ... ... ... досы, Петербор университетінің
профессоры И.Н.Березинге жіберіп отырады. Ол мәліметтердің ішінде ... ... ... ... ... Ешім батырдың, Қачибек Шераліұлының
1815 жылы генерал Глазановқа жазған хаттары бар. Ең ... ... сол ... ... «Манас» жырына кіретін екі сюжет бар, оның бірі ... ... ... жатқан ерлік жыры «Қоңырбай» / «Ер-Нұра»/, оның
сыртына ... ... ... ... деп ... ... «Қарабасұлы Манас» – ертегі түрінде жазылған ерлік ... бұл ... ... ... кадет корпусында оқыған
лекциялары арқылы Шоқанға бұрыннан таныс болған» – деп жазады [3,7-8 ... ... ... ... кадет корпусында өзі оқып жүрген кезеңде
ұстазынан естіген батырлық эпосты жазып алуды арнайы мақсат етіп ... ... ... Оған ... ... ... ... сапарында «Манас» жырына
қатысты Ұлы жүзде болған кезінде, Қарқара маңындағы Құсмұрын ... ... ... қамалдың орны бар. Ол анадайдан жеке ... ... ... ... сөз ... ... эпикалық тамаша жырында
айтылатын ер Манас бұрынғы заманда қауғастармен (қара-қытай) соғысқанда,
ордасын осы арада құрған ... [23,246 б.]– деп ... ... ... ... тұңғыш рет «халықтың эпикалық тамаша жыры» – деп ... ... ... 1856 жылғы сапарына үлкен даярлықпен келгендігін,
«Манас» зерттеу ісіне зор белсенділікпен араласқанын аңғарамыз.
Шоқан «Манас» жырының үзіндісі ... ... асы» ... ... ... талғаммен таңдай білген. Шоқан тұсында да «Манас» жырын
айтушылар ... ... ... көп ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктер болады. Кейбірінде шаманизм,
миф, аңыз белгілері басым ... енді ... дін, ... әкімшілігі, түрлі
соғыстар, керек болса соңғы заманның техникасы да кірігіп жүрді. Сондықтан
Шоқан дәл осындай ... дер ... ... ең қоспасы азын, таза
сақталған түрін жазып алуға тырысқан. ... ... ... ... болған ежелгі ерлік дәуірдің аңыз-ертегілері, жалғыз көзді
дәу турлы мифтер, мифке ... ... ... ... алып, Дүмір алып/,
жалғыз көзді дәу /Төбе көз/, онымен алысу – ... ... ең ... ... бірі болғандығын дұрыс аңғарып түркі ... ... ... ерекшелікті көрсете біледі.
Мұндай эпикалық сипат бір ғана грек дүниесінде кездесіп қана қоймай,
Батыс Азияның биік тауларын, кең ... ... ... ... елдер
арасында көп болды. Аталған мифтің ең бастапқы шығуын көне заманда тау
беткейлеріндегі белгілі үңгірлерді ... ... тағы дала ... ... екендігі осыдан анық аңғарылады. Мұндай үңгірлердің қасиетті Қаратау
баурайында өте көп екендігі де көңіл ... ... адам ... ең
бастапқы ойлау танымын көрсететін жалғыз көзді дәу жайындағы миф түркі
тайпаларының ежелгі жырларында, аңыз-әңгімелерінде көп ... Оны ... «Ақ ... ... ... т.б. ... көруге болады.
Демек, ежелгі дәуірдің алыптары Ер Төстік, Дүміралып туралы ертегілер -
ең алғаш шыққан ... ... бір ... ... ... ... заманның
уақиғасы, тарихи адамдардың аты бүтіндей жоқ және ... ... ... ... тарихи негізі бүтіндей көмескіленіп, халық танымында тек
миф, аңызға айналған. Алайда, осы мифтің өзі ... ... ... орын
алып, оның ең бастағы сюжеттік құрылысын жасауға көмек еткен. Мұны ... ... ... ... ... ... ... танымдық
түсініктері, т.б. көне оқиғалары бар жырдың нұсқасын әдейі таңдаған. Бірақ
бұл нұсқа туралы ... ... ... қырғыз ғалымдарының бірі
З.Мамытбеков Шоқан мен Радлов нұсқасын және оны ... ... ... ... ... мен Жолайдың достығы жоқ
дейді. Сондықтан «Биз талдап отырган ... урду ... ... киргизилган Бокмурундун кыргыздын эзелден берки душманы ... ... өтүп ... деген сияктуу эпостун элдик духуна жат
элементтер бар. Бул үзүндүда ... «көк ... ... ... ... ... күрө ... айтылуу төрө боломун» деп Бокмурундун
Жолай менен дос ... ... ... ... ... ... ... киргизилген нәрсе. Аиткени, азыркы элге кеңири тараган ... окуя жок. ... ... ... ... варианттарды Бокмурундун
калмактар менен кыргыздын ортосуна көчүп барып, Манасты Көкөтөйдүн ашына
пакырбай койгану гана бар» [22,40 б.], - ... ... ... ... ... ... ... нұсқаның тарихи-этнографиялық құнды қасиетін
түсінбегендігі танылады. ... ... ... ... ... ... ашып қарастыруда анық байқалады. Шамасы ғалым сол
кездегі әдеби ... ... ... ... ... ... қарарларынан сақтанған болса керек. Ал Боқмұрын мен ... ... ... ... тарихын қарастырған академик ғалым
Ә.Марғұлан жырдағы бұл оқиға сілемінен тарихи шындықтың ... ... ... ... ... ... ... алған осы нұсқаны «артық өзгеріске
түспеген, туу бастағы құрылысын негізінде толық сақтай алған, соның тұнық
бір түрі» [3,40 б.] - ... ... ... Енді ... жырдың бұл
нұсқасын қай жыршыдан жазып алды, ол кімнің нұсқасы еді ... ... ... рет ... ... ... ... Боранбай, Шоң-
Қараш, Борсық сияқты ақындардан жазып ... ... ... ... кімнен
жазып алғандығы жөнінде Ә.Марғұлан: «Оқиғаның жалпы сүрлеуіне қарағанда,
Шоқан «Манас» жырын ... ... ... Қарқарада бас қосқанда бұғы
елінің басшыларынан сұрап білген сияқты. Ол бас қосу 1856 ... 24 ... ... ... екі күн ... соң, 25 ... күні Шоқан экспедициясымен
Түп өзені бойында демалып жатқанда, ол жыршы Шоқанды өзі келіп ... ... ... әдейілеп жіберген бұғы елінің басшылары екеніне ... ... ... ... істің бұлай тез оралуы мұны анық көрсетеді
[3,16 б.]. Ол туралы Шоқан өзі де: «26 май. ... ... ... ... Ол ... ... тілі /қырғыздардың/ ауызша сөйлеуінен анағұрлым
түсінікті...» [23,250 ... ... бір ... ... «Көкетай ханның асы» дейтін жырды
қырғыз ақынының айтуынан жазып ... Бұл ... ... ... ... ... сөзі болуы керек. Бұл жырды мен /орысшаға/ аударып
жүрмін. Белгісіз жатқан ... ... ... ... таныстыру үшін,
қысқаша сөздік жасамақ ойым бар» – деп толғанады [23,421-422 б.].
Шоқан жырдың жырлаушысы жөнінде нақты мәлімет бермейді. Тек ... ... ... деп бағалайды. Соған қарап бұл ақынның өз заманнының ірі
тұлғасы, атақты жыршысы болғандығын ... ... ... ... ... ... жазып алдым деген нақты мәлімет ... ... ... ... ... кімнен жазып алды деген сұраққа аса
назар аударып келеді. Соңғы жылдары ... ... ... пен
Э.Абылдаев Шоқан «Манас» жырын Назар жыраудан ... ... ... ... Бұл ... ... ғалым Ә.Марғұлан да құптаған болатын. Бірақ
Назар жыраудан жазып алғандығының ... ... ... ... арасындағы көп жасап, көпті тыңдаған қариялардың сөзіне қарағанда
«Манас» жырын жырлаған «жайсаң жыршылардың» ең үлкені ... ... ... ... ала шыққан манасшының бірі – Назар Болат
/1826-1893/. Ә.Марғұланның пікірінше ... мен В. ... ... ... ... ... [3,16 б.]. Бүгінгі таңда XIX ғасырдың ... өмір ... ... да манасшылар белгілі болды. Олар: Балық, оның
баласы Найманбай, Шоңбас, Чоюке, ... ... ... жыршы т.б. болған.
«Манас» жырын жырлаушылар санының ... ... ... ... ... ... де ... анықтауынша, «Манас» жырының бізге жеткен ең ... ... бар. ... ... да кейінгі дәуірдің көрінісі ерекше орын алған.
«Манастың» қолда бар екі нұсқасының ең көлемдісі, толығы ... ... ... ... ... көбірек тиген. Онда діни сарындар да,
басқа қоспалар да едәуір мол. Діни идеологияның элементтерінен ... да сау ... ... оның әуел бастағы халықтық негізбен байланысы
күшті екендігі айқын да, ... Бұл ... ... ... Манас жас
кезінде қожа мен ишандарды сабағанын, молдалар тиым салса да, боза ... ... ... ... та ... ... ол өздері
бағындырып алған Шет-Бейжинді Манас пен оның ... ... ... ... [2, 185 б.]» - ... М. ... ... жүгінер болсақ,
Шоқан жазып алған нұсқа, бұл аталған нұсқалардан өзгеше. ... ... В. ... ... ... ... да бір ... қолтаңбасын байқатады.
Ендеше бұл кім? Бұл сұраққа зерттеуші қырғыз ... ... ... зерттеуші Валиханов «Көкетай» жырын «Ыстық-көлдегі Чоң манасчы Назар
Болатовдан Тоқсаба ... ... ... ... [22,28 б.], - ... ... Ал ... бұл пікірге келіспей: «Саяқбай Назар
манасшыны көрген кісі түрінде айтылған. Бірақ бұл қисынға келмейді, өйткені
Назар ... ... ... бір жыл бұрын /1893/ өлген. Шоқаның Манасты
Назар жыраудан жазып алғанының басқа ... ... бар. ... Әбдірахманов
революциядан кейін Жетігүзде тұратын Жандеке деген манасшыны тапқан.
Жандеке өзі туралы ... «Мен ... ... ... ... «Манас»жырын
сол кісіден үйренген едім,»- дейді. Мұндағы бір ... жері ... ... – жыр ... ... жағынан сөз қолдану, термин ... ... ... ... ... өте ... ... Шоқанда:
Ботаның сазын байпаған,
Күнде құмар ойнаған,
Қазандай қара бөркі бар,
Қан шыққанның бәрісін,
Сорамын деген еркі бар.
Ер ... ... ... ... ... ... қыламын.
Алтынды күміс киемін
Айтулы төре боламын.
Жандеке жырында:
Ботаның сазын ... ... ... ... ... ... ... дейді.
Алтыннан күрме киді дейді.
Әшкере төре болды дейді» [3,19], деген ... ... ... ... жазып алғанының басқа түрлі ... ... ... ұстазынан үйренген «Манас»жырының бұл нұсқасы басқаларға
қарағанда ықшамдалған, шағын, көркем мазмұнды болып келеді. Кейін ... ... ... жырын В.В. Радлов та жазып алып, «Боқмұрын» деп ат
беріп зерттеу объектісі еткен. Екі ғалым екі ... ... ... ... ... екі ... көп айырмашылық белгі жоқ. Соған қарап В.В. Радлов
та Назар жыраудан жазып алуы мүмкін деген ой туады.
Жырдың ... ... ... ... ... мен ... ... алған
нұсқаларда да Манас бұрыннан ел ... ... ... ... ... ... ... жырды жырлау барысында Манастың
шежіресін баяндайды. Ол бойынша Манастың түп атасы ... хан, одан ... ... болып келеді. Жырда былай делінеді:
Жеті төрдің басында
Жеткелең туған Бойун хан
Бойун ханнан Қарахан
Қараханнан Жақып хан. ... ... ... ... да дәл осы ... ... ... мен Радлов жазып алған версиясында, Назар жыраудың шәкірті Жандекеден
Ыбырай Әбдірахмановтың жазып алған ... ... ... хан
Түмен хандан Бойунхан,
Бойуын ханнан Шаянхан,
Шаян ханнан – Қарахан,
Қараханнан ... ұлы жас ... ... жас Манас. - деп келеді [24,60 б.].
Жырдың мұндай әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... де сәйкесіп жатады. Жырға қарап отырып
Манастың арғы атасы Қарахан тұқымынан тарайтындығын көреміз. Енді ... ... ... қатар қойып салыстырып көрейік. Манас жыры бойынша
былай суреттеледі:
«Бойын хан, ... хан. ... ... хан, алып ... [3,62-63 ... ... көбінесе Қарахан дәуірімен байланыстырып, сол ... ... ... ... Сол ... ... ... не атақты қала
төңірегінде билік жасаған деп суреттейді. ... ... ... тоң алмасын кемірген
/Шоқан/.
Манас Шоқан жазып алған нұсқада ешбір жеңілуді ... ... ... ... ғажап көркемдікпен суреттеледі. Қандай соғыс болмасын оның
денесіне жау құралы өтпейді. Бұл жағынан оған грек ... ... ... ... ... ... ... киетіні жай ақ қалпақ, соғыста
киетіні ақ дулыға, беліне шар ... ... ... ... ұстайтыны
көбе, кейде денесін бадана көзді көк ... ... Ас, той ... ақ ұлпа ... тон, ... боз пісе. Жалпы айтқанда, Манастың қару-
жарақтары, жаугершілік киімі, өзінің түріне, аталуына ... өте ... ... еске ... Бірақ жырда Манастың болат қаруынан
қорықпайтын ел жоқ, ол ... ... ... ... ... ... ... отырады. Жыр тек қана Манасты ... ... ... ... өзге ... да (Ер ... Ер ... жаратылыстан тыс күш дарыған, алапаты шектен асқан керемет болып
келеді. Ежелгі ерлік дәуірде қалыптасқан бұл салт-сананың ... ... орын алуы бұл ... өзі сол ... шыға ... ... ... Яғни бұл көркемдік ерекшеліктен Шоқан жазып алған версияның көнелігін
көруге болады. Сол себепті де «Манас» жырының пайда болу ... ... ... аса ... ... ... мұра ... табылады.
Шоқан нұсқасының көнелігі исламға дейінгі «шаманизм» белгілерін көбірек
сақтағандығынан да көрінеді. Мысалы:
Айға батқан ақ сарай,
Ақ сарайлап қойды дейді.
Күнге батқан көк ... ... ... ... ... ... ... орнатылған күмбездің сипаты суреттеліп отыр.
Немесе:
Ай жағынан тиген дейді,
Айтадан сүрең салған дейді,
Күн жағынан тиген ... ... ... ... да «Күн» мен «Айды» кие тұтатын халық тәңірден, өздері ... ... ... тілеп, күн сәулесі астынан, ай ... ... ... ... ... анық ... тұр. Халық сенімінде осылай
істегенде ғана жеңіске жетеміз деген сенім болған. ... ... ... ... ... айға ... ... жақтың ай сәулесі мен күн
нұрынан көздері ... ... ... ... ... екені белгілі.
Мұндай жеңісті жауынгер халық күннің немесе ... ... ... ... ... ... бұл ... мысалдардың өзінен-ақ Шоқан нұсқасының
көнелік сипатына көз жеткіземіз. Осы тұрғыдан келгенде: «Ш.Уәлихановтың
еңбектерінде ... ... ... ... ... ... мол. Мұндай пікірлер оның барлық туындыларында там-тұмдап
аралаc келіп отырады. Жалпы, Шоқан шығармашылығының бір ерекшелігі олардың
белгілі бір ... ... ... кең ... ... б.] деп өте ... ... «Манас» сияқты көлемді жырдың бір
бөлімін жазып алуда да осы ... осы ... ... анық.
Уақыттың тығыздығына, жұмыстың көптігіне байланысты Шоқан Уәлиханов
жырды толық жазып алуға мүмкіндігі болмаған. Соған ... жыр ... өзі ... ... «Көкетай ханның асына» ғана қатысты емес, тұтас
жырды қамтиды. Демек, Шоқан жырды жазып болмас бұрын ... ... ... ... ... ... ... жырдың ең көркем бөлігін ғана
жазып алған. Жырды жазып алғандар В.Радлов, ... [26] ... ... ... артықшылығы, ерекшелігі осында сияқты. Сонымен
бірге Шоқан «Манас» жырын тек жазып алып қана қоймай бір мезгілде ... де ... ... ... сол ... ... «Манас» жырын зерттеудің өзектілігін әлем
жұртшылығының ... ... ... ... жырының өзі аударған бөлімін
1861 жылы Ресей Императорлық География қоғамының ... ... ... ... бастаған орыстың зиялы ғалымдарының талқылауына салды.
Кейіннен осы отырыс жөнінде атақты ... ... Н.Н. ... орыс тілін шебер қолдана білгенін, қырғыздардың халық жырын сұлу
көркем бейнемен тамаша етіп ... ... ... ... бұл тарауы
қырғыздар жайлы зерттеу мақала Шоқан Уәлихановтың ... ... 1861 жылы ... ... ... ... ... жарық көрді.
Сөйтіп, ұлы ғалым «Манас» эпосын тұңғыш рет әлем ... ... ... б.]. Бұл ... орыс ... ... ... эпопея
«Манас», привосходящая по своим масштабом все до сих пор ... ... ... и Запада, была уже известна до ... ... ... переведенном Валихановым («Поминке Кокетая») и в крайне
неполной записи Радлова», - деп, тұжырымдалған баға береді [28,27 б.].
Шынында да ... осы ... ... ... ... ... шығып, әлемдік «манастануға» жол ашқандығын зор мақтанышпен
айтқан жөн. Көрнекті ... ... ... келтірілген мысалдардан
қырғыз халқы жасаған «Манас» жырының алатын орны ... ... ... ... Міне, осы көрсетілген және де ... ... ... ... ... ... ... мұхият жинап, талдау,
зерттеу де қазақ ... ... ... көп ... бір ... биік ... таныта түсері хақ» [29,87 б.], - деп бағалаған
болатын. Бұл ... ... да ... ... ғылымының негізін
Шоқан қалаған деген тұжырымға саяды.
Түйіндей келгенде «Манас» жырын ең алғаш көңіл аударып, оның ... ... ... ... тани ... түркі халықтарына
ортақ мағлұматқа бай үзіндісін жазып алып, орыс ... ... ... ... ... айналымына қосып ғибратты зерттеу жұмысын жасаған ең
алғашқы ғалым Шоқан Уәлиханов.
1.2 Жырдың ғылыми тұрғыда зерттелу ... ... ... ... ... ... көшпелі халықтардың әдеби мұрасын зерттеген
орыстың фольклорист-ориенталист ғалымдары екенін жұмысымыздың ... ... ... ... ... XVIII ... екінші жартысынан басталды.
Орыстың саяхатшы ғалымдары өздерінің жолжазбаларында әр түрлі сипаттамалар,
пікірлер беріп отырған. Дегенмен, ... ауыз ... ... олар терең зерттелген тұжырымдар, қорытындылар жасай алмады.
Пікірлері сол кездегі таныстырмалық, ... ... ... Алайда, XIX
ғасыр басынан бастап ұлы даланы түгелдей жаулап алуды мақсат ... ... ... ... ... күшпен жүргізіліп, зерттеудің
жаңа бағыттары, ... ... ... Сол ... ... ... мұрасы туралы айтылған бақылау-тұжырымдарды сол ... ... ... жеке-дара бөліп алу дұрыс емес. Әрине бұл ... ... ... ... де біркелкі болған жоқ.
Мысалы, мифологиялық ... ... ... ... ... ... ... мен бағыттарды, көзқарастарды ұстанған олар ... ... ... ... ... даулы мәселелер де көтеріп отырды.
Орыс ғалымдарының зерттеу саласындағы мұндай ... ... ... ... де ... ... роль атқарды.
Себебі олар фольклорлық мұраларды жинап, ... ... ... тіл білетін адамдар мен тілмаштық қызмет атқарған халықтың зиялы
қауымының көмегіне сүйенді. «Осыған байланысты ... ... ... ... жазады Ш.Ыбыраев – қазақ арасынан да ауыз әдебиеті мұрасының ғылым
алдындағы маңызын ... оны ... ... ... білімді адамдардың,
орыс зерттеушілеріне толымды мәлімет берушілердің саны көбейе ... ... ... ... Жантөрин, Әбдуәлі Дербісалыұлы, Бейбіт
Дауылбайұлының еңбектерін атап өту орынды. Олар ескі ... ... ел ... ... ... салып, өлең-жырлардың ішіндегі
ең шұрайлыларын таңдай білген, әрі орыс зерттеушілерінің назарын ең алдымен
соларға аударған» [25,36 ... ... ... ... ... тарихи-
этнографиялық сипат басым болды. Жиналған материалдардың ұлттық ... ... таза ... жағынан зерттеу жағы ескерусіз қалып отырды.
Бірақ бұл кезеңдегі Ресейдегі фольклортану ғылымының өзі де ... ... ... жөн. ... үлкен мақсаттарды шешуге
ұмтылғанымен олардың ... де ... ... ... ... болатын. Сондықтан да олардың зерттеу нысанасы көшпелі
елдің ... ... ... ұлттық фольклористиканың өкілі ... ... ... еңбектері Ресейдің отары болып отырған
қазақ халқының ұлттық ғылыми-зертеушілік, ... ... ... жолында басты қадамдар болып табылмайды, керісінше біршама дамып
қалған орыс фольклористикасына барып ... үлес ... ... Олардың
зерттеулері ұлттық ғылыми ой-пікірдің нақты ... ... бере ... ... ... ... ... Бірақ сөз орайы келгенде ... ... ... ... жалпы алғанда отырықшы мәдениетпен ... ... ... ... ... тілі, өмір тынысы, өнері туралы
пікір білдіруде ... ... ... ... тек қана ... мұраны жинау, жариялау, кітап
етіп бастырып шығару, өңдеу, ... ... ... ... жазу ... ғана ... Ал өз ... шыққан Ш.Уәлиханов әдеби мұраны
игеруге, зерттеуге жаңашыл бағытта келді. Ол өз ... ... ... ... мен ... ... таныса келе
мифологиялық және тарихи-мәдени мектептерінің зерттеу әдісі мен теорияларын
ғылыми-зерттеулерінде кеңінен пайдаланды. Сөйтіп, сол кездегі ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге Ресей
ғылыми зерттеушілік ... ... де ... әсер ... ғалымдарын
таңқалдырып, жаңашылдығымен көзге түсті. Сол себептен болар, 1857 жылы
ақпан айының 27 күні ... орыс ... ... ... ... мүшелігіне қабылдайды. Шоқанды осы қоғамға ұсынған П.П.Семеновтың
қысқа әрі ... ... ... ... «Шоқан Уәлиханов
Ыстықкөлдің Шығыс жағалауына ... ... ... ... ... аса ... этнографиялық және тарихи материалдар жинады және оларды тап
қазір хабарла десе де әзір» [30, 7]. ... біз ... ... ... ... сапарының орыс ғалымдарына ерекше әсер етіп, ... Олай ... ... ... ... ... ... тақырыбы
«Манас» жыры болатын.
«Манас» жырының үзіндісін жазып алып, орыс тіліне ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігін,
қырғыз халқының тарихын жырдағы оқиғалармен салыстыра ... ... Орыс ... ... ... тіліді білмегендіктен, әдеби
мұраларды орыс тіліне аударуда жолма-жол тәржіма жасағандықтан, ... ой ... ... поэзиясының көркемдік қасиеті төменгі
деңгейде болды. Ал жастайынан фольклорлық шығармаларды ... ... ... екі тілге бірдей болғандықтан, «Манас» жырының үзіндісін ... ... ... ерекшелігін, көркемдік ... ... ... ... зерттеуге кірісіп, материалдар ... ... ... ... ... ... ықпалымен
түсіндірмелік, таныстырмалық бағытта жұмыс жасайды. ... ... ... ... ... сапарымда қаншама этнографиялық жазулар,
тарихи әңгімелер, санақ мәліметтерін топтадым. ... бен ... ... ... менің жазуларымда бірнеше дәптерден құралады» [23,401-415
б.], - деген ғалым оқырмандарға еңбегінің алғашқы ... ... ... түсіндіруге тырысады. Сөйтіп, жырға жалпы түсініктеме
беріп, негізгі еңбегіне дейін біраз материалдармен таныстырып өтеді.
Осылайша Шоқан ... ... ... ... және ... ... сай еңбек еткенімен, кейін осы бағытта қалып қоймай XIX ... ... ... ... Гриммдер негізін қалап, одан Ресейге
ауысқан ... ... ... да ... ... жасайды.
Мифологиялық мектептің ауысып алу әдіснамасына сүйеніп, жырдағы кездесетін
мифтік, тотемдік көріністерге тоқталады. «Азия көлемінде, - ... ... ... ... бір ... ... жүретін аңыз-ертегілер, жырлар өте көп. Соның
бірі «Одиссей» ... ... ... ... дәу, яғни ... ... аңызды қазақ даласы да біледі. Жалғыз-ақ мұнда циклоп адам жейтін ... ... ... рөлін Батырхан атқарады» [23,357 б.].
Ғалымның мұндай ғылыми тұжырым ... ... мәні бар. ... шығу ... ... байланыстыру, әсіресе бөрі, марал, ... ... ... ... кие ... қастерлеу ҮІІ-ҮІІІ
ғасырларда түркі қағанатының құрамындағы тайпалардың аңыз-әңгімелерінде,
ертегілерінде өте көп ... Бұл ... ... тарихи
тамырластығын, тарихи-генетикалық байланысы ... ... ... келе ... бұл ... жеке сюжетті мифтерден басқа,
мифтік сарындар да орын ... ... бірі адам ... соң ... ... баяндайтын Күлтегін жазуында:
Әкем қаған сөйтіп ел-жұрт құрап,
Ұша барды, - дейді [31,48 б.].
Мифтік сарынның ... ... ... ... ... да бар. ... кейінгі дәуірлерде де өз жалғасын тауып отырған. ... ... ... С.Қасқабасов былай дейді: «Мифтің алғашқы кезеңіне тән мұндай
өлі мен ... ... ... ... ... ... ... деген
түсінік туғызған. Із-түзсіз ештеңе жоғалып ... Өлім – ... ... ... Қазақтың «кісі өлді» дегенді «қайтыс болды», «қайтты»
деп айтуының ... осы ... ... Ажал – ол да ... бірақ басқаша
өмір. Өлген адам жоғалды деп саналмай, ол ... ... ... ... ... қайтып келді деп түсінілген» [32,70 б.]. Яғни ерте заманнан
бізге жеткен мифтік түсінік адам ... ... ... бір түрден
екінші түрге ауысып отыратындығын халық жадына мықтап сіңірген. «Ал адамның
аңға, тасқа т.б. затқа айналуы оның кінасына байланысты. ... адам өзі ... ... ... ... бар ... ... адам мен жануар екі
бөлек дүние емес екенін білген. Сол себепті ... аң ... ... – оның өз ... тыс істелетін іс деп танылған. Ол – жаза немесе
қарғыс, ал бертінгі дәуірлерде тәңір, құдай, алла ісі деп ... ... бәрі – ... ... сөз ... ... (магия) ізі»
[32,74 б.]. Бұдан түркі тектес халықтардың ... ... ... ... ... дамудың ортақ сипаттары байқалады. Ал ... ... ... да ... ... табиғи құбылыс.
Шоқан айтқан түркі тектес халықтар ... ... ... дәу»
түріндегі сюжеттер аса көп. Қазақ ... мен ... ... көне ... ... ... ата ... «Төбе» деген
атпен белгілі болған «Жалғыз көзді дәу» туралы сюжет бар. [33,119-130 б.].
Біздің заманымызға дейін өмір ... грек ... ... та ... жалғыз көзді адамдардың өмір сүретіндігін айтқан болатын [34, 276
б.]. Моңғолдың құпия шежіресінің 4 ... ... ... маңдайының
ортасында жалғыз көзі бар, үш көш жерді көретін еді» [35,26 б.], – ... ... ... ... ... ... ... Соның бірі ғалым
Х.Г.Короглының түркі халықтары фольклорындағы «жалғыз көзді дәу» бейнесінің
архайкалық образ екендігін ... ... ... ... ... өте ... ... одноглазого великана у тюркоязычных
народов развивался по-разному, в зависимости от ... ... ... о ... ... возникнуть еще в первобытном
обществе, в пору перехода тюркских народов от ... ... ... Об этом ... тот ... что ... ... версии – охотник: победив своего ... ... он не ... даже его скотом. Окончательное те оформление
образа Депегез произошло уже в период ... ... ... ... ... ... ... жизни огузов на их новой
родине, их взаимоотношения с соседями ... ... ... ... много архаических элементов: он уже не мирный пастух-великан,
обладающий ... ... ... версии), а разбойник, наводящий
страх на весь огузский иль» [36,287 б.].
Ғалым Ә.Марғұлан: «жалғыз көзді дәу» ... де ... ... ... орын алуы осы ... асыл түбі ескі ... Қазақстан
жерінде туғанын сипаттайды», - деген тұжырымды пікір айтады [37,183 ... ... ... «жалғыз көзді дәу» образы моңғол фольклорында
кездеспейтіндігін айта отырып, түркілік ... ... ... зор ... ... ... ... ойымызды қорытындылайтын болсақ мифологиялық
мектептің бағытында зерттеулер ... ... ... дәу» ... ... сол ... ... әлем әдебиетінен мол хабардар
екендігін ... ... одақ ... ... ... ... ... орыс демократтарына жақындастыру идеясы үстем болды да,
мифологиялық мектептің көзқарасы, ... ... ... деп ... ... ... 1 ... «Шоқан кейбір еңбектерінде халық
поэзиясына ... ... ... ... ... қарай кетуі мен
Буслаев, Афанасьев сияқты ғалымдардың халық поэзиясы иесіз деген пікірін
қуаттауға ... ... Бұл оның ... ... еді» [38,19 б.] деп жазады. Бірақ мифологиялық мектеп басқа да
мектептер секілді әлемдік фольклортану ... ... ... ... өз ... жаңашыл ізденістерінің бірі еді. Ол ... ... ... ... ғылыми зерттеу бағытына,
заман талабына орай жалғастырып ... ... ... ... ... ... бағытында көрінген Шоқан тұлғасы XIX ғасырдың
өзінде-ақ ... ... ... тың ізденістерден ... ... ... ... ... дәуірлеп тұрған
кездің өзіде-ақ орыс фольклортану ғылымының тарихын зерттеуші ... ... ... ... вызвала к научной и общественной жизни
огромные пласты ... ... ... ... его
всемирным достоянием. Она положила начало широкому, всестороннему изучению
древнерусской литературы, в ее тесной связи с ... и ... ... в ... мифологической школы возникают, берут начало ведущие
направления литературоведческой мысли XIX в.» – деп ... [39,123 ... ... ... ... ... бұл ... тән әдіс,
тәсілдемелердің орын алуы «халық поэзиясына деген ... ... ... ... фольклортану ғылымындағы әлемдік
даму үрдісіне сай алғашқы жаңашыл ізденіс жолдары деп ... ... ... ... ... ... ... халықтық аңыз-әңгімелерге, шежірілерге
басты назар аударған. Қырғыз бен қазақ ... ... ... түбі «көк бөріден», «көк бұқадан», «ақ маралдан» таралған деген
мифтерге, әр ... ... ... ... айтатын тарихи шежірелерге
зерттеу ... ... ... ... қай ... ... ... Зерттеу жұмысында тарихилық және халықтық прицпті
ұстанып, мифологиялық мектептің тарихи-салыстырмалық әдісін ... ... ... шежіресіндегі «қырғыздар оғыздан таралады» ... ... ... ішіндегі көне көз қариялардан аңыздар іздейді. Осы
зерттеулерін түйіндей келе, жырды «ноғайлы жырлары» деп ... ... деп ... ... ... ... кірген тайпалардың тобын айтқан.
Бұл ат қазақ, қарақалпақ, қырғыз халықтарының аңыз-әңгімелерінде ... орын ... деп ... 419 б.]. ... айтуынша:
«Ноғайлы дәуірінен мирас болған поэтикалық жырдың күрделісі - ... ... ... ... ... ... да ... болған адамдар.
Қырғыздарда ноғайлы дәуіріне тиісті жеке-дара тұратын жойқын эпос - «Манас»
жыры [23, 419 б.]. ... осы ... ... ... ... ... ... жырдың шығу тарихын XIY-XY ғасырларға апарады.
Жырда Манастың ноғайлы батыры болып берілуі Шоқан ... ... ... осы ... ашу ... қырғыз халқының ортасынан
ноғайлы туралы айтылған әңгімелерді-аңыздарды іздестіреді. ... әдіс ... ... ... ... ... «Таңқаларлық
бір нәрсе, - дейді Шоқан, - Орта Азиядағы көшпелі елдердің қария сөздерінен
ноғайлы ... еш ... ... «Асан қайғы», «Әз Жәнібек», «Елді
Алтайдан бүлдіреді» дейтін ... ... ... ... да бар. ... ... ... ноғайлының ертегі жырына, қария сөздеріне өте
қанық. Оның ішінде қазақтар айтатын «ноғайлының босқыны» онда да бар. ... ... ... ... қырғыздар да солай айтады» [23,251-263 б.].
Манас батырдың өмір сүрген кезін анықтау барысында Шоқан қырғыз халқының
ұлы көш сапарын ұзақ ... ... Бұл ... ... табу ... ... ақтара бастайды. 1856-1857 жылдардың ... ... ... архивінде өткізеді. Осы кезде облыстық архивті тексеру
міндеті ... ... ... ... Екі ... ... ... келгенін анықтайтын дерек көздерін сарылып іздейді. Бұл
жайт туралы Г.Н.Потанин: ... мені бір ... ... мәліметтер тауып
алмады ма деп ... ... ... ... ... ... Шу ... алқабына қайдағы бір зенгор генералы зорлап
көшіргені жайлы хабарға кездескенде біз екеуіміз, ... ... ... десеңізші?» – деп жазады [40, 22 б.].
Ал, Шоқан өз еңбегінде «қырғыздар арасында Оңтүстік Сібірден ... ... ... жоқ екенін, бірақ олардың арасында Оңтүстіктен Солтүстікке
қарай көшкенде Қара ... ... және ... ... ал шығысқа қарай
көшкенде Үрімшіге дейін ... ... ... аңыз ... ... айтады
[43,137 б.]. Мұнда Потанин айтқан дерек туралы ешнәрсе айтылмаған. Жалпы,
бұл деректі біз де таба ... ... ... ... ... ... Мұны ... керек. Біз бұл туралы ... ... ... ... ... ... ... көп еңбектердің ішінен
назарға іліне бермеген бірлі жарым еңбектер кездестірдік.
Ғалым С.Бегалин қырғыздың көш сапары туралы Шоқанның көп ... ... ... ... ... «Шоқанның қолына (Омбыда сапардан
кейін) Ұранхай елінің «Алып ханы» деген қолжазба ... ... ... ... ... ... ... Сол буддалардың тобынан он сегізінші
ғасырдың орта кезінде ... бір ... ... Бұл қолжазбада он
сегізінші ғасырдың орта кезінде Өскемен бекінісіне қырғыз-қалмақтың он екі
үйлі адамдары ... ... ... «біз ... Том мен ... тұрушы едік. Біздің басшымыз Танбын батыр Танджи еді. Онда Ресей
қазынасына аң терісінен алым төлеп тұрушы едік. Сонан он сегізінші ... ... ... ... үш ... ... бес жүз жауынгер тобымен
келіп шауып, қырғыздарды Жоңғар тауына көшіріп жіберді. Үш мың үй ... ... ... ... ... ... тұра ... қонысынан ауды.
Сонан қырғыздар Галден Серенге алым төлеп тұрды. Сонымен ... ... ... тобымыз Соғай даласында тұрады. Олар да кейіннен Жоңғардағы туыстарын
тапты. Біз де өз туысымызға ... ... [41,143 б.]. ... ... ... тілінде жазылған «Тарих-и Рашиди» кітабын қарастырғанын,
онда он алтыншы ғасырдағы түрік ... ... ... ... мен Ыстықкөл жағасының аралығында жүргені ... ... ... ... «Сантас» ескерткішіне байланысты пікірлеріне
ғалым Сейсен Мұқтарұлы тоқталып, ұлы ... ... ... мына бір ... ... ... ұсынады: «Қалай дегенмен
Сантасты көтеру үшін көп қол күшімен мол бейнет жасалған. Соған қарағанда,
мұны осы жерде ғұмыр ... ... ... өмір ... ... ... ... белгі» деп санауға болады, - дей келе – ... ... ... қырғыз ханы Есімге (Еңсегей бойлы ер Есім)
қатысты дейді. (Оларша) үйінді оның ... ... ... ... Бұл шындыққа келеді. Есімнің мұнда ... ... тізе ... де рас» [42,38 б.]. Тағы бір ... ... ... пікірі. Ғалым Ш.Құдайбердиевтің: «Иса пайғамбардан
214 жыл ... ... ... ... еді, ... темір қазығына да - әр
түрлі нәсілінен жиылып – ел ... ... еді деп, осы ... ... ... 1200 жыл шамасында осы ... еді. ... еріп ... ... бері Жетісудың Алатауында қалды. Осы күнгі
Адақан, Аша деген ... ... ... аты ... ... дау ... Шәкәрім бұны Аристовтан алған деген түйін ... ... ... Аша деген ата жоқ дейді. Шәкәрім шежіресін қайта
жазуды ұсынады.
Ш.Уәлиханов жоғарыда айтылған аңыздарға байланысты ... ... ... «Біз ... ... қарай қазіргі қоныстарына
дейін өте ерте кезде тараған деп шамалаймыз. Өйткені ... 1253 ... Тянь ... ... ... ... [43,137 б.]. ... біз
жырдың шығу тарихына байланысты екі ... ... ... ... жырдың Ноғайлы дәуірінде пайда болуы. Екіншісі жырдағы сюжеттік
оқиғалардың өте ерте кезде болғандығы. ... бұл ... ... ... ... ... ... кездері, қазіргі
манастанушылардың жырдың тарихын анықтауға Шоқан пікірлері үлкен ... жүр. ... ... жырдың шығу негізі IX-X ғасырларда пайда
болды десе, ... XIV-XY ... алып ... Енді осы ... манастанушы ғалымдарды «Манас» жырындағы сюжеттік оқиғалар көп
толғандырған. Соған ... ... ... де ... ... ... Ә. Марғұлан, А.Н. Бернштамдардың пікірінше, «Манас» ... ... ... ... болған, әсіресе, түрік қағанаты негізіндегі ерлік
күрес, Б.Юнусалиев пікірінше ... ... ... ал ... ... XII ... Шыңғыс ханның жорығы кезіндегі соғыс. Орыс ғалымы
В.М.Жирмунский өз еңбегінде С.Е.Маловтың пікірін қолдап А.Н.Бернштамның
жырдың тарихын 840 ... ... ... ... ... ... ... жырдың шығу кезеңіне ХҮ-ХҮІІ ғасырлардағы ... ... ... ... ... [28,47 б.]. ... пен ... жырдың
шығу тарихын тіптен бергі кездегі ... ... ... Ал, ... ... ... пен ... Аксикенти
нұсқасының ХҮІ ғасырда тәжіктерде болғандығын, жырдың өзге елдің ішіне
тарауы үшін біраз уақыт кететінін ... ... шығу ... ХҮІ ғасырдан
бір-екі ғасыр бұрын пайда болды дейді [22,25].
Бұл ... ... ... ... ... бар. ... эпикалық
дәстүр әр заманның тарихи тұлғаларын, белгілі қаһармандарын бір ... ... ... ... бірінші кезекке шығарады. Сондықтан
«Манас» жыры Шоқан ... XIV-XV ... тек ... ... ... де ... шығу ... одан ерте кезде пайда болған. Қазақ, ... ... ... бастағы шығу тегінің бір ... ... Ол ... Шоқан: «Жалпы айтқанда қазақ пен қырғыз халқының эпос
жырлары, бірімен бірі өте айқасып жатады, оның себебі, ту ... ... ... ... бір ... ... нәр алған болуы керек. Сондықтан
«Манас» жырындағы атақты ... ... (Ер ... Ер ... ... Ер Едіге тағы басқалар) қазақ жырларында аса көрнекті орын алады.
Орын ... ... ... ... ... ... ... дастан болып
айтылады. Мұны көп ғалымдар да солай ... деп ... [23,597 б.]. ... біз ... сол ... ғылыми-зерттеушілік бағыттағы жаңашыл
ой-пікірлерді, фольклордың ұлтаралық типологиялық өрісін, ерекшелік сипатын
жақсы меңгергенін байқаймыз.
Шоқан «Манас» ... Ер ... мен ... туралы екі түрлі пікір
білдіреді. Алғашқысы бойынша, «Ер Көкше мен Ер Қосайды Алтын Орда ... сол ... ... ... өзек болған тұлғалар деп
көрсетеді.» [23,121,201-202 б.]. Екіншісінде ... ... Ер ... ... жорық жасаған атақты батырдың өзі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Ә.Марғұлан мынадай мәлімет
береді: «Шоқан айтқан Әр-Кұша XV ғасырдың басында, Едіге мен ... ... ... Жайық бойында оққа ұшады. Бірақ бұл Әр-Күшаны Ер Қосай
деп айту қиын, ... Ер ... XV ... ... емес, одан көп заман
бұрын болған ... ... Ер ... ... ... ... ... кісінің
бірі. Егер ол XV ғасырда болса, ол туралы ... ... Орта ... ... ... ... еді, оларда Ер Қосай мен Ер Көкшенің
атын атау бүтіндей кездеспейді. Бұл екі алып ... ең ... ... ... ... қазақ халқының шежіресі. Шоқан осы деректі бетке ұстап, Ер
Көкше мен Ер Қосайды ... ... ... ... бір жеке ... деп ... «Қазақтар арасында, - дейді Шоқан, - Ер ... ... ... ... екі жыр бар. Онда суреттелетін уақ тайпасының
көсемдері Ер ... мен оның ... Ер ... олардың жауласқан елі қыпшақ
тайпасы. «Осылай дұрыс айтып келіп, Шоқан үлкен жаңылысқа ... ... мәні жоқ, кісі ... ... ... ой қорытады /3, ... ... ... жырындағы геройлар Ер Көкше мен Ер Қосай туралы
қазақ арасындағы ... ... ... аса ... баға ... «Оның
есесіне жырдың айтылу сарыны аса күшті, адам оны ... ... ... ... – оның ... Ер Көкше жау қолында жараланып өледі.
Баласы Қосай жаудан кек алу жолына түседі. Жыр ... ... ... жауынгерлік әдісті кеңінен толық суреттейді» [23, 196 б.].
Шоқан «Манас» жырын толық ... ... ... оның ... ... ... ... зерттеу жұмысын жасай алмады. Оған уақыты
болған жоқ. Тек ... ... ... ... ... ... ... ғана жол-жөнекей пікір білдіріп отырды. Оның үстіне сол ... ... де ... ... ... ... жырының
ең жинақталып тұтастану кезеңін жырдың шығу мезгілі деп анықтауында үлкен
ағаттық жоқ деп ойлаймыз. Ноғайлы ... ... ... жыр ... ... әр түрлі кезеңдерде өмір сүрген батырлар «Манас» жырының
басты қаһарманы Манас ... ... ... ... көрсеткен мезгіл
жырдың шығу кезеңі емес, ... жыр ... ... ... ... деп
қабылдаған жөн. Ал жырдың нақты шығу мерзіміне келер ... ... ... ... ұлы ... М. Әуезов пен Ә. Марғұлан дәйекті ... ... ... ... ... ... Бұл ... жұмыс жайында
зерттеу жұмысымыздың келесі бөлімінде әңгіме ететін боламыз. Әзірге басы
ашық бір ...... ... ... ... тек қана Ресей
фольклортану ғылымындағы жаңа әдіснамалық жүйені ғана алып келмей, ... ... ... алып ... ... ... тек зерттеуші, ғалым ғана емес, қазақ фольклортану ғылымда ... және ... ... де ... ... ... болып саналады.
Шоқанның өз кезіндегі зерттеуші ғалымдардан тағы бір ерекшелігі «Манас»
жырын бір ғана халықтың ... деп ... Ер ... Ер Көкше, Ер
Төстік сияқты кейіпкерлерді былай қойғанда жер-су, елді-мекендердің аралас-
құралас жатуы кездейсоқ ... ... ... ғалым, бұл бірліктің
сырын жырда жиі аталатын «ноғайлы» дәуірінен іздейді. Сол арқылы ... әлі де ... ... ұсынады. «Ноғайлы дәуірінде ... ... ... осы ... ... сақталған. Ол жырларды ерекше
қадірлеп, көзінің қарашығындай сақтаған, әсіресе, қазақ, қарақалпақ, қырғыз
жұрттары. Жалпы айтқанда, Алатау ... ... ... ... ... өте ... Оның ... қазақтар айтатын «ноғайлының босқыны» онда
да бар. Бұл жырды қазақ қалай айтса қырғыздар да солай ... ... сан ... ... би ... қара ... (орман)
Аспанға ұшып кеткенде [23,357 б.].
Әрине, Шоқан мұны жайдан-жай келтіріп отырған жоқ. Туысқан ... ... ... ... ... ... шығатын қорытынды, Шоқан
атын атап, түсін түстемесе де тарихи типологиялық ... ... өзі ... өзгелерге де осы тұрғыдан зерттеу бағытын көрсетеді. Кейін
белгілі ғалым, Р. ... та ... мен ... атты ... ... ... білдіргенде қазақ, қырғыз фольклорында кездесетін ... ... ... ... ... құбылыс деп санайды. Оған
мысал ретінде қазақ ... ... /»Ер ... т.б./ ... ... қатысатынын айтады. Сондықтан бұл жырда «Манас»
жырының қаһарманы ... ... ... қырғызға бірдей хан болып көрінуі
де, Көкетайдың інісі ... ... ... дейінгі жерді еркін
аралап жүруі де тарихи кезеңдердің шындығы деп бағалайды. ... ... де ... ... ... жатанын аңғарамыз. Себебі қазақ
қырғыздың ежелден тілі, тегі, тарихы жақын екені мәлім. ... ... ... ... көл, қала ... және ... ... орнын
жақсы меңгеріп жырлауы көңіл аударады.
Бауырлас қырғыз ... ... ... ... ... зерттеуде
Ш.Уәлиханов ең алғаш ғылыми тұрғыда зерттеу жұмысын жасап, жырдың тарихи-
этнографиялық, ... ... ... ... ... анықтай
білді. Осы арқылы тамырлас қазақ-қырғыз эпикалық дәстүріндегі ортақ
үндестік пен ... ... ... ... ... ... ... Ш.Уәлиханов қалыптастырған зерттеу бағыттары мен
арналары
Ш.Уәлихановтың «Манас» ... ... ... тағы бір ... ... зерттеуде тарихи этнографияға көп көңіл бөлуі. «Бірнеше күн айтса да
бітпейтін, жойқын поэманың мен бір ғана тарауын ... ... Ас ... ... ... халық тұрмысын ашық суреттеу жағынан «Көкетай ханның асы»
Манас жырының ең бір ... ...... ... ... өзі ... ... халқының этнографиясын көрсететін бұл тарауды орыс қауымына
қырғыздарды ұлт ретінде таныту ... ... ... ... ... ... жырдың текстіне /мәтініне/ ерекше мән беріп, өте ... ... да ... болады. Қолжазбаға аса үлкен мән беруі, оны
асықпай отырып ғылыми негізде ... ... ... ... жырдағы кейіпкерлер,
жер-су аттарына айырықша ықылас беріп қатыстыруы «Манас» ... ... ... ... қосқан өлшеусіз үлес екені даусыз. Бұл
күнде жырдың осы үзіндісі өте ... мұра ... ... ... ... түріне қарағанда, «Манас» жырының қырғыз ... өз ... ... ... Шоқан хат танитын қасындағы қазақ
жігіттерінің біріне жаздырғаны байқалады. Өзі жырдың ... ... ... қара сөзбен жазып отырған. Ал жырды жазған жігіттердің
қолжазбасын өзі ... ... ... ... ... /түйе-тее,
құладын-құлаалы, текеге бұты шалысқан - әкеге бұты шалысқан, жолына ... ...... ... ма – тұрбай ма/ т.б. Бұл ... ... ... алып ... [3,32 б.]. Дегенмен, қырғыз тілінің
орфографиялық-орфоэпиялық заңынан асып кеткен жерлер аса көп ... ... ... ... ... ... болған соң қырғыз тілінің дыбыстарын
дұрыс ... ... ... жас ... ... ... шеңберінде қалып қоймай,
нық сеніммен көрші халықтардың фольклорын зерттеуге батыл ... Әрі ... ... ... алғаш рет көршілес туыс елдің
фольклорын зерттеу арқылы тыңнан түрен салып, жаңашылдығымен ... ... ... фольклортану ғылымының да қанатын кеңге жайған, XIX ... ... ... зор табыстарға жеткенін айқындайды.
Шоққанның қырғыз фольклорын және «Манас» эпосын зерттеудегі еңбегі 1856-
1857 жылдармен шектеліп қоймайды. ... өзі ... ... ... жырының
бір бөлігі ғана екенін ескеріп, жырдың басқа бөліктерінің мазмұнымен толық
таныстырады. Сол арқылы «Манас» ... ... ... қандай бағыт
ұстану керектігін айқындап қана қоймай, болашақ ... ... ... бұл ... ... білдірген қырғыз ғалымы Э.Абдылдаев «А эми
«Манас» эпосунун составына анализ жүргізіп туура илимий ... ... ... ... ... ғана ... ... бере алат. Тарыхый
салыштырма метод аркылуу ... ... ... изилдөө боюнча
В.М.Жирмунский менен П.Н.Берков гана алгачкы ирет илимий ... ... [22,213 б.] – ... ... ... Біз бұл пікірге дау айтып
мұны кеңестік идеологияға жалтақтау деп айтамыз. ... ... ... әдіснамасы бойынша (мифологиялық, ауысып алу ... ... ... ... «Манас» жырын ең алғаш зерттеу нысанасы еткен Ш.Уәлиханов
екені тарихи шындық.
Бұл орайда «Первое фундаментальное исследование по ... ... в ... ... принадлежит М.О. Ауезову, который вслед за
Чоканом Валихановым ... с ... ... читателя и явился
продолжателем научных традиций выдающегося казахского просветителя» – деген
А. Мусиновтың пікірі өте ... [44,117 б.]. Ал Ә. ... ... ... атты ... ... аталмыш жырды әр қырынан келіп тереңдете
тексерген болатын. Ендеше Шоқанның зерттеуі – ... ... ... ... ... негізін қалап бергендігімен құнды.
Ш.Уәлиханов жазып алған «Көкетай ханның асы» үзіндісінің сюжеттік
құрамындағы ... ... ... дәуіріндегі болған тарихи дәуірді көз
алдыңызға келтіреді. Сол дәуірдегі халық тіршілігінен хабардар ... ... ... ... ... ерте кездегі көшпелі сақ, ғұн,
үйсіндердің тұрмысында пайдаланып, қазіргі қазақ пен қырғыз халқына жеткен
тарихи ... ... ... ... ... алған «Манас» жырының тағы бір
ерекшелігі, мұнда тарихи дәуірлерде ... көне ... көне ... ... ... өте көп, олар ... өне бойында кездесіп отырады.
Тегінде Шоқан ... ... ... ... ... ... Мұнда
жаңартып, бояп айту, жаңадан қосқан ойлар бүтіндей жоқ десе де ... ... ... ... түрлері, тарихи этнографиялық ұғымдар
ешбір өзгерусіз, сол ... ... ... ... Мұны ... ... сөздер, көне ұғымдар толық дәлелдейді» [45,145 б.]. ... ... ... ... ... асы» бөлімінің қызықтыруының өзіндік себебі
бар. Өйткені қырғыз, қазақ халықтарының іргесі ... ... ... ... ... ... жырдың осы бөлімінен
көбірек аңғарады. Европа елдеріне таныстыруды, ұлттық дәстүрді көрсететін
жыр бөлімінің танымдық ... зор ... ... ... ... ... қолжазбасында «Манастың Бозтөбесі» деген жер туралы
да дерек қалдырылған. Ел аузындағы аңызға қарағанда бұл қамалдың орны ... қара ... ... ... ... ұқсайды. «Манас күмбезі»
туралы ең алғаш хатқа ... ... ... ... ... Ол ... ... «Кеңкөлдегі Манас Күмбезі конусты цилиндр түрінде, кірпіштері
жала баланған. Қырғыздардың әңгімелеулеріне қарағанда, ішкі ... ... ... ... алтын жазбалармен көркемделген. Биіктігі үш найза
бойындай. Таста 355 аттың басының және ... ... ... ... [42,197 б.]. ... ... ... туралы деректі М.Әуезов те
айтқан. ... ... мен ... ... ... ... ... туралы жұмыстың келесі бөлімінде әңгіме ететін боламыз.
Шоқан Уәлиханов «Манас» жырындағы бас кейіпкер ... ... ... ... ... ... қана ... ондағы образдар жүйесіне талдау
жасап, шығармаға басты арқау болған бұл оқиғаға тек қырғыздар ғана ... ... ... да ... халықтар араласатындығын және оның тарихи
себептерін ашып береді. Сөйтіп: «Манасты» бүтін халық өмірінің ... ... ... ... ... ... [46,294 б.]. Яғни
қазақ фольклортану ғылымында «Манас» ... ... ... ... ... ... ... алға тартады. Өзі де:
«Жырдың алыбы - ноғайлының батыры, қорқуды білмейтін ер. ... ... ... ... ... ... Өз әкесін өзі жәбірлеп, малын
талауға түсіріп, аяқ асты қылады. Бұл таңғаларлық іс. ... ... ...... ... ... қарт адам олардың қадірменді адамы болып
саналады»- деген теориялық ой айтады [23,422 б.].
Жырдағы ... ... ... ... ... және ... ... сапары кезеңінен табуға ұмтылады. Бұл бағыттағы жұмысты ... ... ... ... ... ... тарихи оқиғалардан, тіпті
біздің заманымызға дейінгі кезеңдерден ... Ал, ... ... ... адам ... ... ... оған жер-су атауларын мысалға
келтіреді. Шоқан бастаған бұл зерттеу бағыты әлі ... ... ... ... ... ... ... деген сөз Гималай-Бұланай тауын
мекендейтін махатнама-әулиелердің тілінде «Әлемдік-космостық ақыл-ой деген
мағынаны білдіреді екен» [47,198 б.] - ... ... ... ... ... ... ... есімін іздегенін түсіндіргендей. Бірақ бұл
бағыттағы жұмысты қырғыз ғалымы Э.Абдылдаев дұрыс ... ... ... ... атынын этимологиясын чечүүнүн эпикалык чыгармалардын
чыгышы менен башка негізге проблемаларын аныктоодо эч ... деле ... [22,22 б.], ... ... ... бір ... ... айту дұрыс емес.
Біздіңше Шоқан ұсынған ... әлі де ... ... жоқ.
Шоқан Шыңғысұлының қазақ фольклортану ғылымының жаңа қалыптасып келе
жатқан кезеңінде айқан пікірінің күні бүгінге ... өз ... ... ... ... айқындайды. «Манас» - қырғыздардың барлық
мифтерінің, ертегілерінің, аңыздарының белгілі бір ... және бір ... ... ... ... ... жинағы.
Қырғыздардың өмір суреті, әдеті, мінезі, географиясы, діни және ... осы ... ... ... ... Бұл ... біздің
ойымызша, кейінгі кезеңдердің қоспалары мен өзгерістері орын тепкен. Мүмкін
оның қарасөзді ертегілермен ... ... тууы да ... ... ісі
болар. «Манас» бүтін қалыпқа түскен көптеген эпизодтардан ... ... - ... мен бағалары өз кезінде зор жаңалық болғанын ғылыми ... ... ... ... кезінде-ақ қырғыз халқының елдік
мақтанышына айналған жыр эпопеясын әлем ... ... ... ... тану ... және ... ... етеді», -
деген пікірге біз де қосыламыз [25,83 б.]. ... ... ... ... ... ханның асы» үзіндісі ... ... ... маңызымен айырықшаланып тұрады. Өзінен кейінгі
басқа нұсқалармен сюжеттік құрамы, мазмұны ... ... ... жағынан ерекшеленеді. Жырда жырлаушы тарапынан жырланатын
жердің аймағы өте кең. Оның бір шеті ... ... ... ... ... бір шеті ... Үрегеніш, енді бір шеті Каспий теңізіне дейін
созылып жатады. Жырда көп ... ... - ... Қаңғай, Ертіс, Жетісу,
Ұлытау, Кішітау, Шу, Талас, Сыр өлкесі, Бұхара, Самарқан, ... ... ... қоныстанып мекендеген елдер тұтас бір үлкен ұлыс ... ... - ... ұлы ханы ... ... Осы ... ... жазып алған «Манас» жырының тарихи-географиялық ... ... ... ... көш ... ... ... көз жеткізуге
болады.
Шоқан жазып алған «Манас» жырының «Көкетай ханның асы» үзіндісіндегі
көш жолына назар аударған ... ... : ... көші ... көл
жағасынан шыққан соң, Қозы басы Қопаға тақтап, онда қойдың жабағы жүнін
қырықтырады. Сағымбайдың ... «Қой ... Қозы ... көшіп,
үлкен Ақтас келіп, онда жазғы үйдің жабдығын дайындайды. /«Үй ... Одан ... ... ... ... өлкесіне келіп, ол түнде
жылқысын отарға қалдырады. Одан әрі Іле өзенін бойлай көшіп, жатаққа ... ... ... ... ... ... ... кетемін»/. Қалқан
тауының тұсында көшті Іледен қайықпен өткізіп, Ақтеріскен келіп, онда ... Ақсу ... ... ... ... алдырмай дем алады.»
Қайнатпаның тұзына /Алакөл төңірегі/ жеткенде, алпыс атанға тұз арттырады.
Ботаның Сазына жеткенде, хан Жолайдың ... ... ... Одан әрі ... ... ... етегі/ өтеді. Қыл-Ертістің басына келіп, бұл
жерде елді сергітіп, малды семірту үшін жайлап отырады. Жорғаның суына мал
жаяды, ... бір шеті – Хан ... ... ұштасып жатады. Қыл
Ертістің бойына тоқсан атанға тиеген күріш келген соң ... ... ... асады, одан Қаңғай /Саян/ тауын кешіп, Кем-кетік / ... ... ... ... тоқтайды. Бұл көрініс жырда:
Қыл - Ертістің үстіне,
Бурыл – ... ... ... ... күні ... ... аламын.
Жеті күні болғанша,
Ел сергітіп аламын,
Содан кейін тоқсан атан қолдатып,
Күріш арттырып аламын,
Тоқсан жорға тағалып,
Түпкі ханға кіремін
Сонда Көкетайдың асын ... [3,44 б.]. - ... ... арқылы беріледі деп мысалдар келтіреді. ... ... ... ... Ақсу, Ботаның сазы, Буырыл-тау, Қыл Ертіс, Түпкі хан ... ... ... ... ... ... ... осы арқылы Шоқан
нұсқасындағы көш жолының шындыққа жанасатынын дәлелдейді. Бұл көш жолының
атаулары Шоқан жазып алған ... ... ... ... ... ... ... көшінің бағыты дәл осындай толық, көркем ... ... ... тағы ... ... құбылыс халықтың
әдет-ғұрпы, салт-сананың жарқын көрінісі. Онда ... ... ... ... ... ас ... ... айту, ат шаптыру тағы
басқа эпикалық сарынмен жырланады. ... ... ... ... ... анық ... ... табыт шаптырып,
Ішкі бетін алтыннан,
Тысқы бетін күмістен,
Манасты табытына салды дейді.
Астына жердің сызын ... ... ... ... ... ... дейді.
Мұндай жерлеу дәстүрі Қазақстан жеріндегі археологиялық қазба жұмыстары
барысында көптеп көрінгені ... ... бұл ... ... халықтар
арасындағы исламға дейінгі салттың көрінісі. Сондықтан Шоқан жазып алған
жырдың бұл бөлімі тарихи-этнографиялық және ... ... ... ... ... ... ... жырын зерттеу барысында ұлттық
ғылыми зерттеушілік ... ... де өз ... қосқандығын
мойындауымыз керек. Ол өзінің «Ру жіктері» деген мақаласында қырғыз
фольклорының үш ... атап ... ... ... ... ... Осы жанр түрлеріне жататын әдеби мұра мысалдарын келтіріп, бұл
туралы өз тұжырымдарын ... ... ... қырғыз фольклорының
барлық жанр түрлерінің қамтылатынын атап көрсетеді» [48,269 б.]. «Көкетай
ханның асындағы қырғыз ... ... ... ... «естірту»,
«қоштасу», «жоқтау» т.б. айтуға болады. Бұл дәстүрлі салт түрлері жырда
Көкетай ханның өлер алдындағы халін ... ... ... елге ... ... Бұл ... Көкетай ханның ел қорғаудағы ерлігі,
халыққа жасаған ... ... ... ... айтылып шығады.
Ал, қоштасу жыры жырда өсиет түрінде айтылады. Мұнда ... хан қаза ... ... ... бара ... ... ... өсіріп, өзінің орнына
мұрагер етіп қоюды ел-жұртына ... Ал, ... ... ... өсиет сөзінде ел-жұртына пана болып, қорғап, сақтауды,
өзінің жасаған игі істерін жалғастыруды ... ... ... да ... ... мотивінің көптігін ескерсек, Шоқанның «Манас»
жырының өзі жазып ... ... ... ... ... ... ... үздік үлгісі «Манас» жырының әмбебап жанрлығын ... ... ... деуге болады.
Шоқанның көңіл аударған мәселелерінің бірі - «Манас» жырының тілі, оның
сыртқы құрылысы, өлең өлшемі. Дастандағы:
Менің /бет/ көзім ... ... ... ... шаптатып,
Бұлғарымен қаптатып,
Ақ қазаным жастатып,
Қара мақпал бүктетіп,
Қара нарға жүктетіп,
Астыңғы жолдың үстіне,
Үстіңгі жолдың астына,
Айға батқан ақ сарай
Ақ сарайлап қоя көр.
Күнге батқан көп ... ... қоя көр – деп ... ... мысалға келтіре отырып: «Бұл жырдың өзіне тән ... мен ... Жыр ... негізгі амалы мұнда мегзеу, үн ұйқасына сүйенген. ... ... ... ... пен ... тармақтың соңы ұйқасып отырады» -
деп жазады [23,367 б.]. Жыршының жылдам айту ерекшелігіне негізделген ... жыр ... ... ... ... ... Жыр табиғатының үнге
ерекше мән беретіндігін, әуездің халық жырында сақталып ... ... ... Бұдан біз Шоқанның қазақ, қырғыз өлеңдерін өлшеу тезінен
өткізгенін көреміз, әрі өлең жүйесі ... ... ... ... Бұл ... қазақ, қырғыз әдеби байланыстарын зерттеген ғалым
А.О.Мусинов «Жыр ... ... ... ... ... ... тұрмыс-
тіршілігіндегі ұқсастықтарды табады»,-деген пікір білдіреді [44,36 б.].
Жоғарыда сөз еткеніміздей, Шоқан бұл ... ... ... ... ... ... ... т.б. көне оқиғалары болғандығына
назар аударған. «Манас» жыры ... өзі ... ... халқының шығу
тарихын, жырдағы оқиғалардың түп төркінін, болған кезеңін ашуға тырысады.
Халықтардың шығу тегінінің ең ... ... жеке адам ... жан-
жануарлар туралы мифтік аңыздарда, жырларда көрініс табатынын мифологиялық
таным санап, өздерінің пайда болуын ... бір ... ... ... ... Орта Азия ... көбіне тән екенін айтады.
«Қырғыздар ... ... атты ... ... бір руы өздерінің
жаралуын «Бұғы ана» туралы мифпен ... ... бұл ... жазып алып, зерттеу жұмысына пайдаланады. Осындай ... ... ... ... бірнешеуін жазып, олардың халық дүниетанымдық
көзқарасын қалыптастырудағы ... мен ... атап ... ... ... ... (Ф.Н. Буслаев, О. Миллер) концепцияларына қарағанда,
Шоқан Уәлихановтың мифологиялық көзқарастарында ғылыми тереңдік бар екені
көрінеді. Мысалы, ... ... ... туралы мифтік аңыздың Әбілғазы
шежіресіндегі тарихи деректермен ғылыми тұрғыда ашуда тарихи ... ... ... көрсетеді.
«Манас» жырын зерттеу барысында ... ... ... ... ... ... ... шамандықтың тигізген әсерін анық
байқайды. ... өз ... ... ... ... осы
тұрғыдан пайымдаған жөн. «Будда» діні өзінің ырым-салтымен, ... ... ... ... рух пен ... ығыстырып
тастауға тиіс еді. Міне, осы тұрғыдан, демек, шамандық салт-сана жағынан,
бақсы-балгерлік ... ... ... ... ... ... ... мол мұраға иелік етіп отыр» [1,171] -деп
жазып, мифологиялық теорияның ... және ... ... қарағанда этнографиялық тұрғыда зерттеп қарастыруды мақсат
етеді. Шамандықтың қалдықтарын халық әлі сақтап, оны ислам ... ... ... ... ... ... діни ... аттары,
терминдер ғана өзгергенін, ал негізгі шамандық туралы түсінік сол бұрынғы
қалпын сақтағандығын дәл аңғарады. Түркі халықтарының онғонды – ... ... көк ... – Алла немесе құдай, жер рухын – шайтан, пері, диуана
және жын дегенін, ... ... ... ... ... кетпей сақталғанын
зерттеу барысында ескертіп отырады [1,172 б.]. Бұл ... ... ... ... ... ... игергенін байқаймыз.
Шоқанның мифологиялық теорияға сай ғылыми-зерттеушілік ой-пікірі қазақ
фольклортану ... ... ... деп ... ... ... «Манас» жырының шығу тарихын, ондағы оқиғалар кезеңін
зерттеу барысында әр түрлі тарихи деректерді, ... ... өз ... ... ... мифологиялық мектептің ауысып ... да ... ... ... ... ... ... аз ғана
ғұмырында Шоқан ұлттық ғылыми-зерттеушілік ой-пікірде бұл ... да ... ... игерудегі ең алғашқы қадамдарын ... Бұл ... ... әлем әдебиеті тарихын жақсы білуі, сонымен бірге
туған халқы мен ... туыс ... ... ... ... ... ... алу теориясының талаптарына орай салыстыра отырып зерттеуге,
ұқсастықтары мен өзіндік ерекшеліктерін ... мол ... ... атап ... ... ... алу ... арқылы әр халықтардың фольклорындағы
ұқсастықтарына қызығып, оны ... ... ... мен ... ... ұзақ зерттейді. Бір халықтықтың сөз өнері тек
басқа елдің ... ... ... мотивтерді ауысып алу арқылы туып,
дамиды дегенге қарсы шығады. ... ... бұл ... олардың
тарихи тағдырының байланыстылығынан, тұрмыс-тіршілігінің бірдей ... ... ... ... ... ... ... тақырыптар мен сюжет мотивтердің ауысуынан деп түсіндіреді. Сонымен
бірге ... қону ... ... ... және ... ... ... аңыз-әңгімелердің бір халықтан ... ... оңай ... ... аңғарады. Әрине бұл қазіргі кездегі ғылыми-зерттеушілік
ой-пікірде жалпыға танылған ... ... сол ... ... ... түскен пікір болды. Әрі бұл эпикалық жырлардың
көпқабаттылық сипатын ... ... ... ... ... де ұмытпаған
лазым. Сондықтан, Шоқанның түркі халықтарына ортақ жырдың ... ... ... ... өз ұлтының, түркі елдерінің әдеби мұралары басқа
елдердің әдеби дамуынан кенже қалмағанын ... сөз ... ... ... көзқарасқа қарсы шыққанын көреміз.
Әдеби мұраны зерттеу барысында Шоқан тек қана ... ... ғана ... ... ... ... бұл ... жырына
байланысты зерттеулерінде жан-жақты айрықша көрінеді. ... ... ... ... ... сай ... ... ауысып алу теориясы көрінгенімен, оның арғы жағындағы, негізгі
қазығы болып тұрған антропологиялық теорияны да ... ... ... ... ... көреміз. Бұған ғалымның
ағартушылық-демократтық көзқарасының, білімі мен ... ... де ... айта кету ... «Бұл ... қай ... әдет-
ғұрыпы мен салт-дәстүрі, әдебиеті болса да оның негізі сол халықтың тарихи
өмір шындығында деген ... ... ... Орыс ... ... да осы ... ... Бұл антропологиялық теория әдеби
мұраны тарихи ... ... ... зерттеуге жасаған қадамдарының
талаптарына сай келеді» [49,78 б.]. Сол себепті ... тек ... ... ... шыға ... ... ... Бұл туралы
ғалым Ш.Ыбраев ... ... ... ... ... жаңа
өзгешеліктерін біз Ш.Уәлихановтың зерттеулерінен көреміз. Ежелгі римдіктер,
гректер, скифтер, қытайлар, қидандар сияқты ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінің үлгілерімен ұтымды салыстырып отырады.
Оның үстіне славян, роман-герман, ... ... да ... мәліметтері тиісті жерде келтіреді» [11,34 б.]. Бұдан Шоқанның
фольклорда ... ... айта ... әр ... ... ... сай өзіндік мәдени мұрасын ұлттық деп тану
керектігін, оның өзіне тән өзгешіліктері мен ... ... ... ... ашу ... ... осыған дәлел бола алады.
Шоқан Уәлихановтың тарихи мектептің тарихилық және халықтық принциптері
бойынша аса бір көңіл аударған саласы– батырлық ... ... ... ... қырғыздың рухани мұрасы «Манас» жыры Шоқан еңбегінде осы ... ... ... ... орын ... Өткен дәуірлерден жеткен ... ... ... ... ерекше назар аударғанда - қырғыз, қазақ
халықтарының шыққан ... ... үшін ... ... ... ... тарихи деректермен салыстыра отырып
зерттеудің қажеттілігін ғылыми негізде ... ... өзі ... ... ... ... ... бастан өткерген тарихының суреттелуі мен
жырдағы оқиғалардың шыққан кезін анықтауға көп күш ... «Бұл ... - ... ... - халықтың жай күйін, ұғымын, жорасын, тұрмыс-салтын
ашық бейнелеуінде. Тағы бір қасиеті ... тіл ... үшін ... ... ... ... ... да ойды өзіне тартпай қоймайды»
[23,419 б.]. ... біз ... ... ... ... ғылыми
негізде, арнада дәлелдей алғанын көреміз.
Жұмыс тақырыбына сай ой-пікірлерімізді қорытындылар болсақ, ... ... ... бүгіндегі түркітану ғылымында арнайы орны бар
ілім саласы болып отырған манастанудың ең алғашқы ... ... ... ... болды деген пікірге ден қоямыз. Себебі ұлы ... ... ... ... ... мен ... ... алғаш пікір айтып, орыс ориенталист – фольклористерінің т.б. ғылым
саласының өкілдерінің назарын аударды. Өзінің аз ғана ... ... ... ... ... ... ең ... мәселелерін
көтеріп, зерттеу жүргізе білді. Осы арқылы ғалым «Манас» жырының ғылыми
тұрғыдан зерттеле бастауының ең ... ... ... Бұл ... тек ең
алғаш хатқа түсуімен ғана шектелмей, өз ... ... ... шығу ... әр ... ... ... тарихи шындыққа қатысы, оның құрылымына талдау жасау, қырғыз ауыз
әдебиетінің барлық жанрларының ... ... ... ... ... ... да алғаш пікір айтты. Сонымен бірге «Манас» жырын Ресейге,
ол арқылы ... ... ... және ... маңызы зор еді.
Қазақ, қырғыз және тағы ... ... ... ... мен ... ... ... ұзақ тарихы бар екенін тұңғыш бүкіл әлемге
дәлелдеген де Шоқан болатын.
«Манас» жырын ... тағы бір ...... ... ... ... ... ой-пікірдің жан-жақты тарихи-салыстырмалы
сипатын орнықтырды. Ол мифологиялық ... ... ... ... ... жұмысында пайдаланып, осы арқылы әдеби мұраны
зерттеу барысында ұлттық ғылыми-зерттеушілік ой-пікірде ... ... ... ... рет ... ... ... басты-басты
мәселелерінің кейін де сала-сала болып зерттелуіне жол ашқан тұңғыш ... ... да ... ... ... ... ... жасаған
ғылыми еңбектері қазақ фольклортану ғылымының айырықша табысы, құнын
жоғалтпайтын ... ... ... мәңгі қала бермек.
2 «МАНАС» ЖЫРЫНЫҢ ХХ ҒАСЫРДЫҢ І ЖАРТЫСЫНДА ЗЕРТТЕЛУІ
2.1 «Манас» жыры Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің ... ... ... жоқ ... ... зерттеудегі ұлы жазушы, ғалым
М.Әуезовтің алатын орны ерекше. Бауырлас елдің ұлан ғайыр ... ... ... көз ... ... ... «көркемдігі мен тарихи
құндылығы жағынан «Манас» эпосы ... ... ... алдыңғы
қатарынан орын алады,»- деген бағасынан көзі жұмылғанша танбай өтті. Және
мұны ... ... ... ... іс-әрекеттерімен де дәлелдеген
болатын. Өзінің көпке танымал «Киргизский геройческий эпос - «Манас» деген
көлемді зерттеуінде «Манас» жырын ... ұзақ ... ... ... 30-жылдардың басында «Манасты» зерттеуге кірістім де 1935 ... ... ... ... ... ... ал 1937 жылы ... шықтым.
1942-43 жылдары мұнда мен жоқта оны ... ... ... ... ... мен өзім тағы ... де, Тіл және әдебиет институтына тапсырдым. Осы
еңбектің негізінде жазылып, газеттерде ... ... ... ол тұтас қалпында әлі жарық көрген емес. Оның үстіне сол кезде,
яғни отызыншы жылдардың бас кезі мен орта ... ... ... басқа варианты болған емес. Қаралаев варианты 1936 жылы жазылып
алына бастады. Мен сол ... ... ... ... Ал Молдабасанды
тыңдап көрдім, бірақ оқыған емеспін» [2, 237 б.]. ... ... ... мәселесін мұнымен тоқтатып қоймай, ары қарай жалғастыра түседі. Бұл
кездегі зерттеулерінің барлығын жеке қол кітапшаларымен бөліседі де, ... ... ... ... ... ... ... өмірінің соңына дейін зерттей ... жайт - 1952 жылы ... ... ... аса тартысты
конференциясындағы оқиға. Бұл ... ... ... «Манасты»
кертартпа туынды деп тиым салу ... ... сан ... бойы зор ... ... ... ... тағдыры сынға түскенде қырғыз халқының да
күні тұтылғандай ... еді. ... ... пен ... сарапқа түскен осы жиында
«қырғыз совет халқына «Манас» эпосы керек пе, жоқ па?» ... ... сөз ... ... қас ... ... ... беріп, мың жылдық
«Манас» эпосын халық құшағына қайта табыстырған да ... Осы ... өз ... ... Ш.Айтматовтың: «Өзге елге сапар шегіп,
бөтен жұрттың ... ... ... ... ұлттық екі асылымды ала
барамын. Оның бірі «Манас», екіншісі М.Әуезов. – Сіз кімсіз, қазақсыз ... ... ба? ... мен ... ... ... ... әңгімелеп
беремін,» –деуін М.Әуезовке қырғыз халқы атынан айтылған зор ... деп ұғу ... [51,207 ... ... шығу тарихы туралы алғашқы құнды ... ... ... эпосқа сюжеттік желі болған оқиғалардың ішінен ... ... ... ... ... сарылды. Әрі Кеңес Одағына,
шет ... ... ... ... ... ... ... парасатты
зерттеулер жасауына мүмкіншілігі мол еді. Зерттеу ... ... ... 1924 ... ... орыс географиялық
қоғамының Семей бөлімшесінде ғылыми-ұйымдастырушылық қызмет ... ... ... ... ... қазыналарының ішінен
«Манас» эпосына байланысты тарихи деректерді, аңыздарды ... ... ... ... өзі де көне көз ... аз ... ... көп жылғы ізденіс, атқарылған еңбек мәнсіз қалмады. Эпостың ... ... ... ... ... туындылары жарық көрді. Ал өзі
күмәнді болған, ... ... ... ... қол ... Бұл ... М.Әуезовтің жарық көрген, көрмеген еңбектері манастану
ғылымы үшін өте құнды дүниелер болып табылады.
Олай болса жоғарыда көрсетілген ... ... да ... ... ... соны ... айрықша жол салған манастанушы ғалым
екендігінің ... Бұл ... ... ғалымы С.М.Мусаевтың: «Особое место
среди исследователей «Манаса» принадлежит выдающемуся казахскому писателю,
знатоку фольклора, видному ученому М.Ауэзову, который ... ... ... с ... 20-х ... и до последних лет своей жизни. Известная его
работа ... ... ... ... «Манас», явившаяся
результатом многолетних скрупулезных исследований, относится к ... ... по ... - деген пікірі көңіл қуантады [50, 422
б.]. Манастану ілімінің ... ... ... ... ... кең ... ... шоқтығы биіктей түсетін
бірегей ... ... ... зер ... үңілсек, қазақ
фольклортану ғалымының да төл жетістігі екені ... ... пен ... ... ... даму ... ... болғандықтан, оның
үстіне «Манас» жыры түркі халықтарының ортақ рухани мұрасы саналатындықтан
және де осы ... ... ... ... ... ... зиялылары
болғандықтан бұлай деп ой тұжырымдауға толық хақымыз бар деп есептейміз.
Жалпы, қазақ фольклортану ... ... ... игеру мәселесі, халық
ауыз әдебиеті үлгілерін жинау, ... ... 1920 ... ... ... ... ... мұраны игеру процесінде әдебиет
тарихы мен теориясының мәселелері де қоса ... ... ... ... туралы ғылыми ізденістердің негізгі арналары болып табылатын
бұл кезеңге тән ізденістерде ... ... мен ... ... ... ... ... жанама мәнде айтылып қалып отырған. Бірте-бірте дамудың
эволюциялық кезеңдерін басынан өткерген әдебиет тарихы мен ... ... ... ... ... орай ... ... сапасы арта түсті. Ұлттық фольклортану ғылымының ... ... ... ... ... ... ... өсу жолында болды.
Сол арқылы ұлттық ... ... туу ... дейінгі алғы шарттар
жасалынды, қажетті жағдайлар толық қалыптасты. Осындай сәтті ізденістер мен
зерттеулер ... ... ... ... ... ... XX ғасырдағы
дамуына қадам ... ... ... ... ... ... көрнекті дарындары туралы мақалаларында
олардың өмірі мен шығармашылығын танытуға деген ұмтылыстары анық ... ... ... мәселелерді көтерген және сыни мақаламен
салыстыра қарағанда, бұлар ғұмырнамалық негізгі ... ... ... ... Сол ... де ұлт әдебиетінің дарынды өкілдері
Ш.Уәлиханов пен А.Құнанбаев шығармашылығын ... ... ... ... және ... орнын айқындаудағы алғашқы ... ... ... мұраны зерттеудің бастауы қазан төңкерісіне дейін-ақ
көріне бастады. Егер зер салып үңілсек бұдан екі ... ой ... ... ... ... ... ... төңкерісіне дейін-ақ пайда
болуы болса, екіншісі Ш.Уәлиханов пен Абай шығармашылығын зерттеу, тану
жолында ... ... ... ... ... ... ... фольклортану ғылымының даму эволюциясына әдеби мұраны игеру
кезіндегі ... ... ... ... онда фольклортану ғылымы
Ш.Уәлихановтың зерттеулерін айналып өте алмайтыны анық. Ал, ұлы ... ... ... ... жыры туралы зерттеулерін жалғастыруы
фольклортану ғылымындағы ғажайып сабақтастықтың белгісіндей. Қазақ
фольклортану ... XX ... ... дәуірін бастан кешірді десек,
М.Әуезов – сол ғасырдың ... ... ... екі ... ұлы ғалымдары
зерттеген манастану ғылымындағы жетістіктер, ғылыми-зертеу бағытындағы
мектептер, олардың жаңашыл әдіс-тәсілдері ... ... ... ... ... Керісінше ұлттық фольклортану ғылымымызға тың ... леп ... ... ... ... ... фольклортану ғылымы өзінің басынан көптеген
өзгерістерді кешіріп жатқан болатын. ... ... ... ... ... мәселелер азды-көпті шешіліп, фольклорлық, ... ... сай тың ... ... ... жатты. «Кімнен
үйренеміз?» деген мәселелер сол кездегі күн ... ... ... ... дара ... табу көзделді. Әдеби мұраны игеру жолында
аянбай еңбек еткен, өз заманындағы ... ... ... ... мұрасы бұл кезеңде назардан тыс қалды. Себебі Шоқан мұрасы, ... ... рет 1904 жылы ғана ... оның ... орыс ... ... ... ғана таныс болғандықтан ... ... ... роль ... ... Әрине, Абай мен Ыбырайдың ғылыми-
зерттеу бағытындағы әдеби-теориялық, тарихи-әдеби, сыншыл-эстетикалық ... ... ... ... ... ... ұлы ... таза ғылыми зерттеушілік бағыттағы еңбектерінің назардан тыс қалуы
өкінішті еді. Бұл ... ... ... ... осы ... ... дәл
танып, өзінің ұзақ жылдық зерттеу жұмысына ... етіп ... XX ... 20-
30 жылдарындағы аса зор тарихи өзгерістер кезеңінде ғалымның ... ... ... гөрі ... ... ... ... фольклортану ғылымындағы тағылымы мол зерттеулері М.Әуезовке өз
дәрежесінде ықпал етті деген пікірімізге ... ... ... ... Ұлы ... ... ғалымның өзіндік тұлғасы, бет-бейнесіне біздің
таласар ... жоқ. Кім ... да ... ... ... және ... ... нәтижелерінен шет қалмайтыны айдан анық. Шоқанның
«Манас» жыры ... ... ол ... ... ... ... ... асы»
ұзақ жылдар мұрағат қойнауында тығылып жатқанымен, М.Әуезовтің бұл
мәліметтерді ... ... ... ... ... 20-30 ... фольклористикасы тарихын зерттеп жүрген М.Әуезовтің Шоқан еңбектері
туралы естеліктер, пікірлер ... ... ... ... т.б. ... ... қарамауы мүмкін емес. Шоқанның
өзінен кейін артына көп аңыз ... бұл ... ... М. ... ... ... ... болуы үшін Ташкентте ашылған алғашқы ағарту институтында
Әуезовтен дәріс алған шәкірттерінің бірі, кейінірек тілші ғалым, филология
ғылымының докторы ... ... ... аға туралы» ... ... ... ... «Мұхтар Омарханұлы Әуезов туралы
естігеннің ... көп қой. Біз ... ғана айта ... Мұхтар аға
1922 жылдың аяқ шенінде Ташкентке келді. Алғаш көргеніміз сол ... ... ... ... ... ... ... (әуелде Киринпрос, кейінірек
Қазинпрос аталған) мәжіліс болды. Атақты ғалым, этнограф ... ... ашты да, ... ... ... ... ... баяндамасы
фольклорды зерттеу жайында болды. Сонда: «Қырғыз елінің ұлы эпосы «Манасты»
бұдан сексен жыл бұрын қазақтан ... ... әрі ... әрі ... ... ... зерттеген болатын, - деп бастады Мұхаң. «Манасты»
ол – ... ... оның ... ... – Орта ... деп ... Біздің елдегі батырлар жыры «Қобыланды», «Алпамыс»,
«Ер Тарғын», махаббат күйін ... ... ... ... - ... «Қыз Жібек», «Айман-Шолпан» бар. Ескі түркі-шағатай тілінде жазылған
«Көр- ұғылы Сұлтан», «Зарқұм», ... бар, міне ... ... ... ... қазынасының тоңын тазартып, асылын аршып ... [51,225 ... ... ... М.Әуезов «Манас» жырына байланысты зерттеу
жұмысын ерте бастан қолға алған. Сонымен ... ... ... ... өзекті, әрі күрделі проблемасын жіті аңғарған.
Ұлттық шеңберден асып бүкіл ... ... ... ежелгі эпостық
жырларына шолу жасаған. Әрі «Манас» жыры ұлттық шеңберден шығындап шығып,
әлем назарын ... ... ... ... ... түсінген. «Манас» жырын
осындай ерекшеліктеріне қарай таңдаған ғалымның басқа да ... ... ... да оны ... ... ұзақ жылдар сарылып зерттеуі осыны
көрсетеді.
Түркі халықтарының рухани мұраларының ішінде батырлық жырлардың XIX
ғасырда ... ... ... қызықтырғанын жұмысымыздың
басында атап өттік. Сол ғалымдардың дені батырлық жырдың ... ... ... ден ... ... жырында түркі халықтарына ортақ
халықтық рух, этнографиялық сипат, діни наным-сенім, ... ... ... ... ерте ... ... Оның да ... түрлі
себептері бар. Соның бірі жырдың үзінділерінің ХІХ ... ІІ ... ... түсе бастауы. Бұл бағыттағы жұмысты ең бірінші ... ... ұлы ... Ш.Уәлиханов болатын. Ол өзінің 1956 жылғы қырғыздарға
барған сапарында қырғыз жыршысынан «Манас» жырының үзіндісін жазып ... Оның ... ... ... ... жоғары бағаланып [23,112
б.], негізгі эпизодтары талқыланады. Сонымен қатар өзі ... ... ... ... ханның асы» шағын көлемді қара сөз түрінде орыс ... ... [23, 114-115 б.]. ... бастап «Манас» жырына
байланысты орыс оренталист ғалымдардың қызығушылығы ... ... ... сақталып тұрған араб, парсы, түркі ... ... ... ... ... Хұсайын Файзханов Шоқанға жазған
хатында: «Сіздің дәптерлер арасында «Көкетай ханның ертегісі» ... ... ... ... Оны сіз қайдан алдыңыз? Ол сіздің
жұртларда бек ... ме? ... ... ... деп ... ... көрінеді,» [52,21 б.] - деп құнды ... ... ... ... ... ... ... және жыр туралы өзінің пікірін білдірген
орыс ... ... ... ... В.В.Радлов. ХІХ ғасырдың 60
жылдарында қырғыздың ішінде ... рет ... ол ... үш ... ... жазып алады. Ол өзінің жазып алған материалдарын 1855 жылы
қырғыз [26] және неміс [53] тілінде жарыққа ... ... ... ... ... ... 12 454 өлең жолынан тұрады. Оның 9449 ... ... ... ... тиесілі болса, 3005 тармағы Семетей мен
Сейтекке арналған. Жазу ... ... ... ... ... көркемдік
құрылысына көңіл аудармай, тек эпостың тіліне ғана мән берді. Өз еңбегінде:
«Менің жинаған ... ... ... ... ... ... ... М.К.) негізінен лирикалық поэзия өркен жайған
болса, қара қырғыздарда (қырғыздар М.К.) ... ... ... және ... ... басқа түрлерін тұмшалап, лирикалық ... ... қана ... жоқ, ... ... ... де жұтып қойды,»
[26,483 б.]- деп ... ... ... ... ... ... ... бір үзіндісі
венгер ғалымы Г.Алмашиге тиесілі: «Манастың ұлы Семетеймен ... ... бұл ... ... ... 1911 жылы ... Семле»
журналында жарық көрді [54,42-48 б.]. Бұл ... ұзақ ... ... бар ... Себебі 1920 жылдардан кейін жазылып алынған нұсқалардың
бірде-бірінде мұндағыдай ... жоқ. ... ... ... батыр мен ұлы
Семетей Үлкен жорықтың алдында қоштасады. Ал С.Оразбақов пен С.Қаралаев
нұсқаларында Семетей ... ... ... ... ... ... ... жыр үзіндісін ... ... ... ... ... ... ... Бахтияр Абдул-Уахаб, Ғабдулла Боби,
Хасан Ғали, А.Г.Белинский т.б. секілді ғалымдар аталған [3,27-30 ... ... ... ... асыққан ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы бұл
ғалымдардың дені пікір білдіріп, ғылыми сараптама жасауға да ... ... ... ... ... ... жариялау барысында алғысөз ретінде
жазылған пікірлер түрінде көрінген. Жырдың тарихи-этнографиялық сипатына
аса көңіл ... ... ... әлемдік деңгейдегі жауһар дүние деп
бағалаған. ... ... ... ... ... ... етіп ... қырғыз халқы музыкамен жырға өте дарынды халықтар екенін дәлелдеп,
исламнан гөрі ескі ... ... ... ... ... ... б.]. ... бірге Шоқанның қырғыз бен қазақтардың халық ... оның ... ... ... халық жырына ұқсас деген пікіріне
қосылмайды: «Қазақ халқының саяхатшысы Ш.Уәлиханов солай деп айтса да ... ... ... ... ... ... [55,326 б.], - деп ... Шоқан айтқан ұқсастықтар туралы кейінірек ... ... дәл ... ... бұл ... олар ... ... деп білген [56,121 б.].
Жалпы, он бес жыл бойы еңбегінің ... ... ... ... ... бір том жасап, баспадан шығарады.
В.В.Радловтың жариялауымен баспадан шыққан ... ... ... ... ... ... ... қырғыз халқының
әдебиетін қазіргі эпикалы шығарма дәуірінде тұр деп баға берді [57,203 ... ... ... қуаныш білдірген ғалымдар қатарына Ә.Марғұлан
өз еңбегінде В.В.Розен, француз ғалымдары ... де ... Паве ... неміс ғалымы Техмер, Кун және т.б. қосады [3,25 б.].
Осылардың ішінде ... ... ... аудармасына көп көңіл бөлген
түрік тілдерін зерттеуші, француз ғалымы Паве де ... ... ... ... жырына аңшылық өнер тән нәрсе екенін айтып, сондықтан ... досы ... ... ... ... ... тазысы суреттелгенін, ал
Манас қаза болғанда ... ... ... ... жоқтағанын баяндайды. Бірақ
ғалым жаңылыс кетіп, көшпелі елдер егіншілікке, диқаншылыққа қарсы болып
осы кәсіппен ... ... ... қарайды деген қорытынды жасайды
[58,350-362 б.].
Куртельдің бұл қате ... ... ... профессорлары
Чедвиктерге де әсерін тигізіп, олар да «Манас жыры көбінесе тағылықта ... ... Онда ... ... ... ... жоқ»
[59,72-73 б.] деген баға береді. Кейін олар бұл ... ... ... ғалымы В.М.Жирмунскийдің қатысуымен жаңадан толықтырып шығарды [60].
Бұл еңбектің біраз бөлігі «Манас» ... ... оның ... ... ... бары ... ХІХ ғасырдың екінші жартысында қазақ пен қырғыз
халқының ерлік жырына ... ... оның ... ... ашуға тырысқан
зерттеушінің бірі П.М.Мелиоранский [61,2-4 б.]. Ал «Манас» жырының түріне,
оның поэтикалық қасиетіне ... ... көз ... ... ... [62,149
б.].
Жыр туралы Шоқан: «Манас» – бұл энциклопедия, халықтың белгілі бір
батыры ... ... ... бір ... жинақталған барлық
ертегілердің, хикаялардың, аңыз-әңгімелердің, географиялық, ... ... ... ... ... ... бір ... шығармасы,
тереңнен нәр алып ұзақ замандарда ... ... ... ... ... ... ... арқылы жырға ... ... ... ... ... ... ... дәлелдейді.
«Манас» жырын терең зерттеуші ғалымдардың бірі – Лондон университетінің
профессоры А.Т.Хотто. Бұл ... ... ... версияларын
тәптіштей зерттеп, оның үстіне Бодлойын (Кембридж) кітапханасындағы, ... ... ... ... университетіндегі түркі тілдес
халықтардың қолжазбаларын ақтару нәтижесінде «Манас» жырын арнайы зерттеп,
ондағы эпизодтардың, геройлардың ... ... ... ... ... [3,31 б.]. «Манас» жырына ... ... ... ... аты ... ... ... «Манас» жырының
бүкіл түркілік деңгейде эпикалық мұра болғандығын анық көреміз. Жырдағы ұлы
эпикалық ... ... ... жете таныған олар түркітану
ғылымына «Манастың» ... мол ... ... ... бітімін,
тарихы мен мәдениетін, өмір сүру дағдысын осы мұра арқылы терең ... ... ... ұлы ... М.Әуезовтің «Манас» жырына ұзақ
жылдарын сарп етуін, жырға тиым ... ... ... 1952 ... ... ... тігуін, шешімді қорытынды сөзді сөйлеуін
осы тұрғыда қарастырған дұрыс.
Жалпы, ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы ... ... ... ... ... жағдайға сәйкес белгілі бір ортада, шағын аудиторияда
ғана танымал болғаны белгілі. Ал ХХ ғасырдың 20-30 ... ... ... ... жариялау, зерттеу мәселесі мемлекеттік дәрежеде
көтеріліп, ... ... ... Кеңестік дәуірде «Манас» жырын
зерттеуді ең алғашқылардың бірі болып П.А.Фалев ... Ол ... ... ... ... ... ... 1922 жылы Ташкенттен шыққан
«Наука и просвещение» ... ... ... ... ... қырғыз
эпосының құрылысы туралы зерттеулерінде тек сол ... ... ... жиғандарына ғана сүйенеді. Еңбекте ... ... сөз ... ... эпосы мен ҮІІІ ғасырда Күлтегінге арнап
жазылған Енисей ескерткішінің арасынан ... ... ... ... 20 ... ... ... жырды зерттелу межесі еткен
қазақтың ұлы жазушысы, фольклортанушы, атақты ғалым ... ... ... ... орын алатын ғалым еңбегі ... ... ... ... ... ... ілімінде қандай даму
процестері болғандығын анықтау мақсатында біз ғалымнан кейінгі зерттеушілер
еңбегіне де сараптама жасап өткенді ... ... ... 30 ... ортасында «Манас» жырын орыс тіліне
аударудың ... мен ... ... ... профессор
Е.Д.Поливанов болды [63,56-74 б.]. Ғалымның жырдың ... ... ... ... бұл күнде Қырғыз Республикасының Ғылым
академиясындағы тіл және әдебиет институтының қорында сақтаулы тұр. ... ... ... ... ... ... ... б.], эпостағы материалдарға тарихи-этнографиялық мән беріп
қарастыруды С.М.Абрамзон ... б.], ... жыры мен ... ... ... ... ... б.] сынды ғалымдар
қарастырды. Ал «Манас» жырының идеясы мен ... ... және ... ... б.] манастанудың мақсат-міндеттерін шешуді
А.А.Петросян [68,5-14 б.] жырдағы ... мен ... ... б.] зерттеп, сараптамалар жасады. Сонымен бірге осы кезеңде
қырғыз ғалымдары ... ... б.] мен ... [71,212-
231 б.] де көп еңбек сіңірді.
Қазақ фольклортану ғылымында «Манас» жырының зерттелуі XX ғасырдың 20-30
жылдарынан бастап қызу қолға ... оның ... ... ... ... толы жаңа дәуір фольклортану ғылымына маркстік-
лениндік ... ... жаңа ... әкелді. Бірақ олар науқаншылдықпен
жүргізілді.
Ғылыми-зерттеу жұмысымен етене араласа бастаған, әдеби мұраны игеруде
белсенді ... ... ... аталған науқаншыл иірімге аздап бой
алдыруы табиғи болатын. ... ... ... 1952 ... ... ... өзі де ... «Сөйтіп, қолымда тұтас бір ғана вариант,
яғни Сағымбай нұсқасы ғана болғандықтан, мен ... ... ... ... тек сол ... ғана ... ... «Манас» эпосы
феодалдық идеологияны танытады деп жаңсақ байлау жасадым. Ол кезде мұндай
қателікке ... ... ... басқа да себептер бар еді. Сол
уақытта халықтардың ... ... ... мен боярлар ортасының
игілігі деп санайтындар да бар еді. ... ... ... өшіп ... болатын. Ал кейін, камералық ... ... ... ... байланысты ВКП (б) Орталық комитеті және
«Правда» газеті жаңа бағыт ... ... ... ... халық қазынасы ретінде талдауға жөн сілтегенде мен де «Манасқа»
берген ... ... ... [2,237 б.]. ... бұл ... ... ... аласапыран заманның өзгеріс пен оқиғаларға толы идеологиялық
майданын көреміз.
Әрине, М.Әуезовтің бүкіл ғұмырлық ... оның ... ... ... ... ... ... еңбектерін өзі айтып
отырған кемшіліктеріне қарап бағалауға болмайды. Халқы үшін адал ... ... ... бұл ... ... көңілді байқауға болады. Егер
ғылыми негізбен ... ... ... ... сала ... ... кемшіліктері болмаса маркстік-лениндік методологияның қағидаларына
көп мойын бұрмағанын аңғарамыз. Мысалы:
1. «Манас» жыры ... ... ... ... айтарлықтай жоғары
деңгейде жүргізді және жиналуына қолғабысын тигізеді.
2. Жырды ғылыми-тарихи тұрғыдан қарап, қырғыздың өте бай мұрасының жалпы
тарихын ... бай ... ... ... маңызды мәселе көтереді.
3. Ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы орыстың ориенталист ғалымдарының
пікірлеріне сүйене отырып, ... ... ... ... оны ... ... ... ғылыми ойлар айтады.
4. Жырды халықтың өткендегі өмір-тіршілігімен, бастан ... ... ... алып ... Жыр ... ... ізімен туғанымен, халық өз арман-тілегіне орай
толықтырып, өңдеп ұрпақтан-ұрпаққа жеткізгеніне тоқталады.
6. Жырдағы бірлік, елдік, ... ... ... ... тіл
туралы топшылаулар айтады.
7. Фольклорлық мұраның қоғамдық, халықтық сипаты ... ... ... ... ... ... оның ... қырғыз халқына тән ұлттық
болмыс кешенді түрде терең ғылыми тұжырымдарына арқау болады.
Ғалымның жоғарыдағы жаңашыл бағыттарынан әдеби-тарихи ой ... ... ... батыл кірісе алғанына нақты мысал. Ол көркемдік
дамудағы әдеби байланыс, озық үлгілерден ... ... ... ... тарихи сабақтастық принципіне сай дәстүр мен ... ... ... сияқты проблемаларды көтеруінен анық танылады.
2.1.1 Жырдың шығу тарихын және ... ... ... ... ... мұраларды игеру бағытында зертеу жүргізген
ғалымдардың барлығы жырдың тарихын анықтауды ... ... ... Ол ... болу дәуірін аңыздардан, шежірелерден іздеуге ұмтылады. М.Әуезов те
фольклорлық-этнографиялық бағыттағы ... ... өз ... ... Эпостың шығу тарихын анықтауға ізденіс жасаған
ғалым, ең ... ... ... ... шығарған жомықшылар тарихына
үңіледі. Айырықша көңіл аудара жүріп, ... ... ... ... ... ... ... ел ішінде қалған көмескі деректі Сағымбай
нұсқасынан табады. «Сағымбай нұсқасында ... ... ... бір тұста
ауызға алынады. Қалмақ тілінде «бастық» деген мағынаны білдіретін бұл ... ... ... молшылық, ұлылық деген мәнді аңғартады, сонда
«Манастағы» Жайсаң жыршы қазақтың «Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... ... ... жайындағы жырдағы» Әулие Баянға, яғни белгісіз
жыршыға танылған ... ... ... ... [72,105 б.]. ... жасырынған сырдың құпиясын ашуға талпынған ... ... ... ең ... ... ... жасайды.
Келдібек, Балық, Қаймақбай сынды манасшы жомықшыларға тоқталып, олардың
өміріне ... ... ... ... ... ... басқа жырлармен салыстырады. Жырды жырлаушы жомықшылардың жырлау
ерекшелігін, ... мен ... ... қабілеттерінің
айырмашылығын аша біледі. Бұл ... ... мол ... ... ... Өз ... ... да, тіпті Қаралаев та түс
көрдім дегенннен бас тарта алмаған. ... түс көру ... ... келіп,
дәстүрге айналған. Жомықшы ешқандай түс көрмесе де, тыңдаушысын ұйытып,
өзінің тәңірі дарытқан ақындық күшіне ден ... үшін ... ... деген
байлау жасауға болады. Көрген түстерінің ұқсас болып келуіне жомықшылар
онша көп қысылмаған. ... олар ... де аян ... ... ... өзі ... желеу еткен.
Ал шағын көлемді жыршылар түс көруден және басқа да мотивировкалардан
сау ... Олар ... ... ғана ... ... ... ... жырлауынан оның білім өрісі, қабілет күші ... ... аяқ бір ... ... он күн ... ... тауысқан жыршы – нағыз
майталман манасшы емес,» [73,8 б.] – деген пікірімен діни ... ... ... ... ... ... даму жолын таза ғылыми
зерттеу ... ... ... ... ... ... ... Ленрот ғалымның: «Жыршы сөзбе-сөз ... ... ... ең ... ... сақтайды. Сөзбе-сөз есінде қалмаған
жерін ол өз сөзімен айтады,» [73,7 б.] ... ... ... ... ... ... өлең мәтінін қалай болса ... ... ... ... пікірін тым шұғыл жасаған ой деп бағалайды. «Манас» жырының
түс көру арқылы бір –ақ ... ... ... ... Бұл ... «Это – ... ... бытующие с незапамятных времен»
[74,137 б.] – ... ... ... ... осы ... ... ... тым арғы дәуірлерден іздеу қажеттігін манастану ғылымының алдында
мақсат етіп қояды.
М.Әуезовтің пайымдауынша, «Манасты» ... ... бір кісі ... Ол сан ғасыр бойына сан буын жомықшылардың қатысуымен ... ... [73,8 б.]. ... пікір «Манас» жырының тұтастану -
«циклизация» дәуірін бастан кешіргенін меңзейді. Алып жырдың шыққанына 1100
жыл ... ... ... ... ... ... Тарихы тамырлас, тағдыры
ұқсас халықтардың қоян-қолтық араласып, «андалық» өмір кешкен ... ... ... жеті ... ... замандардан бері қарай құмды,
шөлді далада, шаң ішінде қоңыраулатып келе ... ... көші қай ... асудан асты, соның ұлы сүрлеуін тауып алуды мақсат қылдық» [75], - деп
фольклортану ғылымының өзекті ... ... оны ... ... жан-
жақты ашуға тырысады.
Жырдың туу, қалыптасу, дамуының тарихи ... ... ... ... өз зерттеулерін тарихи деректермен, құнды болжамдармен
толықтырып отырған. Жоғарыда атап ... ... шығу ... ... ... барысында М.Әуезов тарихи-мәдени ... ... ... ... ... ... ... нұсқасын зерттеуінің
негізгі өзегі етіп алып, ол туралы мағлұматтарды ... ... ... ... ... ... ... экспедициядан жыршыға байланысты
мағлұматтарды асыға күтеді. Артына өшпес із қалдырған Жайсаң жыршыға қатысы
бар деректі біз ... ... ... ... ... ... бастау алған қара Ертіс өзені ортасын қақ жарып ... ... ... мөлдір көл, толқынды көлдің аты – Жайсаң. Қазақтардың
орта жүз құрамындағы ... ... ата ... ... ... ... ... ертеде монғолша Хуно-хуто-нор «Қоңыраулы көл» деп атапты. Бұл
сөз алыстан құлаққа жеткен көл толқынының қоңырауша ... ... ... болар [76,158 б.]. Бәлкім, қырғыздар ... ... ... мейірім құшағын жайған Жайсаң көлінің аты Жайсаң ... ... ... ... ... ... ... бұл материалды
ғалым дұрыс ескерген. Ал, Жайсаң жыршыға, Жайсаң ... ... ... ... зерттеушілердің пікіріне орайы келгенде, ... ... ... ... принципін ұстанған манастанушы осы
сарындағы жұмысын жалғастырып «Манас» жырындағы батыр Манас ... ... ... ... ... батырдың Манас аты деген
көптеген қиындық келтіреді. Қырғыз тарихында мұндай есім болмаған. Бірақ
Орхон-Енесей жазуларын ... ... ... ... ... ... ұлы мемлекеттілігі кезінен біздің заманымызға бірде-бір
қолбасының, ханның немесе ажоның (өте ... ... ... ... ... аты-жөнін жеткізген жоқ. Ұйғыр патшалығын жаулап алған батырдың
847 жылы өлгені ғана мәлім. Сол ... ... өмір ... ... ... ... жоғалтып алуы ықтимал. Ол тарихты зерттеген қырғыздар емес,
шалғай жатқан көршілер болатын. Қырғыз ... бұл ... ... тамаша
шығармасында ғана сақтай ... еді. ... ... ... ... ... ... Бейжін қаласын жаулап алып, 847 жылы өлетін бас
батыр ... хан ... ... ... [72,134 б.]. ... бұл ... есімін тарихтан көп іздегенін көреміз. Бұл бағытта ... ... та ... елінің тарихи шежіресінің ел есінде ұмтылмай ... ... ... ескі ... ... «Үрімші жағында «Манас» атты
қала, Ертістің жоғарғы жағында ... ... жер ... ... ... ... [1,147 б.] ... болжам айтып, өзінің деректі
пікірлерімен ... ... тым ... ... керектігін ұсынады.
Осы тектес «Манас» аталған жердің бары ... ... ... ... ... «1920 жылы 29 ... Таласта, Манастың
күмбезіне жазылған төмендегі жазуды алды» [77]. Әрине, бұл аталып ... ... ... өзі жазып алды ма, болмаса, өзінің өтініші
бойынша басқа бір кісі ... ... ... ме, бұл жағы ... Бұл ... кезінде Ш.Уәлиханов дерек қалдырғанын С.Мұхтарұлы да баяндайды:
«Кең көлдегі Манас күмбезі конусты ... ... ... ... ... ... қарағанда, ішкі еңсесі моңғол жазуына
келетін әдемі, алтын жазбалармен көркемделген. Биіктігі үш найза бойындай.
Таста 355 ... ... және ... ... бар» [42,197 б.]. ... ... ... ескерттіш жазу мен Ш.Уәлихановтың деректерінде
қайшылық бар. М.Әуезовтің ... жазу араб ... және оның ... ... ... жоқ. ... мол осы жазу ... зерттеуші
Н.Мұхамеджанұлы өзінің еңбегінде: «М.Әуезов ... ... ... ... ислам дінінің ықпалы күшейген замандарда бұрынғы өткен ... ... ... қайта қалпына келтірілген кезде жаңартылып жазылған
шығар,»– деген ... ... [51,231 б.]. Ал ... ... ... ... «Манас күмбезі Қырғызстандағы (Талас өзенінің бойында)
XIV ғасырда тұрғызылған ... ... ... ... қызы
Канизак-қатунның сағанасы. Аңыз бойынша Манас батырдың мазары аталып
кеткен. Бұрынғы «Манас» күмбезі XIV ... ... ... ... ... ... ... мен ел аузындағы аңыздардың кереғарлығы
терең зерттеуді, ізденіс жасауды қажет етеді.
Манастану ғылымының негізін салушы ғалымдардың бағытынан ... ... ... ... ... тұрғыдан дұрыс
пайымдалғанын көрсетеді.
М.Әуезов эпостың тарихын анықтауда Манас батырдың ... ... ... табуды мақсат етіп, жалықпай іздестіреді: «Бейжин қаласын ... 847 жылы ... бас ... ... хан ... болуға керек. Манас деген
сөз шаман тәңірлерінің бірінің есімі ... сол ... орта ... көп
таралған манихизмнен шыққан болуға тиіс. Сондай-ақ, ол кездегі даңқты
батырдың ... ... ... ... сияқты, кейін ерлікке бола солай
аталуы да ... [2, 206 б.]. ... ... 840 жылы ... ұйғыр
қағанатын жаулап алатын қырғыз батырына Манас аты қалай қойылғанын көп
іздеп, ... ... ... ... ... деген сөз шаман Тәңірлерінің
есімі болуы мүмкін дегенді айтады. Ғалымның бұл пікірі манастану ғылымына
өзгеше ... ... ... ... ... ... ... көптеген елдерде
кездеседі. «Қытайда Манас шаһары, Манас бұлағы, Жапонияда Семетей қаласы,
«Маньесю» атты дастан, ... ... ... ... қаласы,
Үндістанда «Манас» деген эпос бар. Манас қазық тасы ... ... ... ... ... Венгрияда» [78,287 б.]. «Қазіргі Жоңғария өлкесінде
«Манастың ... ... ... ... ойпаты», «Манас қаласы»,
«Манастың бекеті» деп аталатын бірнеше географиялық ... бар [3,60 ... ... ... ... болмаса сөзінің жер шарына ... ... Бұл ... ... ... ... ... мұндай
деректер болмады. Дегенмен, өзі ... ... ... ... ... ұлы ... бұл ... бостан- босқа айта салмаған секілді.
Әлемнің ... ... ... ... ... да, ... бірі болмады ма екен. Бәлкім шаман сенімінде тәңір елшісі
болуы мүмкін.
«Наным-сенімге байланысты ХІІІ ғасырда ... ... жері ... өтіп, Қарақорым қаласындағы Мөңке ханның ... ... ... жол ... аса ... мәлімет береді. Ол Алтын орда
билеушісі Бату ордасынан Қарақорым қаласына дейінгі ... ... ... ... ... ... отқа, суға табынатындығын көзімен көріп,
естелігіне түсірген» [79,16-18 б.]. Көрнекті ... ... ... және ... ... ... ... саралай келіп: «Бұл
тұжырымдардан анық байқалатыны екі сөздің де түпкі ... ... ... келе «көк» сөзі субстанцияланған «тәңірі» сөзінің
анықтауышына айналғандығы байқалады.
Әрине, әңгіме атында емес, затында. ... ... те ... және моңғол
халықтарында тәңір (тәңіри, тейри, тангари, ... т.б.) ... көк ... ретінде қалыптасуы көне түрік дәуірінен де бұрын болғандығын, ... көк ... ол ең ... ... ... көтерілгендігін
қазіргі зерттеулер толық дәлелдеу үстінде» [11, 575 б.], - ... ... Бұл ... ... мен ... ... еңбегі М.Әуезовтің жырдағы
«Манас» бейнесінен шаман тәңірінің кейпін аңдап, дұрыс бағыт ұстанғанын
көрсетеді.
Жырда Манас ... ... ... ... ... ... Кейбір
батырлық жырларда кездесе бермейтін нәрсенің бірі батыр туылмай жатып әкесі
Жақыпқа аян беріліп, ... құс ... және ... аты да – ... ... ... Және тағы бір ... Манасты тылсым күштер әрқашан
қолдап отырады. Манаста қарапайым жұртқа ұқсамайтын қасиеттер өте ... ... ... болуы және өзі қайтыс боларда досынан баласы жас
батырды өтініп сұрап алып, арғы дүниге алып ... (жас ... ... ... екі рет ел ... ... ... беліне дейін
шешініп, күннің сәулесін тосуы және тәңірге сиынуы т.б. өзгеше ықылас
аударатын ... ... ... ... ... оның философиялық танымы,
пайда болу, даму тарихы жақсы зерттелмеген. Шоқан Шыңғысұлының ... ... ... ... ... ... өз деңгейінде деп
айтуға болмайды. ... үш жыл ... ... ... ... бұл ... туралы енді көбірек зерттеп, тереңірек қарастыру қажет. Бізде бұл
бағыт әлі ... ... ... ... ... ... ... осы жұмыстар атқарылған болса Манас есімінің тарихтағы орнын табуға
мүмкіндік болар еді. Есте жоқ ... ... ... бұл есім бір ... ... ... болуы ғажап емес. Пікірімізге ... ... ... ... ... ... ... «Ғалым өз
жазбаларында біздің эрамыздан 8 мың жыл ... ... ... ... аты Манас, – десе, енді бір ... ... ... Шам, ... ... ... ... хан болғаны айтылады. Солардың
қырғыз елі тарихы мен эпосына біршама жуық келетінін қарлық түріктері ... 1220 жылы ... ... ... ... Нұра, Тобыл қырғызында
Мамық хан ұлы Тайбұқа хан ... ... ... - ... ... ... түп атасы – оғыз. Бергі аталары – Бүйен, Шаян хан, одан бері
Нойғыт-бұл ноғай атанып ... ... ... есебімен 350 жылдары
Манас іс қылған дейді. Туылған жері Алтайда, тұрған жері ... ... ... ... желдіріп отырады» [77]. Ғалым қалдырған мұндай ... ... да ... ой салатын жайлар. Көзін тауып аша
білсек, үлкен арнаға, мұхитқа апаратын жолдар.
Ғалым өз еңбегінде ... ұлы ... ... ... ... Бірақ Яқлақардың Манас болуына шек келтіріп, ... ... ... түсу үшін ... ... ... ... сюжеттік оқиғалардың дені «қырғыздың ұлы мемлекеттігі» кезіндегі
оқиғалар екеніне дау жоқ. Әр дәуір өз үлесін қосып ... ... ... ... байланысты ғалым Е.Ысмайыловтың пікірі көңіл аудартады:
«Рассматривать киргизский эпос «Манас» или весь ... ... ... как отражение подлинных исторических событий было бы не совсем
верно. Большие исторические ... ... ... на ... ... ... и других жанров устного творчества и служить основной какого-
либо сюжетного мотива» [80,9 б.]. Бірақ ... ... ... ... ... ескі ... ... екені байқалады. Осыны аңғарған
М.Әуезов Манас есіміне байланысты өз ойын айтуда асығыс ... ... ... ... ғылымына үлкен міндет жүктейді. Ғалым тарапына
жасалынған зерделі зерттеулер манастану ғылымына жаңа ... ... ... келесі бір саласы жырдың пайда ... шығу ... ... ... Өзі әдебиетші, жазушы болғандықтан болар,
шығарманың пайда болу эволюциясын ... ... ... ... ... ... әдіснамалары мен жырдың шығу кезеңін
анықтауға тырысып мәдени-тарихи мектептің ... ... ... ... ... ... халық (қырғыз М.Ә.) эпосы
шығармаларын орхон ... ... ... ... ... ... ... Орхон және Енисей жазулары бір-біріне жақын. Бұлар ... ... [81] – деп ... ... ... мен жазба
дастандардан ұқсастық іздейді. Әрі бұл кезеңде қырғыздар түркі қағанатының
құрамында болғанын ... ... көне ... ... ... ... көріністерін, әдет-ғұрыптарды, дәстүрлерді, нанымдарды
салыстырады. ... осы ... ескі ... ... қаза тапқан ерлерге арналған ... ... ... ... ... ... «балбалдар» – ескерткіштер орнатқан. Басқа
көптеген құлыптастардағы эпитафиялар лирикалық ... ... ... мен Енисейдің үлкенді-кішілі жазуларының мазмұнында эпостық баяндау
сазы басым, аңыздың көркемдік түрі де соған орайлас. ... ... ... ... ... ... ... қанша ерлік, қанша оқиға бейнеленген
десеңізші?! Оларда әр ... ... мен ... ... соғыс суреттерінің, батырлар ерлігінің, ... ... [73, 17 б.]– ... ... ... айта ... Күлтегін мен
Манастың батырлық ерлік қимылдарының бір-бірінен алыс емес екенін ... ... жаңа ... ... Олар – ... ... ескерткіштер
мен эпостың арасындағы байланысты ашу және табу мәселелері және эпостың
құрамындағы ең көне ... ... ... ... ... көріністерін
Орхон-Енисей жазбаларында баяндаған оқиғалармен және эпостың Махмуд Қашқари
жазып қалдырған үзінділерімен салыстыра зерттеу. Ғалымның ... ... ... ... ... нұсқаларын терең зерттеу өз мәнін
арттырған ... ... бұл ... ... ... өте ... Себебі ұлттық
әдебиетіміздегі осы ... тән ... ... ... ... кейде тіпті жанрлық тұрғыдан бір-біріне ... ... ... ... өлеңдер тобы – мадақ ... ... ... ... 1928 жылы ... «Қазақ халық әдебиеті» очеркінде былайша
анықтайды: «Халық ... ... ... (одалар) айырықша орын алады.
Әдетте жеке адамның, тұтас ру мен ... ... ... ... ... ... және басқа қасиеттері мадақталады»
[82,19 б.]. Яғни ерте кезден дала төсінде ... ... ... төзімділікті бағалау, ерлердің ерлік істерін дәріптеу қадірлі орын
алған. Осы тұрғыдан келгенде ерлік ... ... ... өнеге, үлгі
етіп қалдырудың негізгі қасиетті жолы мадақ өлеңдер болған. Көне жазба мұра
болып ... ... ... ... ... мен ... ... істері осындай сипатта көрінеді. Сол кезеңдерден-ақ ... ... орай ... ... ... ерекшеліктері, қағидалары
қалыптасқан. Ел басына күн туған қысылтаяң шақта ерлікті алға тартып,
қаһармандықты, батырлықты ... ету – ... ... ең ... болып саналған.
Сондықтан ғалымның бұл орайда айтқан пікірін әлі күнге ... ... мәні бар ... деп ... ... ... халық әдеби
мұрасының өзіндік дәуірі және дәстүр жалғастығы бар. Әдебиеттің ... ... ... жаңа бір ... ... ... көрсетуі де осыдан
келіп туындайды. Б.Әбдіғазиұлының сөзімен айтқанда: «Қай ... ... өз ... ... кестелейді, үнін жеткізеді, сипатын саралайды.
Сол себепті де әдебиеттің дамуын уақыт, заман ағымынан ... ... ... өзі ... оның ... ... дәстүр мен көркем жалғастық
ұғымдарын өмірге әкеледі» [83, 3 б.].
Осы тұрғыдан келгенде, «Манас» жырының ... ... ... көне ... дәуірінен жалғасқан әдеби қалыпқа, жүйелікке, дәстүрге
негізделгенін аңғарамыз. «Дәстүр дегеніміз - бір ұрпақтан ... ... ... ... ... тұрғыдан қалыптасқан әлеуметтік нормалар мен
іс-әрекеттердің рухани негізі екені ... ... өзі ... ... да ... ... болып келеді. Өйткені әрбір ұрпақ өзінен
бұрын ғұмыр кешкен ... ... ... ... ... ... оны ... жағдайға сәйкес жетілдіріп отыруы тиіс. Сонда ғана қоғам
дамуының рухани мүмкіндіктері объективті түрде ... ... [84, 3 ... Н.Келімбетовтің бұл пікіріне ден қойсақ көркемдік дәстүрдің өзіндік
болмысын сақтай отырып, жаңғырып, жаңарып ... ... ... ... ... біз ... отырған жыр композициялық
құрылымы, жүйесі, мазмұны жағынан аталған әдеби дәстүрдің ықпалынан шыққан
деп ... ... ... тұтастық идеясын түркі қағанаты тасқа қашап жазып
қалдырса, кейінгі дәуірлерде көшпелілердің бірлік, тұтастық идеясын халық
ауыздан-ауызға тарап ... осы ... ... ... ұрпаққа аманат етіп
отырған. Осы тұрғыдан келгенде, бұл ... ... да ... ... ... ... ... дамып, жетіле түскен. Олардың
көркемдік ерекшелігін ... ... ... ... ... ... ... зерделегенде, осы мақсат ұмытылмауы тиіс.
Аталған мәселе туралы М.Әуезов: «… түркі рулары мен қағанаттарының
тілсіз таста із ... ... ... ... сол ... ... ... ықпал жасамаған бола ма? …Егер мұндай ескерткіштер қара
тастан ойылып, қашалып тұрып жасалса, сол жырлардың ауызша ... ... ... да ... нұсқалары болмауы мүмкін бе? Егер мұндай жыр-аңыздарды
тоғыз оғыздар; түргештер және ... да ... ... ... ... ... сол дәуірде, тіпті ІХ ғасырда емес, ҮІ-ҮІІ ғасырларда соншалықты
бұғауда ... ... ... ... ... ... болған қырғыздар
қайтіп шығармайды?»,- деген пікір білдіреді [2, 243-244 бб.]. Жоқтан ... ал жаңа ... ... ... рухани құндылықтардан
бастау алатындығының куәсі – осы. «Манас» жырының ... ... көне ... отырып, биік көркемдік талғаммен айтылуы осы әдеби дәстүрдің ... ... Бұл ... ... ... ... болуына ескерткіш
тастар ықпал етті деп біржақты пікір айтуға болмайды. Жазба ... ауыз ... ... ... ... ... лазым.
Себебі, «Манас» жырында Орхон, Енисей жырындағы сюжеттік оқиғалар мен
қаһармандар арасында белгілі дәрежеде ұқсастық ... ... ... ... ... ... ... ұқсайтын болса, ал Бақай
бейнесі Тоныкөк кейпінен аумайды. Тарихи ... ... ... ... көпті көрген, ақылдылығы мен адал билігінің арқасында еліне сыйлы
болған тарихи тұлға. Жырдағы Бақай бейнесі дәл сондай деңгейде көрінеді. ... ... ... ... ... ... ... көрсететін аға буын
батыры, ел ... ... ... ... ... ... ... қарт жауынгер
бейнесінде болса, жырдың соңғы бөлімі Семетей мен ... ... да ... қалпынан аумайды. Күлтегін ерлік істермен, саясатымен танылып 47
жасында қайтыс болса, Манас та орта ... ... қаза ... ... ел ... наным-сенім, салт-дәстүр, өмір сүру дағдылары, әлеуметтік
саяси жағдайлар мен таным талғам ... ... шығу ... ... ... ... құрамы мен оның тарихы
жайында да құнды пікірлер айтқан. Сол кездегі кейбір зерттеушілердің эпосты
мифтік, аңыздық ... ... ... ... ... ... ... мифті миф арқылы, әдебиетті әдебиет ... ... ... «Миф ... ... ешкім қарсы емес. Өйткені
«Манастың» құрамында ол бар. Бірақ оның ... ... ... ... жоқ. Ол ең ... көне ... ... Олар тарихи, әдеби-тарихи,
этнографиялық, лингвистикалық элементтермен қатар зерттеуге, ашылуға тиіс.
Оның үстіне мифтік ... ... өте ... ... ғана кірген
деп үзілді-кесілді айтуға болмайды, –деген пікірі арқылы ... ... бұл ... ... тиімсіз деп ескертеді [2,210
б.]. Жырдың құрамы мен тарихы ... ... жаңа ... ... Бұл әдіс жырдың ғылым үшін жаңа, соны нәрсе ... ... ... ... ... халықтың тарихына жанасты ... ... ... ... мол ... ... деп ... зерттеудің бағытын бұлайша қою: «Манасты» зерттеу проблемаларын жалпы
әдеби процестен бөле-жарып алу ... ... ма? Жоқ. ... халықтың
тарихи өткеніне, рухани дамуына сәйкес ерекшеліктерімен, өзгешеліктерімен
қоса зерттеген бұл эпос сол ... ... ... мәдениетінің жаңа
формасын анықтап ашуға ... ...... ... ... ... ... шығаратын соны соқпақ, жаңаша бағыт ұсынады
[2,210 б.]. Академик ұлы ... ... ... ... ... ... ... кейін жырды зерттеген ... ... ... Ә.Дербісалин, Н.Мұхамеджанұлы т.б.
еңбектерінен осы бағыттағы еңбектің нәтижесін көруге ... Олай ... ... ... ... жаңа ... ... кеткенін
мойындауымыз қажет.
Жырдың тарихын айқындау барысында М.Әуезов ұлы ... шығу ... жыр мен ... салт ... ... ... дәлелдейді. Гунн
патшасының жерленуін көзімен көрген ... ... ... өлгенде
жоқтау жырын орындағанын айтады [86, 18 б.]. Махмуд Қашқаридың ... да ...... ... ... ерлік тұрмысынан туған жырдың
бір түрі [85, 230 б.]. Ал ағайынды ... ... ... ... ... ... ... ғажап емес», - деген пікір білдіреді [3, 34
б.]. Олар Ш.Уәлиханов ... ... ... өсиет жыры» мен Радлов жазып
алған «Қаныкейдің жоқтауын» мысалға келтіріп, эпостың өне-бойынан ... мен ... ... ... ... ... ... дейді:
«Бұл оқиғалар аса ірі бір ... ... ... ... ... ... адам «қырғыздың ұлы мемлекеттігі» дәуірінде немесе Суджа
ескерткіштерінде көрсетілген кезеңде әрекет етуге ... ... ... ... бұл ... сол адам ... салған жылы шығарылған. Ежелгі салт пен
ғұрып, өлгенді ... ... ... ... ... [2, 214 ... ... М.Әуезовтің жырдың эволюциялық даму ... ... ... ... өсиет жыр мен жоқтау халық арасында тұрмыс-салт
жыры түрінде осы күнге дейін ... ... ... ең алғаш тұрмыс-
салт жырларынан бастау алуы ғылыми нақтылығы бар ... ... ... ... ... міндеттерді анықтау барысында М.Әуезов ... ... де алға ... Өзі ... алған Балбай өсиет жырының
сюжеттік желісі де батырдың ... ... ... ... ... ... ... ел-жұртына Ыстық көлдің түбіндегі қалмақтар
күйдірген қыштан құлыптас тұрғызыңдар деген өсиеттен ... Осы ... ... дастанға айналу процесін айқындай келе, эпостың да тұрмыс-
салт жырларынан ерлік, батырлық дастанға ... ... ... ... ... ... ... жоқтау, өсиет жырдан бастау алғанын ... ... ... ... ... ... Манас батырға бара-бара тұлғаны іздейді.
Өзінің ... ... ... ... туралы ең ескі хабар» ... ... [87] ... аты ... Бір жазуда: «қасқыр
қысылса күшігін тастап» қашады, барыс әсте ...... Руға ... қырғызда барыс ерлік, жігіт символы. ... өз ... ... атымен лақап алады» деген дерек келтіреді. Осындағы Барысбек
атына ... ... ... ... ... көне ... ... қаған болған. Түріктермен құда болып тату тұрған. ... ... ... ... мен Түргеш қағанатының азғырынды тіліне еріп,
түрік қағанымен достасқан ... ... Бұл ... ... ... ... ... Түріктердің қажырлы жорығының арқасында
қырғыздардың жеңіліп, өздерінің құрамына қайта қосылғандығы ... осы ... ... қаған қаза тауып, ержүрек көсемінен айырылған,
қырғын тапқан қырғыз ... ауыр ... оған ... ... Бұл жоқтау да тасқа қашалып жазылып, түрік қағаны Қапаған Білге
зиратындағы тас ескерткіштерінің қатарына қойылған. Көне ... ... бұл ... ... ойын ... сүйреп «Манас» эпосының
алғашқы нұсқасына әсер етпеді ме екен? – ... ой ... ... керек.
Сөзіміз дәлелді болуы үшін 1877 жылғы Сібірдегі Алтынкөл жағасынан табылған
жалпақ ... ... ... ... ... «...О, Барыс, бизди
таштап кеттің би? ... Биз ... - ... эр ... ... ... Атаганат! Алты эрди кошо ала жатпадың!
Түлпарыңды жанына ... ... Уч ... ала ... О, ... ... Бизди таштап кетпесеңчи! ...Сен барда кубанчыбыз болант эле.
Сунғанын алтын гер ... ... ... бер! ... ... ... Барсым атын да, букасын да албастан өтүп кетти бу дүйнөдөн!
Атаганат!...» [88]. Тасқа түскен бұл ... ... ... ... ... сияқты. Ал лекциясында пайдаланған бұл материалды М.Әуезовтің ерте
білгенін және кейін зерттеу нысанасы етпек ... ... ... ... ... болған жоқтаулар туралы ғалым: «жоқтаудың - өзіне тән
аянышты, қайғылы сазы болады. ... ... ... ... ... мен ... көп ... өлген адамды
мақтағанда бояуы қанық эпитеттер мен метафоралар қолданылуы шарт.
Үй ішінің қайғы-шерін білдіретін өлеңнен «жоқтау» ... ... ... ... ... ... ... де түбегейлі ой тербейтін
өлеңге айналады,» [2, 47 б.] - деп ... ... ... ... ... ... халық өмірімен, тұрмысымен, әлеуметтік саяси жағдайымен
табыстыра қарастырады. Сөйтіп, эпикалық жырлардың пайда болу анықтамасын
береді.
Қазақ фольклорында да ... ... ... ... адамдардың туған
туыстары, бауырлары, кейде белгілі ... ... ... ... осы ... ... ... 1923 жылы А.Байтұрсынов пен
Ә.Бөкейханов құрастырып, Мәскеуден шығарған «Жиырма үш жоқтаудан» да ... ... ... қаза ... ... ... шығару қазақ фольклоры
үлгілерінде дәстүрлі ғұрып екені белгілі. ... ... ... ... жұбату, жоқтау өлеңдерінің мол ұшырасуы батырлық
жырлардың жанрлық ерекшелігіне, эпикалық ауқымдылығына ... ... Сол ... ... ... ... осы ... негіз болуы
мүмкін екендігін айтады. М.Әуезовтың бұл ғажап пікірі ... ... ... баға береді: «Одақтық фольклоршылардың еңбектерінде
эпостың қалыптасуындағы мифтің, ертегінің, ... ... ... ... ... бар ... Е.М.Мелетинский т.б.). Алайда
бұл зерттеулер дүние жүзі ... ... ... ... ... бола ... Бұл тұрғыдан келгенде М.Әуезовтің
болжамының қазақ эпосы үшін ... ... бар» [11, 18 б.]. Бұл ... ... та бір ... ... тән жанрларды екінші бір
елдің фольклор мұрасына қолдана салудың айтарлықтай нәтиже бермейтінін атап
өтеді [12].
Жоғарыда аталған тарихи ... ... ... ... ... ... ... жырының туған кезеңі 840 жылдар деп байлам ... ... ... ... әрі ... нақтылай түскен. Аталған кезеңнің
тарихи оқиғаларын сараптай келе: «дастанның сол ... ... ... ұлы ... ... суреттейді. Онда бүкіл коллектив,
бүкіл халық бар. Оның мұқалмас қуаты, ерлігі мен күшінің әсерленіп ... ... ... ... Батыр туралы тақырып баяндаудың
бірден-бір шырқау шыңы болып шыққан,» [2, 216 б.] – ... ... ... ... ... өзгеруінің сипаты кейінгі тарихи оқиғалардың
әсерінен екенін ... Дін ... ... ... ... көзкөмендер аталуы, IX-X ғасырлардағы қырғыздың қаласы болған
Кенжұт атауының тоны өзгеріп басқа халық атауына иеленуі т.б. ... ... ... ... ... бұл ... ... де манастану
ілімінде өзекті мәселе болып отыр.
2.1.2 Жырдың көркемдік ерекшеліктерін айқындау
«Манас» ... ... ... ... ... ... еңбегінің бір
саласы дастанның сюжеттік құрылысына, жекелеген характерлер мен образдар
тобына тоқталуы. Бұл ... ... ... ... мәнге ие. Өз
шығармашылығы арқылы ... ... ... ... ... ... жазушы бұл тұста да жырдағы негізгі кейіпкерлерге ... ... ... ... ... ... сомдауда жырдағы
көркемдік ерекшелікке, жырдың көп нұсқалы болғанымен көркемдік ... ... т.б. ... ... қорытынды ойлар айтады.
Ғалымның жырдың сюжеттік құрамы, оның пайда болу, қалыптасу, ... ... ... ... ... ... Енді сөз ... мәселе
зерттеушінің эпостың сюжеттік құрылысы мен тақырыбына шолу ... ... ... ауыз ... ... ... ... келелі мәселе – автордың
дағдылы жолға түспей эпостың өзіндік бітімін тани ... ... ... ... ... ... пен ... Қаралаев нұсқасы зерттеу
объектісі болған.
Жырдың сюжеттік ... ... үшін ... ең ... ... ... ... қоймай, оқиғалары мен баяндау желісі жағынан
дараланып тұратын ірі-ірі тақырыптарды ... ... ... « 1) ... келуі және балалық шағы; 2) Жорықтар; 3) Батырдың інісі әрі серігі
Алмамбеттің ... 4) ... құда ... үйленуі; 5) Көкетай асы; 6)
Көзкөмендер (Манастың туыстары) оқиғасы» [86, 11 б.]. Осы ... ... ... ... ... ... ... яғни сюжеттік
құрылысының ядросы – жорықтар жайындағы тақырыпты таңдап зерттеуінің өзегі
етеді. «Сағымбай нұсқасында бұл ... ... ең ... ... жайы. Ал ас, үйлену тақырыптары негізінен осыған ... ... ... ... ... ... ... көріністері
енгізілгендіктен этнографиялық, тұрмыс-салт тақырыптары да батырлық рухына
толы. Манас жақын-жұрағаттарының арасында да, өзінің жеке бастық ... ... ... көрінеді. Сөйтіп құрылысы мен тақырыбы жағынан бұл
бөлімдер эпостың негізгі стиліне орайлас ... ... [86, 11 б.], - ... ... ... өзек болып тұрған – басты герой Манас ... оның ... ... екендігі анықталады.
Әрине, жырдағы жорықтар жайында баяндалатын циклдағы үлкен тақырыптарды
бірнеше тақырыпқа бөлшектеуге болады. Осыны анық аңғарған ғалым әр ... ... ... дара ... акт ... туған болар деген
пікір білдіріп «Бұлай болған күнде Сағымбайдың еңбегін ... ... ... ... ... эпизодтардан, үзінділерден, көріністерден бас құраған
эпостық көне жиынтық ... ... ... ... ... Бұл ... ... да іштей тұтас аяқталған, тиянақ тапқан.
Дастанның сюжеттік желісінің ерекше ұлғая беруіне бұл зор әсер ... ... осы ... ... мол ... ... шағын тақырыптарға
ауыссақ, барлық жырдың оқиға желісін санап өтсек, онда ... ... еді, ... ... ... көрінбес еді» [2, 192 б.], -
дейді. Сол себепті ... ... ... мәселелерді дастанның
сюжеттік құрылысына берілетін талдаумен ұластыра отырып қарастыруды
ұсынады. Сонда ғана ... ... ... қалайша бас құрап
сюжеттік желіге кірігуін дәлелдеуге болатын жолды нұсқайды.
Ғалымның жырдың құрылысына байланысты бұл пікірі ... ... ... толық түсіне білгендігімен айырықшаланады. Аталған мәселе
туралы кезінде орыс ... ... ... ... ... ... рядом
признаков… Наиболее важным, решающим признаком эпоса является героический
характер его содержания» [89, 3 б.], - ... ... ... ... Әрине,
бұл эпостың ішкі құндылығын ... ... ... ... ... жырдың ұлы жорықтары туралы пікір білдіру, оған сараптама ... орыс ... тән ... ал одақ ... ... елдердің әдеби
мұрасы бұл талап деңгейінде көріне алмады. Оның ... ... ... ... ... ... салқынынан болатын. Бұл идеология
бойынша Ш.Уәлиханов халықтық туынды деп бағалаған «Манас» ... ... ... ... эпос деп ... ... «Ұлы жорық» бөлімін
дәлелге келтірген бұл бағыттағы ғалымдар онда панисламистік ... ... ... ... алу ... исі ... ... айтты. Өзге елдердің
эпостарындағы осындай ғылыми ... ... ... ... ... сай ... ... «Сондықтан да эпос ... ... ... ... үнемі саясатқа жалтақтап, идеологиялық
қателіктерге ұрынбас үшін әліптің артын бағуға, рұқсат берілген жырларды
өлшеп-пішіп ... ... ... ғана сөз ... ... еді.
Қырғызстанда «Манас», Татарстанда «Едіге», Түркіменстанда «Қорқыт ... ... ... ... ... ... ... түсіп, қым-
қиғаш айтыс-тартыстар жүріп жатқанда, Қазақстанда ... ... ... ... үкім-қарарлар өзге республикалардан асып
түспесе ... ... жоқ» [11, 10 б.] ... дәуірінен бұрын ХХ ғасырдың бас кезінде, кеңес дәуірінің алғашқы
кезеңдерінде батырлық ... ... ... ... Ә.Бөкейханов
[90], А.Байтұрсынұлы [91], Х.Досмұхамедовтер [92] өздерінің қазақ ... ... ... сол ... ... ... ... идеологияның
қарарларынан қорқудан аулақ болған еді. Кеңестік ... ... ... ... ... ... ... пікір білдіруге еркі ... ... ... ... ... арпалысуына тура келді. 1950
жылдардың басында Кенесары-Наурызбай тарихи жырына тиым ... ... ... да ... ... 1957 ... Қазақстанда өткен
конференция «буулы белді онан сайын буа түсті». Осындай қиын-қыстау ... ... ... ... ... ... ... өзінен тапқан, басын бәйгеге тіге отырып күш-қажырын жұмсаған
М.Әуезовтің еңбегі үлкен ерлік болатын.
Жырдағы ең негізгі орынды алатын, әрі ... ... ... жайын
баяндайтын бұл тақырыптың өзегін ғалым Бейжинге жасаған жорықты суреттейтін
«Ұлы жорық» ... ... оның ... ... ... ... бұл
бағыттағы еңбегі айырықша мәнге ие. Сондықтан біз еңбектегі ... ... ... мақсат етпекпіз. М.Әуезов сюжеттік желідегі
оқиғаның басталуы ... ... ... ... ... суреттеуден
көрінетінін ескертсе, сюжеттік желідегі ... ... өмір ... діні ... қасиетті соғыс дабылын қағудан байқалатынын
айтады. Мұнда Манастың ... ... тағы бір ... ... ... ... өштігі мен жаулығы. Қоңырбай елі Манас хандығын мойындамай
оны өзіне тәуелді санайды. Алым-салық төлеткісі ... ... ... шығу кезіндегі дайындықты суреттейтін жыршының жырлау ерекшелігінен
ғалым ... ... ... схемаларын, бір сарындылығын дәлелдейтін
мысалдар келтірген. Олар жыршының өз атынан айтылатын суреттемелер, қостап
айтқан ғибрат монологтары, ... қол ... ... ... хандардың
келуі, Манастың айырылмас достары мен серіктері туралы көріністер. Жыршы
қай жорықты суреттесе де осы ... ... ... оны сол ... ... ... Сюжеттік желідегі дамуды автор Манастың ... ... ... ... деп санайды. Оқиғаның дамуы барысындағы
оқиғалардың көркемдік ... де ... ... Олар ауыз ... ... ... ... Жырда адам аяқ баспаған шөлдер, асу
бермес таулар, ... ... ... ... ... ... қолының ілгері
жүруіне бөгет болған кейде айуан, аң түрінде, кейде аяр адам ... ... ... ... ... жаудың сиқыршылары да кең суреттеледі.
Жырда Манастың серіктері сиқырлы күштерге сиынбай, тек қайраты мен
ерлігіне сенеді. ... ... ... оны «Шахнама» және басқа да
шығыстық ... ... ... ... ... ... [2, 194 б.], - деп шығыстың жырларымен ... әдіс ... ... ... ... ... қолын сиқыршылық өнерді Қытайда оқып келген ілімі
күшті ... ... ... автор «Калеваладағы» Вейнемейненнің
сыңары деп бағалаған. Жырда Алмамбет - жүрек ... ... Ол ... ... ... Бұл ... алғашқы қиындықты онымен бірге
көретін Манас. Ол жалмауызды өлтіреді. Бұдан ... ... Шуақ пен ... ... араласады. Басқа уақыттарда жауға алдымен ... ... өзі. Осы ... кейін Манас қас жауларының еліне
келіп олардың қалың қолымен, хандарымен бетпе-бет ... ... ... жекпе-жек соғыстары болады. Жекпе-жек кейде тең аяқталған, кейде жау
жағының жеңуімен бітеді. Бұндай оқиғаны ғалым ... ... үшін ... санайды. «Манас жағының аздап та болса беті қайтуы оқиғаны қоюландырып,
сюжет талқысын ... ... ... ... еліктірген талай-талай
жекпе-жектен кейін тартыс шырқау шағына, шарықтау шегіне жетеді. Екі жақ та
ең ... ... ... Қырғыздар Манасты шығарса, қарсы жақ та соған
тең, лайық батырын шығарады. Бұл жекпе-жекте әдетте ... ... [73, 12 б.]. ... әрі ... ... қол ... ... жуан
ортасында Манас, Алмамбет және қырық батыры жүреді» [2, 194 б.], - дейді.
Осыдан кейін жыршының финалға ауысып, ... жақ ... ... сый-
сияпат жасауын, Манастың жаудың қызына үйленуін көрсетеді. Сонымен бірге ең
басты тақырыпты құрайтын жорық ... соңы ... ... ... ... ... ғашық болған Манас пен ... ... ... ... ... пен Шуақ арасында да көрініс
беруі) сарқыла аяқталатыны айтылады. Бұдан ... ... осы ... ... ... ас ... ... асы), батырдың үйленуі
жайындағы тақырыпты (Қаныкейге үйленуін), басқа дербес тақырыптар (Манастың
дүниеге келу жайы, Жеті ... ... ... тақырыбына
байланысты күндестік, қастандық т.б.) жайын сөз ... ... ... ... ... мұндай қосалқы тақырыптар басында негізгі
тақырыптан алшақ кеткенімен, кейін сол арнаға ... ... ... одан әрі ... әсер ... ... ... түсіп кеткен
мұндай үзілістер кейінгі оқиғалардың әсер ... ... ... қилы-қилы
жаңа сарындар қосу үшін пайдаланылған деген ұтымды пікір ... ... ... бір ғана ... бір ғана ... ... көздейді. Ол –
негізгі кейіпкер батырдың жайына, тағдырына байланысты оқиға ... ... [2, 204 б.]. ... ... мен ... ... ... фабуласын құраған бұл тақырыптардың фольклорлық ... ... ... сөздік материалы, өлеңдік ... ... ... ... көріністері, нанымды психологиялық
мотивировкасы арқылы анықталады. Бұл ғалымның жырдың көркем табиғатын жіті
танығанын көрсетеді. Яғни ... бұл ... ... ... ... ... мәселелерді қамтуға әрекеттенгені, эпостанудағы
шешімін ... ... ... бағытта түсіндіруі, эпоста ... ... ... ... ... оны ... көсемсөз өнерінің
озық үлгісі ретінде бағалау басты орынға қойылғаны анық аңғарылады.
Жырдың сюжеттік құрылысын айқындау, стилін анықтау үшін ... ... ... мен ... ... ... ... негізгі идея –
отаншылдық, сыртқы жауларға қарсы ... ... Бұл ұлы ... ...... Жырдағы Манас бейнесіне ... ... ... ... ... ... Манас бейнесіне байланысты жасаған
тұжырымдарында өзіне дейінгі образ талдау бағытынан өзгеше, жаңашыл ... Ол ... ... анықтауда оқиғалардағы ерлік істерін бір ... беру ... ... өзекті тұлға Манастың ... ... ... анық ... Бұл ... ... ғылымында образ
мәселесіне зерттеу жүргізудің соны соқпағын салғанын көрсетеді.
Автор жырдағы ең басты ... ... ... тәсілдері әр түрлі дей
келіп: «Ол ең алдымен ерлік, қимылда, ... ... ... ... ... ... оны іс әрекетті ілгері өрбітетін
монологтар мен сөздерден ... ... ол ... ... да бой ... ... оның әралуан жағдайдағы сырт пішін,
тұлғасын суреттеп отырады,» – ... ... ... ... ... ... атай ... [2,216 б.].
Жырдың нұсқаларында Манас бейнесінің ортақ сипаты, тұрақты портреттерде
көрінетін ... ... ... Мұны ... ... қасиеттерден
айнуды, ауытқуды білмейтін мызғымас ұлылық идеялы,» – деп ... ... ... ... ... ... бейнесі, жекпе-жек үстіндегі
хал-күйі бір ... ... ... дөп тапқан. Манас ... ... ... ... ... ... ... М.Әуезовтен,
кейін қырғыз ғалымы С.М.Мусаев еңбегінен ... ... и ... ... и ... ... Манаса от многих персонажей
эпоса. Не зря «айкел» – ...... как ... только по отношению к Манасу, в то время как многочисленные эпитеты
и сравнения, ... ... ... ... как ... ... ... дальновидность, применяются одинаково ко всем героям. Например,
эпитеты «лев», «тигр», «леопард» и ... ... при ... ... так и ... богатырей, а иногда даже отрицательных героев»
[50,433 б.]. Бұл ... ... ... ... қалыптастырған
жолының ары қарай даму үстінде екенін байқаймыз.
Ғалымның жырдағы басты образдың бірі есебінде қарастырған ... ... ... үйленуі жайындағы тақырыпты қозғағанда Қаныкейге
байланысты оқиғалардың барлығына ... ... бұл ... ... негізгі тақырып қаһармандық, қалған тақырыптар соның
өрісін ашатын құрал деп бағалағандықтан Қаныкейдің жеке ... ... ... детальдардың барлығын Манас ... ашу ... ... төрт ... ... оған ... жөні ... айтқанымен, «бұл әншейін біреудің, әйтеуір басы жұмыр пенденің
тойы емес, батырдың үйлену ... ... ... салтына байланысты
дәстүрдің бәрін Манастың орындай беруі шарт ... [2,199 б.], - ... ... ... ... ... ... отбасылық бақытының
идеалы оның төрт әйелі екендігі, олардың барлығының текті жерден шыққан ... да ... ... те ... ... ... ... Бірақ бұл
жөнінде арнайы тоқталмайды.
Жырдағы Қаныкей образы айырықша тоқталып өтуді қажет ететін кейіпкер. Ол
– Манастың әйелі, жақын ... адал ... Оның ... ... ... ауыз ... ... барлығында дерлік кездеседі. Бұлардың
бәрінде ол өте ... ... ... әйел ... сипатталады.
Қаныкей образының тарихы туралы Ә.Марғұлан: «Тегінде ежелгі ... ... ... туу ... ... ... аты жырда ұмытылған болу керек.
Мұндағы айтылып отырған Қараханның (Темірханның) қызы ... ... ... ... қызы ... ... қызы Ақдәулет тағы басқалар,
ерте кездегі эпикалық аттармен еш байланысы жоқ: олар ... ... ... ... үшін ... ... қаттаулар болуға тиісті.
Қаныкейді алсақ – ол тарихи адам, Тоқтамыш ханның атақты қызы. Ол ... ... ... ... ... ... Олардың күмбезі осы
күнге дейін Қырымда сақталып келген» [3,59 б.], - ... ... ... ... жырларда тарихи кезеңнің шартына сәйкес ... ... ... ... ... қазақ-қырғыз жырларының кейбірінде әйелдің
қоғамдық ... орны ... ... ... ... бірі «Манас»
жырындағы Қаныкей образы. Ол ... ... ... ... ... ... ... үйленуі, Манастың кесенесін салу және оны жерлеу
эпизодтарында ол шешуші рөл атқарады. Сонымен бірге көзкөмендер, Көкетай
ханның асы, Ұлы ... ... да ... ... Соғыс оқиғаларына
тікелей қатыспағанымен оның берген кеңесі мен көмегі ... ... ... ... ... Оған ... Ұлы ... оқиғаларда
Манастың қырық шорасы Қаныкейдің ... ... ... ... ... ... ... еске алады. ... ... ... ... жиі еске алады. Манастың дұшпандары
Қоңырбай мен Жолай да батырдың ... ... ... ... күндейді.
Эпоста Қаныкейдің болашақты алыстан болжай білетін қасиетіне ... ... ... ішіндегі данышпан Бақай мен Қоса айтқан болжамдарынан гөрі
көбіне Қаныкейдің айтқандары дұрыс келеді.
Қаныкей эпостағы оқиғаларда өз ... ... ... қимылдарға
барады. Ол өзгелерден адамгершілігімен, ... ... ... ... ерекшеленеді. Көкетайдың
асына кейін шақырған Боқмұрын үшін Манас хабаршы болып келген Айдарханды
шаппақ ... ... ... ... оны ... ажыратып алады. Бұл
суреттеліп отырған ... ... ... ... белсенділігін,
еркіндігін көрсетеді. Аталған мәселе туралы атақты ... ... ... пікірі көңіл аударарлық: «Отношение к женщине было
подчеркнуто почтительным, рыцарским. Сын, ... в ... ... ... а ... уже ... [93,74 ... қаһарман образдардың ішінен ғалымның ... ...... ... ... ... ... эпизодтардың бәрін
саралаған автор: «кейбір ... ... ... ... Алмамбет қана
жанасады, маңайласады. Онда да өкіл ... ... ... ... ... туған інісіндей болып кеткен соң ғана осылай көрсетіледі. Туыстық
және достық қарым-қатынастардың ... ... ... ... ... ... үйленеді, бір уақытта дерлік екеуі де өледі. Сөйтіп батырлар
өмірінің ажырамас беріктігі, айнымайтындығы әрдайым ... ... ... ... [2,217 б.]. ... ... жорықтарының бәрінде
бүкіл болмысымен жарқырай көрінетін Алмамбеттің ... оның ... ... ... да ... ... ... қырық шораның ішінде ерекше
жырлануы байыпты зерделеуден өткізеді. Бұл бағыттағы зерттеулері Алмамбет
образының көркемдік ерекшелігін ... ... ... ... фольклортану ғылымында Алмамбет образына көңіл
аударып оның тарихын таныған зерттеуші ... Ол ... ... ... ... ... ... саяси оқиғалардың сырын ашып,
Алмамбетті ұзақ уақыт қытаймен соғыс жасаған ... ... ... ... ... ... мәні бар. ... «Манастың» кейбір
версияларында ... ... ... ... ... оның ... аталас туыс болып суреттеледі. Қырғыз фольклортану ғылымында
Алмамбет образына кеңірек ... ... бірі ... [94]. Ғалым
пікірінше, Алмамбет образы қырғыз елінің байырғы дәуірлердегі мифтік-
фантастикалық ... ... ... ... ... ... ... қаһармандық образдарының көпшілігінен ескі. ... ... ... бөлімде сөз ететін болғандықтан бұл мәселеде
көп тоқталмаймыз. ... ... ... ... бұл ... бауырлас екі ел ғалымдарының қолдауына ие ... ... ... образы қазақ фольклортану ғылымында типологиялық, генетикалық
жағынан салыстырылса, ... ... ... ... ... Сібір
халықтарының аңыз-әңгімелерімен, жырларымен байланыстырыла зерттелуде.
Ғалым эпостағы Манас батырдың аты Аққұла мен оның серіктерінің аттарын
да атап өтеді. Мал ... ... ... ер ... ... ... ... қасиеттердің көбірек қосылуын талдап шығады. Манасқа қарсы
шыққан күншіл туыстары «көзкөмендердің ... ... ... ... деген
пікір айтады. Оған себеп «дамудың диалектикалық процесіне байланысты рулық
құрылыста қайшылық ... ... ... ... көпшілігі ру
билеушілеріне қарсы антогонистерге бірте-бірте айнала бастауынан болған»
[2, 218 б.]- деген ... ... ... ... сомдаудың ерекшелігі
басты қаһарманға бағыныңқы болуында деп ... ... ... қырларын
ашуға тырысады. Олардың ішінде Бақай мен Көшей (Қосай), Шуақ пен Сырғақ
секілді батырлар, Көкше мен ... ... ... ... ... ... ... Манаспен терезесін тең одақтасы болып суреттеліп келіп
кейін бірте-бірте жырлаушының ырқымен Манасқа бас ... ... ... ... дастанның жекелеген тарауларының онша берік жымдаспауынан
табады. «Эпоста өте кең тараған антитеза және қарама-қарсылық ... ... ... және ... тете ... батырлардың образын барынша суреттеу
үшін де белгілі роль ... [73,21 б.]- деп ... ... ... өзіндік ерекшелігін көрсетеді.
Ғалымның таза әдеби-теориялық бағытта жасаған зерттеу еңбегінің ... ... ... ... мен ... ... ұйқас түрлері. Жырдың
тұтастай көркемдік ерекшелігін, басқа жырлармен үндеспейтін әуенді құрлысын
іздестіреді. ... ... ... ... ... іле-шала жыршы
жаңа оқиғаларды жырлауға ауысады. Ал егер оқиғалар арасында байланыс болса,
оны жыршы қалай ... ... ... ... ... – деген пікірімен
жырдың құрылысындағы өзіндік ... ... ... ... ... [2,220 б.]. Жырда сипаттау мен ... ... ... ... екенін және жырдағы осы баяндау әрдайым үшінші
жақта болатынын айтады. ... ... ... пен диалогтардың
кездесетінін сол арқылы ... ... ... нанымды,
дәлелді суреттегенін анықтаған. Жырдағы сөз сөйлеу үлгілерінің әр ... бар ... ... ... ақыл қосу түріндегі сөз, өсиет сөз,
сес көрсететін сөз, ... ... наз ... айбат шегу, өкінуді,
қапалануды білдіретін т.б. сөз ... ... ... ... жалғасы
«Семетейдің» лирикалық, тіпті романтикалық сипаты бар стиліне қарағанда
«Манастың» стилі ... ... ... ... ... отырады. Онда тұспал
буалдырлық жоқ, табиғи айқындық бар,»–деген ... ... ... ... ... ... көрсетеді [2,221 б.]. Жырдағы динамикалық
ойнақы тәсілге де көңіл аударды.
«Манас» жырының поэтикасын, өлеңдік өлшемі мен ... ... ... ... ... ... ерекшелігіне тоқталады. Ауыз әдебиетіндегі
эпикалық жырдың көркемдік ерекшелігін ... ... ... ... білімділігін, әдеби мұраны зерттеу үшін қажетті әдіснама
мен әдеби теориялық қағидаларын толыққанды игеруін ... ... ... ... ... ... мұраны зерттеуде өзгеше бағыт, соны
соқпақ салғанын аңғарамыз. Манас жырын өзінің ұзақ зерттеулеріне арқау ... ... бұл ... ... да мол ... ... ерекшелігіне тоқталған ғалым оның ұйқас, ырғақ
мәселелеріне де ... ... ... ... ... әр ... болатынын
айта отырып, оның үстіне халық алдында ... ... ... ... дауыс ырғағымен, ұйқас ерекшелігімен кейіпкердің жан ... ... ... мен кейіпкер арасына алтын көпір салатынын дұрыс
байқайды. Басты тұлғаның сыртқы сипатын, ішкі ... ... ... ... ... ескертеді. Бұдан байқағанымыз осы тәсіл арқылы
жомықшы өз тыңдаушысын толық ... ... Бұл – ... ... ... ... даусыз.
Міне, осындай жағдайға байланысты жомықшылардың жырлау сарыны әр түрлі.
Негізгі оқиға бір ... ... ... әр ... ... табиғи талант қуатына байланысты болады. Жырдың біраз нұсқасын
зерттеу тезінен өткізген М.Әуезов ауызша ... ел ... ... осы ... ... ... ... Өзі басынан тыңдаушылық кейіпті көп
өткізген болу ... ... ... ... орай ... пікірлерінде
терең білім мен зор парасат, ұлы таным бар. Мысалы: «Ұйқастың тарихын ... ... ... ... ... шыққан деген пікірлерімен
дау-дамайсыз келіссек те, біз осы ... ... ... ... мен оған ... ... ... шегін, жік арасын көрсетуге
қиналамыз. Өйткені, өте-мөте ежелгі кезде шыққан деп шартты ... ... ... ... де ... ... қалпын жоғалтпайды» [73,22 б.],
- дейді. Аталған пікірден ғалымның халық өнері мұрасында ұйқастың ертеден
болғанын ... ... ... ... ... ... бар. Ол ... - өлеңнің композициясында аллитерация мен
ассонанс басты маңыз алып, жазба өнердегідей белгілі бір өлшемге бағынбай,
өлеңнің ... мен ... ... ... түрде сақталады. Осы
ерекшелікті байқаған М.Әуезов ... ... ... мен әуез , ... де көп ой ... бағыттағы зерттеу жұмысынан біз ... таза ... ... ... ... ... ... халық мұрасының
көркемдік жағының зерттелуі, таза ғылыми ... ... ... ... ... ... ... жырдың тарихы мен сюжеттік желісін,
кейіпкерлер бейнесін назарда ұстаумен болады. ... ... ... реализм тұрғысынан қарастырылады. Сондықтан болар жырдағы жеңіл
талданатын мәселелер ғана қозғалды да, сарыла іздестіретін поэтика мен ... ... ... ... ... ... ... бірі жыраулар
поэзиясы мен батырлық жырлардың ... ... ... ... ... да жеткілікті қарастырылмады. Нағыз ақындық
талантты қажет ететін ұлы сарын, эпикалық дәстүр тереңдетіле ... Бұл ... ... ... жыраулық поэзиясы мен эпостық
мұралардың ... ... ... ... ... ... ... жырлардың көне заман тарихи оқиғаларын біршама
дәл бейнелейтіндігі көпке белгілі. ... бұл ... әу ... ... ... болған жыраулар шығарған.
Бажайлап зерттеген адам эпостарымыздан ... ... ... ... олардың шығармаларындағы тұтас жолдардың пайдалануын аңдайды», –деген
құнды пікір ... [95,145 б.]. ... ... ұлы ... ... ұлттық рухты көтеруде үлкен жетістіктерге жеткендігі, ... ... анық ... ... ... - ... ... қысқа, нұсқа, түйінді ой-толғаныстарымен, өрнекті
жыр, асыл ой туғызуымен ... ... ... гөрі ... ... ... осы өзгешеліктерінде болса керек. Олай болса
халықтың рухани қажеттілігін өтеп ... ... ... ... ... ... дұрыс таныған. Ғалымның қырғыз жырын зерттеуде
айтқан пікірлері қазақ фольклортану ... үшін осы ... ... ... ... ... келелі мәселесі ретінде қарастырған
өлеңдік ерекшеліктеріне көңіл аударуы барысында ұйқастың тұрақты шумақтарға
бөлініп, төрт жолды, алты жолды, сегіз жолды ... ... ... ... ... ... ... бұған қарап жырда
ұйқастар қалай болса солай қиыстырыла салған деп ойлауға болмайды. Автор
пікірінше: ... ... мен ... ... ... ... тыңдаушы назары соған ауып отырады:
Хан қылғын дедім кіміңді?
Қаладым келдім дініңді
Хан екеуің бірікші,
Қаһарлансам бұл ... ... ... ... ... ... қазақтың және басқа түркі халықтарының да
эпостық шығармаларына мол таралған. Осы ерекшелік шығыс эпосының ... ... ... ... ... ... хас [2,223 б.].
Аталған принцип бойынша өлең өлшемінде ... пен ... ... пен ... бірін-бірі жоққа шығармай қайта ажырамас тұтастыққа ... ... ... ... бағынғанын аңғарған М.Әуезов осы ... өз ... мол ... ... ... ... ... береді», - деп есептейді [2,223 б.].
Жырдағы ұйқастың, ырғақтың әуезділікке бағынғанын зерттеу ... ... ... түрлерін мысалға келтіреді. Қазақ-қырғыз эпикалық
жырларының ортақ ... ... ... бұл ұйқас түрлерін толық келтіре
кетуді дұрыс ... ... ... ... ... ... ... көркемдік бітіміне толық, тереңдей барған мұндай зерттеу
еңбекті біз кездестіре ... ... ... ... ... жіті ... барысында М.Әуезов төрт жолды барлық тармақ
принципіне бағынған ұйқас ... ... қыл ... ... келдім дініңді,
Ұлық екеуің біріксең,
Ұрайын ба жыныңды!
Ғалым пікірінше, «Мұндай қабаттасып, қайталанып ... ... және ... ... барған сайын асқындыра күшейтіп, сол
арқылы геройдың буырқанған жан ... ... [2,224 б.]. ... бірге
жырдағы жанасып тұрған ұйқастар да мысалға келтірілген.
Сонда Манас кеп айтат:
«Ей, халайық!» – деп айтат.
Алма-кезек үйлесіп келетін ұйқастар да назарға ... ... ... темірі
Құлаш та қарыс болаттан.
Жарды жаншып езгендей,
Қаһарланып бір кетсе,
Қара тасты тескендей.
Сонымен бірге қазақ фольклорындағы «желдірме» ... ... әр ... ... бір ұйқасты тирадтардың жырда көп кездесетінін айта ... мәні зор ... ... ... ... ... және ... мұндай «желдірме» өлеңді шумақ түрінде болмаса да, тирад
түрінде біріктіреді. Өлеңдік техника ... ... бұл ... ... ... қабындай өрбіп қоюланып, баяндау сазы әбден шыңына жетіп
ширыққан кезде жыр қарқынын үдетіп, өлең ... ... ... ... ... ... әдейі кіргізеді. Мұндай тұста тыңдаушы да еліге
түсіп, беріле тыңдап, қошамет көрсетіп ... ... ... ... «желдірме аталуы» яғни бір қалыпта баяу өрбитін, ... ... ... да ... емес» [73,22 б.]. Осындағы бір ... ... ... ... ... өзімді,
Үрпек басты ту келгін,
Үстін-астын шу келгін,
Үйіріліп аққан су келгін,
Жарақталған ер келгін,
Қара құйрық шер келгін,
Жер қайысқан қол келгін,
Жай келмегін – мол ... ... асты ... ... автор қайта мысалға келтіріп
түрік халықтарының ... ... көп ... редифтер деп
бағалайды. Редиф кейде поэтикалық техниканың әлсіздігін аңдатса, ал ... ... ... ... ... деп ... ... ұйқастардың түр-түрі араласып келгенімен, олардың
үндестікті бұзбай әуезділікке ... ... ... ... ... Бұл ... эпостың мазмұны мен формасы сияқты әуезділік
сарыны да әр дәуірде ... ... ... ... ... қарай құбылып отыратындығы, көбінесе өлеңнің бас жағын
немесе ... ... ... буындарын акустикалық жағынан айқындай
түсетіндігі айтылады. Автор пікірінше бұл сырттай қарағанда түркі тілдеріне
тән ... ... ... ... өлең ... ... ... түседі. Бірақ бұл тұста М.Әуезов қырғыз тілінің фонетикалық
құрамындағы өзіне тән бір ерекшелікті, ... ... ... ... бар екенін есте тұтуды қажет деп санайды. Себебі өлеңнің ... ... ... түсу үшін бұл ... ... ... ... Олар өлеңнің аяқ жағында бәсеңсиді де, өлең басталғанда қайтадан
күшейеді. Мысалы:
Қарап тұрсам, дүние,
Қаңғырған ердің соры ... ... қор ... да ... зор ... ... қор ... ердің соры екен.
Жырда әуезділікке бағынған мұндай ... ... ... ... өте көп. ... тіпті соңғы ұйқастардан гөрі алғашқы
сөздердің дыбыс үндестігі күштірек екені және аллитерация мен ... сол ... ... ... ... ... тұрғаны байқалады. Бұл
айтылғандар әуезділік пен алғашқы қайталаулардың әдейі, шартты ... ... ... ... [2,226 б.]. Мұндай тілдік қолданымдар қазақ
эпикалық жырларында да мол ұшырасады. Сол себепті М.Әуезовтің бұл ... мәні аса ... ... ... де ... ... тыс қалмаған. Бұл бағыттағы
зерттеулер ... ... ... ... ... тани білгендігін
көрсетеді. Жалпы, өлең техникасына байланысты ... өлең ... ... ... Басы ... ... кем ... тұратын тармақтар өлең
өлшемін бұзатын, көркемдігіне көмескі келтіретін көрініс болып ... ... ... мен ... ... бұл ... модель бола
алмайды. Бұл ретте жырдағы өлең өлшемі туралы пікір ... ... ... тығыз байланысты. Өйткені, бұл байланыс болмаса өлең де,
әуезділік те бұзылар еді. Дастанда тұтас алып ... өлең ... ... ... ... оның шегінен шықпайтындығын көреміз.
Бұл өлшем көбінесе алты және тоғыз буынның мөлшерінде келіп отырады» [74,23
б.] - ... ... ... мәні зор. ... ... ... ... даму барысында жетіліп бізге жеткен ... ... ... ... ... ... мұндай көркемдік ерекшеліктерді
негізгі сипат ... ... Ал ... ... ... кітапқа
кірісер алдындағы беташарларда бұл талаптың жүрмейтіндігін, кейде төрт-бес
буынды, кейде одан гөрі ... ... ... ... ... ... ... пен әуездің, ырғақтың жырдан ерекше ... ... ... ... аллитерация мен ассонанс арқылы өлең
ішінде белгілі бір эпиттер мен ... ... ... ... әрі бұл ... орайластығы принципіне бағынатынын айқындауы,
ғалымның жырдың көркемдік ерекшелігін зерттеу үшін көп дайындықпен келгенін
аңғартады. Мысалы:
Орхонның мына суына,
Қарашы ұшқан ... ... тұр ... көз ... қара ... ... жарқылдап! – деген жыр ... ... ... ... ... сөздердің басында баса ұшырасады. Ал сол
сөздердің ішіндегі дыбыс қайталаулары әдейі іріктеп ... ... ... Шет ел ... ... эпитеттер, тіпті кісі есіміне байланысты
тұрақты эпитеттерде осы принципке негізделген» [2,226 б.], - деген ... ... ырчы ... ... ... ... және ... құралдар туралы да М.Әуезов ой
білдіре кеткен: «Жалпы образдардың көпшілігі айнала қоршаған ... ... ... алынған. Дастанның негізгі стилінің ... ... Бұл ... буылдыр түрде емес, бір құбылысты екінші құбылысқа жай
әншейін ұқсату, салыстыру ... ... ... ... арыстанға
баласа, жауды қасқырға немесе қабанға теңейді» [73,23 б.]. Сонымен қатар
ғалым жырдағы образдардың өсіп өрбуін, сомдалудағы ... ... ... Бұған бірден бір ықпал етуші күш жырдың тақырыбы мен идеялық
нысанасы, авторлық тенденция екенін көрсете келіп, күрделі образдардың ... ... де ... ... ... біртұтас саналы күштің
соқыр күшке қарсы тұрғанын баса көрсетуі. ... ... ... ... ... ... стилистикалық ерекшелігінің бірі осындай:
«ұқсас күрделі поэтикалық образдар дастанның мазмұны мен ... ... ... ... ұзақ ... ... ... сөздік-поэтикалық мәдениеті дамуының нәтижиесі болып ... б.] – деп ... ... Бұл ... ... ... айтылған
алғашқы сындарлы пікір.
Әрине, талғамы кең зерделі ғалым жырды зерттеу барысында біріңғай кетіп,
көркемдік ерекшелігін мақтай бермей ... ... сын да айта ... ... өлеңдік бітімінің поэзиялық биік мәдениетіне қабыспайтын
ортақ сипаты кей жерлерде өлең формасының ... ... ... ... деп ... Оны қазақ тақпағымен салыстырады. Жырдағы
эпизодтар, оқиғалар арасындағы ... көп ... ... ... ... жаңа оиғаларды жырлауға ауысатынын сынай келіп: «бір
оқиғадан екінші ... ... ... ... ... ... ... ғана иек артылады,» [73,21 б.] – деген қорытынды жасайды.
Мұндай кемшіліктер мен ерекшеліктерді ... ... ... ... ... М.Әуезов жырдың стилистикалық ерекшеліктерінің ішінен
дастанның поэтикалық лексикасы туралы да мәселеге ... ... ... ... қай ... ... сөз ... жекелеген
элементтердің қай дәуірде кіріккенін анықтауда лингвистикалық зерттеудің
берері мол екенін аңғарған ... ... ... ... ... ... бағыт береді. Ғалымның пікірінше, дастанның тілі – осы күнгі
сөздік қолданыстағы қырғыз тілі. ... жыр ... ... ескірген,
көнерген сөздер мен тұрақты тіркестер өте көп. ... ... ... де ... Олар ... ... қажет етеді. Бәлкім, олар ежелгі
түрік немесе монғол тілінен қалуы мүмкін.
Сонымен бірге М.Әуезов шет жұрт тілдеріне де ... ... ... ... ойынша, Иранның кітаби эпосымен шағатай әдебиетінің
әсерінен ... ... ... ... ... ақынның араласуы мүмкін.
Мысалы, «шер» /арыстан/, ... ... ... ... т.б.
Әсіресе, жырдағы Рүстем есімінің аталуы осыған айғақ. Мысалы:
Үстіне киген көк ... ... ... Алма ... ... ... біз М.Әуезовтің жырдың тілін зерттеуде өзге ұлт елдерінің
әдеби мұрасын зерттеу әдіснамасынан, жүйелі зерттеу үлгісінен ... ... ... ең бір ... тұсы - ... ... ... композициясы мен сюжеттік желілерінің ... ... ... ... ... ... ... бағыт әлі өзектілігін жоғалтқан жоқ. Себебі, әлемде ұзақ жыр болып
саналатын жырлардың өзіндік жақын бітімі бар. ... ... ... ... жөнінен, көркемдік шеберлігі тарапынан аталған жырлардың бірге
қарастырылуы заңды болар еді. Сондықтан ғалым ... ... ... ... [73,24 б.] - ... ой қорытып, жырдың тілін зерттеушілерге көп
материал беретін нысананы әдейі ... ... ... ... тағы бір өзгеше белгі жырдағы
күлкілі жәйттер. Бұл өзгешелік те ғалым назарынан тыс ... ... ... ... эпос мол сездіреді. Жырдағы қызғылықты, көңілді,
тосын жәйттерге баға берген зерттеуші: ... бұл ... ... көшпелі халықтың тамаша жарқындығының, жайдарылығының белгісі
ретінде көрінеді.» [2,320 б.] - деп, ... ... ... ... дәл ... Әрі мұны ... халықтардың әдеби мұрасына берілген
шынайы баға деп ұғу керек. Бұл көркемдік әдістің тыңдаушы үшін аз да ... ... үшін ... ... ... ... ... жырдағы
жекелеген оқиғаларды, кейіпкер сомдаудағы детальдарды осы мақсат үшін
бағындырылған деп есептейді. ... ... ... ... да ... ... оның ... сюжеттік нысанасымен
ақталған. Осының бәрі шығарманың көркемдік жағынан толысуын, жомықшының
творчестволық қиялының ... ... ... қырғыз халқының
психологиялық сипаты мен ... ... ... ... ... б.] - деген пікірінен бұл ... кең етек ... ... ... дәстүр жалғастығы болғанын байқағандаймыз.
Жырдың барлық қырын-сырын зерттеуге ұмтылған ұзақ жылдарындағы еңбегінде
М.Әуезов ең алғаш рет ... ... ... ... ... әдісін
қалыптастырды. Кең құлашты жырды сарыла зерттеу барысында эпикалық туындыны
зерттеудің кешенді әдіснамасының жаңашыл бағыт, үлкен жетістік болмайтынын
ғалымның сол ... ... ... ... Бұл қала ... сол
кездегі одақтық көлемде жаңадан сөз бола бастаған ... ... ... ... ... бұрын қазақ ғылымының ерте қамданып аталған
бағыттағы жұмысты тәжірибеден бірінші болып өткізгенін ... ... ... ... ... ... ғалым жалпы жырды зерттеудегі
мифологиялық мектептің қалыптастырған әдіснамаларын ескірген, күн талабынан
қалған әдістер санап ... ... ... ... «Миф ... ... қарсы емес. Өйткені «Манастың» құрамында ол бар. Бірақ оның
эпоста алатын үлесін әсерелеудің қажеті жоқ. Ол ең басты көне элемент ... ... ... этнографиялық, лингвистикалық элементтермен
қатар зерттелуге, ашылуға тиіс. Оның үстіне мифтік элементтер «Манастың»
өте ... ... ғана ... деп ... айтуға болмайды.»
[2,210 б.]
Әрине, М.Әуезовтің бұл пікірінде ... ... ... ... оның ... ... әдісі деген аты ғана ... ... ... әдісі деп бұл күнде тарих, әдебиет, тіл, ... т.б. ... ... ... зерттеуін атайды. Бірақ атын
атап, түсін түстемегенімен ... ... ... ... ... барлық заңдылықтары көрсетіліп тұр. Сол себепті ғалымның бұл
бағыттағы жасаған жұмысын аталған ... ... ... орындаған зерттеу еңбегі деп бағалаймыз.
Жалпы, қазіргі күнде де эпикалық мұраларды зерттеуде кешенді ... ... ... жоқ. Бұл ... ... ... ... жеткен деңгейде бір өзі үлкен бір ... ... ... ... ... ... ... болады. Ал
оны сол деңгейден ары асырып ... үшін ... ... тәжірибесінен, жасаған ғылыми еңбегінен үлгі, өнеге алу ... ... ... ... ... ... жасаған ғылыми еңбегі
ұлттық фольклортану ғылымымыздың құнды мұрасы болып ... ... бір ауыз ... айтатын қыры – жырдың жиынтық нұсқасын жасауда
атқарған еңбегі. 1952 жылы 8 шілдеде Бішкек ... ... ... ... ... сөйлеген сөзінде: «Мен біртұтас сюжеті бар жиынтық
вариант жасауға негіз боларлық арқау жоқ ... ... ... деп білемін. Мұндай арқау бар. Әр айтушы оны баяғыдан бар ... ... ... ... ... [2,241 б.] – ... эпостық қайталаулар мен жекеленген тирадаларды, идеялық-
тақырыптық, сюжеттік-поэтикалық сипаттарды және олардағы ұқсастықтарды ... ... ... ... ... образдық-стилистикалық жүйесі, өлеңдік
өлшемі, сөздік құрамы, баяндау ... ... ... ... ... ... ... дәлелдейді. Жиынтық вариант жасауға
жасауға негіз беретін осы ұқсастық деп ... ... ... ... ... эпос құрамындағы аңыз-ертегілік, ежелгі-тарихи,
бертінгі-тарихы кезеңдерді, қабат-қабат қоспаларды ... ... ... ... ... Бұл орайда бұлай бөлуге ... ... ... ... ... ... нұсқалардағы
айырмашылық жырдағы әр циклдің жекеленген ... ... ... ғана бар. Ал ... алып ... ... - ... күрестер
мен жасанды жорықтар. Олар жырдың көркемдігіне көлеңке ... ... ... талқыға түскен осы конференцияда ғалым тек қана ... ... ... қана ... ... ... мәселе – жырдың
үлгілі нұсқасын жасуды да күн тәртібіне қояды. Жалпы эпостық көп қабатты
жырлардың көп ... ... ... ... ... сол кезеңдерде кезек
күтіп көтерілмей жатқан күрделі мәселе еді. Оған көбіне кеңестік ... ... ... ... ... ... мұрадан ұлтшылдықты көрген
пролеткультшылдық ... ... ... ... ... ... бәрін бірдей керексіз еткен осы ... ... ... ... мәжілісте аталған мәселені көтерген М.Әуезовтің еңбегі
ерлікке бара-бар үлкен азаматтыққа саяды. Өзі сұрақ ... және өзі ... ... осы ... ... өрнегіндегі аздаған кеңестік идеялар ғана
болмаса ... ... ... ... ... қастерлеу жатыр.
Миллион жолдан асатын «Манас» жырының жиынтық нұсқасын жасауды ... осы ... оны ... ... ... де ... ... рухани мұралардан ұлтшылдықты іздеген кеңестік ... ... ... қағидаларынан саңылау тауып жырдың
халықтың табиғатын сақтау үшін батыл-батыл ... ... ... халқының
ежелгі кездеңде шетелдік жаугершілерге қарсы алысу, тайпалық ... ... ... ... ... ... ... керектігін
ескертеді. Сонымен қатар: «әралуан ... ... ... мен ... оның зұлымдық пен қайырымдылық, мораль мен дін,
космогония ... ... ... ... ... мезеттерді
де сақтаған жөн. Олардың ... ... ... ... ұғым-
түсініктеріне сәйкес келуі-келмеуіне қарамау керек. Өйткені эпостың аты
эпос,» [2,241 б.] – ... ... ... ... ой айтады.
Жырдың жиынтық нұсқасын жасауда автор өлшеусіз көлем басты мақсат болмай
эпикалық мұраның көркемдігіне, шынайылығына, негізгі ... ... дін ... ... ... ... ... қысқарту керек деп санайды. Сонымен бірге эпосты қазіргі
заманға қарай ... ... ... ... жоқ деп ... ... бастырғанда оған байсалды алғы сөз, ғылыми комментарийлер,
түсініктер беру қажет деп жол көрсетеді. Бұл ретте эпос ... ... ... ... ... қайшылықтарды, өзіндік
шектеушіліктерді де жасырмаған абзал деп бағалайды. ... ... ... принципте қарастырған зерттеушілер еңбегі мен халықтың өзіндік ойлау
танымының түптің-түбінде ақталатынын ерте бастан сезсе керек.
1952 жылғы Бішкек қаласында өткен осы ... ... ... үшін атап өтерлік тағы бір құнды сипаты - өзіне дейінгі және ... ... ... ... жасай білуі. Өзінің 1930
жылдан бастап 1944 жылға дейінгі аралықтағы зерттеулерінде ... ... ... ... ... Бәлкім, бұл сол кездегі ... ... ... ... ... ... ... мүддесінен шықпай қалудан сезіктеніп, алаңдаушылықтан болса
керек. Бірақ жырдың тағдыры ... ... осы ... М.Әуезов аянып
қалмай Одақтық танымал ғалымдардың еңбектеріне терең ... сын ... ... ... ... Бұл бағыттағы толымды сын айтқан
пікірлері жырдың туу ... ... сөз ... ... ... ... ғалымдардың еңбектеріне байланысты
айтылады.
«Манас» жырына байланысты өтіп жатқан бұл мәжілісте ... ... ... ... ғасырлар деп көрсетеді. Бұған ... ... ... ІХ ғасырдан іздеу қажеттігі туралы ойдың иесі анатомиялық
түріктер емес, ал оны айтқан - өзіңіз әрдайым ауызға алып ... ... деп ... ... ... ... ... салыстыра зерттеу
қажет деп санаған да сол Фалев болатын. Сіз қазір «Манастың» туу дәуірін ХҮ-
ХҮІІІ ... ... ... ... кезеңіне жатқызу жағындасыз.
Ал бұл пікірді айтқан - ... әлі ... ... ... ... жүрген
В.М.Жирмунский болатын» [2,242 б.], - деп ... ... ... Бұл ... ... ... байланысты үзілді-кесілді пікір
айтуға, түбегейлі тұжырым жасауға батыл кірісіп жүрген, ... ... ... ... елестерін ұмыт қылып, өшірген деген тым жалпылама
пікіріне иек артып ізденіс жасаған зерттеушілерге ... ... ... ... жайында пікір айтпаған, оны білмеген де», - деп есептейді.
Сондықтан жырдың шығу тарихы тым ертеде болғандығын, оны ... ... ... ... ... ... тасқа жазылған ескерткіштегі
қырғыздарға жасалынған жорықты келтіреді. Осындай ... ... ... ... ... ІХ ... емес, ҮІ-ҮІІ ғасырларда тууы мүмкін
дейді. Бұл ретте өзінің баяндамасында эпоста ежелгі ... әсер ... деп ... ... ... ... деп, «бірақ сол ақиқат
жәйді мойындау үшін ... ... ... ... ... ... және ... ежелгі дәуірде туды деушілерді соншалықты қатігездікпен
айыптаудың да жөні жоқ» [2,248 б.], - ... сын ... ... ... осы
мәжілісте негізгі баяндама жасаған А.К.Боровковтың пікірі туралы: ... ... ... ... ... Оның баяндамасының 99
проценті эпосты жоққа шығаруға арналғаны әркімге-ақ аян… Оның ... ... мен ... ... ... алшақ, кереғар жатқаны да осыдан»
[2,234 б.], - деген батыл ой айтады. Бұл ... сын ... ... ... зерделі ізденісі анық көрініп тұр.
Жалпы түркі тектес ... ... ... ... барысында өзге
елдің ғалымдары көп қателіктерге барады. Көбінде олар ... ... ... ... ... жаба ... кейде ғылыми мәні бар дұрыс пікір
білдіргенімен, артынша жуып-шайып өздерінің негізгі бағыттарынан ... бұл ... біз ... ... ... ... ... шығарайын
деп отырғанымыз жоқ. Рухани мұраларымыздың кең көлемде зерттеліп, өзге елге
таныстырылуында олардың атқарған еңбегі өлшеусіз. ... ... ... айнымалы пікір білдірулері әдеби мұрамыздың зерттелуіне ... ... ... тағы да ... Бұл ... «Сөз орайы
келгенде айта кетейік, жалпы ... ... ... ... ашып ... ... ... тіршілік тынысын жете игермей тұрып, ... ... ... ... ... айту талай Еуропалық ғалымдарды
сүріндіргені анық», - деген пікірді ... ... ... олардың
европацентристік, кейін социологиялық идеологияның талап-тілектерін орындау
бағытындағы мақсатты жұмыстарын да ескерген дұрыс. ... ... ... сонда ғана өздігінен түсінікті ... ... ... ... ... ... А.К.Боровковтың зерттеулерін
мысалға келтіреміз.
М.Әуезовтің сын пікірінен кейін де «Манас» жырын ... ... ... өз ... негізгі ойларын жұмсартқанымен,
басты бағытынан айнымайды [28, 66-101 бб.]. Мысалы жырдың туу дәуірі туралы
өз ойларын ... ... мен ... Манастан чаяндық
белгісін көргісі келетіні мен оның Яғлаһар ... шек ... ... ... ерте кезден іздеуге қарсы шықса (96 б), енді бірде Күлтегін
ескерткішімен байланысы бар деп есептейді (95 б). Жырдың ерте ... ... оған ... ... кейбір ғалымдардың жырдың ... сай ... ... ... (73 б) ... ... 79 бетте
керісінше пікірлер де айтады. 80 бетте халық ... ... ... деп
бағалағандарға, нигилистік көзқарасқа қарсы шықса, 92-бетте қазақ, қырғыз
ұлтшылдары жырға ықпал етіп ... ... ... ой ... ... ... ... батырлардың қан кешіп жүруін «қаныңды ішейін
бе?» ... ... мұны ... деп ... ... ... пікірлер аталған еңбектегі В.М.Жирмунскийдің ... ... ... [28, 24-66 бб.].
Әрине, бұл ғылыми еңбектердегі мұндай кемшіліктерге қарап жетістіктер
жоқ деп бағалауға ... ... ... тән ... ... ... ... мен мазмұны, сюжет пен композиция
ерекшелігі, ... т.б. ... ... ойлар айтылады. Дегенмен
жырдың көркем табиғаты, тарихи ... ... ... ... ... ... жырдың шығу тарихын тым ертеден қарастыруға тұрақты
түрде ... ... анық ... Бұл ... ... ... жырларының
бастауы болған б.д.д. ІҮ ғасырдағы «Рамс» туралы аңызды ... ... ... жоқтың қасы [96]. Сондықтан
бұл бағыттағы еңбектердің негізін қалаған М.Әуезовтің ой-тұжырымдары қазақ
фольклортану ... ... ... мәні бар ... ... ... жырына байланысты ұзақ ... ... ... ... байланысты ойымызды түйіндесек, Ш.Уәлихановтан кейін ... ... ... ... ... ... зерттеу мәселесін
мемлекеттік дәрежеге көтерген ғалым М.Әуезов деген ... ден ... ... зерттеу барысында ғалым жырды ғылыми-тарихи тұрғыдан қарап,
қырғыздың өте бай мұрасының ... ... ... бай ... ... ... мәселе көтереді. Жырды халықтың өткендегі өмір-
тіршілігімен, ... ... ... байланысты алып қарайды. ... ... ... ... ... ғалымдарының пікірлеріне
сүйене отырып, жырдың халық мәдениетіндегі орнын, оны сақтаушы, дамытушы
ақындар, жыршылар мектебінің ... ... ... ... ... айтады.
Фольклорлық мұраның қоғамдық, халықтық сипаты туралы алғаш сөз ... ... ... патриоттық мотивтер, жырдың кейіпкерлері, тілі
туралы топшылаулар айтады. Жырдағы негізгі сюжеттік құрам ... ... ... тарихи оқиғалар және олардың көркемдік ... ... ... мұраны зерттеу әдістері сараланып кешенді зерттеу ... ... ... ... ... ... бағыттар, арналар
көрсетіледі. Түркі тілдес халықтардың, оның ... ... ... ... ... ... ... терең ғылыми тұжырымдарына арқау болады.
Көркемдік дамудағы әдеби байланыс, озық үлгілерден үйрену ... ... ... ... ... ... сай дәстүр мен жаңашылдық,
фольклордың тарихын тексеру ... ... ... ... ... ... ... өлеңдер әсер еткен деген ой айтады. Жырдың сөздік-поэтикалық
мәдениеті, ... ... ... ырғақ, әуезділік мәселелері т.б.
көркемдік ерекшелігі кең көлемде зерттеледі. ... ... ... ... ... жолдары көрсетіледі. Ең алғаш рет ... ... және өзі ... ... ... ... т.б.
Қорыта келгенде, ғалымның бұл жырға байланысты мұндай кең ... ... ... мұрасын зерделеуде қазақ ұлттық фольклортану
ғылымының жоғарғы деңгейде дамып, үлкен ... ... ... манастану ғылымындағы еңбектері бізге осы ... өте ... әрі ... Ә. ... ЖӘНЕ ... ... ЗЕРТТЕЛУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
2.2.1 Манастану ғылымын қалыптастырған Ш.Уәлиханов еңбегін зерделеу
Түркі тілдес халықтар әдебиетінің ішінен айтулы орын ... ... ... ... ... ... ... тыңғылықты зейін
қойып, терең талдаулар жасаған атақты ғалым - Әлкей Хақанұлы ... ... ... ... үлкен жетістігі – бүкіл орыс, ... ... көп ... іздеп таппай жүрген «Манас» жырының Шоқан жазып
алған үзіндісі - «Көкетай ханның асын» мұрағат қойнауынан ... Бұл ... ... бір ... ... қоса - ... жыры ... Шоқан және
«Манас» атты салиқалы зерттеу еңбегін жазуы да осы саладағы айтулы еңбегі
болды. Аталған еңбек ... ... ... ... сипатымен,
этнографиялық, географиялық т.б. мәліметтерімен және ой-толғамдарының
кеңдігімен ерекшеленеді. Энциклопедиялық мол ... ие ... ... ... ... ғылымына үлкен үлес болып қосылды. Бұған
дейін белгісіз болып келген тарихи оқиғалар, жер-су ... т.б. ... ... ... ... ... мәдениет туралы «тұрпайы
социологизм» қалыптастырған ұғымдардың іргесі ... ... ... ... ... леп ... ... халықтарына ортақ
фольклорлық мұралардың /әсіресе, батырлық жырлардың/ тарихи көркемдік
мәселесін ... ... ... ... әр ... ... ... эволюциялық жолдан өтетіні
даусыз. Ә.Марғұлан да ... ... ... ... ... мен
әдебиетінің тарихын зерттеу ісіне белсене араласқан С.Сейфуллин, М.Әуезов,
Х.Досмұханбетов, ... ... ... ... ... ... ... ғалымдармен бірге фольклортану
ғылмының іргетасының қалануына белсене араласып еңбек ... ... ... ... ... дейін ғалымның қазақ әдебиеттану ғылымында өзіндік
бағдары бар ... көз ... үшін сол ... ... ... ... тоқтала кетейік.
XX ғасырдың басында-ақ ұлттық әдебиетіміздің қалыптасып, алғашқы қадамын
жасап, ғылыми-зерттеушілік бағытта күрделі мәселелерге араласа ... пен ... ... өз ... ... болатынбыз.
Бірақ өз бағыт-бағдарын танып қалған ұлттық әдебиетімізде төңкерістен ... ... ... мен ... ... болды. Халықтық әдеби мұраны
жаңаша тануға ұмтылған әр түрлі әдістер, ... ... ... ... дәстүрлі жолы бар орыс әдебиеттану ғылымының өзі де бұдан құр
алақан болмай, әдебиеттің ... ... ... ... тап болды.
Дегенмен, өзіндік бағдары бар ... ... ... ... ілімнің әдіснамасын бірдей қабылдай қойған жоқ. Себебі марксизм-
ленинизм жетекші ... ... ... жаңа ... әдеби мұра тарихын
зерттеуде таптық тұрғыдан қарауды қатаң талап етті. Бұл ... ... ... ... ... ... келтірді. Бағыты
қалыптасып қалған ұлттық ... өз ... ... ... барды. Сондықтан ... ... ... ... шло в ... идеологической борьбе с
различными ошибочными концепциями» [97, 45 б.] ... да, ... ... бағыттағы ой-пікір біраз уақыт тұралап
қалды.
Ал, ғалым Ә.Марғұланның ұлттық әдебиетіміздің тарихын зерттеудегі
алғашқы қадамдар ... кезі осы ... ... тап ... ... ... және өзі қалыптасуына ат салысқан ұлттық фольклорымыздағы
әдеби мұраны ... ... ... ғалым басқа ғалымдар секілді көп
адасуларға бара бермеген. Әрине, «Әдебиеттанудың алғашқы дәуірінде айтылған
осы ой-пікірлерді ... ... ... ... даттауға болмайды,
қайта анықтама, тұжырымдардың бірден-бірге қомақтана, нақтылана, дәлдене
түскеніне назар аударған жөн» [98, 74 б.]. ... ... ... дейінгі
ғылымның өзіндік сипаты бар ... оның ... ... ... ... сипаттама беру
мақсатымен назар салайық.
1920-30 жылдары ұлттық әдебиетіміз ... ... ... ... ... шығармашылығына байланысты мақалалар мен
жинақтарға жазылған алғы сөздерде ... ... ... ... көтеріліп отырды. Әдеби мұраның ерекшеліктері,
халықтық сипаты ... ... ... ... ... ... қай дәуірде пайда бола бастады дегенде айтыс ... ... ... ... ... әлеуметтік өмірдегі тарихи оқиғаларға
қарым-қатынасы мен әр жырдың шығу тарихын анықтау арқылы ... ... туа ... ... ... ... мәселе етіп көтерді
[99,120-130 б.]. Ә.Марғұлан Б.Кенжебаевтың осы көтерген ... ... ... ... ... дәуір мен тарихи оқиғаларға қарым-қатынасына
сай тексеру бағытын қолдады және өз еңбектерінде осы ... ... ... ... эпикалық жырлардың тарихи оқиғалар шежіресі ғана емес, өз
дәуірінің кескін-келбетін білдіретінін көп ... ... ... ... ... ... ... [100]. Батырлық
жырлардың шығу төркінін белгілі бір тарихи уақиғамен ғана шектеп қою мүмкін
еместігін, оларда халықтың сан ... өмір ... ... ... ... жырдан бірнеше ұрпақтың творчествосын ... ... ... ... ... ой-пікірлері арқылы дәлелдейді. Аталған
пікірлердің өз ... ... ... көтеріп тұрғанын ескерсек
Ә.Марғүланның ұлттық әдебиетіміздегі ... ... ... із ... ... ... ... жаңа арнаға
бұрғандығын байқаймыз.
Қазақ фольклортану ғылымының қалыптасып, ... ... ... сүбелі үлесі мол. ... ... ... ... көп ... ... ... «Манас» тақырыбына жайдан-жай назар
салмаған секілді. Бұл ... кең ... ... ... көп қабатты
сюжеттік құрамында тектес, мүдделес ... ... ... ... бастаулары анығырақ суреттелгенін дұрыс пайымдай білгенін айтқанымыз
дұрыс. Бүкіл түркі тектес халықтарының ... ... ... Ш.Уәлиханов, М.Әуезов, Ә.Марғұланның осы жырда ұзақ уақыт бөліп,
қажырлы ой жұмсап, ең негізгі ... ... ... ... ... ... жырдың табиғатын терең түсіне білген ғалым «Манас» жырына
байланысты ... ... ... ... халықтығы,
тарихилығы мәселелеріне көп ... ... ... ... ... ... жіберген кейбір кемшіліктерін жібермей, өз ойларын астарлай бермей,
анық, ашық ... ... ... көп бара ... кеңестік идеологияның
қатал назарында болған түркілік танымның туын көтеруге, рухын асыруға
талпыныс жасайды. Ғалымның бұл ... ... үш ... ... Олар: манастану ғылымын қалыптастырған Ш.Уәлихановтың еңбегін
зерделеу, «Манас» жырындағы оқиғалардың тарихи ... ... ... ... ашу. Енді осы ... шолу ... өтейік.
Ұлттық фольклортану ғылымының әдебиет тарихын зерттеу бағытын маркстік-
лениндік методологияның туғызған жаңсақ концепцияларынан арашалауда ... бар ... ... ... қалған Ә.Х.Марғұлан «Манас» ... ... ... келгенін жоғарыдағы пікірлерінен көреміз.
Жалпы, ... ... ... ... ұзақ ... ... Өзінің Шоқан
және Манас деген еңбегінде ғалым: «1931 жылы академик А.Н.Смайловичпен Орта
Азия халықтарының әдебиеті туралы әңгімелескенімізде ол ... ... ... ... ... ... текстін тауып жарыққа шығару зор игілікті іс
болар еді, бұл ... ... біз үшін ... ... ... зерттеуші
ғалымдардың бәріне де үлкен жаңалық болар еді деген еді,» [3, 4 б.] - деп
Шоқан ... ... ... жырының үзіндісін 1930-жылдардан бері іздегенін
атап өтеді. Орыс, қазақ, қырғыз ғалымдарының таба ... ... ... ... ... ғалымның ізденімпаздығынан деп білеміз.
Ғалымның «Манас» жырын зерттеген қомақты ... 4 ... ... ... Шоқанның араб емлесімен жазып алған «Көкетай ханның ... ... ... Бұл ... ... ... ... жырдың көркемділігін зерттеуді емес тарихи ... ... ... Және барлық бөлімдер осы мақсатқа байланысты құрылып,
жалпыдан жалқыға қалай зерттеу тәсілін ... ... ... ... алған көркем нұсқасы «Көкетай ханның
ертегісін ұзақ жылдар іздеп жүріп ... ... ... ... - ... жырын жазып алу тарихынан» деп атап, оның ... ... ... сырын ашуға ұмтылады. Бұл бөлімде
Шоқан Уәлихановтың шығыс әдебиетінен алатын орны, «Манас» ... ... ... ... ... шет елдер ғалымдарының білдірген
пікірлері және ... сын, ... ... ... нұсқалырын бір-
бірімен салыстыру арқылы ерекшеліктерін ашу, үзіндіге лексикографиялық
талдау жайы сөз ... ... ... бұл ... ... ... жұмысын көбірек жасап, өзіндік ой айтудан гөрі Шоқан шығармаларының
қыр-сырын ашып түсініктеме жасауды мақсат етеді. Сөзіміз дәлелді болуы үшін
жоғарыда ... ... ... ... ... Азия халықтарының әдеби мұрасы орыс ориенталист ғалымдарын қатты
қызықтырғанын және оның өзіндік ... ... ... I ... ... ... көп ... Айтпағымыз, Ә.Марғұлан осы мақсаттағы
орыс ғалымдарының неліктен Шоқан үзіндісіне ... оны ұзақ ... ... қарастырады. Сол арқылы түркі халықтары әдебиетінен ... ... ... «Манас» жырын: «Алғаш рет қағаз бетіне түсіріп, ... ... ... бір ... ... жас ... Шоқан еді» [3, 3 б.]
- деп пікір білдіріп, Шоқан еңбегінің бағасын беріп, оған ... ... ... ... ... ... тарихи-әлеуметтік
сарындардағы этнографиялық суреттерге баса көңіл қойып, оларға зор ... ... ... ... ... әсіресе, Көкетайдың өсиет сөздері:
«Қылышпенен қырдыру, қымызбенен жудыру сияқты исламнан бұрынғы салт-сананы
көрсететін бейнелер, не «жаз бойы ... ... ... ... [3, 4 б.] ... ... Байқап отырғанымыздай орыс ғалымдары өз мақсаттарына
қажетті ең қоңды жерді танып қызығып ... ... ... ... сыр ... ұғым түсініктер, мұндай материалдар аса қажет еді.
Осындағы «қайын ... ... ... ... ... жырдағы «қайың
сауу» мал жоқтықты, ... ... ... ... ... түсінбей, оны «қайын сауу» /қайын жұрт/ болу ... ... ... ... ... ... ... Осы пікірдегі «жалаңаш»,
«кедейлік» деген сынды сөздер ... ... ... ... сөздер
секілді. Бәлкім бұл маркстік-лениндік әдіснаманың салқынынан айтылған болуы
керек. Әйтпесе, ... ... ... ... ... келмейді. «Қымызбен
жудырып» жүрген қазақ қалайша жалаңаш, кедей болсын. Оның ... ол ... ... ... ... ... сөлінен сусын дайындауды сол кездері
жақсы пайдаланған болар. ... бұл ... сол ... ... ... бағалаған дұрыс секілді.
Ғалым Шоқан Уәлихановтың үзіндісінің жоғалып кеткеніне көп ... орыс ... атап ... Оның ... ... ... мен ... Н.И.Веселовский Шоқан аудармасын
бірінші рет баспаға ... және ... ... қызығып тұп нұсқаны
көп іздеген. Бұл аударма қысқа ... ... ... ... да, [101] ... ... ... жырымен осы арқылы танысады.
Сондықтан болар Ә.Марғұлан ... ... ... ... ... ... Ал ғалыммен пікірлес болған А.Н.Смайловичтің сөзінен
үзінді келтірейік: «Екі ... ... ... ... ... Бірі сол ... алған «Манас» жыры, екіншісі «Қазақ-қырғыз және хандар шежіресі». Бұл
екеуі де Ленинград ... жоқ, ... ... ... ... табудың соңына қырғыз тілін жетік білетін П.А.Фалев те түскен ... ... ... ... ... ... құрылысы туралы
зерттеулерінде ол тек ... ... ғана ... Сіз маған қазақ-
қырғыз хандар шежіресін тауып берсеңіз көп алғыс айтар едім» [3, 6 б.].
Байқап отырғанымыздай, орыс ғалымдары Шоқан ... ғана ... оның ... ... іздестірумен болған. Туған топырағымыздан шыққан
ғалымның төл қазынамызбен қатар ... ... ... ... өзбек
халықтарының да ауыз әдебиеті нұсқалары туралы құнды ... ... ... ... ... үзіндіден өздерінің зерттеу межесіне
қажетті көп құпиялардың бетін ашамын деп үміттенген. Сонымен ... сол ... ... олар ... ... ... болуына үлес қосқан және
Шоқанды Шығыс әдебиетінің көрнекті өкілі деп ... ... ... ... бұл ... ... де қымбат.
«Манас» жырын ең алғаш Европаға танытқан Шоқан ... ... ... ғалым жырдың: «Қысқаша сюжетін ... ... ... түсірген
Ферғанада жасаған Сейфуддин Ахсикенти еді,»- деп XYI ғасырдың бас ... ... ... ... Орта Азия ... ... тарамай, сол дәуірдің өзінде белгісіз болып қалып қойған. Сондықтан
қырғыз туралы жазған ... ... ... ... ... ... ... т.б. бұл жазуды еш жерде атамайды. Егер сондай
кісілердің біреуі атаған болса, «Манас» ... ... ... ... сияқты Орта Азия әдебиетінде әлдеқашан белгілі болар еді,» [3, 7 б.]
- деп өкініш білдіреді. ... ... ... ... әрі оның ... жинағын» аударып, халық игілігіне беру керек
деп есептейді. Осы пікірімен Шығыс ... ... ... ... ... ... ... үзіндісін іздеп жүріп көптеген
құнды материалдар тапқан ғалымның бұл бағыты бүгінгі ... де ... ... ... «Манас» жырының үзіндісін жазып алу тарихын
зерттеуде ғалымның эволюциялық өсу жолынан өткенін терең қарастыра ... ... ... жеке бір тұлғалы ... ... ... үлгі деп ... ... ... бұған дейін
фольклортану ғылымында жекеленген тақырыптар мен ... ... ... ... ... ... ... еді. Солардың
бәрімен салыстырғанда Әлкей Хақанұлының өзіндік бағыт-бағдары танылатын
секілді. Жас ... ... ... асыл ... ... ... үлгісі ретінде таныту үшін араласып ... қызу ... өз ... ... ... Омбыда оқып жүрген кезінде-ақ «Манас» жырын ... ... ... ... және ... өзінің
мақсатты жұмысына пайдалана алған ұстазының тапсырумен демалыс кездерінде
әдеби ... ... де ... ... ... ... ... зерттеп таныған. Жоғалған үзіндіні табам деп жүріп мол ... ... ... ... бұғы елінің билері Шапақ батырдың,
Шералінің, Ешім батырдың, Качибек Шераліұлының 1815 жылы генерал Глазановқа
жазған хаттары бар. Ең ... жері сол, көп ... ... ... кіретін екі сюжет бар, оның бірі, осы күнге дейін белгісіз ... жыры ... ... оның ... ... ... эпос» деп жазылып қойған, екінші «Қарабас ұлы Манас»- ертегі
түрінде жазылған ... ... [3, 7 б.]. Осы ... ... ... ғылымы үшін де қажет дүниелер. Мұны ... ... ... ... ... ... ... жетістігі болары сөзсіз.
Ғалым Шоқанның «Көкетай ханның ертегісін» жазып алу ... ... ... да ... ... өткен. Бұл кезеңді «Ұлы ... мен ... ... Россиямен байланысы күшейген шағы» -деп
бағалап екі ел арасында елші болып жүрген тарихи қайраткерлердің де ... ... ... ... ... құрамын айқындап оларды шекаралық
әкімдердің де ұнатып ... ... ... солардың айтуы бойынша халықтың
рухани тіршілігін жазып алып, Петерборға жіберіп отырғанын ... ... ... және тағы да ... ... ... ... осындай баянды
жағдайлардың болғандығын айта келіп, оның белгілі дәрежеде ... ... ... ... Яғни Шоқан «Манас» жырының үзіндісін жазып алуға
дейін жырдың мазмұнымен жақсы таныс болған. Шоқанның ... ... ... ... ... ... ... жағдайларды, қазақ
интелегенциясының қалыптасу кезеңін жақсы аша ... ... ... ... ... бастауларын, қалыптасу, даму ... ... да ... сүзгіден өткізіп отырады. Мұхамед
Хайдар, Бабур, Хафиз, Тыныш, ... ... атын ... бағыттағы еңбектеріне ... ... ... ... ... Шоқанның дәуірін және онымен бірге
еңбек еткен Халиулла Өскенбаев, ... ... ... ... ... ... ... қарастыра отырып, қазақ интелегенциясының
өсу жолын танытады.
Шоқан «Манас» жырына байланысты шежіре сөзді ең ... ... ... айта кету ... ... ... жинаушы орыстың
ориенталист ғалымдарының еңбектеріне тоқталып өтеді. Жетісу өлкесін билеген
барон ... ... ... ... тілдерін жақсы білетін
тілмаштары Фролов, Бардашев, Нифонтьев арқылы Ұлы жүз ... мен ... ... аңыз ... ертегі жырын жинап Омбыдағы шекаралық
комиссияның қарамағына жіберіп ... оған ой ... із ... комиссияда жұмыс істеген И.Штейнгель мен М.В.Ладыженский екенін
атайды. К.Л.Врангель XIX ғасырдың отызыншы, қырқыншы жылдары қазақтың халық
әдебиетімен ... ... ... ... ... айтып, қырғыз және
қазақ фольклорларындағы ұқсастықтарды жинау ... ... ... жоғарғы білімі бар, осы орынға әдейі арнап қойылған кісі,» [3, 9
б.] - деген пікірі арқылы ... ... ... ... мұраға
іждахаттылықпен қызығу мақсатының себебін ашуға тырысады.
Шоқанның ... ... ... ... ... дәлдігімен, өзіндік пікірлерімен қызғылықты. Манастың
Бозтөбесінің тарихи орны осы күнге дейін ... ... ... ... Ол туралы мәліметті Шоқанның бірінші болып ... ... ... іс ... [3, 10 б.] - ... ... тарихи-этнографиялық бағыттағы
Шоқан еңбегіне берілген адал баға еді.
Шоқанның қолжазба дәптерлерінің де көп болғанын, бірақ өкініштісі ғалым
қайтыс болған соң ... ... ... тарап кетіп, оны анықтап ретке
түсіру, табу ... ... ... ... ... осы
қолжазбаларының түпнұсқасын табу мақсатында Ә.Марғұлан мұрағатпен көп жұмыс
атқарып, «Көкетай хан ертегісін» ... алуы ... мәні бар іс ... ... ... ... хан ... бірге топталған.
Олардың біреуі түгелімен Шоқанның өз қолымен жазылған. Оның мазмұны бір
ғана ... ... ... ... аңыз ... Екінші дәптер
Кенесары қолының Алатау қырғыздарымен ... ... ... ... өзге ... ... аса ... «Едіге жыры», Қозы Көрпеш
-Баян сұлу», «Қоңырбай, Ер ... ... ... ... ерлік жыры «Күмісхан,
яки Қарабасұлы Манас», мақал сөздер, жұмбақтар тағы басқалар [3,12 ... ... ... ... ... «Манас» жырымен қатар жазылып,
бірге қарастырылғаны, соған орай тоқталғаны байқалады.
Ә.Марғұлан еңбегінің өне ... таза ... ой ... аз
кездесіп, тарихилық принцип бағыты көп қозғалды десек те, Шоқаның аңыздарға
көп көңіл бөліп, оны үш сала ... ... ... ... ... ... ... меже еткен үш саланың біріншісі - қазақ пен қырғыз
халқының ерте ... келе ... ... ... ... - ... ... таралғанын көрсететін тарихи ... ... - ... ... ... ... ... ісін көп жылдар қарастырған
Ә.Марғұлан ғалымның ұлттық ... ... ... тану ... ... ... қарастырды. Қызғылықты мысалдар келтірген ... ... ... ... ... ... Ноғайлы жырының қай
кезден шыға бастағанын Шоқанның ... ... ... де ... ... «Манас» жырының үзіндісі «Көкетай хан ертегісінің» жазылу ... ... ... Әсіресе, Боранбайдың тоқсан күндік асы, ... ... бұғы ... ... туралы мәліметтер энциклопедиялық ... Бұл ... ... ... тарауында сөз еткендіктен
тоқталмаймыз. Бұдан кейін көңіл ... ... ... ... ... ... ... көрініс берген. Кезінде бұл
мәселеге ... те ... ... ... ... да осы ... ... жыршылардың ұрпақтарына зерттеулер жүргізген. Бірақ бір
ерекшелігі ... ... таза ... ... гөрі ... ... Шоқан мен В.В.Радлов жырдың үзіндісін ... ... ... ... ден қойған. Осы жұмысының барысында «Шоқан ақындарды
мақтауға өте сараң болған. Сол кездегі атақты деп ... ... ... ... ... тек қана ... ... Жұмағұл, қарауыл Арыстан
ақын болған,» - деген пікір білдіріп, ... ... ... ... деп ... ... ... білдірген. Шоқан мен В.В.Радлов кезінде
жомықшылардың аты халық арасында сақталуы ... еді, ... олар ... ... ... ... ... жомықшыларға көңіл бөлмеген деп
өкініш білдіреді.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... жүргенде, сарбағыш тайпасының атақты жыршысымен кездеседі. Бірақ ... де ол ... ... ... Бұл кемшілік, тегінде сол кездегі
ғылыми-зерттеу жұмысының жастық шағын көрсететін сияқты,» [3,18 б.] - ... ... ... ... ... ... жолындағы
кемшілікті де сынайды. Жырдың жойқын көлемі туралы ... ... ... ... ... дүдамалданған. Бірақ бұл Шоқанның өз
ойы болмауы керек, ол өзімен сыбайлас ғалымдардың пікірін ... ... оның ... әдебиетіне арнаған ең алғашқы жазуында мұндай
күмәндықтың ізі де ... деп ... ... ғалымдарының Шоқанға
тигізген ықпалын білдірмек болады. Жалпы жырдың көлемі ... ... оны ең ұзақ ... бірі деп ... оның ... тек ... үнді жыры ... ғана түседі деген баға береді. Бұл туралы
пікір білдірген профессор Қ.Ж.Жұмалиев: «Қырғыз халқының «Манас», ... ... ... ... ... ... ... көрсететін және
көлемі жағынан дүние жүзінде теңдесі жоқ эпостар, бұлар уақиға құру адам
образын жасау ... да аса ... ... ... ... ... халқының
бұл эпостары елдің өткен өмірінің сәулесі болуға жарарлық шығарма деп Шоқан
жоғары бағалаған» [102,33 б.], - деген дұрыс пікір ... Бұл ... ... ... ... да ... «Манас» жырын әлемдегі ең ұзақ жыр
деп бағалап отыр.
Автор Шоқан жырды жырлаушы жомықшылардың қайсысынан ... алды ... ... ... тоқталған. Радловтың жазып алғаны да Назар нұсқасы
дейді. Қырғыз ғалымдары З.Мамытбеков, Ә.Абдылдаевтардың Шоқан ... ... ... ... деп, оған ... ... алға ... дұрыс көрмей,
тарихи шындықтың бетін ашады. Саяқбай Назар жырау қайтыс болған соң ... ... ... ... мұның басқа дәлелі бар, ол «Мен Назар жыраудың
шәкірті едім, «Манас» жырын мен сол кісіден үйрендім,» [3,19 б.] - ... ... ... ... бетке алған ғалымның бұл бағыттағы еңбегі өте орынды ... ... Және оны құр ... ... ... ... алған үзінді мен
Жандеке айтуындағы жыр ... ... ... Шоқан мен Радлов
жазып алған жыр үзіндісі де ... ... өтіп ... бір ... ... ... тек қана ... қандай шабытпен айтуынан, жазып
алушының қолданған әдісінен аңғарылады деген пікір айтылып, ... ... ... туралы әңгіме қозғалады. Ал Шоқан жазып алып қалған
жырдағы хош иістер, көркем ... ... ... ... ... «Тегінде Шоқанға ашқан кеудесін жыршы аяулы ғалымға кең ашпаған,
қулыққа салып «Көкетай» ... көп ... ... ... оның ішінде
Көкетайдың өсиет сөзі бүтіндей жоқ: көш жолы, ас ... асқа ... ... ... ... ... ... айтылмай, қысқа-қысқа
кібіртік түрде ... ... ... ... ... В.В.Радловты «ақ
патшаның ұлығы» деп түсініп, оған басқа сезіммен қараған,» [3,23 б.] ... ... ... ... да ... шындықтың шынайы бейнесі анық
аңғарылып тұр.
Ал жыршылардың, жомықшылардың жырды меңгеру ... түс ... ... да ... ... ... ... тұрақты
пікір айтпай, бұл тақырыптан айналып өткен. Есесіне «Көкетай ханның асы»
тарауын Шоқанның таңдап алуын ... ... ... ... ... ... ... қалдырғанын зор өнеге деп бағалайды.
Жалпы «Дүние жүзі ... ... ... ... ... да ... оларға ақындықтың «қонуы» туралы небір аңыз-әңгімелер шығарғаны
белгілі. Бұл құбылыс ... ... ... ... ... [103,179-180 бб.]. Оларға байланысты ғылыми ойды тек ... ... ... ... ... ... 5-6 ... соң В.В.Радловтың «Манас» жырын жазып алғанына
тоқталған автор оның ... ... ... ... ... ... сын ... жүріп ғылыми ой таразысынан сүзіледі. Бұл ... ... мол ... кең ... ... көзге түскен. Орта
Азия халықтарының әдеби мұрасын игеруде табысты ... ... ... ... ... оларды «Манас» жырына байланысты етіп топтап
қарастырған.
В.В.Радлов өзінің жазып алған ... ... деп ат ... ... да ... мұраларымен бірге он бес жыл бойы ... ... ... ... ... ғалым. Сондықтан болар Ә.Х.Марғұлан «Манас» жырын
бұдан кейін жазып алушыларға қарағанда Радлов еңбегіне айырықша ден қойған.
Ғалымның ... ... ... пен ... ... музыка мен жырға өте
дарынды халықтар ... ... ... ... ... ... жырдың поэтикалық қасиеті орасан биік екенін, «өзінің толық
қалпында» өркендеп келе жатқанын ... сөз ... [3,22 б.]. ... ... тағы ... туысқан елдердің халық әдебиеті үлгілерін жарыққа
шығарумен бірге олардың теориялық маңызына да ... ... ... ... ... ерлік бейнелерді айырумен бірге қазақ пен қырғыз халқының
жырлары «қияли, керемет, қорқыныш дүниесін ... гөрі ... ... ... ... ... ... екенін айтқан.
В.В.Радлов туралы жарқын ойлар ... ... ... жыр ... ... ... сияқты үлкен жетістікке жетпегенімен, оны ... ... ісі аз ... ... мен Радлов еңбектеріндегі ұқсастықтармен қатар ... да ... ... ... ... бен ... ... Европаның, оның ішінде славян жұрттарының халық жырына өте ұқсас деген
пікіріне В.В.Радлов қосылмайды. «Қазақ халқының саяхатшысы Шоқан Уәлиханов
солай деп ... да мен ... ... эпосына ұқсас ештеме көрмедім,»- деп
Шоқанның бұл туралы ойларына дау айтады. Тегінде ... ... ... ... Г.Н.Потанин, В.В.Стасовалар да айтқан. Бірақ бұл
ұқсастықты олар шығыс әдебиетінің ықпалынан деп ... ... ... бұл ... ... зерттеушілер, әрине, бұдан гөрі толығырақ анықтауы
тиіс,» [3,23 б.] - деген пікірінен ... ... ... ... ... ... ғалым айтқан бұл пікір осы күнгі фольклортану
ғылымында да толық ... ... деп айта ... ... ... ... ... сөз «ұқсас» емес «өте ұқсас» екені өзінен өзі белгілі. Аталған
мәселелер туралы кезінде ... ... ... ... үлес
қосқан М.Әуезов, М.Ғабдуллин, Х.Сүйіншәлиев, Н.Смирнова, ... т.б. ... ... Осы ... жұмысты ары қарай арнасын
кеңейтіп жүрген Р.Бердібаев, ... ... ... т.б. эпостану саласының осы қырын зерттеу ... ... ... ... халықтарының жырларының арасындағы ұқсастықтарды
зерделеу басымдау болып, мол ... өзге шет ... ... қарастырып, түбегейлі шешімін айту болашақтың үлесіне қалып келеді.
Жалпы бұл туралы мәселеге М.Әуезовтің ... ... ... ... ... сияқты. Өзінің қырғыздың батырлық эпосы «Манас» деген еңбегінде мифті
миф арқылы, әдебиетті әдебиет арқылы танитын ... ... ... ... Олай ... әдеби мұраларымыздың құдіретті қасиетін шет елдің жырларына
ұқсаған ұқсастығымен емес, олармен көркемдік дәрежесін салыстыру арқылы
зерттеу ... ... әрі ... деп санаймыз.
Манастану ғылымына үлкен үлес қосқан Ә.Марғұлан осы бағыттағы жұмыстың
алғашқы қадамдарын өз ... ... та ... ... ... қоры ... күшті «Манас» жырының үзіндісіне қызыққан шет ел ... ... ... ... ... ... Шет ел ғалымдары Манас
жырымен ең ... ... ... ... және ... жазып
алған үзіндісімен танысқан еді. [54; 101.]. ... ... ... ... шет ел ғалымдары зерттеулерінің Ә.Марғұлан еңбегінде сөз болуы аса
игілікті іс болатын. Олардың ... ... және ... ... берген ғалым бағасын білу үшін қысқа түрде жеке-жеке тоқталуды
жөн ... ... ... ... үзіндісін жарыққа шығарған
В.В.Радлов еңбегін дұрыс бағалаған бірінші ғалым ... ... ... ... «Петридің айтуынша қырғыз әдебиетіне арналған бұл
томның ғылыми маңызы өте зор. Өйткені бұған 12000 жолдық ... ... ... ... Қырғыз халқының әдебиетін қазір эпикалы шығарма
дәуірінде тұр деуге болады. Өйткені ... ... ... ... ... ... байланысып айтылады. Петридің пікіріне үн қосып,
«Манас» жырына кіретін ерлік дастандарының бір тобы ... ... ол ... ... ғалымдардың көбі қуаныш ... ... ... ... ... ... де ... Паве де Куртейль,
неміс ... ... т.б. бар» [3,25 б.]. ... ... Паве ... ... ... дінінің әсері мен ескі тәңірге табынушылық
жосықтары қосылып, бірге жүргенін, ... ... ... ... ... ... қадірлеу, Манас өлгенде олардың иесін кісіден артық жоқтауын
айтқан пікірлерін автор ... оның ескі ... ... ... ... жерлеріне қарсы дау айтады: «Тегінде Куртейль Радлов
аудармасын жақсы ... ... ... егер ... ... ескі теорияның
салқынымен айтқан. Әйтпесе, егіншілікке, отырықшы елдерге жирене қарау, не
оның сілемі «Манас» жырында, оның ... ... ... ... еш жерде кездеспейді,» [3,26 б.] - ... ... ... ... қарау» теориясын шығаруды қателік санап, ұтымды ой айтады.
Куртейльдің пікірінің салқыны тиген Кембридж ... ... ... де ... ... Ол ... еңбегімізде кейін
тоқталамыз. Бұдан кейін ғалым қазақ пен қырғыз жырының тарихи негізін ашуға
көңіл қойған Л.М. Мелиоранскийдің, ... ... ... көз ... Ф.Е.Корштың еңбектерін атап өткен. Манас жырынан бір ... ... бір бұғы ... ... ... және кіріспесінде
бірнеше жарқын ойлар айтқан Мадияр ғалымы Алмашидің еңбегін де сөз етеді
[104,216-223 б.]. Алмаши ... ... ... ... ... ... ... дұрыс аңғарып «Манастың баласы Семетеймен қоштасқаны» деген бөлімін
баспадан шығарған. Екінші бір пікірі «Манас» шын ... ... ... ... ... ... ... боялған деген қорытындысы. Бірақ
бұған Ә.Марғұлан: «Алмашидің бұл айтып отырғаны шындығы соңғы 50 жыл ішінде
/1860-1910/ қалыптасқан ой-сана ... ... XIX ... орта ... ... ... версиясында ислам әсері тіпті жоқ деуге болады,» [3,27
б.] - деп әлеуметтік саяси жағдайлардың ... ... ... ... ... ... ... жырдың туу бастағы құрлысы қадірленбей оған әр
дәуірде болған ескі мен ... ... ... берілуі. Бұл жырдың маңызын
түсірмесе, оған көрік бере алмайды. Алмашидің бұл пікірін ғалым қолдап
өткен.
Бұдан ... ... ... ... көңіл бөліп, оның үзіндісін жазып алуға
ұмтылған, аздап зерттеу жұмыстарын жүргізген біраз ғалымдарды атап өтеді.
Олар: татар мұғалімі ... ... ... Боби, Хасан Ғали, Рашид,
Каюм Мифтах, Якуб Ғайнаков, сондай-ақ, ... Б.В. ... ... З.Рихтер. Ғалым аталған зерттеушілердің еңбектеріне
тоқталып, олардың манастану ғылымына қосқан үлесін жоғары бағалаған.
Якуб Ғайнановтың қолында жиналып баспаға шықпаған «Манас» жырының ... ... деп ... ... ... жағынан жырды нотаға түсірген
И.Владыкина мен Багинский еңбектерінің баспадан ... ... ... ... терең зерттеуші ғалымның бірі ... ... ... ... ... ... ... өзіне міндет етіп қарастыруын дұрыс көріп, оны ... ... ... ... баға береді. Төрт бөлімнен ... ... ... ... ... де ... көрінері сөзсіз. 1.
Манас туысы. 2. Көкетай және ... ... екі ... ... ... 3. ... Ер ... және Ақ Еркеш. 4. Түп ... ... және ... ... ... бұл ... ғалымның
еңбектерімен толық танысқан секілді. Бірақ баяндаумен ғана шектеліп, сын,
талдау ... ... ... ... мәселе көп болып, оны ғалым
кейінгі зерттеушілердің үлесіне қалдырды ма екен. Ғалым айтқан ... ... ... біздің қолымызға түспегендіктен ол туралы пікір білдіре
алмадық
Манастанушы ғалым атаған жырдағы еңбектер «Манас» ... ... ... орын ... ... Құр жыр ... ... айта
беруден гөрі, оны зерттеген өзге елдің ғалымдарын сараптаудан өткізген
ғалым ... ... ... нұсқайтындай. Ол - әдеби мұраларымызды өзге
елдің әлемге танылған классикалық жырларымен байланыстырып, ... ... ... ... ... ... ... эпикалық сипатын
анықтап басқа елдерге таныту бағыты. Әрине, мұны Ә. Марғұлан ... ... ... алды дей ... ... негізін қалаған
фольклортану ғылымында бұл бұрыннан көтеріліп келе жатқан мәселе болатын.
Ал, ... осы ... жаңа ... ... ... ... әдісін
пайдалануы, еңбегінің үлкен жетістігі.
Ғалым еңбегінің бұл бірінші тарауында көтерілген тағы бір ... ... ұлы ... ... ... ... игеруде жырдың тарихи -
этнографилық сипатына көп ... ... ... өзі де ... ... ... жасай білуі. ... ... ... шығу ... қай ... ... екенін,
қандай ақиқатты өзіне арқау еткенін анықтауға беделді негіз болатынын тағы
да тұжырымдай келіп, жұртшылық ... ескі ... ... ... ... тану үшін айырықша қадірлі екеніне аударады [51,210 б.]. «Манас»
жырын Шоқан ... бойы Орта Азия мен ... ... ... деп ... ... араб емлесімен жазған. Мың жылдық тарихы бар,
көп ғасырлар ішінде қалыптасқан бұл жазудың тарихи дәуірлерде болған ... ... ... зор ... Оныншы ғасырдан бастап соңғы
дәуірге дейін Орта Азия мен Қазақстанда, Орал, Еділ бойында ... ... ... ... ... ойларын қағаз бетіне тек осы жазумен ғана
түсірген,» [3,31 б.] - деп ... тіл мен ... ... ... ... ... ... мұндай бағыттағы ғылыми-зерттеу жұмыстары там-тұмдап тіл
білімі ғылымының «тюркология» саласында ғана қозғалған болатын. Ал, ... ... ... ... ... ... көркем
шығарманы талдауда пайдалану үлкен жетістіктерге жететкізетінін ... ... мұны ... жыр ... ... алу ... жазу ... мысалға ала отырып, арасында өз пікірлерін қосу
арқылы түсіндірген.
Ғалым «Манас» жырының үзіндісі «Көкетай ... ... ... ... ... жырды жазып алу кезіндегі пайдаланған тәсілдері,
қолданған амалдары туралы зерттеу жүргізуге мүмкіндік алған. ... ... ... ... ... ... ... алғанын келтірілген нақты
деректермен көз алдымызға елестетуге болады. Ғалым ... ... ... ... алмай, қасындағы хат білетін қазақ жігіттеріне жаздырған. Жырдың
мазмұнын толық тыңдап білгендіктен қажетті жерлерді өзі ... ... ... ... ... ... қате ... жерлерін Шоқан өз
қолымен түзетіп, қырғыз ... ... ... ... ... өткен қолжазба жырдың тарихи-этнографиялық маңызын көтеріп
тұр. ... ... ... ... көптеген мысалдар келтіреді. Мәселен,
құладын-құлаалы, жолына-йолына, түйе-төө деген мысалдар ... және ... ... ... жазу ... ... айту жылдамдығына
үлгермеген қателерін дәлелдейтін талбар - тұлпар, көк ала ата - көк ала ат,
иалқар-жарылқар т.б. мысалдар ... ... ... жазу ... көп ... ... ... Арасында өзі де кейбір ... ... ... ... ... - ... моюн деген Шоқан түзетпесін
көрсетеді де, артынан «жылқыға ырғай ... ... ... деп
анықтама береді. Осы сияқты алчлануп-алчаңдап деген сөзге «аяғын ... ал ... ... ... кемеге басты болыпты деген ... ... ... ошақтың басына жиналу, шу көтеріп тәртіпсіздік істеу», ... - ... ... ... ... ... ... Шоқан еңбегін
бағалау барысында өз тарапынан көп жүргізілген.
Әлкей Хақанұлының пікірінше, Шоқан қазақ пен қырғыз халқының ... ... ... ... ... көне ... ... Шоқан жыршыдан
ауызба-ауыз сұрап, олардың орысша түсініктерін жолдың ... не ... ... ... ... ... өңі саз-
холодный/суровый/, көзотаға-коралловый шарик, он сан-десять тысяч, қыйыдү-
вещий, ... бел ... ... ... ... сонму, бұта
атым - /оқ атым/ расстояние полета стрелы тағы басқалар. Қиын жазылатын
сөздер мен кісі ... ... ... ... тырысқан.
Кейбір өзіне түсініксіз болған қырғыз ... ... ... ... ... ... жер ошақ, қолтурмаш-ашамай, жыртыншы қара
берді дейді-жыртысты көп берді дейді, жақтыға жай ... ... ... тілдес, жазып отырған кісінің жіберген ... - ... ... ... ... ... -
ырайысы деген түзетулерден көруге болады» [3,33-34 б.]. Сонымен бірге, 21
жастағы жас ... ... аса ... ... оны ... ... жазып алуға
тырысқан. Оның әрбір жыр шумақтарына, сөздеріне, кісі, жер аттарына зор мән
беріп, ғылыми дұрыс жазылуына ерекше көңіл ... ... ... ... ... аса ... ... ұлттық фольклортану ғылымы мен тіл білімі
ғылымына жаңаша міндеттер ... ... ... ... ... пен
қырғыз тіліндегі көнерген сөздердің мәнісін ашып, оны да өзге де ... ... ... ... жұмыс жүргізу үшін Шоқан жазып
алған жыр ... ... ... ... қажеттілігін талап етеді.
Фольклорлық мұраны осы бағытта зерттеуді көтерген ғалымның бұл ... ... де ... жойған жоқ. Ол үшін ғалым қажет деп тапқан
араб ... ... ... «түркі» тілін оқи біліп зерттеуді меже
еткен дұрыс. Дегенмен бұл бағыттағы ... ... ... ... ... ... жүрген зерттеушілер жұмысын кездестірмедік. Бұл манастанушылар
алдында әлі де алынбаған асу ... ... ... ... ғалымның «Манас» жырын зерттеуге арнаған үлкен еңбегінің
бірінші таруында ... ... ... ... ... мұраны
жинап, жариялауда, зерттеуде қыруар еңбектер атқарған Ш.Уәлихановтың ұлттық
фольклортану ғылымына қосқан өлшеусіз үлесін зерттеген ... ... ... ... бас бұға бермей, кесек ойлар түйіп
қорытындылар ... Ал ... ... ой ... келесі
тарулардың еншісіне беріп, терең толғамды зерделеуден өткізген.
2.2.2 «Манас» жырындағы ... ... ... ... тарихи-
этнографиялық мәнін ашу
«Манас» жырының мазмұны, құрылысы жайында таза фольклорлық бағытпен
зерттеу жасаған алғашқы ғалым - ... ... ... бұл ... ... ... Бірақ екі ғалымның зерттеу нысанасы бір
болғанымен, ... ... ... ... мол. М.Әуезов «Манас»
жырын жырлаған Сағымбай Оразбақов пен Саяқбай Қаралаевтың толық ... ... ... ... жазып алған Ш.Уәлиханов ... ... ... ... ... М.Әуезовте жалпы жыр туралы
көбірек айтылса, жырды ... ... ... біраз жетістіктерге
қол жеткізген. Басқа Ә.Хақанұлының еңбегінде әрбір көркем шындық ... ... ... ... ... бір мәселеде
тереңдеу бағытында көбірек жұмыс жасалған. Мәселен М.Әуезов жырдың сюжеттік
оқиғаларын басты, басты 7 тақырыпқа ... ... [2,191 б.]. ... ... да ... ... Шамасы Шоқан нұсқасын таппағандықтан
оған сілтеме жасай алмаған. Ал ... ... ... тек жырдың
үзіндісі «Көкетай ханның ертегісі» мен ... ... ... негізгі 5 тақырыпқа бөліп жіктеген [3,35 б.]. Бұдан біз «Манас»
жырын зерттеуде екі ұлы ғалымның ... ... ... және ... екі бағытты қалыптастырған ғалымдар екенін айрықша айтқымыз келіп
отыр.
М.Әуезовтің еңбегін жұмысымыздың екінші ... ... ... ... ... өзіндік үлес қосқан ... оның ... ... мазмұны мен сюжетіне байланысты терең
таңдауларына үңіліп көрейік.
«Манас» жырының үзіндісі «Көкетай ханның ... ... ... ... болған сюжеттік оқиғалар түркі қағаны дәуіріндегі тарихи қауым
тіршілігі деген қорытынды жасайды. Оны ... үшін ... ... ... ... көне ... ... жер, су, қала
атауларын, Көкетайға ас беру ... ... ... ... ... ... ... куәліктер ретінде қарайды. Осы жағынан алғанда Шоқан
жазып алған жырдың үзіндісін өзінің ... ... ... ... ... ... ... этнографиялық маңызы өте зор нұсқа
деп бағалайды. «Манас» жырының шығу тарихына себепші болған жоқтау, ... ... ... ... тағы бір ... өткен ғалым, тарихи
деректермен бірге әдеби ... да ... ... ... ... шумақтары ерте заманнан халыққа жора болған қоштасу,
естірту, жоқтау сарынымен басталады», - дейді ол. ... ... ... жырларын салыстырып, эпикалық жырларға алғашқы ... ... ... сөз, ... ... ... береді. «Мұндай ерлік толғаулар
/налу/ халық эпосында ерте заманнан дәстүр болған халық ... бір ... ... ... Тоны-Көктің жазуларынан көруге болады. Ағайынды
Чедвиктер ерлік толғауды қазақ пен қырғыз ... ғана тән ... ... оған «Speeck polms» толғау дастаны деп ат берген. Чедвиктер толғау
дастанын өте ерте ... келе ... ... бір саласы деп «аға эдда»
жырымен салыстырады. Шынында «аға эдда» жырында айтылған Атил ... ... ... басқа түскенде айтқан толғау сөздері Манас ... ... ... ... ... Толғау сарыны Европа
әдебиетіне гүндер арқылы тарауы ғажап емес,» [3,54 б.] - ... ... мол ... ... анық байқаймыз. Осында аталған
Кембридж ... ... ... ... ... ... ... ие болғанын және олардың Европа ... ... ... әсер еткенін мойындағанын сеземіз. Бірақ жыр ... ... олар сол ... дағдылы Европацентристік бағытымен
жырды қайта алғысыз ... ... ... Олардың ойын тұжырып айтқанда
мынаны көреміз:
1. ... ... ... ... жыр. ... ... ... көшпелі қауымның тіршілігімен байланысты суреттеледі.
2. Геройлардың әрқайсысының заңы өзінше. Олар тіршілік ... ... ... ... ... ... жеткендікті көрсететін
ұлттық сезім жоқ. Әрқайсысына өз басының ... ... ... ... ... ұйымдастырудың өзі соншалық биік сатыда
емес.
3. Егіншілік, егін шаруашылығы туралы жыр ешнәрсе ... ... бір ғана қой мен ... ... ... бүтіндей жоқ, сауда базар суреті өте ... ... ... ... ... арық ... қала ... өнері туралы жарқын істерін еске алғанда, Чедвиктердің ... ... ... ой деуге болмайды. Өйткені Чедвиктер бұл
ойларын бір ғана Радлов жазуына сүйеніп айтқан, ол ... ... ... біз жоғарыда көрсеттік. Чедвиктердің өзі көп нәрсені білмеген, ... ... ... ой ... Бұл, ... шын әділ сөз емес,» [3,66
б.] - ... ... ... түркі мәдениетін тағылық санап, әдейі ... ... шет ел ... қарсы шыққанын көреміз.
Жалпы, көшпелі тайпалардың өмір сүру салтына байланысты шет ... ... әлі де ... қойған жоқ. Содан болар бұрынғы ... ... ... «сақ» мемелекеті кезіндегі ... ... әлі де ... еншілеп ала алмай отырмыз. Өз ортамызда оларға құрмет
жасалу, олармен мақтану сезімдері үлкен орын алғанымен, әлем ғылымын ... ... ... ... бағыттағы көптеген шетел ғалымдарының
пікірінше «скиф», «сақ» мемелекетін ... ... ... иран ... ... және олар жер ... жойылып кеткен. Бұл ғылыми маңызы жоқ
пікірлер болғанымен, олар әзіреге бұл райларынан ... ... ... ... ... ... осал ... кемшіліктерін тәуелсіздік
рухымен келген ұлттық ғылымымыздың жаңашыл табыстармен ... ... ... аша ... ... ... Осы ... жұмыстар
қазір басты назарда ұсталып отыр. Дегенмен, ғалым мінтеттеп кеткен кешенді
зерттеу әдісін басты ... ... ... ... ... мәселе көтерген бір саласы - көшпелі ... ... ... ел ... ... Көңіл бөлген нәрсесі -
Боқмұрынның туысы. Боқмұрын халық аңызы бойынша Бекторы мергеннің ... ... ... жетпіске келгенше перзент көрмей жүрген Көкетай тауып
алады. Осы сарыннан автор ескі түркі тайпалырының ... көп ... ... ... бала ... ... Бұл ... Ә.Қоңыратбаев пен
Т.Қоңыратбаевтың еңбектері де бар [105]. ... ... пен ... ... осы жайға да ой жіберген. Алмамбет ... ... ... ... ... аса ... асыл текті туылуды ғалым
былайша түсіндіреді: «Тегінде ... ... ... күн ... ... ... ... туындысы емес. Ол бізді ... ... ... ... ... ... /феодализм/ дәуірі қалыптаса бастаған
кездегі бірінші үкімет жасаған ел ағасы адамдарды ... ... ... түрі ... ... [3, 69 ... өсиет бойынша, Көкетай жетім қалған ұрпағын еліне тапсырып,
болашағына қамқорлық жасауды ... ... ... ... ... ханы ... Жырдағы осы сюжетті эпизодтарды зерттеген ғалым сол
кездегі билік жүргізу саясатын да анық ... ... ... ұлыс ханы
Көкетай көшпелі тайпалардың басын біріктірген, бәріне билік ... ... ... ... ... Тарихи деректерде Ұлыс ханы билігі көне
түркілік дәуірде кездеседі. Сондықтан ғалым: «Бұл жағдай YI-X ... ... ... ... ... ... тұрмысын мегзейді» [3,40 б.], –
дей келіп, жырдағы географиялық атауларға тоқталады ... ... өзге ... ... гөрі түрік қағаны кезін көбірек еске
түсіреді. Тегінде «Манас» жырының ең түпкі аялғысы осыдан ... ... ... ... жасайды [3,40 б.].
Жалпы эпостың оқиғаларындағы тарихи кезеңді ... ... ... мәселелерді дұрыс аңғарған. Бұл туралы пікір ... ... ... ... К.А.Рахматуллиндер т.б. жырдағы
оқиғаларды ІХ ... ... деп ... ... ... ... /22/, ... /106/, К.Айдарқұлова /107/, Э.Абылдаев /108/,
С.Мусаев /109/ т.б. ... да осы ... ... ... ... ... танытуға күш салған. Қазіргі қырғыз манастануында жырдағы
оқиғаларды зерттеу мәселесі ... ... ... ... ... өкімді еңбек етіп жүрген қырғыз ғалымдары ... ... /111/, ... /112/, ... ... /113/ ... ... орынды. Аталған ғалымдар Ә.Марғұлан ... ... ... ... ... ... Ұлыс билігін көрсеткісі
келеді. Оны дәлелдеуде табылған археологиялық заттарды, жырдағы архаикалық
белгілерді, ... ... ... ... ... ... тиек ... Сібір халықтарының өкілдері,
танымал ғалымдары Л.Р.Кызласов /114/, И.Л.Кызласов /115/, ... т.б. өз ... ... ... ... ... ... таулы сібір халықтарын бағындырып, бір Ұлыстық билік ... ... де ... ... ... бұл ... барлығын
шолып өтуді жұмысымыздың көлемі көтермейді. Айтайын дегеніміз Ә.Марғұланның
өзінен кейінгі ... ... ... ... ... жол ... ... жырдағы қандай мәселені қозғамасын бәрінде де, жырдың пайда
болу дәуірін түркілік дәуірмен байланыстыруға ұмтылады. Мысалы: «асқа ... үшін ... ... Жас ... жырдағы пішінінен ерте
кездегі даланың тас мүсініне тән ұқсастық ... «Бұл екі ... ... ... ... қашап түсіріп, екіншісін ақын өлеңмен
жырлап келтірген. ... ... ... бір ... ... бір дәуірдің
туындысы болуға керек қой деген ой ... - деп ... ... ... мүсіндермен салыстырған М.Әуезов бағытын қолдайды.
Шоқан жазып алған жыр үзіндісі мен «Манас» жыры ... екі ... ... Оның бірі – ... ... әлеуметтік тұрмысы, тарихи
жораларының сақталуы болса, ... ... ... ... көне
сөздер, бейнелер, мифқа айналған ұғымдардың сол ... ... ... ... алған үзіндінің осындай өзіндік бағалы жақтары бар ... ... ... ... көне түркілік кезеңді зерттеуде ... ... ... ... ... ... ... деп жазады: «Автор Шоқан жазып алған «Көкетай ханның
ертегісі» «Манас» жырының бір ... ғана ... ... бас ... оның ... ... Ол - сыртқы жаулар, ішкі алауыздықтар
қырсығын жоюға елді ... ... ерді ... ... ... ... ... идеясы. Көкетай асына байланысты көл-көсір салтанат
бір жағынан халықтың сол дәуірдегі дархан мінезін, ерлікке толы ... ... ... қырғыз қауымының ішкі қайшылықтарын да сездіреді»
[51,211 б.]. Ол қайшылықтар ру басыларының билікке таласуынан ... ... жас ... ... ... елді қорқытып басқармақ болған
саясатынан туады. Ерлік пен ... ... пен ... ... көшпелі дала заңына мұндай ... ұнай ... ... қорықпаған алыптар тек қана Ер Төстік, Манас, Айқожа.
Дегенмен, бұл ... да ... ... ... сыйлап артық әрекетке
бармайды. Өз кезіндегі саяси беделге ие болған ... ... ... көпшілігі Андижандағы Манастың қасына баруға емеурін ... ... ... өз ... ... қабылдайды. Ол Көкетайдың асын
«Түпкі ханға» барып өткізу. Бұл ... ... ... ... ойын ... ... ... Қытай үкіметіне жағынып елпектеу деп бағалайды. Сый
күткен қытай хандарынан қорлық көрген Боқмұрын ... ... ... ханы ... ... ... алып шығады. Біздің дәуірімізге дейінгі және
одан кейінгі кезеңдерде көшпелі тайпалар арасынан құйтырқы саясат жүргізген
Ұлы ... ұзақ ... ... ... жырдан тапқан автор тарихтың
шаңы басқан көп сырды осылай жаңғыртады. ... ... ... пен ... ... ұлы күрестерін ғылыми негізде дәлелдеп берген
ғалымның бұл пікірі де ... ... ... ... ... леп
әкелгені сөзсіз.
«Манас» жырының мазмұнын көріктендіріп тұрған «көш ... да ... ... алмай, толығырақ тоқталады. Тарихи құжаттар мен ел арасындағы
аңыздарды жырдағы көш ... ... ... ... ... ... шараң жоқ. Көш жолының әр
нұсқада әрқалай болғанын аңғарған Ә.Хақанұлы бірінші Шоқан ... ... ... нұсқаларға, Радлов нұсқасына және жырдағы ... ... ... ... ... ... нұсқасындағы көш жолының
Ыстықкөлден Оңтүстік Сібірге, Алтай, Саян тауларына бағытталғанын, оның
басты ... ... ... мен әскери стратегия екенін дұрыс бағалаған
автор, бұл тарихи шындықтың IX-X ғасырлардағы қырғыз ... ... ... ... деген қорытынды жасайды. Жырдағы әрбір жер ... ... ... анықтамалар береді. Көш жолының оң қол, сол қол ... ... жай ... ... ... ... ғалым, Шоқан нұсқасының
ғылыми бағалы болуы қырғыз ... ... ... ... ... ... ... жолының Радлов нұсқасындағы суретін ғалым сынға алған. Көш жолының
Шоқан нұсқасындай сайрап ... ... бір ... ... ауызға түскен жер аттарын төпей бергенін дәлелдей келіп, жырға ... ... ... ... айтады. Сонымен бірге бұл екі
көштен де ... ... көш ... ... оның орда ... ... ерте замандағы астана болған жерлермен байланысатынын, сондықтан
Манас осы астаналарда саяси тіршілік болған ... ... ... шеру басы
болғанын дәлелдеуге тырысады. Жырда кездесетін атақты жерлерге: «Қарқара,
Бесбалық, Манастың бозтөбесі, Талас қаласы, Андижан ... ... ... ... ... ... ... мінездеме береді [3,41-42 б.]. Сөйтіп,
жырға ... ... ... ... ... ... кезінде өткен деген
пікірін қайталап өтеді.
Автор ерте замандағы патриархал тұрмысты еске ... ... ... тиек етеді. «Бұл жоралар ислам дінінің қағидасымен үш қайнаса ... ... ... ... ... өте ескі дәуірдегі
болған салт-сана түрі. Бұл жоралардың «Манас жырынан орын алуы – бұл жырдың
туу бастағы желісі ... ... көп ... ... дәлелдейді» [3,49
б.],- деп өлікті жерлеу, қадірлеу, белгі орнату, ас беру т.б. ... ... ... жораларға сипаттатама береді. Жырдағы кейбір
эпизодтарды «Оғызнамаменен» салыстырып, Н.И.Веселовскийдің ... ... ... ... тағы бір мәселесі – жырдағы ойын түрлері.Олар:
«Балуан ... ... «Жез ... ... биі» ... ... ерте
тарихи дәуірдің белгісі деп келеді де: ... ... бұл ... ... болғанымен, өнердің биік сатысын көрсететін, ежелгі ... ... ... ... жалаңаш жас әйелді шығару, ... ... ... ... ... ерте ... ... кездесетін шындық,
қиял емес, Европа тіршілігінен туған өнердің де бір көрінісі,» [3,52 б.] ... ... ... ... ... ... ... соғыс тәсілдеріне де
түсініктемелер беріп өткен.
«Манас жырының мазмұны мен сюжеттік ... ... ... ... ... осындай. Бұл бағыттағы зерттеулерінен
қорытатын түйінді ой жырдың ... ... ... ... ... оны жыр ... барлық сарындардан тауып осы ойын
бекітуге жұмсаған. Сонымен бірге ғалым анықтауға ... ... ... ... ... ... сипатының маңыздылығы. Еңбектің өне
бойында осы екі мәселе негізгі өзек болып, қалған ... жол ... ... ... ... ... ... ерлік бейнелер, кісі, ел аттары,
олардың тарихи негізі» деп аталады. Тақырыптың күрделі ... ... ... баса ... аударғанын аңғару қиын емес.
Шоқан жазып алған үзіндіде ... ... ... шағы ... де
ғылымның асыл мұраты объективті ... ашу ... ... ... ... ... ... зерттеулер жасаған. Батырдың дүниеге
келу сипатынан түркі халықтарының ... тән ... ... ... ... Мысалы, Манас пен Оғыз батырдан ұқсастық
көрсе, Алмамбеттің туылуынан Қорқыттың сарынын ... Екі ... ... шүбә ... олар ... ... ... деректерді салыстырып
отырады. Әр нәрсеге тарихи шындық негізінде ... ... ... ... ... ... ... Жырдың кейбір версияларында
Алмамбеттің Қытай хандарының сарайынан қашып шыққан ... ... ... ... адамы деп суреттелуін тарихи шындыққа жанаспайды деп
жырдың көп ... ... ... ... ... «Ол ... – қарлық
пен қырғыздардың IX-X ғасырларда күш қосып, таң ... ... хан/ ... ... ... ... [3,71 б.]. ... ғалым
Алмамбет бойынан таң мемелекетін мақтайтын табғач хандарына қарсы шыққан
патриоттық күш көріп, оны Манастың аталас туысы, яғни ... ... ... тарихи шындыққа сүйенген зерттеу нәтижесі жаңашылдығымен
ерекшеленеді. Жырдағы ... ... оған ... ... ... манастану ілімімен ... ... ... ... ... Ә.Марғұлан айтқан пікірге ұқсас зерттеу
еңбегін көрмейсіз. ... ... ынта ... орыс ... А.Н.Бернштам, С.М.Абромзон, П.Н.Берков, М.И.Богданов,
А.А.Петросян, ... ... ... ... т.б. ... ... ... образ деп есептегенімен оны
қытай адамы ретінде көрсетеді. Және де оның тарихи кезеңін Х-ХҮІІІ ғасырлар
аралығынан іздейді. Бұл ... ... ... да ... бейнесінен
шамандықтың, ерте кездегі архайкалық белгілерді көргенімен, оның жеке басын
қытай адамы ретінде танытады. Олардың ішінде Алмамбет ... ... ... ... ... ... оның образының тарихилығына,
типтенуіне, эволюциялық өсу жолына тереңдей ... ... те ... ... деп қарастырады. Аталған ғалымдардың еңбектерінде Ш.Уәлиханов
пен М.Әуезов зерттеулері аз да ... ... ... ... ... ... жырдың эволюциялық өсу процесін
анықтауда тарихи оқиғаларды байланыстыра қарастырған, осы арқылы ... ұлы, ... ... ... ... этика-эстетикалық
қарымын ашуды басты мақсат еткен ғалым еңбегі манастануға түркілік ... ... ... Марғұланның жоғарыдағы пікірі үлкен тарихи мәні бар ғылыми құнды
пікір. Кеңес ... ... ... ... ... ғылым мен
білімге жаңашыл бағыт беруі ерлікке бара-бар іс. Оқығаны мен ... ... ... ... өткен ғалымның келтірген деректері де өте
сенімді, нық. Көп қабатты эпикалық мұрадан ... ... ашық ... ... зерттеу машығын көрсетеді. Жырда кездесетін кейбір
кейіпкерлердің ... ... ... ... ... ... есімдері
ұмытылғанын, жыршылардың жырдың канондік көне ... ... тыс ... ... ... қызы ... ... қызы
Қарабөрік, түріктің қызы Ақылай, Аталық қызы Ақдәулет т.б. ерте ... еш ... жоқ деп ... ... ноғайлы жырында көп
кездесетінін айтады. Сөйтіп, ғалым пікірінен ... ... ... тым ... ... ... ... жырындағы қаһарман кейіпкерлерді автор эпикалық кейіпкер, мифтік
бейнелер, тарихи бейнелер, теріс пішінді кейіпкерлер деп төртке бөлген.
Эпикалық ... ... Ер ... Ер Көкше, Ер Төстік, Ер Үрбі, Ер
Бағыс, Ер Қараш, Манас, Алмамбет, Бақай, Боқмұрын, Ажыбай, ... ... ... ұста, Жас Айдар, әйел аттары: Алтынай, ... ... Ақ ... ... ... ... ... қатын, Қарлығаш, Жез
білек сынды образдарды жатқызады. Мифтік бейнелерге Шойын-алып, ... ... ... көзді дәу/, Мекел дәу, Қара дәу сынды
кейіпкерлерді қосқан. Тарихи ... ... ... ... ... ... пішінді кейіпкерлер Қоңырбай, Міс-қара, Жолай,
Көзкаман, Төбейлерді атайды да, ... ... ... көп бұрын болған
эпикалық бейнелер деп бағалайды [3,76 б.]. Осы ... ... жеке ... ... ... ... халқының аумағымен шектелмей,
Орта Азия халықтарының бәріне ортақ күрделі ... ... ... ... араб халықтарының да жазбаша деректерін жақсы пайдаланады.
Жоғарыдағы эпикалық жырдың кейіпкерлерін ... ... ... ділмарлығын мойындамасқа болмайды. Бүгінгі күннің биік талғамымен
қарасақ ғалымның кейіпкерлерді түр-түсіне қарай бөлуінде ... ... ... ... ... ... пішінді кейіпкер» деген терминді
маркстік-лениндік әдіснаманың мақсатынан гөрі ... ... ... ... қиын ... ... ... «көзкамандар» бүгінгі Р.Бердібаевтың
әдеби нормаға кіргізуімен сатқындықтың, мәңгүрттіктің ... ... ... ие ... ... ... фольклортану ғылымымызда жалғасын
тапқан сабақтастықты көруге болады.
Ғалымның манастанудағы ауыз толтырып айтатын ендігі бір құнды ... ... үшін ... ... жырдағы қазақ тақырыбының ең алғаш жан-
жақты сөз болуы. Ғылыми үлкен мәні бар бұл бағыттағы зерттеу ... ... ... ... ... жоқ. ... дейін де, одан кейін де
қазақ фольклортану ғылымында бұл ... ... ... ... ғылымында зерттеу жүргізген шет ел ... мен ... де бұл ... мән ... тоқталмаған. Автор зерттеу
еңбегінің ішінде арнайы тақырып қойып ... ... ... ... ел ... ... негізін ашуда осы мәселені кең көлемде
баяндайды. Біз енді ... ... ... ... ... ... аса ... аударған кейіпкерінің бірі
– Ер Қосай. Көкетайдың асына шақырғанда сауын айтушы ең бірінші Ұлытауды
қоныс еткен Ер Қосайға ... ... ол ... ат ... ер, ... ... ... серісі түрінде бейнеленеді. Қазақ эпосындағы ұлы геройдың
бірі Қосайды автор халық аңыздарымен ... ... Аңыз ... ... 29 жыл бірге болып оның қолында кеңесші болған. Тарихи Қошу бар
өмірін Бесбалық (Бейжін) қаласын қорғау ісіне ... ... ... бойынша
(Қошай) 720 жылы Бесбалықты жау әскерінен босатқан. ... ... ... ... ... ... ашқан Ер Қошай» деу, сол ... ... бойы ... жүрген жарқын суреті болуға тиіс» [3,76
б.].
Жырда Ер Қосаймен қатар ... ... бірі - Ер ... ... ... мен Ер Қосайға арналған қазақта бірнеше дастандар бар ... ... ... ... Жүсіп Көпеев, Мұрын жырау, Асайын Хангелдин, Бисен
Саримов, Шоқан көрсеткен ... ... ... Осы ... ... Ер ... қарт етіп бейнелеу тән болса, ал қазақ жырында оның жас
жігіт шағы жырланатыны айтылады. Жырда Ер ... ... ... ... ... суреттеледі. Мұны автор халық шежіресімен салыстырады. Шежіре
бойынша Ер ... мен Ер ... бір ... «Манас» жырында айтылатындай
арғы ... ... ... ... ... ... ... мен есілді, Ертіс
бойын қоныстайтын уақ тайпасы Ер Көкше мен Ер ... ... түп ... ... ... ... уақ тайпасы Х-ХІІІ ғасырларда жоғары Ертіс
пен Өр Алтайды қоныстанған керейлер ортасынан шыққан. Уақ тайпасына ... ... ... ... ... ... жақсары, бейімбет. Олардың
көпшілігі қырғызда да бар. Бұл ... бен ... ... ... бір
арнадан шығып, сыртқы жауға бірге күрескенін көрсетеді. Ә.Марғұлан мұнда
зор ... ... бар деп ... асына Ер Қошайдан кейін шақырылған асқан ер – ... ... әрі сәл ... де ... ... ... Мөңке төресі,
Ер Үрбіге барып айт, - дейді. Автор осындағы Кішітауға,
Ақтар тазға көңіл аударған. Ұлытау мен ... ... ... ... ... ... ... жерлері, қазіргі Қарағанды ... ... ... Ал ... атасы Ақтартаз (Ақтаз) қазақ халқының бір руы,
бағаналы аталатын найманның бөлігінен ... ... ... ... ... ... Қазақстанға Өр Алтай мен Ертіс бойынан ауып
келетінін айтқан ғалым бағаналының шежіресін былай ... ... ...... (Өкіреш), одан Бағаналы, Балталы, Бағаналыдан- Ер ... Ер ... одан ... ... Ер ... ... Үрбі қорқудың не
екенін білмейтін, аяғын алшаңдап басатын, өзіне сенген ер. Ол ... ... де ... ... ... ... ... аттардың
ішінде Үрбінің қиыду қара тұлпары көп мүсіннің бір ... ... ... көзге түсетін жеке тұрған кейіпкер – Айтқожа. Жырдағы оқиғаларда
ол ... ... ... ... ... ретінде көрінеді. Ғалымның
пікірінше, Айтхожа тарихта болған кісі. Қарахан дәуірінде Орта Азияда ислам
дінін ... ... ... аты ... ... Ол ... Өгей қызы Бибі ... Талас уалиатын билеген Манастың әкесі Жақыптың ... ... ... [3,83 б.]. ... анықтауынша, «Манас» жырындағы
геройлардың көпшілігі қазақ ұлысындағы ... ... ... ... жыр оқиғасында қазақ тайпалары тегіс қатысады: «Ұлы
жүзден – Үйсін, Жалайыр, Қаңлы; Орта жүзден – Арғын, ... ... ... Уақ; Кіші ...... Тама, Телеу, Керейт, Шеркеш, ... өзін ... ... ... Ер ... ... ... айтады. Оның өзіне, атына байланысты жер атаулары жеткілікті.
Сонымен бірге автор жырда қырғыздың тарихи дәстүрі ... ел ... ... ... тарихи адамдарды (Барысбек, ... еш ... көп ... аудартады. Аталған мәселеге ... ... та: ... ... үлкен эпос және кіші эпостар болып екіге
бөлінеді. Үлкен эпосқа «Манас», кіші эпостарға «Эр-Тештюк» эпосы ... ... ... халқында «Ер Төстік» жырының 4 ... бар ... ... ... 15000 ... тұратынын айтады [117, 81 б.]. Жырда
Орта Азия халықтарының, оның ... ... ... ... ... ... ... ғалым нұсқаған осы бағытта ... ... ... Бұл ... бір ... мүддесін қорғау үшін емес, ең ... ... ... ... ... ... жету үшін
қажетті еңбек болар еді.
Ғалымның «Манас» жырына байланысты еңбегін ... ... ... ... атап өту орынды. Ең бірінші ғалымның
«Манас» жырын зерттеуші орыс, қырғыз ... ... көп ... ... жүрген Шоқан Уәлихановтың «Көкетай ханның асы» үзіндісін мұрағат
қойнауынан ... ... қоса ... ... ... еңбегін
жан-жақты зерделеп өтуі айырықша мәнге ие ғалымдық келбетін көрсетеді.
Сонымен бірге өзі де Шоқан мен ... ... ... зерттеу жұмыстарын
жүргізіп эпикалық жырдың шығу төркінін белгілі бір тарихи уақиғамен ... қою ... ... ... ... сан-ғасырлық өмір
тіршілігінің бар ... ... ... ... ... ... тарихи негізі ерте кездегі түркі дәуірі деп ... ... ел ... ... аңыз-әңгімелерді, тарихи жәдігерліктерді,
ғылыми еңбектерді пайдаланудың шебер үлгісін көрсетті. Ол - ... өзге ... ... ... ... ... ... іздеу емес, жырдың көркемдік ерекшелігін, өзіндік
құрылысын, ... ... ... ... ... ... ... нұсқады.
Ш.Уәлихановтың әдеби мұраны игеруде тарихи-этнографиялық сипатына көп көңіл
бөліп, өзі де жырға этнографиялық, ... ... ... ... ... ... зерттеу жүргізген алыс-жақын шет ел
ғалымдарының еңбектеріне саралау жасады. Жырдағы қазақ тақырыбына көп көңіл
бөлді. Бесбалық төңірегінде ... ... ... ... ... жырды ғылым үшін сарқылмас мұра деп есептеді.
Ә.Марғұланның түркі тілдес ... ... ... ... ... ... халқының «Манас» жырына байланысты зерттеу ... ... ... ... ғылымында тарихи-этнографиялық
бағытта зерттеу жасаған алғашқы толымды ... деп ... ... қалыптастырған, дамытқан Ш.Уәлиханов пен ... ... ... ... ... зерттеулер жасаған бұл еңбегінде ғалым ұлттық
фольклортанудағы ғылыми-зерттеушілік ой-пікірді ... ... ... ... ... зерттеуді жаңа арнаға бұрды. ... ... ... ... ... қалыптастырған ұғымдардың іргесін
сөгіп, зерттеушілік бағыттағы жұмыстарға жаңашыл леп әкелді. Сондықтан да
ғалым еңбегін ғылым мен ... үшін ... мол ... ... мұра ... ... ҚАЗІРГІ ІЗДЕНІСТЕР
Бауырлас, мұраттас түркі халықтарының өткен дәуірлердегі бастан кешкен
оқиғаларын, бірігу жолында жасаған ... ... ... көп ... ... азаттық, теңдік, туысқандық мұраттарын толғаған қырғыздың
ең асыл ескерткіші - «Манасты» зерттеуде қазақ фольклортану ... ... ... ... ... ... ... жырын ең алғаш хатқа
түсіріп пікір білдірген, бүкіл әлемге бар ынтасымен таныстырған, қазақ пен
қырғыз елін етене ... ... ... ... ... көрсеткен қазақ
ғалымы Ш.Уәлихановтан басталған бұл қасиетті жол қазақ ғылымындағы ғылыми-
зерттеу саласында игі ... ... ... ... ... ... қырғыз халықтарының ерте кездегі халықтық өр ... ... ... ... ... ... Ш.Уәлихановтың дәстүрлі жолын
ХХ ғасырдың 20-30 жылдарында М.Әуезовтің жандандыруы, эпосты ... ... - ... ... ... ... ... ұлдары Шоқан, Мұхтар қалыптастырып, дамытқан манастанудағы ізденісті
ары қарай жалғастырып, ... ... жаңа ... ... ... ... ... туысқандықтың биік үлгісі. Бұл аталған
ғалымдардың ... ... мол ... ... ... күрделі еңбек болып саналып әлі күнге дейін эпостанудағы
сенімді сүйеніштер болып келеді. Бұл ... ... ... ... қазақ
ғалымдарының еңбектерін әлемде сирек ... ... ... ... адалдықтың жақсы өнегелі үлгісі деуге болады.
Қырғыз елінің көркем мұрасы «Манас» жырын ... ... ... ... Уәлиханов, Мұхтар Әуезов, Әлкей Марғұлан дәстүрлі жолы қазақ
фольклортану ғылымында қазір де ... ... ... ... ... туын көтерген қазақ фольклортану ғылымы қазақ-қырғыз ... ... ... ... ... мен ... саласының айырықша ролі бар екенін назарда ұстап, Шоқандар бастап
кеткен істі жаңа ... биік ... ... Бұл ... ... пен қырғыздың көне рухани мұралары ... ... ой мен ... түркі халықтарының жырларын тарихи-этнографиялық, тарихи-мәдени
жағынан қарастыру, жырды зерттеуде ... ... ... ... ... т.б. ... ие ... отыр. Осы арқылы қазақ
фольклортану ғылымы халқымыздың жаңа тарихына қажетті мол ... оны ... ... ... ғылыми-зерттеушілік бағытты ұлы мұрат
түркілік деңгейге көтеруге еңбек ... ... біз ... ... ... ... ... қазіргі ізденістерін,
көтеріп отырған өзекті мәселелерін сөз етпекпіз.
3.1 "Манас" жыры Р.Бердібаев зерттеулерінде
Қырғыз халқының ... ... ... ... ... ... қазақ
фольклортану ғылымында дәстүрлі зерттеу нысанасы еткен ғалымдарымыздың бірі
- Р.Бердібаев. Қазақ эпикалық әдеби мұраларын ұзақ уақыттан бері ... ... ... ... ... бұл ... ... аударуы заңдылық
еді. Ш.Уәлихановтаң басталып М.Әуезов, Ә.Марғұлан жалғастырған манастану
ғылымына әдеби мұраны ... ... ... жеткен, білімі мен
тәжірибесі мол ғалымның бұл бағытта ... ... ... ... ... ... ... ерте кездегі тұрмыс тіршілігінен, болмыс
бітімінен жан-жақты хабар бере алатын ... ... ... эпикалық
мұрасы «Манас» жырының энциклопедиялық сипаты айырықша. Мұны ғалымның:
«ғасырлар бойында ... ... ... ... ... ... халықтың ең сүйікті мұрасы болып есептелген бірегей туындының
қамтыған ... ... ... мол ... ... бейнелеу ернегі де сан
қырлы. «Манаста» қырғыз халқы замандар кеңістігінде бастан кешкен ... ... ... — деп анық ... [51,165 б.].
Жалпы, телегей теңіз жырдың түрлі қырларын зерттеуде ... ... орны ... ... ... ... ғылымында «Манас» жыры арқылы
әдеби мұраны игерудің ... ... ... ... ... Оған айқын дәлел фольклорлық мұраны зерттеудің лениндік теорияға
сай әдіснамалық ... ... ... ... ... ... /Фрунзе,
1952/ алғаш рет сөз болуы. Осы конференциядан кейін аталған ... ... ... ... /Алматы, 1953/, СССР халықтарының эпосы туралы
/Москва, 1954/, ... ... ... 1956/ ... ... ... дәрежеде қарастырылды. Дегенмен әдеби мұраны
игеруде ғылыми-зерттеу әдіснамасы, теориясы, ... ... ... ... «Манас» жырына байланысты өткен конференция ... ... Бұл ... ... ... ... алғаш рет
түбегейлі зерттеген М.О.Әуезовтің орны айырықша. Ал кейінгі жиындарда қызыл
империяның ... ... ... ... сай ... қателіктер, кемшіліктер жіберіп алмаудан
сақтану жағы басты ... ... ... ... ... сын ... ... бағалау керек деп табылып, ескішіл
бағыттың осындай өкілдерімен күрес үстінде дамығанын ... үшін ... ... 1960 ... 11-12 ... ... ... ұлттар әдебиетінің
өзара байланысы мен бір-біріне ықпал әсері ... ... ... ... ... сөз ... ... мәскеулік ғалымдар кеңес
әдебиетінде ұлттық сипаттың, ұлттық айырмашылықтың ... ... ... ... ... тамырына балта шабатынын даурыға
айтты. Бұл жиындарда «ұлтшылдық» атақтың ... көп ... беті ... ... ... ... және т.б. аса ... Ал жаңадан фольклортану ғылымына келген ғалымдардың бұған ... ... ... ... ... ... ... игерудің келелі
мәселелерін көтеруде 1952 жылғы Бішкек жиынының алатын орны айырықша екені
рас.
50-60 ... ... ... ... ... ... әр түрлі
деңгейде талаптар мен ұмтылыстар жасағанын байқауға болады. ... ... ... жаңа ... жеке басқа табынушылықтың
зардаптары мен ... аз да ... ... ... ... бұл
бетбұрыстар қазақ фольклортануының ұлттық мүддеге сай ізденістер жасауына
мүмкіндік ... ... ... ... ... ... қол ... Осы жылдары буржуазиялық көзқарастағы ғылыми
жұмыстары үшін сыналу кезінде атақты ... ... бұл ... ... Қ.Жұмалиев, Б.Кенжебаев және т.б. ... ... ... орын ... атап көрсетіп: «Біз ешқайсымызда осы теорияға
әдейі мақсат етіп барғамыз жоқ, әйтеуір әр ... әр ел, ... ... ... етіп ... деген ізгі ниетпен кіріссек те қателесіп
кеттік,» - деп ақталуының ... ... мән ... [118,24 б.]. ... ... жаңа бағыттағы ізденістер жасауына басшылық еткен
аталған ... ... ары ... тың ... ... буын ... ғалымдардың ішінде Р.Бердібаев та ... ... ... ... даму ... ... ... еткен ғалымның
толысқан, білімі мен ... ... ... ... ... фольклортану ғылымының жаңашыл бағыттарын өркениетті әлемге таныту
мақсатында негізгі бір зерттеу саласы етіп «Манас» ... ... ... ... ... мен ... ... ескере
білгенінен деп есептеу керек.
Манастану ғылымында бұған дейін ... ... ... ... сюжеттік оқиғалардың тарихи оқиғалармен байланысы, жомықшылар
шығармашылығы, нұсқалары, көркемдік ... ... ... ... ... ... болатын. Ал қырғыз халқының эпикалық дәстүрі мен
қазақ ... ... ... пен ұқсастық аздап айтылғаны
болмаса арнайы зерттеу межесі ... ... еді. Ал ... ... ... ... олқылықтың орнын толтыру мақсатында ... ... ... пен ... ... эпикалық мұрасындағы ұқсастықты ғана
қарастырмай, реті келгенде түркі-монғол эпикалық аңыздауларындағы көне ... ... ... ой ... Сөз ... ... ... туыстықты айқындауға талпынған. Сонымен ... ... ... ... алғаш сөз еткен Ә.Марғұланның бастамасын
жалғастырып, оны тереңірек ... ... ... ... ертегілік
ескі қабаттардан ұлттық наным-сенімді айқындайды. Және де ... ... ... еңбек сіңірген М.Әуезов пен Ә.Марғұлан еңбектеріне қысқа
тоқталып, ... ... ... ... көлемді жырдың барлық қыр-сыры толық ашыла қоймағанын
ескерте келіп Р.Бердібаев: ... ... ... арнаулы зерттеулердің
тақырыбы бола бермек. Бұл эпос ... тек ... ... ... ... ұлт
өкілдері де өз ойларын ортаға салып отыруы табиғи. Әсіресе, «Манасты»
дәстүрі жақын ... ... ... ... салыстыра тексеру
жөнінде де атқарылатын істің құрамы кең болып көрінеді,» - деп манастанудың
күрделі мәселелерін көтереді [51,166 б.]. ... ... ... ... өзек етіп ... ... ... болашақ жүйелі
ізденістерге саты екенін ескертеді. Жұмыстың басты өзгешелігі - ... ... ... көтере білуі. Бұл еңбекке ... ... ... өз ... ... ... ... зерттеген ғалымның
бұрынғы зерттеу еңбектерінде көп айтылмаған сындарлы ойлары осы еңбегінде
ұлттық рух тұрғысынан ... мән ... ... ... сипаты деп
бағалауға болады.
Тағы бір айта кетер ерекшелік, манастану ғылымында бұрын көбіне ... ... ... ... ... ... жырдағы күрделі мәселелер
көтеріліп отырылған болса, Р.Бердібаевтың бұл еңбегінде жалқыдан жалпыға
қарай зерттеу ... ... ... ... ... ... пен ... эпикалық дәстүріндегі типологиялық үндестікті
ашуға тырысады. ... ... бар ... мен ... кездесетін,
үздіксіз жалғасып келе жатқан негізгі сарындарды айқындауда осы ... ... ... ... ... ... типологиялық ұқсастықты зерттеу барысында жырдағы бас
қаһарман Манас батырдың дүниеге ... ... ... ... ... назарда ұстап отырған.
Еңбекте алғаш сөз болатын мәселе - Манастың дүниеге келу және жетілу
жолындағы ... ... ... ... ... ... ... зары, ауыр қарғыс айту, түс көру мен түсті жору, жолбарыстың
жүрегіне жерік болу, ... ... ... ... сыртта жүруі, қан
шеңгелдеп туылу, туысы бөлек ғажайыптық, той ... ат қою, ... ... ... он бір ... ... түсу т.б. Осы мәселелерді
талқылау барысында ғалым тек ұқсастықтарды ғана іздестірмей ... ... ... де ... ... ... жырдағы детальдың бірі - эпикалық мұраларда
кездесетін баласыздық зары. Көне де ... осы ... ... ... ... ұшырайтынын салыстырулар арқылы дәлелдеген ... ... ... ... «Ер ... ... ... келтірген. Бірақ мұндағы бір ерекшелік қазақ жырларында жас
қаһарманға қаратыла ... / ... ... ... Көрпеш - Баян сұлу»,
«Ер Төстік» т.б./ қарғыс ... ... ... ... Жақыпқа айтылады.
Аталған мәселені зерттеу барысында ғалым: «Қалай болған күнде де ... ... ... ... ... ... Мұның өзі қазақ, қырғыз
эпикалық дәстүрі мейлінше тектес, ... ... ... - ... ... жасайды. Сонымен қатар Жақыптың, оның екі қатынының осындай
бала тілеп ... ... түс ... ... кең ... ... ... «Қазақ эпостарында қысқалау қайырылатын сарындар мұнда сындарлы сөз
болады,» - деп баға береді [51, 169 б.].
Жырдағы түс көру ... ... ... ... түске сену - түркі-
моңғол фольклорындағы өте көне ұғым көрінісі. Оның арғы түбірі бір ... ... ... де алып баратынын көреміз. ... түс ... ... түс ... ... құдайы берушілік күні кешеге дейін
орын теуіп келген ... Ал ... елді жиып ... ... бұны ... ... ұғымның ыдырамаған кезінен елес бергендей,» - деп ой
түйеді. ... жору ... ... жыр үзіндісіндегі «ойратты басқан кісі
екен» ... ... ... ... ... сөзінің жиі кездесетінін, ол
мықтылықтың ... ... ... ... ... ... сипатқа ие болған «ойрат» сөзінің әлі де тарихи-мәдени жағынан
зерттеуді қажет ететіні осыдан аңғарылғандай.
Жақып бәйбішесінің ... ... ... ... мән ... ол ... ... және «Ер Сайын» жырларымен салыстырылады. Батыр
бала туардағы толғақтың эпикалық өзгеше ... бас ... ... ... ... ... автор классикалық эпосқа хас қасиет деп
көрсеткен. Сонымен бірге ... ... көп ... ... толғатып
жатқанда ерінің сыртта жүруін «Қозы Көрпеш - Баян сұлу», ...... ... ... ... халықтардың мұрасындағы іштей
үндестік, философиялық, психологиялық, этикалық, салт-сана, ... ... ... да ... ... дәлденеді.
Дүниеге келген жас сәбидің қан шеңгелдеп тууын автор Шыңғыс хан мен
өзбек эпосы «Рүстемханнан» және ... ... ... ... ... ... бөліп, оны ескі ұғым бойынша жас ... ... ... ел ... әкім болатынын сездіретін белгі деп
санайды. Ал жас сәбидің ғажайып халде ... ... ... ... ... деп оның қалмақ эпосы «Жәңгір» мен бурят жыры «Сэсэрде» де
кездесетінін, ал оның ұзақ та ... ... саха ... олонхолорынан
табуға болатынын тілге тиек етеді. Манас туылғанына орай жасалынған той
салтанатының ... ... ... айта ... «Бір ... - ... жырында эпикалық әсірелеу қазақ эпосына ... ... ... ... ... ... егіз туыстай қырғыз жыры бұл
тараптан алғанда алтай, саха эпикалық дәстүріне жақынырақ. ... ...... ... ... ... ... жылдай той қылу» секілді
тіркестер кездесе беретін. Біз бұл арада Сібірдің түркі -монғол ... ... ... ... ... ... ... теңеме
баламаларындағы ересен ірі салыстыруларды ғана еске аламыз, [51,173 б.]»
-деген пікір білдіреді. Бұл манастанушы ... ... шығу ... мәселе қозғағанда бір кезде жазу-сызуы болмаған, көшпелі тұрмыс
кешкен қырғыз халқының көп ... ... ... тұрақтылығын сақтаған
фольклорлық, эпостық дәстүрлерін де есте ұстау қажет. Сол ... ... ... ... ... әрі ... өмірлік
факторларынан шығатын бұл дәстүрлер де эпос жанрының өзі сияқты ... ... ... киіз үй ... көне ... бұл ... көне,» [2, 207 б.] - деген пікірімен ... ... ... ... жаңа ... ... ат ... адам емес,
қасиетті, киелі, күшті диуана болуына көп ... ... да ... ... ... сабақтасып жатыр. «Манас» деген сөздің мағынасы да
толық ашылып ... ... ... тура ... мәні өз ... ... мағынасы ерекше туған, теңдесі жоқ дегеннің символы болып кеткен,
[51, 173 б.]» - деген пікірінен Манас ... әлі де ... ... ... ... ... ... ғалым қаһарманның ерекше
туысы құдірет жебеуімен пайда болады деп ... ... да ... ... назарын аударған саланың бірі - бас қаһарман Манас батырдың
жетіліп өсу жолындағы соғыстары. ... ... ... ... ... оның ... ерліктерін кең көлемде суреттеуді аса қажетті көркемдік
тәсіл ретінде бағалаған автор оған ... ... ... ... ... ... жасы он ... болуын эпикалық ... ... ... көрініс деп бағалап көшпелі халықтардың
эпикалық дәстүріндегі тұтастықты айқындайды. ... ... ... ... ... саудагерлер болғаны мен Манас еліне қытай
елінен келген саудагерлердің суреттелуін ... ... ... ... ... ... ... кітап соңында елдің көзіне ... ... ... 15 ... хан болуын тарихқа қиғаш десе де оның өзіндік
сыры болуға тиіс деп, одан алыс ... ... ... ... ... ... ... желісіне қатарласа тартылып отыратын
қосалқы тараудың бірі «Жақыптың ... ... ... ... оқиғаға тоқталған
ғалым, Ораздының он баласынан зорлық көріп, ағайындар алауыздығына ұшыраған
інісі Жақыпты іздеген Байдың әңгімесі ... ... ... ... «Жақыптарға қатысы жоқ Несқараның сыртта ... ... ... ... ... ... [51,176 б.] - деп
қорытындылайды. Әрине, ғалымның бұл атаған ... - ... ... ... ... ... ... ұлтжандылық сенімде
айтылған жаңашыл бастама. Аталған пікір Ә.Марғұланның «Шоқан және ... ... ... ... ... ... ... өзінің
дәуірінде әр алуан саяси бағытта болды. Күшейген кезінде олар Орта ... ... ... ... ... үкімет жасады. Күші азайған
кезде сыртқы ... ... ... / ... бере ... ... ... етегіне
жабысып, олардың «табғач хан» деп берген ... мәз ... ... әкесі Қарахан осы айтқан тоғышар түрде суреттеледі. Жыр ... ... ... ... кезі Қарахан тұқымдарының азғындай
бастаған кезі» [3, 71 б.]. ... екі ... де ескі ... ... ... ... тұр. Осы ... тиянақты дәлелдеу үшін
Ә.Марғұланның еңбегінен тағы бір мысал келтіріп ... ... ... Алмамбет Шихо қаласында жасап, Шихоның ескі аты Алмамбет болған.
Мұның бір тамаша жері Шиходан 125 ... ... ... ... қаласы тұрады. Тарихи замандағы атақты ерлердің атының көрші жатқан
қалаларда қатар тұруы кездейсоқ деп түсінуге болмайды. Олай ... ... ... ... [3, 70 б.]. ... ... типологиялық жағынан
зерттеу жырдың басқа жырлармен үндестігін ғана ... ... ... ... де ... ... ... ендігі бір көзге түсер мәселе ел жиналған ат жарыс, палуан сайыс
көріністерінің бірінде қалмақ қызы Сайқалдың Манасты ... ... ... Осы мәселеге назар аударған автор алып қызды ... ... ... да ... ... оны ... батыр» жырындағы қалмақ
ханының қызы Қарлыға мен Н.Байғанин жырлаған «Нарқызбен» салыстырады.
Сонымен бірге жырдың көп ... ... пен ... бір ... ел ... ... ... ал кейбір жиын кезінде қалмақтар мен қазақтардың
бір жақ болып көрінетінін айта келіп оған мысал Тейіш ханның ... ... ... ... бен сарт екі топ ... ... алға тартқан. Оның
себебі көрші жатқан ел болған соң кейде араз, ... тату ... ... ... ел ... ... түскенде, қазақ пен қырғыздың бір ... ... ... айтады.
Ғалым қазақ, қырғыз эпикалық дәстүрінің туыстығын батырлардың жекпе-жек
кезіндегі суреттерінен де ... ... көп ... ... оның ... ... ... деп санап, міні емес, көркемдік тәсілі
деп бағалаған. Сөйтіп, қазақ жырларынан қырғыздың «Манас» эпосы стадиялық
жағынан ... ... ... Екі халық жырына ортақ тұрақты
тіркестерді, ... ... ... Ат ... суреттеуде қазақ,
қырғыз эпикалық дәстүрі бір түбірден шыққанын баяндап: «Бұл ... ... ... ... ... ... ... айнымай қайталанған
кестелер халықтарымыздың көркемдік сөз дәстүріндегі генетикалық және тарихи-
мәдени туыстықты байқатады»,- ... ... ... ... тілдік
зерттеулер нәтижесіне сүйенген тексерулер осы құбылыстың түп-тамырын
нақтылы аша ... ... бас ... ... ... ... мінездемесін әлем
фольклорындағы сирек кездесетін биік бейнелеу қатарына қосқан автор оның
төңірегінде бір ... ... ... өзге ... да ... ауыз әдебиеті мұраларындағы ұқсастық қазақ жырларында да көрініс
бергенін атап, оған ... ... ... ... ... бертін
дәуірдегі И.Байзақовтың «Алтай аясында», ... ... ... ... ... ... ... төңірегіндегі қырық шорасының
ішіндегі Алмамбет пен Көкше батырға зерттеу жүргізеді. ... пен ... ... ... іздейді. Сонымен қатар Алмамбет батырды ... ... ... ... ... дей келіп, оның Көкше арқылы
мұсылман болғанын ... Бұл діни ... ... ... ... ... ... қысқа шолумен шектеледі. Бәлкім бұл ғалымның алдына
қойған мақсатынан өзгеше бағыт, яғни ... ... емес ... ... болғандықтан ескерілмеген мәселе болуы мүмкін. Есесіне автор ... бірі ... ... ... ... ... ... Қысылтаяң
кезеңнің бәрінде Манас қасынан табылған Көкшенің іс-әрекеттері ... ... ... ... ... деген тараудың түгел
қазаққа арналғанын дәлелдейді. Осы арқылы жырдағы қазақ тақырыбы арнайы,
жүйелі, ғылыми ... ... ... ... ... ұсыныс жасайды. Бұл
атақты ғалым Ә.Марғұланның пікірін ары ... ... ... игілікті іс екені даусыз. «Манас» жырында аса көңіл аударатын
бір жағдай - қырғыздың өзінің ... ... ... ел ... көп ... халқына басшы болған тарихи адам аттары /Барысбек, Орыс- ... ... ... ... ... еш жерде кездеспейді. Олардың
орнына мұнда көп кездесетін, әсіресе, қазақ тайпалары, не олардың ... ... ... аттары /найман, қыпшақ, уақ, алшын, үйсін/,
[3, 81 б.]» – деген еді Ә.Марғұлан өз ... ... ... ... ғалым Ер Қошай мен қазақ жырындағы Ер Қосаймен, Манастағы Көкше
мен қазақ жырындағы Көкше батырдың араларындағы ... ... ... ... ... ... ... жырдың көркемдік мәселесі
туралы «Манастағы» Көкшені қазақтың белгілі бір ханы еді деп қарау да ... ... ... ... да ... жеткізбек емес. Ондай аңыз
әңгімелердің ескісі де, жаңасы да эпостың ... ... соң, ... сай ... ... да, ... ... ұмытылады, қаһармандар
бейнесі жаңаша жасалады», - деп жоғарыдағы ... бас ... ... ... ... ... тенденция мен ... ... ... сыр-сипатын жақсы сезінудің салдары жатыр.
Жырда еске алатын жайдың бірі жырды жырлаған жомықшының кейде эпикалық
қуатты сарынмен әсірелеп, Манастың ... ... ... ... ... ... ... Ер Төстік, Шуақ, Сырғақ, Боқмұрын, Ер Қосай т.б.
жырдағы қаһарман тұлғалар бола тұра ... ... бар ... ... суреттелген. Бұдан тіпті Манастың әкесі ... та құр ... ... кемшіліксіз тұлғалар Манас, Бақай мен Алмамбет
қана. Жырды терең қарастырған ... ... осы ... ... Ол ... ... Көкше туралы зерттеуінен анық байқалады. Мұндай
тұстарды «шектен шығып кетушілік» деп есептеген зерттеуші қырғыз ... ... [73,292 б.] ... ... ... өзіне талай рет тар
кезеңде серік болған түрлі ел өкілдерінің бәрінен ... ... ... ... ... ... етіп ... сарыны анық байқалады»,-
деген қорытынды жасайды [51,192 б.]. Бірақ бұл арада ... ... ... ... ... ... ... да ескерткен.
Автордың тағы бір жеке дара тоқталған кейіпкері - ... ... ... ... ... ғалым Ә.Марғұлан жырдағы эпикалық сарынның әсірелегіш
әдісін, көп ... ... ... ... ... ... ... заманның алып ері Манастың туу бастағы эпикалық жұбайының аты жырда
ұмытылған болу керек... ... ... - ол ... адам, Тоқтамыш ханның
атақты қызы. Ол жалғыз «Манаста» емес, ноғайлы - ... ... ... дей келе, Қанікей қыздың Манастың жұбайы болуына шек келтірген
[3,58 б.]. Жомықшылардың ... ... ... ... ... Ал, ғалым Р.Бердібаев Қанікейдің өмір сүрген тарихи
кезеңіне тоқталмай, оның портреттік бейнесінен Қыз ... ... ... Ал, біздің ойымызша, қазақ, қырғыз эпикалық дәстүрінде
типологиялық ұқсастықты көрсететін ... ... әлі де ... ... ... ... дәстүрінде классикалық белгі болып келетін
оқиғаның бірі - ... ... да ... ғалым олардың түрліше
болғанымен, жалпы бағытында айырмашылық аз деп бағалайды. Біздің ойымызша,
«Манас» жырдағы ... ... ... ... ғалым тереңірек
зерттеуді кейінгі еңбектерінде ... ... ... ... ... озып ... ... жігітке қыздардың бұйырылуы, Манастың да
осы қырық жігіт ... ... ... ... ... түсуі өзгешелік
сипат. Ал жырдың тағы бір нұсқасында ... ... ... ... ... қыздар
таңдап, өз еркімен шешпей, батырлардың ... қай ... ... ... Бұндай оқиғалар басқа түркілік жырларда осы эпикалық
сарында кездеспейді. Аталған сипат ... ... ... ... ... көп ... сипатта болатынын анықтауда автор жырдағы басқа
халықтардың эпикалық ... ... ... ... арқылы мысалға келтірген. Ер Төстік, Ер Қосай, Ер ... ... т.б. ... ... ... ... Сонымен қатар жырдағы Манастың
әкесі ... ... ... ... ... ... ... оған кейде
жәрдемге келген қырғыздардың көп ағайынның қатарында айтылуы да ... тән ... ... қарастырады. Ғалым бұл элементтердің
барлығын қазақ, қырғыз эпикалық дәстүрінің өзіндік үндестігінің белгісі деп
санайды. ... ... ... ... атты аңыз дастанында
Манастың, Ер Қосайдың, Ер ... ... ... ... ... ... үнемі ауысуы деп ескертеді.
«Манас» жырының жан-жақты қалыптасып, даму дәуірін Ш.Уәлиханов, М.Әуезов
және Ә.Марғұлан эпикалық ... ... ... ... ... деп
есептеген. Бұл пікірді Р.Бердібаев та қолдап өтеді. Жырдағы Манастың әкесі
Жақыптың кейде қырғыз, кейде ... ... ... ... осыған дәлел.
Ғалым пікірінше ерте кезде жырда аталатын рулардың көбі өз ... ... ... ... ... ... үйсін т.б. жеке дара елдер болған. Ал
жырда қазақ ноғай ... ... ... көне ... қатар атала береді.
Осы жерде М.Әуезовтің жырдағы Манас бейнесінен ... ... ... ... ... ... ... өткеніміз дұрыс секілді. Ғалым
Р.Бердібаевтың пікірінше аталған көне рулар қазіргі қазақ, қырғыз, ... ... да бар. ... әр ... ... ... ... кейінірек. Осындай аралас-құраластықты, тарихи шындықты эпос өзіне
ғана тән еркіндікпен елестете алған. Зерттеуші жырдың осы ... ... ... ... ... ... адаспайтын даналығы деп
бағалайды. Жырдың өзіндік ерекшелігін тани білген ғалым ... ... ... ... ... айнымағандық белгісі.
Жоғарыда аталған мәселені сөз еткенде ... ... ... ... ... ... ... аңғара біледі. Қазақ, қырғыз бір туған
деген идеялық қағидасынан айнымаған жыр ... ... ... ... ... ру ... жер атаулары мен қазақ ... ... және ... ... күн ... ... болып қазақ руларына
хабар берілуін, ... ... ірі ... ... ... ... ... тарихи шындықтың куәлігі ретінде қарастырған. Жырдың
көнелілік сипатын да осыдан аңғаруға болатынын аса ... ... ... тағы да бір ... тән көнелілік сипаты - Орта Азияны мекен еткен
түркі халықтарының жауы ... ... ... ... ... Ұзақ
дәуірлік кезеңді қамтыған осы тарихи оқиғалар туралы тарихи деректер мен
аңыз-әңгімелер жеткілікті. Мысалы тасқа ... ... көне ... ... ... Бірақ басқа түркі халықтар әдеби ... ... ... ... ... ... тарихи оқиғалар көп сақтала
қоймаған. Оның орнын бертінгі дәуірдегі ... ... ... ... Ал ... ... ... арадағы тайталас тіршілік
тек қырғыз ғана емес, жалпы түркі халықтарының ортақ тағдыры ... ... ... ... ... ... ... ханның асына келген қытай
хандары ... мен ... ... халық өкілдерін менсінбей, ... ... ... ... ... бұзуы кезінде айқын көрінген. Олардың
былығын тек қана ... ... ... ... қытай хандарынан келген
жазалаушы қосындарды талқандаған Манастың қол астына біріккен көп ... ... - ... жау ... ... ... беру болды, сөйтіп ... ... тек ... ... ғана ... ... жырдың
негізі сюжеттік оқиғасының өзегін тарихи шындықтан алып, реалистік ... ... ... ... ... эволюциялық өсуін жасаған.
Кезінде мұны М.Әуезов үлкен мәселе етіп көтеріп, жырдың пайда болу кезеңін
жазба құлпытастардағы жазбалармен ... ... ... ... ... [2,214 ... ... ғалым Ә.Марғұлан аталған мәселені тарихи-мәдени мектептің
принциптеріне сүйене отырып, кең көлемдегі ... ... ... еді. Осы ... ... шығу ... сынға ұшырауын, кеңес
заманының әдеби мұраға деген көңіл салқынын өз көзімен көреген ... ... ... ... ... рух, ... идеялық мақсатын басты
назарда ұстаған. Мысалы ... ... ... ... ... мұқтажын
түсініп, сыртқы жаулармен айқасқа шығуын, осы жолда ... ... ... аса ... ... бірі. Ерте заманның жыршысы неге
қырғыз, қазақ, ноғай, өзбек, қарақалпақ, алтайлық ... ... ... деп ... ешбір негізі жоқ. Тіпті қайсыбір кезеңде ондай
бірлік болмағандығының өзі эпостың нұрлы мұратын теріске ... ... - ... көшірмесі емес, болуға тиісті арман, үміт, құбылыстарды,
тарихи оқиғаларды халықтың өзінше ... ... да ... ... ... манастанушылардың заман талабынан аса алмай, еркін айта
алмаған ... [51,195 б.]. ... ... ... ... ... тән
ерекшелігі болып саналатын келесі мәселелер - ... ... ... ... ... Бұл мәселелерді зерттеу нысанасы
еткенде ғалым қазақ, қырғыз эпикалық ... ... ... ... ... ... ... ескі қабаттардың
шынайы өмірмен қатарласып берілгеніне қайран қалған автор тек ... ... ... ... ... ... ... Ә.Марғұлан: «Патриархал қауымының
әлеуметтік тұрмысы, жора-жосыны, өлікті қадірлеумен ... ... ... ... аза ... қайғыру, жылау, қадірлеп шығарып салу,
басына ... ... ас ... той жасау, сойыс қылу - бәрі бұрынғы көшпелі
сақ, ғұн, ... бері ... ... пен қырғыз халқына дейін жеткен
тарихи жоралар», - деп оған ... ... ... келтіреді [3,36 б.].
Мысалы «түсі ... жер ... ... ашық күн ... деп ... жалаңаш
әйелдің көп алдында інгенді шешіп алуы, Манастың қасында ... ... жер ... ... ... Ер Төстік пен оның тұлпары Шалқұйрықтың
жырда жиі ... көне ... ... жау ... қаза ... ... ұйық жер ... әкеліп қою т.б.
Ал Р.Бердібаев жырдың көнелілік белгісін қарастыра отырып, жырдағы қиял-
ғажайыптық, зооморфтық жан иелеріне тоқталады. Жырдан төмендегі ... ... бар ... жүрген айуандай,
Мылқаудан жаман сөздері.
Байқап адам түсінбес,
Былдырлаған сөздері.
Адам десең айуандай,
Әр біреуінің мүйізі,
Найзадан сайғандай.
Дию менен перінің
Арасының ұрығы...
Немесе, Ергежейлі, италы, Қатыны ... ... ит, ... ... мен
оның, Оларға хабар салмасын, Зор бейнетке қоймасын, Қара қырғыз баласын.
Аяғы ... ... Басы ... көрінген, Баяндас деген ... ... көп ... ... ететін жырдағы осындай
ерекшеліктерді мәселе етіп көтерген автор «жеті жүз мың ... жеті ... ... ... мың ... жидырып, таудан ағаш қидырып» ... ... ... эпикалық қиял жемісі санап: «Жыршы ... ... да, ... жеткізіп, сондай болғанына өзі ... ... ... ... жер жаһанды жалғыз өзі жайлағандай суреттелуі
оны мифтік дәуірдің жеке дара ілкі адамдарына да ұқсатып ... ... ... сөз ... ... да, мұндағы қаһарман моделі көне ұғымдармен
жалғасып жатыр»,-деген баға береді [51,198 б.]. ... ... ... ... бірі ... ... ... түсіп шыққан ат болып
суреттелуін дүниенің ... үш қат ... ... ... мифтік дәуір
түсінігі екенін айтады. Бұл аталған мәселелердің ... ... әдіс ... және ... мектеп пен мифологиялық
мектептің жаңашыл ... ... ... қазақ эпикалық дәстүрімен
туыстығын және өзіндік ерекшелік сипаттарын ... ... ... ... ... бұл ... ... тарауы «Манастануды» биікке
көтерген» деген тақырыппен алынып, жырды кең көлемде зерттеген М.Әуезов пен
Ә.Марғұлан ... баға ... ... Бірінші М.Әуезовті, кейін
Ә.Марғұланды зерттеу нысанасы ... ... ... ... ... күш ... ... еңбегін автор: «М.Әуезов бұл зерттеуінде жырдың пайда болуы мен
дамуында манасшы жомықшылардың ролі эпикалық жырлардың ... ... ... ... эпостың полистадиялығы, генезисі, жырда тарихи
оқиғалардың елес беру дәрежесі, типологиялық және ... ... ... тұжырымдар жасады», -деп бағалап, олардың біразына қысқа-
қысқа тоқталып өткен [51,210 б.]. ... ... ... пен ... ... өнеріне зер салғанын осы ... ... екі ... ... ... табиғи тумысын мінездеу ... ... ... ... топтағанын, жырдың ... ... ... тексін тапқанын т.б. атап келіп, оларға қысқа
түсініктемелер беріп отырады. Эпикалық орта мен оның әсері деген мәселені
алғаш ... ... ... қуаттай отырып, жыршылардың сөз өнерін
өздеріне ғайыптан келіп «қонады» дегеніне ... ... ... ... ... мысалға алып, қазақ, қырғыз жыршыларының ортақ ... ... ... ... ... ... ... ұтымды
ойлар айтқан М.Әуезовтің зерттеу ... ... бұл ... белгілі бір белес болып табылатын "тарихи ... ден ... - деп ... ... [51,204 б.]. М.Әуезовтің
қырғыз эпосымен Орхон жазбаларындағы сарын арасынан, Күлтегін мен ... ... ... айта ... бұл әлі де зертттеуді қажет
ететін мәселе екенін айтады.
Бұдан кейін ... көп ... ... ... 1952 ... ... ... конференцияда сөйлеген сөзінің ғылым алдындағы
тарихи-әдеби мәні туралы «Парасат салтанатындай» болған ... ... ... ... ... эпосының басына қауіп төніп, оны феодалдық
идеология туындысы деп «бақылаушылардың» үні ... ... ... ... бұл ескерткіштің халықтық бітімін дәлелдеп, әрі ғылыми, әрі азаматтық
ерлік көрсету оңай емес еді»,- деп бағалайды [51,205 б.]. Оның ... ... бас ... ... фольклоршылар ғылымның объективтік
талаптарын ұмытып бірсыпыра эпосты түгелдей мансұқтап ... ... ... Олар эпос пен ... ... екеуі мүлде алшақ жататынын, эпос
өмір оқиғаларын өз ... ... ... ... қаһарман
байдың баласы болса, жырды да байшылдық идеология жаратындысы деп қате
тұжырым ... осы ... ... бірталай эпикалық аңыздаушылар
«сын» нысанасына алынды, оқу ... ... ... ... кінә тағылды. Міне, осындай жағдайда «Манас» ... ... ... міндеті оңай болмағаны белгілі», - ... [51,206 б.]. ... ... ... жолында кеңестік кезеңнің
маркстік-лениндік қасаң қағидаларын, талаптарын өз көзімен көрген ғалымның
Бішкек конференциясында М.Әуезов ... «ең ... ... сөз» деп ... жүрек жарды шынайылығымен бағаланады. Ғалым ... ... ... ... ... Ә.Марғұланның зертеулеріне баға
беріп өткен. Шоқан жазып алған жыр ... ... ... ... ... табуын, оны зерттеуін азаматтық ерлік деп бағалаған
Р.Бердібаев ... ... төрт ... да ... ... ... қай ... да оқушы ойын байыптарлық деректер,
салыстырулар, білікті болжамдар мол. Тек әдебиетші ... ... ... ... ... қоғамдық ғылымның түрлі саласын ... ... ... ... ... ... «Манасты» тікелей зерттей отырып,
Орта Азия халықтарының тарихына ортақ ... ... ... ашады»,-
деген жалпы сипаттама береді [51,208 б.]. ... ... ... ... оларға жеке сипаттама беріп, ерекшелігін ашуын, қолжазбаның
табылуын, жырдың шығу тарихын, оқиғаларының тарихпен байланысын, ... мен ... ... ... т.б. ... мол ... ... деп бағалап олардың әрқайсысына байланысты жеке-жеке тоқталып өткен.
Солардың ішінде ерекше құптап назар аударған мәселелері ғалым ... ... ... ... тарихилық принципімен
зерттеуде қол жеткізген жетістіктері. Бұны Р.Бердібаев ұлттық фольклортану
ғылымының табысы деп қуантады. ... ... ... жазуының
ғылым үшін, тарихты тану үшін айырықша қадірлі екеніне тоқталуын, ... ... ... ... ... куәлік ретінде
қарастыруын, жырдың көне ... ... ... ... салыстыра отырып айқындауын айырықша атап өтеді. Ғылыми
еңбекті ... ... ... ... үлес деп бағалайды. «Манасқа»
мәңгілік өмір ... ... идея – ... ... ... ... ... фольклортану ғылымында манастану мәселесіне назар аударған
Р.Бердібаев ... ... де ... байланысты зерттеулер жүргізіп,
пікір білдіріп отырды [119]. Бұл ... тән ... ... ... ... түркі халықтарының, оның бір бұтағы қазақ халқының тарихы мен
мәдениетіндегі, фольклорындағы ... ... ... ... ... ... ... Қазақтану көлемімен шектеліп қалмай бүкіл
түркілік көлемге көтерілу, осы арқылы ... ... ... ... ... қосқан үлесін салмақтау. Бұл Шоқан Уәлиханов, Мұхтар
Әуезов, Әлкей ... ... ... ұлы жолды қазіргі заман, қоғам талабымен
үйлестіре жалғастырудың жарқын көрінісі.
Ғалым Р.Бердібаев бұл ... ... ... ... көтерді. Оларды төмендегідей топтастыруға болады:
1. «Манас» жырының тарихын тереңірек қарастыру ... Бұл ... ... шығу ... деп ... жүрген 1000 жылдық тарихын шартты ұғым деп
санайды. Ондағы түркі қағанаты кезіндегі ... ... ... зерттеулеріне сүйеніп, жырдың тарихы мыңнан да асып жығылады
дейді. Оған мысал ретінде жырдың ... тіл ... ... ... ... ... тұтас бір дәуірлік сипатта
берілуіне назар аударады. Бұл ... ... ... ... түп ... әлі де ... ... қажет санайды. Себебі жырда ашылмаған
жұмбақтар әлі де ... ... ... ... үшін ... жаңашыл зерттеу еңбектері,
монографиялар керек екенін сездірген. ... ... ... ... еңбектердің дені кеңес «заңдылықтарының» мүддесінен шыға алмаған
еңбектер. Сондықтан екі мың жылдық тарихы бар әдеби ескерткішті ... ... та ... ... беру ... ... фольклортану ғылымында
атқаратын істің шеңбері кең, тақырыбы сан ... ... зор. ... бұл аталған жұмыстарды жүргізу үшін көп елдердің тәжірибесінде
бар фольклорлық институтты құру ... ... ... ... ... музыканы қатар қамтуда бұл шаралар іске асуы тиіс деп
санайды.
2. Ғалымның пікірінше, ... ... ... ... жазу үшін ... халықтардың әдеби мұрасындағы туыстық түсінік зерттелуі керек.
Себебі түркі халықтарының ... ... ... ... жоқ. Сол ... ... фольклоры мен жазба әдебиетіндегі мағлұматтар толықтырады.
Бұл орайда Ә.Марғұлан ... ... ... ... туыс ... ... ... оқиғалар жырмен байланыстырыла
қарастырылуы қажет. Аталған мәселеде «Манас» жырының да құнды сипаттарға ие
екені ескеріліп отырған. ... ... ... ... ... ... бір-бірін түсінуіне, өзара рухани байланыстарын өркендетуіне
септескен болар еді.
3. Түркі халықтарының ... оның ... ... ... да ... ... ... мәтінін жасап, мәнін ашуды сөз етті. Себебі жыр
өзінің көпқырлы қасиетімен ... ... ... келеді. Бұл бағытта
ғалым Ш.Айтматовтың «Көне түркі әдебиетін мектептен бастап үйрету ... ... ... Сонымен бірге ғалым Бартольдтың Орта ... ... ... білу үшін ... ... орта ғасырлардағы халін
тану үшін араб, парсы тілдерін білу қажет деген ... ... ... ... ... ... ... зерттеп халық бірлігін, ... асыл ... ... алауыздық, күншілдік туғызатын, өз халқына
қарсы дұшпандық әрекеттерге баратын жат мінезді адамдарға «көзкаман» деген
ат қойып тілдік ... жаңа ... ... ... пікірінше,
мәңгүрт – оң-солын білмейтін милау, миғұла ... Ал ... ... ... Олар ... ... түрде қарсы шығатын
қаскүнемдер.
Көзкамандар оқиғасы қазақ ғалымдары М.Әуезов пен ... ... ... ежелгі заманда көмөндар (құмандар) деп қыпшақтарды
атағанын, яғни эпос шыққан кезде көмөндар ... ... ... ... ... ... ... қаскүнемдік сипатын атай келіп бұл
хикая ... ... ... қайшылық туып, коллективтің төменгі қалың
көпшілігі ру билеушілеріне қарсы антогонистерге ... ... ... мүмкін дейді [2,218 б.]. Ал, ғалым Ә.Марғұлан көзкамандар оқиғасын
қытай ортасында болып, өзінің ана ... ... ... дәстүрін ұмытқан,
көлгірлікпен күн көру жолына түскен және солардың ... өз ... ... ... ... деп, олардың тарихын ерте кезден, Түркі
қағанаты мен ... ... ... ... [3,85 б.]. Бұл
мәселелерге ... ... ... ... қазақ пен ... ... да ... оның ... де ел ... ... ... өкінеді. Бұл бағыттағы жұмыстар халқымыздың ... ... ... және ... ... ... мұраның тәрбиелік мәні зор екенін
көрсетеді.
5. «Манас» жырындағы қазақ тақырыбына зерделеу ... ... ... туыстығын көрсеткен оқиғаларға тоқталады. Аталған қазақ руларының
ерлік істерге араласуын тарихи ... деп ... ... ... ... ... ... шораның бірі болып суреттелуін қарастырады. Жырдағы
«Алмамбет оқиғасы» ... ... ... еліне арналған деп
қорытындылайды. Осындай ерекшеліктің барлығын ... ... ... бірлігін жырлаған ұлы эпос деген шешімге келеді. Сондықтан жырдың
даңқы мен ғибратын ... ... ... түсінген зерттеушінің бұл
пікірлері үлкен ғылыми мәселеге ие екенін ескерткіміз ... ... ... ... ... бірі - ... дейінгі
Ш.Уәлиханов, М.Әуезов, Ә.Марғұлан секілді ғалымдардың еңбектеріне ... ... ... ... ... ғылымының манастанудағы өнімді
еңбектері жекелеген тақырыптарға, белгілі бір ғалымның еңбегіне байланысты
ғана қарастырылған ... ... ... ... ... ұлттық ғылымымыздың қол жеткізген табыстары сараланады. Бұл уақыт
өткен сайын ғылымның жүріп өткен ... ... ... ... ... ... бағытындағы жасалынған саналы жұмыс. Сондықтан манастанудағы
ұлттық ғылымымыздың табыстарын қазіргі ... ... ... ... бағалауға маңыз берген ғалымның еңбегі құрметке лайық.
7. Кең құлашты «Манас» жырын зерттеген ғалым бүгінгі ... ... да ... берді. Әлемдік адамзат қауымына ... да ... ... ... дәлелдеу үшін Байкалдан -
Балқанға дейінгі түркі халықтарының рухани ескерткіштерін ... ... Ал ... ... ... ... ... жүйелілік, тұтастық әдістерін қолдану керек екенін
көрсетеді. Бұл ретте қазақ фольклортану ... да ... асыл ... ... Шоқан, Мұхтар, Марғұлан дәстүрін
жалғастырып атсалысуы қажет деп санайды. Сонымен бірге ... ... ... ... ... отырған қырғыздардың
фольклортануға деген құрметі қазақ ғалымдарын ... тиіс ... Осы ... туысқан қазақ-қырғыз фольклортану ғылымының бір-
бірімен баянды жұмыс жасап, Шоқан ... ... істі жаңа ... ... ... ... манастануда ғалым көтерген, ізденіс жасаған негізгі арналар
осылар. Бұл ... біз ... ... ... ... ... ... келеді. Ал олардың ... ... ... ... ... ... ... ғалымдардың үлесінде.
Түркі халықтарының рухани мұраларының ішінде ... ... ... ... жырын зерттеуші Р.Бердібаевтың еңбектерін
қорытындылайтын болсақ, бүгінгі түркітану ... мен ... ... жеке ілім ... ... отырған манастану саласында
Шоқан, Мұхтар, Марғұлан ... ... ... ... жалғастырған, терең
ізденіс жасаған манастанушы ғалым деген ... ... Бұл ... ... Р.Бердібаев еңбегінің басты ерекшелігі – ұлттық таным,
тағылым мәселесін көтере ... ... ... жағынан зерделей білуі.
Эпостың ішкі көркемдік композициялық ... оның ... ... ел ... мәселелерін, түрік-монғол халықтарының эпостық
мұраларындағы типологиялық ұқсастықтар сырын, қырғыздың «Манас», буряттың
«Ғэсэр», ... ... ... дастандарының қазақ ... ... ... ... ... ғылымына қосқан үлкен
үлес. Осы арқылы талдауларының нақтылығымен, ... ... ... сан ... ... ... Діни дастандар, шығыс қазынасы,
эпикалық дәстүрді сақтап, дамытушылар типі де ... ... ... ғылымында бұған дейін жырдың ... ... ... ... ... ... ... байланысы, жомықшылар
шығармашылығы, нұсқалары, көркемдік ерекшелігі, әдеби нұсқа жасау ... ... ... Ал ... ... ... дәстүрі мен
қазақ дәстүріндегі типологиялық ... пен ... ... айтылғаны
болмаса арнайы зерттеу межесі есебінде зерттелмеген еді. Ал ғалым өзінің
еңбектерінде аталған олқылықтың орнын толтыру ... ... ... ... пен қырғыз халқының эпикалық мұрасындағы ... ... реті ... түркі-монғол эпикалық аңыздауларындағы көне де
тұрақты сарындарды табуға ой жұмсаған. Сөз дәстүріндегі ... ... ... ... ... Сонымен қатар қырғыз
эпосындағы қазақ тақырыбын алғаш сөз ... ... ... оны ... ... Жырдағы мифтік, ертегілік ескі
қабаттардан ұлттық наным-сенімді айқындап қазақ-қырғыз халықтарының туыстық-
генетикалық ... ... ... ... манастану ғылымын дамытуға
үлкен еңбек сіңірген М.Әуезов, Ә.Марғұлан ... ... ... ... ... тағы бір ... манастану ғылымында бұрын көбіне
жырды зерттеу тәсілі жалпыдан жалқыға қарай зерттеліп ... ... ... ... ... ... ... жалпыға қарай
зерттеу тәсілі қолданылып, жырдағы жекелеген ұқсастықтарды, ... ... ... ... ... ... ... тырысқан.
Әлеуметтік астары бар ертегі мен эпоста кездесетін, үздіксіз жалғасып келе
жатқан негізгі сарындарды ... осы ... ... ... ... ... ... «Манас» жырын қазақ және басқа да түркі халықтарының
эпикалық жырларымен типологиялық жағынан салыстыра, салғастыра ... ... ... ... манастанудағы ғылыми зертету
еңбектері қазақ фольклортану ғылымына, қала берді түркітану ... ... ... ... ... жыры ... ... ұлттық таным,
тағылым мәселесін көтеріп, түркілік ғылым алдына басты-басты өзекті ... ... ... Ұлттық фольклортану ғылымын түркілік деңгейге
көтеруге атсалысты. Ғалым еңбегінің ... мен ... ... ... ерекшелігінде деп білеміз.
3.2 Ә.Дербісалин және «Манас» жырының зерттелуі мәселелері
Қазақ фольклортану ғылымында «Манасқа» көңіл бөлген кісінің бірі - ... ... өз ... ... ... ... ... қырғыз халқының асыл ескерткіші «Манас» ... ... ... ... Шоқанның жырды жазып алу тарихына
үңіліп, ғалымның жырды жазып алмай тұрып-ақ бұрын естіп, ... ... ... ... ... өз көзімен көру үшін барған ... ... ... бес күн ... ... ... ... айтатын
жыршылармен кездесіп поэманы жазып алғандығын, поэманың тілі халықтың
ауызекі тілінен де түсінікті ... ... «Ер ... хас ... ... ... деп оның ... ерлігі, туған-өскен жерлері туралы ой
қозғағанын ... ... ... «Шоқан «Манас» жырын осы сапарында Ыстықкөл
маңайындағы Ақсу, Зауқы ... ... ... ... ... ... қай ... да белгілі манасшылар болған, халық олардың
жыршылық, орындаушылық талантын құдірет ісі деп танып, бағалап ... ... ... ... да аз ... ... Бірақ Шоқан соның
қайсысымен кездесті, ... ... ... ... бұл жағы ... ... ... атын атамайды» [51,216 б.]. Бірақ автор Шоқан жырды бір
жыршыдан бір нұсқасын жазып алған деп ... оның ұзақ ... ... алмағанымен, «Көкетай ханның өлімі және оған берілген ас» бөлімін
жазып алып ... ... ... ... мәні бар іс деп есептеген. Шоқан
аудармасының өзгеше бағалы да, дәл де көркемдік қасиетін, түпнұсқаға ... оның ... ... ... ... ... де сақтағандығын
құндылық деп таниды.
Шоқан Манас туралы ой-пікірлерін ... ... ... ... ... ... ... сапарларында да ол қырғыздар
туралы ұмытпай қайта соғып отырған. Осы ерекшелікті байқаған Ә.Дербісәлин
солардың ... ... ... ... ... ... пікірлері
мейлінше толық деп ескертеді. Мұнда ол «Манас» жырының жалпы жайымен
таныстырып, оның ...... бір жағы Шу мен ... ... жағы
Әндіжан мен Самарқантқа дейінгі ноғайлы батыры ... ... ... ... батыр боп өсу жолын, 12, 13, 15 ... ... деп ... ... ... ... ... оның ерлік
істерін суреттеудегі көркемдік нақыштарға, ұлттық бояуларға аса ... ... жары – ... ... ... бейнелеуде
жырдың өзгеше көркемдік бітімі бар екенін, оның жасын, ... ... ... исін ... ... қазақ эпостарына жақындығын аңғарғанын
атап өтеді. Сонымен қатар ... ... ... әлсіздерді қорғап,
қамқоршы болу ерекшелігіне мән бергенін, шығармада кездесетін географиялық
атауларды назардан тыс қалдырмағанын ғибратты етіп ... ... ... ... ... ... ең ... да негізгі
туынды екенін бірінші болып көрген Шоқанның ғылыми еңбегін бағалауда ғалым
оның классикалық пікірлеріне тоқталған. Жырдың ... мен ... ... мен ... ... және ... ... да байсалды терең
ғылыми ... ... ... ... «Манастың» жойқын
жинақтаушылық сипатын, оның ... ... ... бір ... сан
ғасырлық тарихы, географиясы, этнографиясы, этикасы, поэзиясы, тілі, бір
сөзбен айтқанда халық кітабы, кітап ... ... ... ... ... ... ... кітабы, антологиясы екенін, осы
жағынан алғанда, оның нағыз ... ... ... ... тап ... ... ... дәлелдеді. Оны дүниедегі өзге бір ұлы туынды ... ... ... ... айта ... - деп ... [51,218 б.].
Ә.Дербісәлин Шоқанның маңызды ғылыми жұмыстарының ішінде «Манас» ... ... бір өзі – оның атын ... екі ... ... алтын әріппен жазып қалдыруға ... зор ... деп ... ... ... ... Мұхтар мен Марғұлан еңбегін
қырғыз бен ... ... ... ... бір ... деп ... ... еңбектерді Шоқанмен бірге туып, жаңа қалыптаса бастаған ... ... мен ... ... ... ... ... Шоқанның «Манас» туралы еңбегін «ғалымның кезінде өз қолымен
өзіне орнатқан, қол жеткісіз ... ... ... Ол ... өзі ... жас, жарқын да, елдік пен ерліктің, халықтар ... ... ... ... халықпен, ғылыммен, достықпен,
сұлулықпен бірге жасамақ», - деп тамаша, ... да, ... ... ... б.]. Мұны қазақ-қырғыз фольклортану ғылымындағы ... ... ... ... ... оның ... ... де
өзектілігін жоғалтпағанын жете түсінгендіктің белгісі деп ұғу керек. Бұл
дәстүрлі жолда қазақ ғалымдарының әлі де ... ... ... ... ... ... біз де ... Н.Мұхамедханұлының манастанудағы еңбегі
Қазіргі қазақ фольклортану ғылымында манастану мәселелеріне ... ... бірі ... ... ... «М.Әуезов және
«Манас» эпосы деген еңбегінде жырға ... ... ... ... ... ... қарастырған. Сонымен қатар Ш.Уәлиханов пен
Ә.Марғұлан зерттеулеріне сүйеніп отырған. Автор бұл еңбегінде ... ... ... ... ... жеке қол кітапшаларын, жаңадан
табылған «Қырғыз туралы дерек», «Қырғыз ... ескі ... ... ала ... ... көшу ... мен жырдың тарихын, жырдың тарихи-
этнографиялық сипатын, жомықшылар мектебін сөз етеді.
Автордың көңіл аударған ең алғашқы мәселесі жырды жырлаушы жомықшылардың
түс көру ... Бұл ... ... ... ... ... түс көргенде Манас пен оның қырық шорасының өзі ... ... ... Осындағы көшпелі елдердің көне дәстүріндегі жеті,
тоғыз, қырық санының киелі деп ... ... Бұл ... ...... дәстүр болған киелі сан – күштіліктің,
беріктіктің белгісі «қырық ру ел», ... ... ... ... ... ... ... шора», «Қырық уәзір» деген тіркестер ту баста
ру ... бір ... ... ... ... ... білдіреді»,
- дейді [3,95 б.]. Ғалым ... ... ... мән ... ... ... бірі – ... мыңның бірі – Уәлі» ... ... ... ... аттандырған. Көне араб хикаялары мен
аңыздарында Қызыр – жер бетін кезіп қорлық-зорлық ... ... ... адамдарға қайырым көмек көрсетіп жүретін ізгі ниетті өлмейтін
пайғамбар. Көшпенділердің ... ... ... ... ... әуелгі аты
басқа, арабтардан қуғын көрген абыз болуы да ... ... ... ... «Қырық шілтен» сияқты өз жебеушілерін – ... ... ... ... ... [51,212 б.], - ... пікір білдіреді.
Жомықшылардың түстерінде Манасты қырық ... ... ... ... ... ... шағында қалыптасқан ғайып құдіретін бертін келе Манасқа
ауыстырған деп ... ... ... ... ... ... ежелгі нанымы «Манас» эпосына қосылғаны, жинақталып Манас
батыр арқылы ... ... ... ... ... ... ... Ш.Уәлихановтың
1904 жылы Петербургте орыс тілінде жарық көрген алғашқы еңбегінің айтылуы
да көңіл аударарлық. Бұл ... ... ... қай ... түскені
айтылмаған. Кітаптың ескіріп, қағаздары ... түбі ... ... ұлы ... қызыл бояу қарындашпен көп сызғылап, әр бетіне ... ... ... аударғаны айтылады. Әсіресе «Жоңғария очерктері»
бөлімі қырғыз елінің көне ... ... мен ... эпосына қатысты
ғалымның ой бағамдары сөз болатын беттердің ... ... ... Шамасы бұл еңбек М.Әуезовтің қолына кейін түссе ... ... ... ... ... ... ... зерттеулері туралы
айтылмаған. Ал Ташкентте ашылған алғашқы ағарту институтында ... ... ... бірі филология ғылымының докторы С.Телжановтың
«Мұхтар аға» ... ... 1922 ... ... М.Әуезовтің «Манас»
жырын Ш.Уәлиханов зерттеген деп пікір білдіргені ... Бұл ... де ... ... ... ... ... пікірімізше М.Әуезов Шоқан
еңбектерін, жырдың тарихына ... мол ... ... ... үшін бөлек қарастырған болуы керек. Ұлы жазушының ... жете ... ... Мұхамедханұлының қырғыз елі, оның тарихы туралы М.Әуезов жинаған
архив деректерін келтіріп пікір қорытуы да ... Ұлы ... ... қалған материалдарын іздеп тауып қайта жаңғырту, ғылыми айналымға
қосу қазақ фольклортану ғылымының ... ... ... керек. «Манас»
эпосына қатысты тарихи замандағы қырғыз елі туралы М.Әуезов жинаған ... ... ... ... 201-209 жылы Гун ... Мөдесзян күн
деген қажырлы елге кездеседі. Сол ел қырғыздардың түп атасы Түстік Динмен
тобынан ІІІ ... ... ... ... ... ... эрамыздан бұрынғы
бірінші жүз жыл ішінде Гун ... ... ... 47-49 ... Гун ... еріп ... қырғыз Енесейден ... ... ... бұл ... ... ғалым хатқа түскен қытай тарихшыларының
өз мағлұматымен нақтылай түседі. «Біздің эрамыздан ... 198 ... ... ... жыл ... белгілі дәрежеде жібек, мақта-мата,
күріш және басқа тағамдық заттар – ... ... ... ... ... жоғарыда келтірілген М.Әуезовтің қырғыз елі туралы деректері
тарихи шындықтың бетін ашып тұр. Бұл деректерді ... ... ... біз ... Казласовтың пікірін келтіре кетуді дұрыс көрдік. «Ни в
древности, ни в ... ... ... ... не была окраиной
культурного мира. К ІҮ в до н.э. в ... ... ... ... ... правителями и жрецами. Оно оставило последующим ... сети и ... ... ... ... копи ... рисунки, великое множество изделий из ... и ... ... ... ... ... художественного совершенства. Как
называл себя тот народ, расселявшийся от Оби до ... мы не ... ... книги Китая именовали его «динмен». Пользуясь существующей сегодня
лингвистической систематикой, можно думать сегодня речь ... к ... и, ... ... ... ... ... в
горах жили люди, говорившие по кетски. Иными словами, «динмены» были
исторической ... ... ... ненцам и энцам, а также ... и ... ... ... погибло в 203 г до н.э. под ... ... ... ... ... с юга ... в
долины Енисея народ «гяньгянь» (так китайцы передавали имя кыргыз). Этим
первым ... ... ... ... ... власть над
покоренными землями. Началась постепенная тюркизация края» [121,3-4 б.].
Келтірілген ... бұл ... ... қолбасы Мөде басқарған
гундердің дәуірлеген тарихи заманымен тұстас келетіні анықталып тұр. ... ... ... ескі ... ... ... ... алғаш таныған
М.Әуезов дерегінің маңызы ерекше.
Ғылыми еңбекте сөз болған мәселенің бірі ... көш ... ... ... ... ... немесе керісінше Енисейден
Ыстықкөлге көшу ... ... ... ... бар. Ғалым бұл орайда өз
пікірін дәлелдеу үшін ... пен ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Сібірден көшіп келу туралы
аңыздар жоқ, бірақ олардың арасында Оңтүстіктен Солтүстікке ... ... ... ... және ... ... ал ... қарай көшкенде
Үрімшіге дейін барған екенбіз деген аңыз бар» [43,137 б.] - ... ... ... ... ... жанында «Манас» атты қара Ертістің
жоғарғы жағында «Манас» аталған ... ... ... ... ... б.] деп ... ... Иакинфтың: «Сібір қырғыздары болмашы бір
қалмақ ұрпағы»,- деген пікіріне ... ... [122], ... Сібір
шежірелерінде бар екеніне тоқталады. Ал қырғыз елінің көш сапары туралы
1253 жылғы Хулагудың ... ... ... ... ... ... Шығысқа қарай қазіргі қоныстарына дейін өте ерте кезде
тараған деп шамалайды. Ғалым Ә.Марғұлан қырғыздардың қара ... ... ... Шыңғыстың немересі белгілі Құлағу хан екенін ... ... ... ... ... [37,127 б.]. Ал автор ... ... ... ... ... көп ... найман, керей
хандығының қайғылы трагедиясы бүкпесіз ашық айтылады. 1227 жылы ... ... ұлы Жошы он қол ... ... ... ... аттанады.
Айбынды әміршінің қаһарынан сескенген орман жұртының тайпа көсемдері ақ
сұңқар, ... ат, қара ... алып ... ... ... ... бағынышты
болғандарын білдіріп елін қорғап қалған. Солардың қатарында тува хахастар
мен ... да ... ... ... 47 жыл ... ... ... Тянь-Шаньға бара салмаған болар» [51,229 б.], - деп М.Әуезовтің
жоғарыдағы дерегіне сүйенеді. Сондықтан Құлағудың қақпайына ... ... ... Мөде ... ... ... ... қырғыздардың ұрпағы
деп санайды. Қырғыздардың ... ... ... ... үшін ... жетекші рол атқарған заманы Х ғасырдың арғы шегінде жатыр ... ... ... Манас батыры есімімен аталатын жер аттарын
еңбегіміздің басында атап ... ... ... өз ... ... ... «Манас» аталған жердің Қазақстан Алтайында және «Манастың»
күмбезі Таласта екендігін ... атап ... ... «Манас» кесенесі
туралы мәлімет береді. «Манас» аталған кесене Қазақстан жерінде Қызылорда
облысының Қазалы ... ... ... ... шығысында 32
шақырым жерде Қуандария өзенінің солтүстік жағасына қыш кірпіштен ХҮІІІ-ХХ
ғасырда салынған «Манас» аталған күмбез бары ... [51,231 б.], - ... ... Бұл да ... ... ... ... ғалымдардың
манастанудағы қалыптастырған бағытты ... ... ... өзінен-өзі
белгілі болып тұр. Себебі аталған ғалымдар «Манас» жырынан қазақ тақырыбын
тауып дәлелдеуге ... ... бұл ... жұмыстың болашақта да
өрісі кеңейіп дами беретіндігіне біз де сенімдіміз. ... ... ... ... қоса ... ұлы жүз, ... тайпасында Қара
манас деген ру бар. Олар қазір Оңтүстік Қазақстан облысының Қазығұрт ... ... ... ... ... ... ... бірге
Шығыс Түркістан Алтай (Шинжаң) қазақтарының арасына таралған «Жағалбай мен
Манас батыр ертегісі бар [123]. ... ... ... келе ... ... барлығы жырдың қазақ халқына да қатысы бар екенін көрсетеді.
Жырда да ең көркем, ғажап ... толы «Ұлы ... ... түгелімен
қазақ тақырыбына арналады десек болады. Аталған ... ... ... ... ... ... асылын аршып алу қазақ
фольклортану ғылымы үшін өзектілігін жоғалтқан жоқ. Себебі манастану ісімен
шұғылданып ... өзге ұлт ... бұл ... сырт ... ... ... Біз ... шыққан туыс қырғыз ғалымдарының еңбектерінде де
аталған мәселеге мән берілмеген. Сондықтан жырдағы қазақ тақырыбын, ... ... ... ... кезеңдердің суреттелуін зерттеп айқындау
қазақ ғалымдарының тер төгіп, ... ... ... ... ... Манас және «Манас күмбезі» жайында сөз еткенде
біздің эрамызға дейінгі ғасырға жататын ... ... ... ... ... ғалымдарының тапқан «Алтын ... ... ... ... ... мерт ... ... қолбасылардың
мәйітін жұртқа көрсетпей жасырып жерлеу көшпелі халықтарда ежелден, ... ... ... тиек ете келіп, жырдағы жасырын жерленген Манас
батырдың өлі денесі мен ... ... ... ... ... «Осы
уақытқа дейін ең көне жазу саналып келген, Орхон-Енисей жазуынан мың ... ... ... қырғыздарға да қатысы бар. Көне заман
көшпенділердің арғы ... ... ұлы ... өз ... ... ... ... - дей келіп Манас батырдың өз денесі тау қойнауына
жасырын жерленгенін айтады [51,233 б.]. Ел ... ... ... ... ... ... ... аталатын үңгірдің барын
ескертеді.
Ғылыми еңбекте жаңадан табылған М.Әуезовтің «Қырғыз ... ең ескі ... ... ынта беріліп қарастырылады. 16 тармаққа ... ... алты ... ... аударылады. Соның бірінде М.Әуезов Манас
есіміне қатысты тарихи адамдарды ... ... ... Ұлы жазушы
М.Әуезов жырдағы тарихи оқиғалардың негізі Ұйғыр қағанаты мен қырғыздар
арасындағы 808-840 ... ұзақ ... деп ... ... ... бейнесін
осы соғыстағы жеңіске жеткен Яғлақар бейнесінен көргісі келеді.
М.Әуезов пікірінше ұйғыр қағанаты түркі қағанатынан олқы болмаған. Оны
840 жылы ... хан ... ... ... бойынан, Саян, Алтай алқабынан,
артынан ұйғырдың Монғолиядағы ордасын алды. Бейтін – Яғлаһар - ескі ... ... ... Осы жылы ... ... Түркістанға келеді. Ертеде
Гун князі Чжик-Ченмен ата-бабалары ... ... тағы ... ... төргеш, қарлық елдерімен қырғыз дос болады. Яғлаһар 847 жылы ... осы ... ... ... ... ... М.Әуезов Яғлаһардың Манас екеніне
шүбаланған. Сол себептен өз архивіндегі бұл ... ... ... Оны ... ... көз жеткізу үшін кейінге қалдырған болса
керек. ... ... ... ... анықтау үшін Н.Мұхамедханұлы да
Г.Малявкиннің, А.Н.Бернштам, ... ... және ... ... ... ... ... 785 жылы Ұйғыр қағанатын ... ... ... ... Ажо ... ... ... қалдырмай өлгенін,
оның орнына уәзірі Құтлықтың ... ... ... ... б.]. ... ... ... көңіл аударған А.Н.Бернштам ... ... ... ... ... ... ... Гинь аталған 847 жылы
өлген атақты қолбасы Яғлаһар ханның өзі» деген ... ... ... ... мен зерттеушілерінің дені осы пікірге бейім.
Автор келтірген қытай жазбаларында да ... ... ... Оның
бірінде «Жаңа эраның 785 жылы Илқұр ... Адыз ... ... уәзір
Құтлық қаған болды, таң династиясы оның қағандық билігін ... ... ... ... атақ ... Сол ... бастап хандық билігі Яғлаһар
тайпасынан адыз руына ... десе ... бір ... ... ... ... ... тұтастығын танытқан әуелгі аты болғанын, кейінірек ұйғыр
аталғаны туралы мәлімет береді [124,296 б.]. Ұйғыр ... 1011 ... атты ... ... ығысып Ганеуге ауған ұйғырлардың басын
құрап қаған болғаны айтылады.
Әрине жоғарыда келтірілген ... біз шек ... ... ... ... барлығында Яғлаһар ұйғыр халқының өз ішінен шыққан,
немесе сол қағандықтағы тайпадан тараған қолбасы ... ... ... оны ... ... ... ... бейнесін көруге тырысу
қателік деп білеміз. Ұйғыр қағандығын құлатқан қырғыздар өзге ... ... жыр ... ... ... ... ... бұл қайшы келетін құбылыс. Ал автор Яғлаһарға байланысты қарама-
қайшы пікір ... Яғни ... ... ... аты ... тайпа,
қолбасы болғаны ақиқат десе, енді бірде М.Әуезов пен ... ... ... ... ... атты бір қолбасының қырғыз тарихында ... ... ... айтады.
Біздің ойымызша атақты Ұйғыр қағанатының қирауының өзіндік себебі бар.
Бұл туралы Л.Гумилев: «840-848 жылдардағы ұйғыр қағанатының ... ... өз ... ... ... бұл ... жауап бермейді,
тарихшылар мәселені айналып өтеді», - деп қағанаттың құлау себебін басқаша
түсіндіреді [125,266 б.]. ҮІІ ... ... ... тауы ... ... ... одағындағы билік ұзақ мерзімді күрестен соң он ... ... ... ... ... мен даладағы билік үшін
жанкештілікпен шайқасады. Күрестер нәтижесінде ... ... ... тек бір ... – ұйғырлар немесе оғыз-тоғыздар бытыраған тайпаларды
біріктіріп, 745 жылы ... ... ... 747 жылы өз мемлекеті –
Ұйғыр ... ... ... «Көне түркі қағанатының ыдырауы тек Ашина
әулетінің билігінің тоқтауын ғана емес, сондай-ақ сонау ғұн дәуірінде ... ... ... ... де ... жағдайда болған дәстүр, елдік
идеология, рухани құндылықтардың дағдарысын тудырды» [121,303 ... ... ... ең ... ... ... атап ... дініне тығыз байланысты болды. Манихейлік - өзіне ... ... ... ... ... ... ... де біріктірген дін болатын. Сенімнің негізін қалаған
Мани, осы барлық ... ... ... ... және ішкі ... ... біріктірді. Манихейлік түркілердің дүниетанымын ... етіп ... ІХ ... жаңа ... қабылдауымен ұйғырлардың
Ұмайға, Құтқа сенімі жойылды [126,412 б.]. ... ... жауы ... ... ... түркі батырларының тас балбалдары ... ... ... [125,266 ... билікке таласты тудырып, бұрынғы ескі ... ... ... ... болды. Қытай үкіметі қағанаттағы дәстүрді
жақтаушыларды қолдап, оларды манихейшілерге айдап салып ... ... ... Бөгі ... Тоң Бағы ... ... қаза болды.
Тоң Баға тархан антиманихейлік оппозицияны басқарды және ... ... ... Бөгі қағаннан кейін таққа Тоң Білге тархан Алып ... ... ... ... ұйғыр тағына отырды. Жаңадан болған қаған және оның
мұрагерлері 785 жылға ... ... ... ... 795 ... жаңа билеуші келіп манихейлікті қайтадан жоғары дәрежеге
көтерді.
Ұйғыр ... жаңа діни ... ... ... және ... ... ие болып отыруы басқа түркілік тайпалық халықтарының заңды
қарсылығын тудырды. Олар ата-бабадан қалған қасиетті ... жат ... азат етіп ... ... ... ... 840 жылы ... тарапынан
іріп-шіріген ұйғыр мемлекеті ... ... бұл ... ... ... ... ... қолбасының аты туралы мәлімет еш
жерде кездеспейді. ... ... ... мен ... ... ... шындықты іздеу дұрыс болғанымен Яғлаһарды түбегейлі Манас
деп айту және осы бағытта зерттеу ... ... ... ... эпос ... Манас батырдың атына ұзақ уақыт көңіл аударып
сырын ашуға ... ... аян. ... ... ... эпосы
«Манас» деген еңбегінде алғаш Манас батыр ерлік көрсеткен оқиғалар ұйғыр
қағанатын құлатқан қырғыздың ... деп ... ... 1952 ... ... ... тағдыры талқыға түскен конференцияда жырдың
тарихи шығу кезеңін Орхон бойындағы ... ... ... ... ғалымдары алдына міндет етіп қойып, жырдың ... ең ... ... ... ... деген тоқтамға келеді.
Н.Мұхамедханұлы өзінің осы ғылыми еңбегінде ұлы ... не ... ... ... ... үшін зерттеушінің конспекті лекциясынан
деректер келтіреді. Қырғыз тарихында ... із ... ... ... тұлға - Барысбек екенін М.Әуезов ерте бастан аңғарып оны ... ... ... ... жылдардың соңы, қырқыншы жылдардың
басында ден қойған бұл дерек қырғыз еліне 1987 жылы «Қырғызстан ... ... ... ... ... өзі ... ертерек таныс
болғанымен, оның зерттеліп оқылуы қырғыз ғалымдарына кешірек жеткен сияқты.
М.Әуезов ерте таныс болған бұл ... да ... ... 1890 жылы ғана
аталған газет бойынша жарияланды [88].
Автор пікірінше «Барысбек» атына ... ... ... ... ... қайта оралып зерттеу объектісіне айналдыруды мақсат еткен.
716 жылы өлген Түрік қағаны Қапаған-Білге зиратына ... ... ... Алп ... ... арналған бұл жоқтаудың тарихына 1200 ... айта ... ... ... ... тарихын зерттеудегі
болжамынан бір ғасыр бұрын айтылғанын ескертеді. Сондықтан «Манас» эпосының
жырлау тарихын зерттеушілердің жыр ... ары ... ... жөн ... заманнан дерек іздеуге болар деген үміт артады.
Ғылыми еңбекте ... ... ... ... ... ұзақ ... жолына да шолу жасаған. Ғалым пікірінше М.Әуезов «Манас» ... ... ... 1922 жылы эпостың зерттелу, жиналуы, қазақ,
өзге де түркі тілді ... ... ... ... ... ... ... баяндама жасаған. Осыдан бастап зерттеушінің
«Манас» жырына зерттеу жүргізуді ... ... ... жалғастырған.
М.Әуезовтің жырға қайта оралған екінші кезеңін В.Әуезованың естелігінен
тауып 1927 жылы ... ... ... деп ... 1936 жылы ... ...... атты мақаласында: «Манастың» өлең жолының саны 260
мың және соншалық ұзақ жыр бойын әңгіме бірде-бір ... қара ... ... желісін үзбейді. Ұдайы іркілмей, таусылмай, сарқырап ағып отыратын
ағынды теңіз сияқты алып бейнелі бір ... - деп ... ... Бұл ... ... теңдесі жоқ алып шығарма екенін дәлелдеп
оны әлемдік деңгейде таныту үшін ұзақ ... тер ... көп ... манастанудағы зерттеу жолын танытады.
Ғалым Н.Мұхамедханұлының ғылыми еңбегіндегі ендігі бір ауыз ... ... ... «Манас» эпосын зерттеу кезінде хатқа түсіріп
жинаған болашақ монографиясына қажетті детальдарына, ... ... ... Бұл ретте ұлы зерттеушінің баспа көрмеген жеке ... ... ... ... жырға қатысты кейбір ойларын
ашуды мақсат еткен.
Бұл орайда ғалым «Манас» жырын жазып ... ... ... ... ... ... ... «Манас» жырының бай
энциклопедиялық көркем сипаты ... ... ... жомықшы Сағымбай
Оразбақовтың нұсқасын жазып алушы Ыбырайым Әбдірахманұлының ... ... ... тиек ... ... ... хаттарды М.Әуезов сақтап
және өзінің жеке қол кітапшаларына қысқаша жазып отырған. Солардың бірінде:
«Ыбырайым Әбдірахманұлы Манасты ... алу ... ... ... ... ... Сағымбай – саяқ. Халық алдында айтқанда басқаша болуышы еді. Маған
жаздырғанда біраз жазғырып келіп, артынан оқытып, ... ... ... ... ... ... аз ... хатты шала таниды деуге болады. Өзі
менен әр нәрсені сұрап отырады. Бірақ жер-су ... ... ... ... ... ... ... 5 бөлім. Бұл бөлімнің
басында Ыбырайым хаты бар» (ЛММА, N530) - деп ... ол ... ... жоқ» - деп ... береді. Бұдан байқағаным М.Әуезовтің «Манас» жырын
жаздырып алуға қал-қадірінше ықпал ... ... ... жырдың болашақта
ұрпаққа қажет екенін дер кезінде ... ... ... ... ... жазып алу барысында Ыбырайымның ... ... ... ... ықпал етер көмек сұраған жайы бар сияқты.
Ыбырайымға Сағымбай бірден көндіге алмай, тоқтатып, тежеп ... ... ... ... ... ... М.Әуезовтің Ыбырайым арқылы хатқа
түсірген бір мағлұматында жаза ... ... екі жыл ... ... ... ... бола бастағаны айтылады. Сағымбайдың өзі де
«Өзі түсімде аян болып келсе ... ... ... айта ... ... ... Бірақ Ыбырайымға саған «Манасты» түпкілікті жазғызам деп
кейінгі жазғандарына айрықша мән бергені де сөз ... Яғни ... ... ... болашақ ұрпаққа жетеріне, халқының мақтанышына айналарына
сенген тәрізді. Атақты манасшының айту мәнеріне, артиске тән ... ... де ... аударған М.Әуезов барлығын жазып ... ... ... ... бері ... өмір ... жүрген
жерін, өскен ортасын, кімдерді ұстаз тұтып, кімдерге көбірек еліктегенін,
атақты манасшыға айналу кезеңдерін ... ... ... ... ... ... де шек келтірмеген. Ыбырайым Мұқаңа жазған
хатында өздерінде бар алып жыршының қадірін кеш ... өзі де опық ... ... ... мұң ... Осы ... ... автор
еңбегінде жеке-жеке сөз болады.
М.Әуезов Сағымбайды көрмеген. Тек ... ... ... ... отырған. Өзінің «Манасты» зерттеуге кіріскен зерттеу жолына ... ... ... «... ... жылдардың бас кезі мен орта шенінде
«Манастың» Сағымбай ... ... ... ... ... ... 1936 жылы ... алына бастады. Мен сол жазылып бітпеген нұсқаны
оқыдым. Ал Молдабасанды тыңдап көрдім, ... ... ... ... ... Сонымен қатар зерттеуші осы нұсқаларды салыстырып манасшылар мектебіне
көңіл аударады. «Біз бір-бірінен өзгеше екі мектеп – ... және ... ... бар ... ... ... ... өкілі –
Сағымбай, соңғысы – Қаралаев» деп пікір түйіндейді [2,180 б.]. ... ... ... де оның өміршең нұсқасын кедергілер мен ... ... де ұлы ... ... асыл ... ... ... етіп еңбек еткенін көреміз. Сондықтан М.Әуезовтің ... ... ... ... ... ... әлі де ... беретіні
айдан анық. Бұл орайда манастанудағы М.Әуезовтің айтқарған ... ... да көп ... ... атып кету ... ... ... және «Манас» эпосы» ... ... шолу ... ... ... мән ... зерттеген негізгі
мәселелері жоғарыда аталып өтті. Еңбекте автор тарих көшінің көне соқпағына
көз жіберіп, оны ... жыры ... ... ... ... ... ашуға ұмтылған М.Әуезов бағдарын шолып өтуді мақсат еткен. Осы ... ... ... ... ... ... ... эпосты танытуға
жол ашқан зерттеулерін, Шоқаннан кейінгі «Манас» ... ... ... ... ... ғалым М.Әуезов еңбектерін, ... ... ... ... бағыт көрсеткен ұлы ғалым ... ... ... ... ... тұжырымдар жасап, қазақ фольклортану ғылымында
жалғасын тауып келе жатқан ... ... ... ашуға талап қылады.
Еңбектің жаңашылдығы М.Әуезовтің жырға байланысты ... ... жеке қол ... ... ... жаңадан табылған «Қырғыз
туралы дерек», «Қырғыз туралы ескі хабар» лекцияларын негізге ала ... ... ... мен жырдың шығу тарихын, жырдың тарихи-этнографиялық
сипатын т.б. дәлелдеуге еңбек етеді. Мифтік ... ... ... ... ... ... ... қосылғаны, жинақталып
Манас батыр арқылы көрінуі түсіндіріледі. М.Әуезовтің манастанудағы зерттеу
жолын танытуда ұзақ жылдар тер ... көп ... ... көңіл аударады. ... ... бұл ... ... сүбелі үлес екені даусыз.
Түйіндей келгенде қазіргі ... ... ... ... ... негізін салып кеткен дәстүрлі манастану ғылымы даму
бағытында өзінің дағдылы жалғасын ... ... ... ... тарихи, мәдени жағынан алғанда бастан өткерген кезеңдерінің
нұрлы жақтарын түсіндіру мен насихаттауда ... ... рөлі ... қазақ ғалымдары басты назарда ұстап келеді. Бұл ... ... ... ... ... т.б. ... ... зерттеу еңбектерін бауырластық парызға деген адалдықтың жақсы үлгісі
деп ... ... ... ... ... ... ... барлығы дерлік манастану мәселесіне зерттеу жүргізгенде
түркі халықтарына ортақ рухани сипаттарды сөз етіп, ұлттық шеңберде ... ... қала ... жалпыадамзаттық құндылықтар деңгейіндегі
мәселелерді қарастырады. Яғни, осы тұрғыдан қарағанда ... ... ... ... интерноционалистік бастаманың ... ... биік ... көтеріліп, басқа көршілес туысқан
елдерге ... ... ... ... ... ... ... отырғаны қуантады. Олардың еңбектеріне қазақ пен қырғыздың, түбі
бір туыс халықтардың көне ... ... ... ... ой мен ... ... ... жырларымен жырды тарихи-этнографиялық, тарихи-
мәдени жағынан салыстыра қарастыру, жырды зерттеуде салыстырмалы ... ... ... ... тән ... келеді. Бұл бағыттағы
жұмыстардың алдағы ... да ... ... ... дами ... ... ... сенеміз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Бауырлас, қандас қырғыз халқының ұлы рухани мұрасы – «Манас» жырын
зерттеуде ... ... ... қол жеткізген табыстарын саралауда
манастану ілімінің әдеби-теориялық, әдеби-тарихи, сыншылдық-эстетикалық ой-
пікірдің ғылыми-зерттеушілік қағидаларына орай кемелдену ... оның ... туу, ... ... қиын да, ... ... бастан
кешіргеніне көз жеткіздік. Жырды түркі халықтарына ортақ әдеби мұра ретінде
бағалап алғаш ... ... ... ... манастану қадамдары
М.Әуезов, Ә.Марғұлан, Р.Бердібаев және т.б. ... ... ... ... сай ... ... даму ... байқадық. Ұлттық фольклорист ғалымдардың орыс ... ... ... ... ... ... ие ... жеке
ғылым саласы болып қалыптасуына әсер еткенін, тарихи эволюциялық тұрғыдағы
ояну, өсіп-жетілу кезеңін бастан ... ... ... ең ... ... ... бұрынғы империалдық, кейін одақтық,
бүгіндегі түркітану ғылымында арнайы орны бар ілім саласы ... ең ... ... ... болатын. Ұлы ғалым ... ... ... ... мен ... фольклоры туралы алғаш пікір
айтып манастанудың сол кездегі ғылыми-зерттеушілік ... ... ... ... ... орыс ориенталист-фольклористерінің т.б. ғылым
саласының өкілдерінің назарын аударды. Жырды тек хатқа түсірумен ... ... ... ... ... шығу ... ... ерекшеліктері, образдар жүйесі, тарихи шындыққа қатысы, оның
құрылымына ... ... ... ауыз ... барлық жанрларының жинағы
ретінде қарауы секілді келелі мәселелерді көтерді. Қазақ, ... және ... ... ... ... мәдениеті мен фольклорының бастан өткізген ұзақ
тарихы бар екенін әлемге дәлелдей білді. Сонымен ... ... ... ғылыми зерттеушілік ой-пікірдің жан-жақты тарихи-салыстырмалы
сипатын орнықтырды.
Қазақ фольклортану ғылымында ... ... ... ... ... зерттеген, жинау, жариялау, үлгілі жиынтық нұсқасын ... ... ... ... ... ... жырды зерттей
отырып жырдың халық мәдениетіндегі орнын, оны ... ... ... мектебінің қызметін бағалауда тұңғыш ғылыми ойлар айтады. ... ... ... ... ... пікір білдіреді. Жырдағы бірлік, елдік,
патриоттық мотивтер, ... ... ... көркемдік ерекшелігі,
сюжеттік құрамы анықталып, кейін қосылған қоспалар, ... ... ... ... ... сөз ... Әдеби мұраны зерттеу ... ... ... ... ... ... сабақтастық қағидасына
сай дәстүр мен жаңашылдық, фольклордың тарихын ... ... ... ... мен ... кейін ұзақ жылдар сарылып зерттеген ғалым -
Ә.Марғұлан. Ғалымның ең бірінші жетістігі ... ... ... ... ... ... «Көкетай ханның асы» үзіндісін мұрағаттан
табуы. Сонымен бірге ғылыми еңбекте тұңғыш рет ... ... ... ... мән ... Өзі де ... ... жүргізіп жырдағы
тарихи оқиғалардың тарихи негізі ерте кездегі түркі дәуірі деп есептейді.
Жырдағы қазақ ... ... ... ел аузындағы шежірелерді, аңыз
әңгімелерді, тарихи жәдігерліктерді, ғылыми ... ... ... ... Ол - ... ... өзге елдің әлемге танылған классикалық
жырларымен байланыстырып, ұқсастық іздеу емес, ... ... ... ... ... сипатын басқа елдерге таныту
бағытын ... ... ... ... ... ... ой-пікірді дамытуға өзіндік үлес қосып, ... ... жаңа ... ... Тарих, әдебиет, мәдениет туралы «тұрпайы
социологизм» қалыптастырған ... ... ... ... ... ... леп әкелді.
Манастануды қалыптастырып, дамытқан Ш.Уәлиханов, М.Әуезов, ... ... ... жол ... ... фольклортану ғылымында да жалғасын
тауып келеді. Тәуелсіздік туын көтерген ... ... ... қазақ-
қырғыз тарихи, мәдени қарым-қатынастарының нұрлы жақтарын ... ... ... ... рөлі бар екенін назарда ұстап келеді.
Бұл ретте манастану ілімін ары қарай ... ... ... ... кездесетін бауырластық парызға деген адалдықтың жақсы үлгісі
деуге ... ... ... ғылымында Ш.Уәлиханов, М.Әуезов,
Ә.Марғұлан еңбектеріне зерделеу жүргізген қазақ фольклористерінің ... ... ... ... ... ... ішінде манастану
мәселелерімен зерттеу жүргізіп жүрген Р.Бердібаев, ... т.б. ... ... пен қырғыздың көне рухани
мұралары туралы еркін ой мен пікір білдіру, ... ... ... тарихи-этнографиялық, тарихи-мәдени жағынан салыстыра қарастыру,
жырды зерттеуде салыстырмалы тарихи, жүйелілік, ... ... ... ... ... ... ғылымының бір саласы болып қалыптасқан манастану
ілімі Ш.Уәлиханов кезінде өзінің эволюциялық туу, қалыптасу жолын ... ХХ ... ... ... жағдайларға ұрынды. Бірақ қазақ
фольклортану ғылымының басқа салаларына қарағанда манастану ... ... ... пе, жоқ па ... ... оң шешіп, фольклордың сан ғасырлық
даму жолын тарихи тұрғыдан тану, ... ... ... ... ... ... ... әдіснаманың әдебиеттің таптығы, партиялығы
қағидалары, оның «тұрпайы социализм» саясаты ... да ... ... ... нұсқасын жасау, жырдың тарихын анықтау,
құрылымын, мотивтерін айқындау және т.б. ... ... ... ... ... ... ... жырды зерттеуде салыстырмалы
тарихи, жүйелілік, тұтастық әдістерін қолдану тән болып келеді.
Қорытындылай айтқанда қазақ ... ... ... ... даму ... төмендегідей нәтижелерге қол жеткізілді:
- Қырғыз халқының көшпелі түркі халықтарына ортақ ежелгі дәуірдегі әдеби
мұрасын игеруден басталған тарихи-этнографиялық, тарихи-мәдени, ... ... ... ... ... ... дейін
көтерілді;
- Қырғыздың рухани мұрасы «Манас» ... ... ... тұрғыда тұтас және толық қарастырылды;
- Фольклорлық тұрғыда әдеби мұраны зерттеу алға басып, бүкіл әлемдік
теориялық ... ... ... меңгерілді;
- Қазақ фольклортануындағы манастану ілімі кеңестік идеологияның
бұрмалаушылықтарына көп ұрынбай жырды ... ... ... ... ... ... бағытта терең зерттеулерге жол ашты;
- Эпикалық жырлардың шығуына негіз болған жоқтау өлеңі екені және оның
эволюциялық даму ... көп ... ... генезисі, сюжет пен
мотивтері зерделеніп өзге түркі ... ... ... генетикалық жағынан зерделенді.т.б.
Түйіндей келгенде қазақ фольклортану ... бір ... ... манастану ілімі өзінің туу, қалыптасу дәуірін ... ... ... жаңа ... жасауға бет алды. Егер қазақ фольклортану ... ... ... сипатын өз тарихындағы бар-жоғын түгелдеп алғанда
ғана ... ... ... болса, оның «Манас» жырынан нақтылай түсетін
мәселелері аз ... Олай ... ... ... ... әлі ... ... алдағы күннің міндеті деп ойлап зерттеу жұмысында көңіл
аударарлық ой-тұжырымдар айта алсақ, алға ... ... ... ... ... ... ... Ш.Ш. Таңдамалы. –Алматы: Жазушы, 1985. – 596 б.
2. Әуезов М.О. ... және ...... ... 1962. - 427 ... ... Ә.Х. Шоқан және «Манас». – Алматы: Жазушы, 1971.-164 ... ... Р. ... ...... ... 1983. – 247 ... Бердібаев Р. Қазақ эпосы (Жанрлық және стадиялық мәселелер).– Алматы:
Ғылым, 1982. -232 б.
6. Уақатов Б. Қазақтың ... ...... ... 1974. – 288 ... ... О.А. Казахский героический эпос. Қобыланды батыр.–
Алматы: Наука, 1988. – 82 б.
8. ... Б. ... ... ... ... ... 1984. – 136 б.
9. Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. ... ... 1984. -272 ... ... Е. ... ауыз ... ... байырғы өкілдері.
Алматы: Ғылым, 1976, 1999. – 199 б.; Тюрко-монголские версии сказания ... ... // ... тюркология. N3, 1975. С. 180-183.
11. Ыбыраев Ш. Эпос әлемі. Қазақтың батырлық ... ... ... 1993. -296 б.; ... және ... // ... ата»
энциклопедиялық жинақ. – Алматы: Қазақ ... бас ... -799 ... ... Ә. ... ... тарихы» - Алматы: Ана ... – 287 ... ... Б. ... ... көне наным-сенімдеріне қатысты
ғұрыптық фольклоры. – Алматы: Атамұра-Қазақстан, 1993. -176 б.
14. Сейдімбеков А. Күй ...... ... 1997. -224 ... ... С. Фольклор және эстетика. – Алматы: Жазушы,1976.–152б.
16. Рақымов Б. Тарихи эпос табиғаты: Қазақ ... ... ... ... ... баспасы, 1999. – 235 б.
17. Сейтжанұлы З. ... эпос ... ... ... ...
Алматы: Ғылым, 1994. – 112 б.
18. Әзібаева Б. ... ... ... ...... ... – 144 ... Қанафияұлы Н. Шоқан-әдебиетші, публицист.- Алматы: Қазақстан, 1998.
-184б.
20. Жармұхамедов М. ... ... ... ... 1996. -144 б.
21. ЦГА. Өзбек ССР-і. ф.715, о.718, л.л. С. 347-356 .
22. Мамытбеков З., Абылдаев Э. «Манас» эпосун изидөөнүн кээ бир ... 1966. ... ... Ч.Ч. Собранные сочинение. Т. 1., А-А.1961-С. 737
24. ... Ы. ... ... ... болгану туралу. Советтік
адабият жана искусство. 1941, №3, - С. 60
25. Қазақ фольклористикасының тарихы. Алматы, Ғылым, 1988.- 541 ... ... ... народной литературы северных тюркских племен наречия
дикокаменных киргизов. Ч.V, спб. 1886. – С. ... ... Алғы ... ... ... Алматы:Жазушы, 1995. -264 б.
28. Вопросы изучения эпоса народов СССР. Изд. АНСССР. М., 1958.- С ... ... Ш. ...... ... Ғылым, 1987, - 224 б.
30. Бүкілодақтың географиялық қоғамның ... 1857 ж. ф.1. ... ... ... /Ауд. ... ... Жалын, 1986, - 78 б.
32. Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. – Алматы: Ғылым, 1984.-272 ... ... ата ... ... тілінен аударған: Б.Ысқақов – Алматы: Жазушы,
1994. - 160 б.
34. Геродот. История в девяти книгах (пер. с греч. ... Т. 1., ... А.Г. ... 1885. - С ... ... құпия шежіресі. (ХІІ-ХІІІ ғасырлардағы көшпелілер шежіресі)
/Моңғолдан аударған: ... М. – ... ... 1998. - 224 ... ... Х.Г. Из ... фольклорных связей. ... и ... // ... и ... ... литератур
востока и Запада. – М: наука, 1974.- С. ... ... Ә. ... жыр, ... ... ... 1985. -368 б.
38. «Қазақ әдебиеті тарихының» 1 томы Алматы: ... - 624 ... ... ... ... М,1980. - С. 683.
40. Потанин Г.Н.Орыстың географиялық қоғамының жазбалары, 29 том.
41. Бегалин С. Шоқан асулары. Алматы: Жазушы, 1971.- 191 б.
42. ... ... ... және ... Алматы: Өнер, 1985.- 312 б
43. Уәлиханов Ш. «Жоңғар очерктері» Алматы:1950.- 345 б.
44. Мусинов А.О. ... ... ... -160 б.
45. Межнациональные связи казахской литературы. Алматы: «Наука», 1970. С
145.
46. Жолдасбеков М. Асыл ... ... ... ... ... Ш. ... ҮІ т. ... Қазығұрт, 2002.-616 б.
48. Сүйіншіәлиев Х. 19 ғасырдың әдебиеті. А: 1992. -259 ... ... ... ... ... тарихы. Алматы:Қазақ
университеті, 1995. (монография). - 431 ... ... ... героический эпос. М., Главная редакция ... ... ... 1984. - С. 543.
51. Адамзаттың «Манасы» Алматы: Рауан, 1995. -255 б.
52. Марғұлан Ә. ... ... ... ... ... Ан Каз ССР, ... Наука. Вып.3. Алма-Ата, 1965. – С. 21.
53. Radlobb W. Problem der ... der ... ... Theil Y. Ler Dialect der karakirgsen. SPb. 1885.
54. Keleti Szemle Revue Orientale pour les etudes ... ... t. ХІІ. Стр. 216-223. ... ... ... ... кітаптан танысуға болады. «Манас» – героический эпос
киргизского народа .Ф., 1968. – С.. 42-48.
55. Radloff W. Observation sur les, Kirghis. Lournal asiati gne, ... Р. ... ... Г. ... ... русского былинного эпоса. Вестник Европы.
1896, Т. 2., №3,4. Стр. 604, 634. ... ... № Іх. 1890.- С. ... ... Э. ... народной литературы северных тюркских племен.
Собр.соч. и ... ... ... ... сборник под.ред.
И.М.Ядринцева. кн. 1., Спб, 1886. - С. ... Pavet de ... B ... ... 1887, t. X., Р. ... Chad wick H.Munro and Chad wick ... The growth of literaturuc
bu H. Munro Chad wick and ... Chadwick Vol. III. ... ... ... N.K.Chadwick and Victor Zhirmunsky. Oral Epics of Central ... ... ... П.М. О ... и общем характере киргизских ... ... ... 1896. №68. – С. 2-4.
62. Корш Ф.Е. Древнейший народный стих.тур. племен. Записки ВО РАО. ... вып. 2-3, 1909. – С. ... ... Е. О принципах русского перевода эпоса «Манас» // «Манас» –
героический эпос киргизского народа. Ф.,Илим, 1968. - С. ... ... А.Н. ... ... ... ... ... // «Манас»
героический эпос киргизского народа. Ф., Илим 1968. – С. 148 - 191.
65. Абрамзон С.М. ... и их ... и ... Л., 1971, 340-373;
66. Берков П.Н. Алтайский эпос «Манас» // Киргизский героический ... М., 1961. ... ... М.И. Об ... ... ... ... «Манас» //
Киргизский героический эпос «Манас». М., 1961. – С.197-234.
68. Петросян А.А. К вопросу о ... ... ... // Киргизский
героический эпос «Манас». М., 1961. – С.5-14.
69. Жирмунский В.М. «Манас» Становление и ... ...... ... М. –Л., 1962. – С. 282-329.
70. Рахматулин К. Манасчылар (Исполнители эпоса «Манас») Ф., ... ... ... ... ... эпос киргизского народа. Ф.,
Илим ,1968. – С. 75-147.
71. Юнусалиев Б.М. Об ... ... ... ... эпоса «Манас».–
Киргизский героический эпос «Манас». М., 1961. 282-297; Киргизский
героический эпос ... ...... эпос ... ... ... 1968. – С. 212-231.
72. Әуезов М. Шығармалары. II т ... ... ... 1 ... ... ҚМКӘБ, 1961. - 271б.
74. Бертельс Е. Роман об Александре. М., 1948. - С ... ... М. ... ... қолжазба. -Ленинград 1925. №185.
76. Баяндин Н. Ғасырлар қойнауына саяхат. -Алматы:Қазақстан,1985.-166 б.
77. Л М М А, п.№82.
78. Айтматов Ш. –Шаханов М. «Құз ... ... ... ... ... дел Плано Карпини. Монголчуудын түүх., Гильом де Рубрук. Дорно
этгээдэд зорчсон минь /Оросоос ... ...... ... ... 1988. - С. ... ... Е. «Акыны», Алматы: 1957.- С. 378.
81. Фалев П.А. Как строится кара-киргизская былина. «Наука и ... 1922. - ... ... Х. ... –Алматы: Ана тілі, 1991- 76 б.
83. Әбдіғазиұлы Б. ... ... ... және ...... ... 2000. -216 б.
84. Келімбетов Н. Көркемдік дәстүр жалғастығы (ежелгі түркі поэзиясы ... ... ...... Елорда, 2000.- 288 б.
85. Қашқари М. Түбі бір түркі тілі.-Алматы:Ана тілі,1993.-192 ... ...... ... ... дастаны. Алматы:
Қазмемкөркемәдеббас, 1961.- 271 б.
87. «Шапағат шашқан өнегесі», «Қазақ әдебиеті» 14 ... 1987 ... ... ... 1990. - 16 сәуір
89. Пропп В.Я. Русский героический эпос. –М.,Гослитиздат., 1958.- С .540.
90. Қыр ... ... ... ... М., 1923, №1-3; Соныкі: Қара
қыпшақ Қобыланды. Қазақ-Орынбор, 1915, №126-129; Соныкі: Мырза ... М., 1923.- ... Ер ... ... ... ... ... өңдеп өткеруші Байтұрсынұлы
А. М., 1923; Байтұрсынұлы А. «Әдебиет танытқыш» Қызылорда-Ташкент, 1926.
92. Досмұхамедов Х. ... ... ... ... ... ... Гумилев Л.Н. Древние тюрки. – М., Наука, 1967. - С. 480.
94. Сарыпбеков Р. Алмамбеттин образынын эволюциясы. ... 10.01.19 ... 1999.-25 ... ... М. ... ... ... әдебиет. – Алматы: Ана тілі, 1992.
-176 б.
96. Рустамхан. Академия наук ... ... ... ... Изд. ... М., 1972.- С. 331.
97. Машинский С.Н. Классика и литературная наука. М.,Знание, 1970. – С. 11.
98. Кәкішев Т. Оңаша отау. Алматы: ... 1982. -224 ... ... Б. Қазақтың халық эпосы туралы. «Әдебиет және искусство 1939.
N2.- Б.120-130.
100. Ә. ... Эпос жыр ... ... ... ... ... №1,
1940.
101. Геройлық жыр тудырудың бірінші дәуірі. «Әдебиет және искусство». 1941,
№1. Веселовский Н.И. Отрывок из поэмы Манас, Смерть Кукетай хана и ... В ... ... XV Вып. 1с. ... ... Қ. ... ... тарихының мәселелері және Абай поэзиясының
тілі. Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы. Алматы: 1960. ... ... ... ... атырабының ақындары. Алматы:Ғылым, 1983.
-180 б.
104. Almasy d. Der Absied des Halden Manac von Seinem sohne ... dem ... Epos) - «Keleti Szemle Revue ... pour ... ... ... ... XII /216-223/
105 Қоңыратбаев Ә., Қоңыратбаев Т., Көне мәдениет жазбалары.- Алматы:
Қазақ университеті, 1991. – 400 б.
106 Карбышев К. ... ... ... ... 1983.-245 б.
107 Айдаркулов К. «Манас» эпосундагы элдик оюндар. Б., ... ... ... Э. ... эпосунун тарихый өнүгүшүнүн негизги ... 1981. 247 ... ... С. Киргизский народный эпос «Манас»// «Манас» киргизский
героический эпос. -М.,Глав. ред. вост. лит.,1984. - С. ... ... Р. ... ... баатырдык мотивдердин эволюциясы.
Ф.,Илим,1987.-151 б.
111 Қыдырбаева Р. Генезис эпоса «Манас». Ф., Илим,1980.-279 б.
112 Жайнакова А. ... ... ... ... Илим,1997.-99 б.
113 Дуйшеев Ж. Манас деген аттын чыгышы жөнүндө. Кырныз Руху ... Тоо» ... Б., ... 1995.-288б.
114 Кызласов Л.Р. Северное манихейство и его роль в культурном ... ... и ... ... // ... ... ... 8. История, 1998. - №3.
115 Кызласов И.Л. Смена мировозрения в Южной ... ... ... ... в ... ... // Древние цивилизации Евразии.
История и культура. М., 2001.
116 Бутанаев В.Я. Традиционная культура и быт хакасов. Абакан, ... ... С. ... ... ... негіздері», Алматы: «Қазақ
университеті». 1992.-216 б.
118 Әдеби мұра және оны зерттеу. А., ҒА баспасы, 1961.-376 ... ... Р. Эпос – ел ... ... ... 1995. – 350 ... балқанға дейін Алматы: 1996; Эпос мұраты. Алматы: Білім, 1997.-
320 б.; Ел ... ... ... ... 2000.- 396 б.; Түбі ... Астана: Фолиант, 2002. -344б.
120 Салғарин Қ. «Алтын тамыр», Алматы: Жалын,1986. -288 б.
121 Түркология. ХКТУ N5 (19) 2005.- 303 ... ... «ХV ... ... қазіргі кезге дейінгі ойраттар немесе
қалмақтар жөніндегі тарихи шолу» Санкт-Петербург, 1834ж.
123 Қазақ халық ертегілері. Алматы: 1985.
124 ... А.Г. ... ... в ... ... ... 1983.- С. ... Гумилев Л.Н. Тысячилетие вокруг Каспия. М., Т00 ... ... С ... ... Л.П. Умай – божество древных ... ... ... 1972.- С. 412.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 185 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ әдебиеттануында “Манас” жырының зерттелу тарихы73 бет
"Жәбірленуші тұлғасының психологиялық анализі"6 бет
«Радиотехника және антенна негіздері» пәні бойынша емтихан сұрақтары14 бет
«Ғылыми зерттеулердің методологиясы» пәнінен дәрістердің қысқаша курсы32 бет
Бүгінгі терминологияның даму сипаты5 бет
Мемлекет және құқық теориясының пәні және оның ерекшеліктері 77 бет
Менеджменттің ғылыми салушылардың негізгі бағыттары22 бет
Нарықтық экономикадағы инновация13 бет
Психология пән ретінде. XIX ғ. 60 жылдары мен қазіргі уақыт7 бет
Психология ғылымының, пәнінің жалпы мәселелері мен негізгі даму кезеңдеріне толық сипаттама73 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь