Ақтау қаласы аумағының топырағын экологиялық-мелиоративтік бағалау және көгалдандыру мәселелері

ҚЫСҚАРТУЛАР МЕН БЕЛГІЛЕУЛЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1 МАҢҒЫСТАУ ТҮБЕГІНІҢ ТАБИҒИ. ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНА СИПАТТАМА
1.1 Географиялық орналасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Геологиялық құрылысы мен жер бедері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3 Климаттық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.4 Гидрогеологиялық жағдайлары және сумен қамтамасыз
ету мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.5 Топырақ жамылғысы, ерекшеліктері, аудандары мен
антропогендік әсерлер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.6 Өсімдік жамылғысы мен жануарлар дүниесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

2 АҚТАУ ҚАЛАСЫ АУМАҒЫНЫҢ ТОПЫРАҚТАРЫН КӨГАЛДАНДЫРУ МАҚСАТЫНДА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ.МЕЛИОРАТИВТІК БАҒАЛАУ
2.1 Қала мен елді мекендерді көгалдандырудың маңызы ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Елді мекендерді көркейтуде және қоршаған ортаны сақтауда жасыл желектердің алатын орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.3 Түбектегі көгалдандыру жұмыстарының ғылыми негіздерімен айналысатын МЭББ.ның жұмыстары ... ... . . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.4 Қала топырақтарын экологиялық.мелиоративтік бағалау ... ... ... ... ... .

3 АҚТАУ ҚАЛАСЫ АУМАҒЫНДАҒЫ ӘР ТҮРЛІ БӨЛІКТЕРДІҢ ТОПЫРАҚ.МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЛАРЫНА СӘЙКЕС КӨГАЛДАНДЫРУ ӘДІСТЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ. ЭКОНОМИКАЛЫҚ БАҒАЛАУ
3.1 Ақтау қаласы аумағын көгалдандыру үшін жүргізілетін топырақ.мелиоративтік және инженерлік.рекультивациялық жұмыстар ... ... ... ... ...
3.2 Ақтау қаласы №7.ші ықшам ауданды көгалдандыру жұмыстары ... ... ...
3.3 Табиғи зоналық топырақтардағы жасыл желектер ... ... ... ... ... ... ... ...
3.4 Қолдан төселген топырақ . жерлерге отырғызылған ағаштар ... ... ... ... .
3.5 Көгалдандыру жұмыстарын экологиялық.экономикалық бағалау ... ... ...

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ҚОСЫМША Б ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Зерттеу жұмысының өзектілігі. 1960–жылдардан бастап ‘’қазыналы түбек’’ атанған Маңғыстаудың мол байлығын игерумен байланысты, мұнда, көптеген өндіріс салалары дамып, бұрын халық өте аз мекендеген өлкеге мыңдаған мамандар келіп, жаңа қалалар мен елді мекендер пайда болды. Солардың ішінде, Ақтау қаласы, өзінің архитектуралық көркемдігі жағынан, тек Маңғыстаудың ғана емес, бүкіл Қазақстанның мақтанышына айналып отыр. Табиғаты қатаң аймақта халық мекендеген жерлерді көгалдандыру аса жауапты іс.
Сонымен түбек байлығын игерумен қатар, ел қоныстанудың алғашқы жылдарынан-ақ қаланы көгалдандыру жұмыстары кең көлемде жүргізіле басталды. Себебі, отырғызылған ағаш, бұта, көгал-шөп пен гүл алаңдары сол жерді мекендеген мұнайшы, кеншілердің мекен-жайларының санитарлық-гигиеналық жағдайын жақсартып, еңбек пен тұрмыстық деңгейлерін арттыруына қажет болды.
Түбекті үш жағынан тұзды теңіз суы қоршағанымен өз жерінде тұщы суы жоқ, нағыз шөл. Жалпы Маңғыстау түбегі, оның ішінде облыс орталығы Ақтау қаласының табиғи жағдайы, оның теңіз жағалауында орналасуына қарамастан, ауа райы өте қатал аймақ. Маңғыстауда дүние жүзінде кездесетін шөлдердің барлық түрлері кездеседі деуге болады. Бұл жөнінде еліміздегі белгілі шөл зерттеуші ғалым, профессор Б.А. Федорович ''Шөл әлпеті’’ деген кітабында Маңғыстау шөлін төмендегідей суреттейді: ''Егер сіз жер шарындағы шөлдердің барлық түрлерінен мағлұмат алғыңыз келсе … онда Маңғыстаудан артық жерді таба алмайсыз [1]. Бұл аймақта, аз ғана кеңістікте, қорықтағы сандықшадай шөл табиғатының әр түрлі көріністХрінің б萰рлық арсеналдары жиналған. Осы қорықтағы сандықшада аса мол байлық ешкім тимеген күйінде жатыр. Маңғыстау ''мақауы’’ көптеген пайдалы қазба байлықтарды шығару мен өНдірудің үлкен өндірцстік орталығына айналатын уақыт келедђ ''. Бұл сөзді автор 1950 жылы жазды. Маңғыстаудың байлық қазынасы бүкіл елімізге көп ұзамай-ақ әйгілі болды. Маңғыстаудағы Б.А.Федорович әңгімелеген шөл түрлерін төменде түбек табиғатын сипаттаған кезде ретімен баяндаймыз.
Маңғыстау сусыз шөл екені айтылды, көгалдандыру мәселесі-ағаш, бұталарды, көгеріс шөп-гүлзарларды қолдан суармайынша болмайтыны анық. Міне, сондықтан да бірінші мәселенің шешілуі тұщы суға тірелді. Қала жағдайында, бұл мәселе, аса қуатты теңіз суын тұщыландыратын атом электростанциясы арқылы шешілген. Ақтау қаласы дүние жүзіндегі ауыз суы осы тәсілмен қамтамасыз етілетін қазірше жалғыз қала. Бұл, тұщыланған су, тек тұрмыстық қажетке емес, сонымен қатар, көгерістерді суаруға пайдалынады. Мұның мемлекетке өте қымбатқа түсетіні де белгілі. Дегенмен халық мүддесі үшін мемлекет осы шығынға барып отыр. Тағы бір ескеретін жағдай-тұщыландыру қондырғысынан құрамында ешқандай тұзы жоқ, таза су шығады. Қолдан тазартылған су бүкіл Мемлекеттік стандарт талабына сай. Ал
1 Федорович Б.А. Лик пустыни. -М., 1948. -240 с.
2 Жамалбеков Е.Ү. Қазыналы түбек. - Алматы: Қайнар, 1990. -192 б.
3 Маңғыстау энциклопедиясы. - Алматы: Атамұра, 1997. -382 б.
4 Шалабаев С., Өмірбаев Е., Сыдиқов Қ. Маңғыстау. –Алматы: Қазақстан, 1973. -218 б.
5 Қондыбаев Серік. Маңғыстау географиясы. -Алматы: Қанағат- ҚС, 1997. - 135 б.
6 Бесімбаев Е.Б. Маңғыстау облысының физикалық географиясы. –Алматы, 2000. - 65 б.
7 Андрусов Н.И. Материалы для геологии Закаспийской области. -Ч. 2: Мангышлак Труды Арало-Каспийской экспедиции. -Петроград, 1915. - Вып. 8. – С. 10-13.
8 Боровский В.М., Джамалбеков Е.У. и др. Почвы полуострова Мангышлак. – Алма-Ата: Наука, 1974. - 224 с.
9 Колпаков В.Б. Водные ресурсы горного Мангышлака. -Алма-Ата: Казахстан, 1961. - 245 с.
10 Боровский В.М.,Джамалбеков Е.У. Пустыни Мангышлака и проблемы их освоения. –Алма-Ата: Казахстан, 1983. - 60 с.
11 Боровский В.М., Джамалбеков Е.У. Почвы полуострова Мангышлак как объект мелиорации // Вестник АН КазССР. -1969. -№3. -С.3-9.
12. Белов Вячеслав. Мангышлак солнечная земля. –М.: Политиздат, 1981. -127 с.
13 Полынов Б.Б. Кора выветривания. -М., 1934. -Ч. 1.- 41 с.
14 Армандс Пуполс. Ақтаудың радиологиялық картасы // Маңғыстау. - 2003. -10 маусым.
15 Жамалбеков Е.Ү. Түлеген түбек. - Алматы, 1973. -84 б.
16 Буренков В. Мангышлак . -Алма-Ата: Қайнар, 1984. -174 с.
17 Есполов К.Е. Водные ресурсы Мангышлакской области и перспективы развития орошения // Сб.: Проблемы мелиорации почв, озеленения и селскохозяйственного освоения Мангышлака. - Алма-Ата, 1976. -С. 4-8.
18 Степанов В.В. Жажда у моря. -Алма-Ата: Кайнар, 1983. -120 с.
19 Колодкин М.В. Опреснение воды в пустынях СССР // Проблемы освоения пустынь. -1976. - № 3. -С. 22-24.
20 Степанов В. Живая вода Мангышлака // Казахстанская правда. -1997. - 6 июня.
21 Дильдяев Г. Атомное сердце. Мангышлака // Известия . -1983. - 17 июля.
22 Квятковский О. Надежный атом // Казахстанская правда. -1989. -7 марта.
23 Төлешов К.Т. Манғыстау облыстық қоршаған ортаның жайы мен оны қорғау мен сауықтыру шаралары туралы баяндама. – Ақтау, 2001. – 10 б.
24 Жамалбеков Е.Ү. Жер құнары-өмір нәрі. - Алматы: Қайнар, 1987. - 136 б.
25 Боровский В.М., Джамалбеков Е.У., Файзулина А.Х. Критерий оценки использования почв полуострова Мангышлак орошения // Материалы VІІ- съезда. ВОП. - Ташкент, 1985. -С. 53-55.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ  ұлттық университеті
ӘӨК 502 654 631,6 712 4(514) ... ... ... Сапарбекқызы
Ақтау қаласы аумағының топырағын экологиялық-мелиоративтік бағалау жӘне
кӨгалдандыру ...... ... ... ... алу үшін ... ... жетекшілері:
ауылшараушылық ғылымдарының
докторы, профессор
Жамалбеков Е.Ү.
география ғылымдарының докторы,
профессор Сәрсенбаев М.Х.,
Алматы, 2005
МАЗМҰНЫ
ҚЫСҚАРТУЛАР МЕН ... ... ... ... ... ... ЖАҒДАЙЫНА СИПАТТАМА
1.1 Географиялық орналасуы……………………………………………………...
1.2 Геологиялық құрылысы мен жер бедері……………………………………..
1.3 Климаттық жағдайы ………………………………………………………….
1.4 ... ... және ... қамтамасыз
ету
мәселелері……................................................................
............……………...
5. Топырақ жамылғысы, ерекшеліктері, аудандары мен
антропогендік әсерлер ……………………………………………………….
1.6 Өсімдік жамылғысы мен жануарлар дүниесі ……………………………….
2 ... ... ... ... КӨГАЛДАНДЫРУ МАҚСАТЫНДА
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК БАҒАЛАУ
2.1 Қала мен елді мекендерді көгалдандырудың маңызы……………………...
2.2 Елді ... ... және ... ... сақтауда жасыл
желектердің алатын орны…………………………………………………………
2.3 Түбектегі көгалдандыру жұмыстарының ғылыми негіздерімен айналысатын
МЭББ-ның жұмыстары……… . ... Қала ... ... ... ... ҚАЛАСЫ АУМАҒЫНДАҒЫ ӘР ТҮРЛІ ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ЭКОНОМИКАЛЫҚ БАҒАЛАУ
3.1 Ақтау қаласы ... ... үшін ... ... және инженерлік-рекультивациялық жұмыстар………………..
2. Ақтау қаласы №7-ші ықшам ауданды көгалдандыру ... ... ... ... ... ... ... төселген топырақ - жерлерге отырғызылған ағаштар....………….
3.5 Көгалдандыру жұмыстарын экологиялық-экономикалық бағалау............
ҚОРЫТЫНДЫ…………………………………………………………………….
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ……………………………………..
ҚОСЫМША ... МЕН ... - Атом ... ... ӨЗ - Газ өңдеу зауыты
МАЭК - Маңғыстау атом электр комбинаты
ХТМЗ - ... ... - ... ... ... ... - Азот ... зауыты
КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының өзектілігі. 1960–жылдардан бастап ‘’қазыналы түбек’’
атанған Маңғыстаудың мол байлығын игерумен байланысты, ... ... ... ... ... ... өте аз мекендеген өлкеге мыңдаған
мамандар келіп, жаңа ... мен елді ... ... ... ... ... ... өзінің архитектуралық көркемдігі жағынан, ... ғана ... ... Қазақстанның мақтанышына айналып отыр.
Табиғаты қатаң аймақта халық ... ... ... аса жауапты
іс.
Сонымен түбек байлығын игерумен қатар, ел ... ... ... ... жұмыстары кең көлемде жүргізіле басталды.
Себебі, отырғызылған ағаш, бұта, көгал-шөп пен гүл ... сол ... ... ... мекен-жайларының санитарлық-гигиеналық
жағдайын жақсартып, еңбек пен тұрмыстық деңгейлерін арттыруына қажет болды.
Түбекті үш жағынан тұзды теңіз суы ... өз ... тұщы суы ... шөл. ... ... түбегі, оның ішінде ... ... ... ... ... оның ... жағалауында орналасуына қарамастан,
ауа райы өте қатал аймақ. Маңғыстауда дүние ... ... ... түрлері кездеседі деуге болады. Бұл жөнінде еліміздегі белгілі шөл
зерттеуші ғалым, профессор Б.А. ... ''Шөл ... ... ... ... төмендегідей суреттейді: ''Егер сіз жер шарындағы шөлдердің
барлық ... ... ... ... … онда Маңғыстаудан артық жерді
таба алмайсыз [1]. Бұл аймақта, аз ғана ... ... ... ... әр түрлі көріністХрінің б萰рлық арсеналдары жиналған. ... ... аса мол ... ... ... күйінде жатыр. Маңғыстау
''мақауы’’ көптеген пайдалы қазба байлықтарды шығару мен ... ... ... айналатын уақыт келедђ ''. Бұл сөзді автор 1950 ... ... ... ... ... ... көп ұзамай-ақ әйгілі
болды. Маңғыстаудағы Б.А.Федорович әңгімелеген шөл түрлерін төменде түбек
табиғатын ... ... ... баяндаймыз.
Маңғыстау сусыз шөл екені айтылды, ... ... ... ... ... ... болмайтыны анық.
Міне, сондықтан да бірінші мәселенің шешілуі тұщы суға ... ... бұл ... аса ... ... суын ... ... арқылы шешілген. Ақтау қаласы дүние жүзіндегі ауыз суы осы
тәсілмен қамтамасыз етілетін қазірше жалғыз ... Бұл, ... су, ... ... ... ... қатар, көгерістерді суаруға пайдалынады.
Мұның мемлекетке өте қымбатқа түсетіні де белгілі. ... ... ... ... осы ... ... отыр. Тағы бір ескеретін жағдай-тұщыландыру
қондырғысынан құрамында ешқандай тұзы жоқ, таза су ... ... су ... ... стандарт талабына сай. Ал көгалды
дақылдарға құрамында шамалы тұз ерітінділері бар су ... ... ... суға ... ... жеткізілген тұзды сулармен
араластырып суаруға пайдаланылады. Бұл ... ... ... ... ... көгалдандыруды шешудегі екінші басты мәселе-жергілікті
топырақтардың экологиялық-мелиоративтік ... ... ... экологиялық-мелиоративтік жағдайлары’’ деген ... ... ... ... жоқ. Себебі, жергілікті топырақтардың құнарын
қолдан арттырмайынша ештеңе өспейді. Ал ... бұл ... ... ... ... ... ’’мелиорация’’ деген сөз қазақша
‘’жақсарту’’ деген мағынаны білдіреді. Ал, мұндағы ... ... ... ... ... ... және түзіліп, ... яғни ... ... ... маңыз атқарады.
Түбек байлығын халық шаруашылығына түбегейлі игеру- мәселесі бұл
аймақтың топырақ ... да ... ... қажет етті. Себебі, мұндай
зерттеулерсіз жаңа салынып жатқан қалалар мен елді ... ... ... ... ... да ... жарамайтын азық-түлікпен
жергілікті халықты қамтамасыз ету мүмкін де ... ... мен ... ... ... ... мақсаты
– Ақтау қаласы аумағын көгалдандыру үшін жүргізілген көпжылдық тәжірибені
және топырақтарын көгалдандыруға ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл мақсатқа
жету үшін келесі мәселелер шешіледі:
• көгалдандырудың негізгі ... ... ... ... ... яғни ... ... климаттық,
гидрогеологиялық жағдайлары және сумен қамтамасыз ету мәселелері,
сондай-ақ өсімдік пен жануарлар дүниесіне ... ... ... ... ... әсерлерін анықтау;
• Ақтау қаласы аумағындағы топырақтарды көгалдандыру мақсатында
экологиялық-мелиоративтік бағалау;
• мелиоративті және ... іс ... ... ... ... әр ... ... көгалдандандырудың көпжылдық
тәжірибелерін және оларды экологиялық-экономикалық тұрғыдан талдап
бағалау.
Зерттеу пәні Ақтау қаласы аумағының топырағы, оның ... ... ... және ... іс ... ... ... қолдан жасалған топырақ өзгерістері болып табылады.
Зерттеудің нысанына Ақтау қаласы аумағының ... ... ... экологиялық-экономикалық бағалау және
рекультивациялық іс шараларға байланысты көгалдандырудың көп ... ... ... теориялық және әдістемелік негіздері Зерттеу жұмысына
2000-2004 жылдар аралығындағы автордың жеке ... ... орай ... ... мен ... ... және басылымдар қорындағы деректерді талдауы негіз болды.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... профессоры Е.Ү.Жамалбековтың басқаруымен, 1960 жылдан бастап,
соңғы ... ... ... ... ... Бұл зерттеулерге
1997 жылдан бастап, әсіресе, 2000-2004 жылдары ... ... ... ... ... ... талдауға жетекші болған
деректерді атауға тура келеді. Олар: Геологиясы мен ... ... Б.А. ... Л.В. ... ... – Б.А. ... ... , жер асты суларын – Ж.С. Сыдыков, топырағын В.М. ... ... И.П. ... , А.Г. Усачев, А.Х. Файзуллина, өлке танушы
Е.Б.Бесімбаев, ... ... ... еңбектері кеңінен
пайдаланылды. Сонымен қатар Қазақ Ұлттық ... ... ... және
Ө.Оспанов атындағы топырақтану ... ... ... ... ... құжаттарының деректік маңызы зор болды.
Диссертациялық жұмысты орныдау барысында зерттеуге ... ... ... мұрағаттық және статистикалық міліметтер, фото
түсірулер әдістері ... ... ... ... ... ... өсіп-дамуына бақылау
жүргізілді.
Зерттеу жұмысының ғылыми ... ... ... оның ... ... ... мұндай ауқымды көлемде көгалдандыру жұмыстарын жүргізу үшін
а/ш.ғ.д., профессор Е.Ү. Жамалбековтың зерттеу ... ... ... және профессор М.Х. Сәрсенбаевтың жетекшілігімен қазақ тілінде
жазылған топырақты терең зерттеп бағалау алғашқы рет ... ... ... ... ... ... рет кең көлемде
кешенді, жүейлі талдау берілді;
- Мелиоративті және рекультивациялық іс ... ... ... ... әр ... ... көгалдандырудың көпжылдық
тәжірибелерін және оларды ... ... ... Ақтау қаласын көгалдандыру үшін топырағына тарихи қалыптаспаған
күрделі инженерлік-мелиоративтік қайта қолдан құнарландыру әдістері
қажеттігі ... ... ... орта ... ... ... көгалдандыру
жұмыстары бойынша тәжірибе ... ... ... қала ... ... ... ... ағаш,
бұталардың өмір сүру мерзімдері анықталды.
Қорғауға ұсынылған тұжырымдар. Зерттеу мәселесі бойынша ... ... ... ... ... аса ... ... қаласының аумағы
сәулеттік және әлеуметтік ... да ... ... ... ... қаласы аумағының топырақ-мелиоративтік және экологиялық
жағдайларын бағалау және экологиялық-эконмикалық тұрғыдан талдау.
• Ақтау қаласын ... үшін ... ... ... инженерлік-мелиоративтік қайта құнарландыру әдістерінің
қажеттігі.
- Диссертациялық жұмыстың ... ... ... ... ... ... ... сәйкес аймақтарында елді
мекендерді көгалдандыру мақсатында нақтылы ... ... ... ... және ... ... бағытталған аумақтық жұмыстарды жүргізуде
пайдаланылуы мүмкін. ... ... ... кейбір ережелері
нақты жағдайларда Қазақстан Республикасының жеке облыстары мен
аудандарының ... ... ... ... ... жеке ... әзірлеуде, ғылыми-іздестіру
және жобалау-жоспарлау жұмыстарында қолданыс табуы мүмкін. Сонымен
қатар ‘’География’’ мамандықтарында ‘’Қазақстанның ... ... ... ... ... пәндерінде,
экология саласындағы жаңа теориялық мәселелерді шешуде пайдаланылуы
мүмкін. ... ... үшін ... ... кадастры’’ пәнінің
арнайы бөлігі ретінде ‘’Қазақ университеті’’ баспасынан шыққан 2001
ж қазақша, 2004 ж орысша осы саладағы оқу ... ... ... ... ... ... ... Ақтау қаласын ... ... ... ... әрі қарай бағыттап, басқарып отырудың
мүмкіндігі дәлелденген сонымен қатар табиғи климаттық жағдайы ұқсас
елді мекендерді ... ... ... және ... ҚазақҰУ география факультетінің оқу процесінде пайдалану
үшін қолданысқа енгізілді ... ... ... ... ... өтуі және мақұлдануы. Зерттеудің ... мен ... ... ... ... ... ... табиғи және әлеуметтік проблемалар’’ атты
Қазақстан тәуелсіздігінің 10 ... ... ... ... ... мамыр 2001 ж.), ‘’Шөлді және таулы аймақтардағы ... ... мен және оны ... ... атты ... ... қазан 2001 ж), Абай атындағы ҚазҰПУ-нің ‘’Қазақстандағы ... ... ... ... арналған халықаралық конференцияларында
(27-28 наурыз 2002 ж) баяндама жасалынып, ғылыми журналдар мен ... ... ... ... ... шет ... де, яғни Түркіменстанның Ашгабат қаласындағы
‘’Проблемы освоении пустынь’’ журналында (1.2002 ж) ... ... ... ... орыс тілінде басылып шықты.
Зерттелу жұмысының тақырыбына қатысты, 2000-2005 ... ... ... ... ... 11 мақаласы жарық көрді.
Зерттеу нәтижелерінің жариялануы. Диссертациялы ... ... ... ... ... құрылымы мен көлемі. Диссертация ... үш ... ... ... ... ... ... тізімі берілді.
Зерттеу жұмысының мазмұнын ашу үшін 14 суретпен, 24 кестемен жабдықталды.
Жұмыстың көлемі 119 бет, қолданылған әдебиеттер саны ... ... ... ... ... СИПАТТАМА
Маңғыстау аймағы, бұрынғы кездерде, мекенді орын ретінде көгалдандыру
мақсатында ешуақытта зерттелмегендігін ескере отырып, ... ... тура ... ... ... ... бөлігінде орналасқан. Бүкіл жер
шары көлеміндегі Еуразия құрлығының ортасында, Еуропа мен Азияның түйіскен
өңірінде жайғасқан. Облыстың ... ... ... ... ... аралы (50о.00 ш.б. 44о.57 с.е.); шығысы-Қазақстанның
Ақтөбе және Өзбекстанмен шектескен жерінде (56о.45 ш.б. пен 41 о 09 ... ... ... ... ... ... жар ... с.е. пен 55о.40 ш.б.); ал қиыр ... ... ... тауы (46о.26 с.е. пен 55о.20 ш.б.) ... ... ... ... батысында Каспий теңізі
суымен қоршалып, тек шығысында ... ... ... жалғасады. Түбек
аумағының жер көлемі 8 миллион ... ... Бұл ... ... ... жер көлемінен артық, яғни, түбек көлемі Швейцария ... қоса ... жер ... тең.
Зерттеушілердің кейбірі Маңғыстау түбегінің терістік-батыс бөлігін тағы
екі түбекке бөледі. Оның бірі кең көлемді Бозащы түбегі ... ... ... ... ... ... ... жатқан Түпқараған түбегі [2].
Маңғыстау түбегінің орта бөлігін ... ... ... созыла жайғасқан Маңғыстау таулары алып жатыр, ең биік ... ... ... ... ... теңіз деңгейінен 556 м жоғары.
Ал, ең төменгі ... ... ... түбінде-теңіз деңгейінен 132 м
төменде ... ... бұл ойыс ... ... ... ... жүзінде 5-орын
алады. Қарынжарық (теңіз деңгейінен 70 м төмен), ... ... ... м ... ... алып жатыр. Батыстан шығысқа 210-220 км-ге созылған
сортаңды, құмды жазықтың биіктігі 61 метрге ... ... ... сөз, ... қазақтың ''мың'' қыстау деген сөзінен алынған болса
керек. Бұл сөздің ... ... ... жағдайы, әсіресе, түбектің
ықтасындары мол таулы ... мал ... ... ... ... да, бұл алқап ''мыңдаған қыстаулар мекені'' деген сөз.
Дегенмен ''Маңғыстау'' деген сөздің өзі де ... аса жат сөз ... ... ... сөз малдың, оның ішінде ұсақ малдың (қой-ешкі)
өте көп болып ... ... ... ... ... ... ... берген Махмут Қашқари (ХІ ғ): ''Маңғыстау'' сөзінің ''ман'' бөлігі
оғыздарда төрт жастағы ... аты, ... ... ... жеріндегі ''қой
қыстауы'' деген географиялық атау деген [2]. Жарты арал Қашқариден кейінгі
дәуірдегі ... ибн ... ибн ... ... Якут, ибн
Нәджиб сияқты араб, парсы оқымыстыларының шығармаларында ... ... ... ... ... сүйеніп, орыс географы Ф.И.
Соймонов та (1765) осылай ... ... ... ... ... ... ... шаңы бораған, жазы
ыстық, қысы қақаған қара суық табиғатының аса қатал, сусыз шөл ... ... бұл ... ... ... ... ... саяси ''жазалыларды'' жер аударатын мекені ... ... ... деп те ... ... 1850 ... Маңғыстаудың
Новопетровск (қазіргі Форт-Шевченко қаласы) қамалында патшалық Ресейдің
әмірімен жер аударылып жүрген, Украинаның ұлы ... ... ... нағыз
досы Т.Г. Шевченко Маңғыстау табиғатына сипаттама бере келіп: ''Нағыз шөл-
дала; құм мен тас, шөп ... ең ... ... ... ... ... да ... не екенін жын білсін. Қарайсың-қарайсың да ... ... ... ... ... келеді, асылар да ештеңе
таппайсың'' деген болатын. Міне ... қу ... 1950 ... аяғы ... ... басында Маңғыстау түбегінде көптеген байлықтар табылып,
түбек аты ''қазыналы түбек'' атанды.
Маңғыстау-қазақ ... ... ... теңіз қақпасы. Ол арқылы Иран,
Әзірбайжан, Түрікменстан және Ресеймен үнемі байланыс жасалады, ал ... ... ... мұхитқа шығуға болатын мүмкіндіктер мол.
1.2 Геологиялық құрылысы мен жер ... ... ... ... ... ... ... басқа өңірлеріне
қарағанда онша күрделі емес.
Маңғыстау жер қыртысының құрылымы негізінен пермь, триас,юра, бор ... ... ... болған әр түрлі жыныстардан тұрады.
Маңғыстау өңірін Каспий теңізінің жартылай ... ... және ... ... жоғарылап, бірде төмендеуі ... ... ... ... ... ... ғана емес, геологиялық
құрылымына да ... әсер ... ... ... кез ... бұрышынан
мұнай мен газдың атқылауында, бір кездегі, осы ... ... ... ... ... ... мұхиты мен оның қазіргі замандағы көзі-
Каспийдің ... орны ... зор. ... да, ... ... ... жер ... геологиялық
түзілімдердің көпшілігі бұл ... ... су ... ... ... ... келеді [4].
Түбек аумағын өзінің тарихи дамуының өн ... ... суы ... ... кембрийге дейінгі жынысты қабат Тетис теңізінің ... ... ... ... мезозой, кайнозой) шөгінді ... ... соңы мен ... ... бас шамасындағы пермь,
триас кезеңдерінен ( бұдан шамамен 190 млн жыл бұрын) ... құм, ... жік тас, көк сұр әк ... қазіргі Қаратау баурайларынан жиі
кездеседі. Палеозой эрасының аяғында, Мезозой эрасының орта шенінде ... ... ... Осы кезеңде (юрада бұдан шамамен 140-150 ... ... ... ... ... ... бастайды. Көтерілу процестері
бор, тіпті, палеоген дәуірінде де жүреді. ... ... ... эрасында
да, одан кейін де теңіз суы басып жатқан Маңғыстаудағы юра қабаты шамамен
1300 м-ге жетеді. ... Өзен кен ... бұл ... қазірде мұнай
өндірілуде.
Маңғыстаудағы ең көп кездесетін тау жыныстарының бірі бор (бұдан шамамен
115-120 млн жыл бұрын) кезеңінің қалдықтары ... ... ... оңтүстік Ақтау және олардың арасындағы ірілі-уақты алқаптар, ... ... ... құмнан, тастан, ақмергель бор, әктас, ... ... Бор ... ... мен судың және күннің әсерінен
(адам таңқаларлық) әр ... ... ... ... жиі ... ... антиклиналының ядросында тік қатпарларға жиналған мезозой
эрасындағы триастың (Т) ... ... ... ... жота - ... ... қанаттары (мезозой эрасы) юра және бор
жыныстарынан түзілген. Мұнда да юра ...... ... ал ... бор дәуірінде қатты тығыз әктас тастар түрінде қалыптасқан. Түбектің
солтүстігінде ... ... ... ... құлама болып орналасқан, ал
оңтүстік бөлігінде олар әктастастармен жабылған да, ... ... ... жер ... құрап орналасқан. Бұл қалдық таулардың
ғылыми мәні зор, өйткені олар ежелгі ең соңғы ... бірі – ... ... ... ... ... ... эраларында
Маңғыстау түбегінде тектоникалық қозғалыстар шамалы болған. Бұл эраларда
жер бедерінде бірде-бір таулар түзілмеген. Кайнозой эрасы ... ... ... млн жыл бұрын), неогенде теңіз тайызданып, судан арылып жағалаулар пайда
болды. Неоген тұсы (20-30 ... ... ... ... ... ... ... Маңғыстау жоталарын қайта-қайта су басып, қазіргі ұлутастар
қабатын құраған. Неогенде шөгінділер ... ... ... ... ... ... саздауыттан тұрады. Геологиялық жас дәуір, бас-аяғы, ең соңғы
бір млн. жыл ауқымымен ... ... ... ... да ... өте мол [6]. ... ... – геологиялық тұрғыдан көне алқап.
Мұндағы тау ... өте көне ... бор, юра, перм және ... кезеңдерінің жыныстары. Бұл жыныстар таулардың үгіле келіп,
көбінесе құмтас, әктас, сланц және құм ... ... Бұл ... 0,5 – 1 ... ... ... ... 5-10 метірлік
қалыңдыққа дейін жетіп, бүкіл түбектің оңтүстігін алып, сармат қабаттарының
кейбір ... жер ... ... ... ... дәуірінің тастары өте
жақсы құрылыс материалдары болып саналады. Бұл ... жер ... ... ... ... мен елді ... ... жұмысына көп
кедергілер келтіруде. Сан ғасырлар бойы ... ... ... ... Маңғыстау жер қойнауын қабат-қабат қазынаға толтыра берген.
Маңғыстау даласын мұхият зерттеген көрнекті географ, бұрынғы ... ... ... Б.А. ... ... ежелгі
өзендер Палео-Амудария, Палео-Еділ, Палео-Кура, Оңтүстік Каспий ойпатына
құйғанда, ... ... көп ... ... ... отырған [7]. Әр түрлі
қалыңдықта жинақталған тұнбалар, шөгінділер кейін ... ... ... ... ... ғылымдарының докторы Н.
И. Марковскийдің пікірінше, Жетібай және Өзен ... ... ... орнынан табылып отыр. Бұл өзен шамасы осыдан екі мың жыл бұрын
Каспийге құйып жатқан ... ... ... керек . Маңғыстауда, мұнаймен
бірге, табиғи газдың қоры да өте көп ... ... ... ... ... және жоғарғы юра қабатынан тас көмір табылды. Ал, бор
дәуірінің шөгінділері ... ... кені көп ... Н. ... олигоцен қалдықтары қабатынан марганец кен ... ашты ... ... ... ... ... ... мыс, темір кендерінің
қоры бар екендігі анықталды. ... мен ... ... қалдықтары
қабаттарынан аса құнды құрылыс ... кен ... ... Өлкеде, бұлардан басқа, силикат, құм, кобальт, қорғасын, калий, ас
тұздары, ... ... ... бар. ... топырақ астына өте жақын жатқан
бағалы құрылыс материалы-теңіз ... ... ... ... ... ... ... қалалардың (Форт-
Шевченко, Красноводск, Атырау,Актау) көп үйлері осы тастардан салынған.
Бұлар Қаратеңіз ... ... ... ... ... ... ... Біріншіден, түбектегі ұлутастар
қорының ... ... ... оның ... ... уақытқа жететіндігін
есептеудің қажеті жоқ деп ... ... олар ... геологиялық
дәуірлер ішінде әбден тығыздалып, кәдімгі қатты тасқа ... ... 6-7 ... 15-20 ... ... одан да ... ... кездеседі
де, жер бетіне жақын жатады. Олар, қаншалықты, тау жынысы ... ... ... ... ... оп-оңай кесіледі. Маңғыстау ұлутастары
табиғат әсерлеріне шыдамды, ... суға ... ... ... ... да ... Түбек ұлутастарын әр түрлі етіп қолдан
өңдеуге, оларға әр түрлі пішін беруге де ... Бұл ... әр ... бояуға да болады және тағы бір ерекшелігі- жылылыққа шыдамды, дыбыс
өткізбейді. Оны алып пайдалану ... өте ... ... ... ... ... ... осы маңнан алынатын ақшыл-сары
қабыршақтардан салынса, Жаңаөзен ... осы ... ... ... ... салынуда. ''Маңғыстау мәрмәрі'' атанған ... ... ... ... және ... ... қалалары
пайдалануда.
Жер бедеріне жалпы сипаттама.
Маңғыстаудың жер бедері өте ... және ... ... ... келеді. Түбек
аумағын ұлан-байтақ жазықтар алып жатыр, ал ... ... бірі ... төмен ойпаттар, қыраттар мен үстірттерді ... ... ... ... ... түрлі болып келуі-оның геологиялық дамуының ұзаққа
созылғаны мен күрделілігіне байланысты. Қазақстан ... ... өн ... оны әлденеше рет теңіз суы басқан, ал теңіз ... түбі ... ... [5].
Маңғыстау жер бедерінің геологиялық даму кезеңі юра-палеоген дәуірінде
аяқталып, кейін геоморфологиялық даму ... ... Жер ... ... ... даму ... ішкі ... және
сыртқы (экзогенді) күштердің әсері болған. Эндогенді күштердің әсерінен тау
жүйелері, қыраттар, ірі жазықтар мен ойыстар пайда болса, ... ... ... ... ... ... тілімденіп отырған. Тауаралық
аңғарлар үгілу өнімдеріне толып, тауаралық ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар сайлар, жыралар, құмды
алқаптар, үңгірлер, тақырлар, сортаң жерлер пайда болған.
Маңғыстауда алғашқы құрғақ жер ... ... аяқ ... ... 190-
200 млн. жылдар шамасында) қазіргі Қаратау қыраты жатқан тұстан пайда
болған. Қалған өңір көп ... ... су ... ... ... кейін
орталық Маңғыстау мен орталық Үстірт судан босаған ал ... ... ... ... ... ... ... шығарылуда. Сан ғасырлар
бойы табиғаттың осыншама ... мол ... ... жер ... ... толтыра берген. Каспий теңізінен шығысқа қарай Тұран
ойпаты орналасқан. Оның негізгі ірге тасы ... ... ... Жер
беті жазықты, аумағының көпшілік бөлігінің теңіз деңгейінен биіктігі (50-
200) м. Тұран плитасы Каспий теңізінің ... таяу ... ... ... ... ең ... ойыстардың бірі - Қарақия қазан
шұңқыры бар (өлі теңізден кейінгі ең ... Оның ... ... деңгейінен
– 132 м төмен жатыр. Сондай-ақ, Қауынды қазан шұңқыры – 57 м. ал ... ... ... ... ... – 28 ... ... қашықтаған
сайын оның биіктігі бірте-бірте көтеріліп, абсолют биіктігі 300 метрге
дейін барады. ... маңы ... жер ... ... Мұнда, көбінесе,
кең тегіс сазды жазықтар мен құм массивтері ... ал ... ... ... ... ... кеңістікпен салыстырғанда жер
бетінен көтеріңкі аймаққа аласа таулы өлкелер, Қаратау ... ... ... және оңтүстіктен Ақтаудың ... және ... ... ... ... ... ... шығыс Қаратаудың да
беткейлері тік. ... ... ... ... ... 532 м, ... ... 556 метрге жетеді (Қараман шоқысының биіктігі 340
метр). Күн, жел, судың әсер ... (бор ... ... Шерқала,
Жалған төрткүл аласа таулары, тас мүсіндер, үңгірлер мен кеуектер ... ... ... ... ... ... ... өзгерістері Маңғыстау жағалауын қазірдің өзінде
өзгерту үстінде. Теңіздің көтерілуі жаңа жағалардың ... ... ... ... ... ... ... әкеп соқты.Ал жердің баяу
көтерілуі мен ... ... ... ... тік (Ақтау, Түпқараған,
Жыланды) немесе жатаған тегіс (Бозащы, Жылыой) болуына жағдай ... тау ... ... ... ... суда еруінің
нәтижесінде түзілген үңгір ойықтар ... ... да осы ... бедер түзу
әрекетінің нәтижесі.
Жел-екінші негізгі бедер жасаушы күштердің бірі. Ол ұсақ тау жыныстарын
(құм, шаң -тозаңын) тасымалдап, құм ... ... ... ... ... ... ... Эол бедері деп атайды.
Сондай-ақ желдер қатты тау жыныстарын тескілеп, үрлеп (дефляция) сыртқы
пішінін ... ... жиі ... ... саңырауқұлақ, тасбақа
т.б. пішінді тастар – осы желдің және су мен температура ... [6] ... ... ... орта ... ... ойпаты немесе Каспий маңы ойпаты, Сарыарқаны үлкен алып жер
бедері дейтін (макроструктура) болсақ. Үстірт, ... ... ... ... құмы сияқтылар орта бедер (мезоструктура) ... ... Ал жеке ... ... ... не үңгір өз ретінде ұсақ жер бедері
(морфомүсін) болады. Орта бедер формаларына а) ... ... ә) ... б) биік ... ... в) ... сондай-ақ сорлар, ағынсыз
ойыстар мен құмдар жатады. Аласа таулар- ұзақ ... ... ... нәтижесінде бұзылып, үстіңгі жағы тегістелген, биіктігі 200-600 м
болатын жер бедерінің формасы. Маңғыстаудағы аласа таулар –Батыс және Шығыс
Қаратаулар. ... ... ... ... тек Маңғыстау түбегіне тән
жер бедерінің ... Оның ... ... ... ... ... (жел,
су, тектоника, т.б.) бірақ ғалымдар нақты тоқтамға келе ... жоқ. ... - ... ... ... ... Сорлар-
Маңғыстауда жиі кездесетін жер бедер түрі. Олар сазды тау жыныстарының әр
түрлі тұздармен ... ... ... ... ... ... ... қоюы нәтижесінде пайда болады. Сорлар ағынсыз ойыстарда
қалыптасады, ірі ... - ... ... ... ... Құмдар
- құмдардың пайда болуы желдің тасымалдау және ... ... олар ... ... соғу ... ... алғашқы және
бастапқы жер бедері мен құмның ... ... ... Егер
құмдардың қозғалу бағытында кедергілер (өсімдік, тас) болса, онда құмдар
сол жерге жинақталып ... ... ... ал жел ... бір ... тәрізді құм (бархан-айладыр) кейде тізбекқұмдар қалыптасады. Түбек
жеріндегі ірі құмдар Бозащы түбегінде, ... ... ... ... ұсақ ... жер ... ұсақ ... өзінің сан-алуандығымен көзге
түседі. Жел, су және күннің ... ... ... ... ... бұл ... ... Қазақстанның қайталанбас өңірлерінің қатарына
жатады. Негізгі бедер түрлері: ... ... ... ... ... ... Үңгірлер- құрамында хемогендік жыныстардың су
әсерімен еріп бос қуыс, кеңістіктердің пайда болуы салдары болып ... ... ... ... ... ... жер асты қуыстары
(үңгір) қалыптасады. Осылармен ... ... ... және ... ... кеуектер пайда болады. Торткілдер-көне ... ... ... ... Географияда торткіл деп үсті
тегіс, қабырға- беткейлері тік төбені не ... ... Шығу тегі ... көне ... ... ... ... яғни көне таулардың
бұзылуынан қалған, тегістікте жалғыз, оқшау көтеріліп тұрған биік төбе, не
тау. ... ... ... ... Айрақты осындай торткілдер
қатарына жатады. Қапылармен мен каньондар ағын ... биік ... ... ... ... биік, әрі тік құлама болатын сайлар түзуінен пайда
болады. ... ... ... ... ... ... ... Маңғыстаудағы ірі қапыларға Сулықапы, Артқапы, Қумақапы,
Шақырған, Жыңғылдысай жатады[8].
1.3 Климаты
Маңғыстау ауа райы континентальды. Маңғыстау ... ауа ... ... ... орай ... ... ... орналасқан. Маңғыстау
аймағы климатының қалыптасуында ең алдымен оның ... ... ... ... континентінің орталығында орналасуы және дүниежүзілік
мұхиттардан өте қашықта ... 1 - ... ... кейбір климаттық деректері (орташа көп
жылдық, В.М. Боровский, Е.Ү. Жамалбеков) [8]
| |Ауа |Орт. |Ауа. ... |100С |Су ... ... ... ... қар ... |0С ... ... ... | ... |ыр. ... |егі ... |ы |
| | |мм ... | ... ... | | |13 | ... |ғы, ... | | ... | |ысы |мм | |
| ... ... ... (абс) |
| | | |
| | | ... |-10о С |27-28о С ... ... |-6 о С |25-26 оС ... ... |-5 оС |25-26 оС ... ... |-4 оС |24-25 оС ... |-9 о С |27-28 о С ... ... ... климатына тигізетін әсері шектеулі. Оның әсері
тек жағалауға жақын жерлерге ғана ... (8 ... ... жерлерге
әсер етеді), атап айтсақ, ауаның ылғалдылығы ... ... ... ... жоғарылайды, жазда төмендейді, ауа температурасының жылдық
және тәуліктік амплитудасы кемиді. Жазы ... және ... ... ... ... ... радиациясы жерге мол түседі. Шуақты күндердің
ұзақтығы жылына 2500-3000 сағат. Оның ең жоғарғы ... ... ... ... ... Оның түсу мөлшері жердің географиялық ендігіне,
атмосфераның мөлдірлігіне және күн ... ... ... ... ... ... 39-45 ккал/см2 ауытқиды /кесте-3/.
Радиациялық баланстың тәуліктік көрсеткіштері күн биіктігінің ... ... оның ең көп ... ... ... 3 - ... ... орташа айлық және жылдық мөлшері (ккал/см2)
[5]
|Метео-стан|А й л а р ... | |қ ... |-0,1 ... және ... ... ... және |Ойыс- ойпауытты |
|қыратты ... ... ... |
|-26о С |-39о С |-28о С |-41о С |-18о С |-30о С |-20о С |-32о С ... ... ... ... климаттың екінші
маңызды элементтерінің бірі. Атмосфералық жауын-шашынның басым бөлігі ... қыс ... ... және қар ... түседі. Ал жылдық ылғалдың маусым
бойынша түсуі төмендегіше болып келеді.
а) көктем – 61 күн –25 мм ә) жаз - 153 күн – 57 ... күз - 61 күн – 20 мм в) қыс - 90 күн – 30 мм ... 132 ... әкелетін негізгі көз – Атлант мұхитының ылғалды ауасының Маңғыстау
аймағы аз ұшырағандықтан мұнда ауадан түсетін ылғал өте аз. ... ... ... ... ... солтүстігі мен солтүстік-батысында 140-
160 мм, ал оңтүстік пен оңтүстік шығысында 100-120 мм ... ... ... ... түсуі негізінен қыс, көктем айларына тән,
мұнда жаз айларында жуын-шашын өте сирек, мүлдем ... ... ... ... кезіндегі жауатын жауын-шашын қысқа мерзімді нөсерлі келеді
де, ... ... 25%. ... ... карбонатты, сазды
топырақтарды шайып кетіп, әр түрлі эрозиялық ... ... ... жағдай жасайды. Қарқынды нөсерлеп жауған жауын-шашындар ... мен ... ... жүргізуге қиындықтар туғызады, сонымен
қатар жолдар мен ... ... ... нашарлатады. Каспий
теңізінің шығыс жағалауы жауын-шашынның ... ... ... ... орта есеппен жылына жауынды күндер саны Форт-Шевченкода – 1,6,
максимальды – ... ... ... ... ... ... (180-200 мм). ... түсетін ылғал мөлшері жылыны 140-150 мм аспайды. Ылғал мөлшері
Үстіртке және Оңтүстік шекараға жақындаған сайын 90-120 ... ... ... Солтүстік мұзды мұхит үстінде қалыптасқан Арктикалық
континентті ауаның температурасы қыста да, жазда да төмен, ... ... ... жағдайына байланысты салыстырмалы ... ... ... жаз ... Аумақта ауа ылғалдылығының таралуы біркелкі
емес. Теңіз жағалауы бойында жазғы орташа айлық ... ... % ... ... ал ... ... ... 33-40 %-дан
аспайды.
Ауа ылғалдылығының жетіспеушілігі және құрғақ желдер жер беті суларының
біріңғай жоғары булануын қамтамасыз етеді, яғни мезгіл бойынша 1300-1600 ... Ал ... ... ... ... ... 5 - ... жауын-шашынның орташа айлық және жылдық мөлшері, ... |А й л а р ... | |ық ... | | |
| ... ... ... |1 |
| |1 |
| |1 |
| |Жыл ... ... ... ... |
| | | ... ... ... ... |323-287 |300 ... ... |331-290 |304 ... ... ... |300-274 |285 ... ... |299-276 |288 ... ... ... |274-260 |265 ... ... |279-267 |272 ... ... ... |301-271 |283 ... ... |303-273 |286 ... ... жыл ... ... ... ауа ... ... өзгеруімен түсіндіруге болады. Ал жаз айларында күннің ысуына
байланысты ауадағы оттегі мөлшері ... өте аз ... ... ... ауадағы ылғал басымырақ кезде,
ауа кысымы аз болған жағдайда ерекше байқалады және сол күндері тыныс ... ... ... жағдайлармен күресу үшін түбекте жерді көгалдандыру
жұмыстарын үлкен масштабта жүргізу қажет.
Маңғыстау түбегінің ауа райын микроклиматын ... ... ... Г.И. ... О.Б. Волобой бұл өңірді ... ... ... ... ... ... бөледі [2].
Бірінші – теңіз жағалауындағы аудан. Бұл аудан негізінен ... ... 10 ... ... ... ... ... алқап. Тек
Түпқараған түбегі маңында бұл алқаптың ені 15-20 километрге дейін ... ... ... ауа ылғалдығы молырақ болып, қысы аса суымай жаз
күндері де өте ысып ... Ауа ... ... және ... ... ... қарағанда азырақ. Міне сондықтан да халықты ... ... ... осы ... ... астанасы - әйгілі әсем қала – Ақтау, ескіден ... ... ... ... ... Ақшұқыр, Ералы поселкелері,
Саура, Фетисово, Ақтаудың оңтүстігіндегі жылы ... ... ... ... ...... және тау ... аудан. Бұл аудан өзінің климаттық
және микроклиматтық жағынан ел ... ... ... ... ... ... ылғал басым, аз да болса тұщы сулы бұлақтар ... ... ... ... егіндікті, бау-бақшаларды суаруға болады.
Бұл аудан негізінен ежелден мал шаруашылықты аймақ. Мұнда осы Маңғыстау
өңіріндегі көпшілік шаруашылық орталықтары ...... ... жазығы. Бұл қазіргі мұнай, газ және басқа
да қазба байлықтар шығарылып жатқан негізгі өндірістік аудан. Мұнда ... ... ... ... ... ... ... газ шығарушы Теңге
кендері орналасқан. Аймақтың басым жері теңізде де, ... ... да ... Бұл ... климаты мен микроклиматы жағынан халық қоныстануға онша
қолайлы емес.
Көп карталарда Бозащы бөлек түбек болып белгіленгенімен шын ... ... ... Маңғыстау түбегінің терістіктегі жалғасы іспеттес.
Сондықтан ауа райы ... ... ... ... үш ... деп ... ... Түбек аумағынана эндогенді күштерден ... ... ... ... ... және өңдеу өнеркәсібі және оларды
тасымалдау Маңғыстаудың нәзік экологиялық ... ... ... ... ... және адам ... ... төндіріп отыр [12].
Атмосфераны ластайтын Ақтау, Жаңа Өзен қалаларының кәсіпорындары ... ... ... ... ... ластағыш заттардың мөлшері жан
басына шаққанда 793 кг-нан 948 кг-ға өскен. Мұнай кәсіпшіліктері бойынша
110-120 мың ... ... газ ... ... бойынша 23 мың тонна ... ... ... ... тау-кен металлургия комбинаты (қазіргі
Каскор акционерлік қоғамы) бойынша ластағыш заттардың облыста 1/6 бөлігін
тапқан. Ластағыш ... ... ... кәсіпорындары, асфальт
зауыты, ет комбинаты, ұлутас және ... тас ... ... ... ... ... зауыты т.б. арттыра түседі. Үнемі ... ... ... жыл ... ... тонна ластағыш заттар, шаң-
тозаң, газ күйінде атмосфераға кетіп ... ... ... ... ... де бар. Өлке ... уран өндіретін кен орны мен радиактивті
отынмен жұмыс ... ... ... ... ... ... (Бейнеу ауданына) Арал теңізінің де тағдыры өз ... ... ... Осындай экологиялық қолайсыз жағжайлардан
сақтану үшін ең алдымен ауа тазартқыш, түтін тұтқыш ... ... ету ... ... ... ... екінші жолы – табиғи ластану. Күшті
шаңды ... мен ... ... шаң мен тұз ... жиі ... Мұны ... басты әрекеті Маңғыстау жерінде асфальт жолдарды
көбейтіп, көгалдандыру мәселесін тыңғылықты шешу болып ... ... ... тағы бір жолы ... ... /9-кесте, 2-сурет
/. Бұл жоба Орталық Маңғыстау облысының қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... ... 170 нүкте бойынша ішінара зерттеу жүргізіп, 8 нүктенің жер ... ... ... ұйінділерінің үлгісін сынауға алған. Сынақ ... ... ... ... 26 ... ... ... екісі қала мен саяжайларда, яғни тікелей ... ... ... яғни 14-і ... АПЗ, ХТМЗ ... ... кәсіпорындарының
санитарлық қорғаныс аймағында және осы ... ... ... ... ... шоғырланған. Олар ведомстволық
радиологиялық қызметтер мен қаланың ... ... ... ... ... бойында радиация мөлшері көп объектілер де бар. Олар
әдеттегіше, қалдық тұрбалар, ... ... ... ... ... ... жер ... болып келеді.
Радиацияның денсаулыққа зияндылық ... ... ... ... ... әсер ететін мөлшерінің факторлары мынадай: Сырттай сәуленену.
Оның дәрежесі ластанған обьектілер тұрғындарының сол ... ... және ... ... қаншалықты алыс-жақындығына
байланысты. Айталық бойында радиациясы бар тұрбадан жасалған үй жанындағы
сәкі ... ... ... әлдеқайда қауіпті. ... ... ... сай ... ... қауіпсіздік
нормасы бойынша тұрғындар үшін дозаның негізгі мысалы, гараж ... 85 ... ... ... делік, гаражда аптасына 7 сағат болған
жағдайда гараж иесінің алатын жылдық дозасы: 85 ... х 7 сағ. х 52 ... ... ... мл ... ... Саяжайдағы үйге (п.12.360
мкр/сағ) кіре берістегі ластанған топырақтан үй иесінің ... ... ... ... мүмкін.
Болған уақыты жылдық доза күніне 1 сағат 1,31 мл 3в/жыл. Күніне 3 сағат
3,9 мл ... ... 10 ... 13,1 мл ... ... шарбағының сыртындағы
қоқыс (п.7.2000 мкр/сағ). Қоқыста жылына 52 сағат болған адамның алатын
дозасы 1,04 мл ... ... ... 3 метр ... тек ... ... ... шамалы дозасының адамға әсері соматикалық ... ... ... ... т.б) ... ... ... кей жағдайда әртүрлі рак
ауруларын шақыруы ықтимал. Іштей сәулелену. Ол ... ... ... жер ... ... Жер ... ... желмен
шаң көтеріліп, ол айналаға тозаң болып жауады.
Кесте 9 - Радиактивті ластанған үлескілер (РЛҮ) ... ... ... |Радиациялық ... ... ... ... ... ... ... нөмірлері|сипаттамасы | | ... ... ... |№ 4,6,7,133 қақпалардың |80-205 |
| ... ... | ... ... поселкесі |Пайдалануда болған |3000 |
| ... ... ... | |
| ... |бөлшегі | |
| ... | | ... |27 ш/а . ... ... ... ... д-79 |250 |
| | |мм. ... 4-5 м. | ... |23 ш/а. ... ... кіре ... |180 |
| ... ... төселген тұрба | ... ... |д-245 мм. ... |950 |
| ... ... тұрба. Топырақ | |
| ... ... | ... |Саяжай. Мичурин |15х15 м.қоқыс үйіндісі |2000 |
| ... 29-27 | | ... ... ... ... |
| |39-39 |а | ... ... ... бара жатқан | |
| ... ... ... дағы |400 |
| ... 181 |8х2м | ... ... ... ... |2800 |
| ... ... болат | |
| ... 211 ... иіні | ... ... ... ... берістегі |58-100 |
| | ... | |
| | ... 12 дана | ... ... ... ... берістегі топырақ | |
| ... ... | |360 |
| ... ... 3 | | ... ... ұшыраудың негізгі ықтимал көздері кәсіпорындар қалдықтары
төгілген Қошқар ата көлі және ХТМЗ шарбағының ішіндегі ... ... ... ... ... күні бүгін сәулеге ұшырау көзіне айналғандығын ... да ... Осы ... ... үшін 8 ... ... ... ‘’Мичуринец Мангышлака’’ саяжай басқармасының ауласынан- 6, қала
ішіндегі фонды салыстыру үшін 2 ... ... ... ... зерттеу нәтижелеріне жасалған талдау қала шетіндегі альфа
сәулесін ... ... ... ... фондық мәнінен 14-
тен 450 есеге дейін артық болып шықты.
Мысалы, ... ... ... ... бұл ... 300000
Бк/кг. жетті. Соған қарамастан бұл аймақ айнала қоршалып, ... ... ... қойылған. Ал адамдар осы ... мал ... ... ата көлі ... ... ... материалдарына грануметрлік
талдау жасалды. Нәтижесінде ұнтақ бөлшектердің мөлшеріне
Ақтаудың радиологиялық карта-сызбасысы
қарай фракциялардың қалдық құрамы және әр ... ... ... ... ... ... Талдау көрсеткендей, сынақ материалдарының 95%
0,5-тен 0,1 мм. көлеміндегі шаң ... ... ... ... көрсетті. Бұл фракцияларда альфа белсенділігінің меншікті
үлесі 90% құрайды. Ақтаудағы тұрақты жел ... ... ... ... күні ... ... радиациямен ластанған үлескілерден кем
болмайтындығы белгілі.
Осы ... ... ... ... ... ... ... үлескілерді залалсыздандыру
мәселесін ойластыру қажет. Ақтау тұрғындары кездейсоқ ... ... ... қалған өндірістен алынған арматура кесектері, тұрбалардың қауіпті
екендігін білген және ... ... ... ... өткізбей
пайдаланудан аулақ болғаны жөн.
2. Сонда-ақ, ‘’синергизм’’ факторын да ... ... ... ... ... ... ... қатысы жоқ кейбір
аурулардың қозуы болып табылады. Осыған орай ... бір жері ... оған ... қарамай дәрігерлік байқаудан өткендері дұрыс.
1.4 Гидрогеологиялық жағдайлары және сумен қамтамасыз ету мәселелері
Түбек басқа жер сияқты емес, өзенсіз. Маңғыстауда өне бойы ағып ... жоқ. ... ... ... ... бұл аймақтың - сусыз болуы
көптеген зиянын тигізіп ... ... ... ... су ... мен
егістікті суаруды былай қойғанда, ауыз су да өте тапшы. ... ... боз ... су табу өте қиын ... ... түбектегі бірінші
өзекті мәселенің өзі де осы су ... ... ... көзі ... ... ... ... сулары біршама тереңдікте жатады және оның
көбі ащы, ауыз суға да, мал ... да ... ... үсті ... түбекте тек Қаратау бөктерінде аздап жер бетіне ... ... ... атауға болады. Бірақ бұл бұлақтардың суы да ... ... 3-4 ... аспайды. Сондықтан да халықтың ескі мекендері
негізінен осы ... ... ... ... ... ... суы тұщы болып келеді. Олардағы минералды тұздардың мөлшері
литріне 0,7- 1 граммдай ғана. Бұл суды сондықтан да ... ауыз су ... Осы су ... ... ... үшін аз да ... ежелден ауыз су
ретінде және малдарын суаруға пайдаланылып келеді. Түбек ... ... ... да ... ... алқабында әр түрлі құдықтар көп кездеседі.
Көбіне құдық сулары ащылау ... Су ... бір ... аз ... 1
грамм немесе 2-3 грамға дейін минералды тұздар кездеседі. Жергілікті халық
судың осылай “аздап тұздылығына” тіпті ... те ... Ал мал ... суды ... іше береді. Түйе тіпті теңіздің тұзды суын іздеп жүріп
шөлін қандыратын сияқты [16].
Бұл аймақта көптеген ... ... ... ең ... судың
жергілікті қорларын жан-жақты зерттеп, бары болса оны дамып келе жатқан
өндіріске тиімді пайдалану ... ... Осы ... түбек жері кең түрде
зерттеліп, терең бұрғылау жұмыстары жүргізілді.
Түбекте ... ССР ... ... су ... ... экспедициясы кезінде көп жылдар бойы жұмыс ... А.К. ... ... ... ... ... алғашқы
табылған жерасты су қорларына тоқталып, олардың түбек байлығын игерудегі
бастапқы кезеңдегі ролі мен ... ... ... атқарып отырған маңызы
жайында болмақ [7].
Түбектегі жерасты сулары өздерінің пайда болуы және ... ... бес ... ... жағалауларындағы құм суы, екіншісі- жел әсерінен пайда
болған үйме құм суы, үшінші – ... ... ... ... ... су, төртінші – альб, сенаман шөгінділерінің суы, ал ... ... суы. Енді ... әрқайсысына жеке-жеке
тоқталып өтейік. Теңіз жағалауындағы құм жалдары түбекте аса көп ... ... ... ... ... болып төрттік кезеңнің Жаңа Каспий және
Хвалын ... ... ... ... ... бұрылыстар мен
тұмсықтарда бұл құм жалдарының ені едәуір кеңейіп, құмды төбешіктер бір-
бірімен қосылып, ... 5-10 ... ... одан да асатын құм бархандарын
құрайды. Әдетте осы құм ... су ... Оның ... қабаттарындағы
суы ащы болғанымен, тұщы су ‘’айнасы’’ бетіне сүзіліп шығады. Бұл тұщы су
құмның күндіз өте қатты ысып, ... ... сууы ... яғни ... құм ... өте ... ... ұшырауына байланысты
теңіз жағасындағы ылғалы мол ауадан ... ... ... түсіп, төменгі
қабатқа жылжиды. Құмның ылғал өткізгіштігі өте жақсы болғандықтан ... ... тез ... ... будан тамшы болып түскендіктен бұл
су тұщы болып келеді.
Қазіргі күнде су қоры ... ... ... ... ... ... ... алқаптың ірісі – Ералы маңына
орналасқан ... ... деп ... ... Құм ... ... пен
ұлутастар, аздап мергелді, балшықты қабаттар да кездеседі. Бұл ... ... құм ... басып жатыр. Құм жалдарының қалыңдығы 1,5
метрден 15 метрге ... ал ені 2-3 ... ... су ... ... 6,5 ... ... жетеді. Бұл тұщы су деңгейі теңіз суынан 0,5 – ... ... ал тұщы су ... ... 1 ... 5 ... жетеді.
Мұнда табылған су көзінің жалпы қоры 2770 000 текшеметр. Осы суды ... ... яғни ... 432 ... пайдаланғанда 17 жылға жетеді
екен [17].
Сармат ... су ... ... ... дәуірінің тау
жыныстары көп тараған. Бүкіл оңтүстік жазық Маңғыстау ... ... ... ... жыныстарының үстін жұқа құмбалшықты және құмдақ
қабаттар алып жатыр.Тұщы және минералдылығы төмен су қоры жерасты суының
тек ... ... ... ... яғни биіктеу орналасқан алқаптар
мен топырағы жақсы жуылып-шайылатын ірі ... ... ... ... осы сай ... жер астындағы сармат әктастарында
тұщы немесе аздап қана ... су ... ... ... отыр.
Сенаман және альб шөгінділеріндегі жер ... ... ... сенаман, альб геологиялық тау жыныстары көп тараған. Олар
әсіресе Қаратау алқымындағы ... ... ... ... ... жеріне қарағанда таулы Маңғыстаудың ауа райы сәл де болса
ылғалдырақ болады. Ылғал көзі ... тау ... ... ылдилай төмен
ағып, таудың төменгі сатылы алқымдарында жатқан сенаман, альб жыныстарына
сіңіп, жерасты су қорларын ... ... су ... 500-700 ... ... ... тереңдікте жатады. Бұл су көбіне ... ... Ең ... бір ... 2-3 грамм тұз болады. Қаратауға жақын жатқан Ұланақ
ойпатында жүргізілген бұрғылау жұмыстарының нәтижесінде ... ... ... артезиан бассейні табылып отыр. Олардан секундына 100 литрдей
су алып пайдалануға болады.
Қазіргі Ақтау қаласына су осы құйылыс аймағынан ... ... ... Бұл су ... ... ... ( ... 2-3 грамм) оны қала
маңындағы тұщыландыру қондырғысынан шыққан сумен ... ... ауыз су ... ... ... ... ... тұздылығы 3-4 грамм су Өзен маңынды да табылып отыр.
Қаратаудың перм-триас жыныстарындағы су. Қаратаудың перм-триас жыныстары
жарықшақты әрі қуысты келетіндіктен онда ... та ... тұщы су ... Бұл су тау етектерінде азды-көпті бұлақ ретінде де шығып жатады.
Ал ... ... ... саны ... ... ... ... жалпы
су мөлшері тіпті аз. Олардың барлығын қосқанда секундына 35 литр су ... ... 1 ... ... ... ... жергілікті су қорлары,
оның ішінде сапасы ... ... мен ... аймақтардың суы жалпы қоры не
бары секундына 350 ... ... ... ... су қорларының
қазіргі қарыштап, дамып келе жатқан ... ... ... ... ... күн ... өсіп келе ... өндірісін қамтамасыз ету үшін 1970
жылдардың өзінде 95-100 млн. текше метр тұщы су қажет етілсе, 1980 ... млн. ... метр су ... ... ал ... ... ... суға деген
мұқтаждық одан да арта түсуде. Ал Маңғыстаудағы ... ... тұщы су қоры ... не бары 10 млн. ... метр ... яғни
жергілікті су қорлары арқылы қажетті судың тек болмашы ғана ... ... ... әр ... су ... тек ... және қала халқына қажет су. Ал бұған қоса жергілікті жерде ауыл
шаруашылығын өркендетіп, суармалы ... ... ... ... үшін ... ... ... бұл көрсеткіш екі еседей
артпақ. Тұщы су қорын жинау әдістердің бірі- ... ... ... нөсер жаңбырдан сай-салаға аққан суды алдынан әртүрлі бөгет
жасап жинау әдісі. Бұл әдісті дұрыстап ... ... ... ... жерді көлдетіп және аздап егіншілікті ... ... су ... ... ... ... да ... байлығын түбегейлі игеру үшін жергілікті тұщы
су қорларының жетіспейтіндігі бұрыннан-ақ қала халқына ... ... су қоры жоқ ... бар тек қана ол ащы су. Ал ащы ... ... бұл ... бай жер кемірек шығар. Тіпті жер асты суын есепке
алмағанда түбекті үш ... ... ... теңіз суының қоры қаншама. Бірақ
бұл мол теңіз суын ауыз су ... де, ... ... және егін
суару үшін де сол күйінде қолдануға болмайды. ... оның ... 13-14 ... ... ... ащы тұздар бар. Ендеше осы
тұздардан арылтпайынша ... суын ... ғана ... ... ... ... сусыз аймақ аталынып келеді.
Осыған қарамастан түбек байлығын игеруге ... ... ... осы ... ... ... отыр. Орныққан халықты
сумен қамтамасыз ету жолында теңіз суын тұщыту мәселесі ... ... осы ... ... ... 1963 жылдан бастап жүзеге асты. Ең
алдымен мұнда арнайы су тұщыландыру қондырғысы орнатылды. ... ... ... ... ... жұмыс істеу жұйесі өте
қарапайым. Онда электр энергиясы арқылы теңіз суын ... ... ... буға ... ал буды ... ... ... ол суға айналады. ... ... ... ... ... істеп, оның алғашқы
өнімділігі тәулігіне не бары 5 текше метр ... одан ... ... арттырылды. Ал 1973 жылдан бастап бұл қондырғы ... ... ... ... ... ... ... су тұщыту
қондырғысының да өнімділігі күрт молайды [20].
Бұл станция “БН-350” деп ... БН – ... ... (''быстрые
нейтроны''), деген сөзді сөздің қысқартылып алынған белгісі де, 350 ... ... мың ... ... ... ... сөз. Оның 150 ... электр энергиясын өндіруге жұмсалса, қалғаны теңіз суын тұщытуға
пайдаланылады. ... ... ... ... 120-150 мың ... метр ... ... Маңғыстау түбегінде атом энергиясы бейбіт өмірдің
тағы да бір өте мұқтаж ... ... ... ... Бұл ... ... ... атом энергиясын теңіз суын тұщыландыруға пайдалану, оған
жылдам нейтронды қолдану бүкіл ... ... ... ... ... ... атап ... керек. Міне, сондықтан да
Ақтау қаласы жанындағы атом электростанциясының жұмысына бүкіл ... ... ... ... ... ... (АЭС) тұщыту қондырғысынан шыққан су құрамында
ешқандай қосынды зат жоқ, суы өте ... ... ... айтқанда дистилят.
Сонымен Ақтау қаласы дүние жүзіндегі ауыз суы осы ... ... ... жалғыз қала. Қолдан тазартылған су ... ... ... сай ... ... қала ... тәулігіне 400-450 литр су жұмсалады, бұл
бір талай өзен жағаларында орналасқан қалалардағыдан кем емес. ... Жаңа ... де ... ... етілген. Қондырғыдан алынған
суды тек ауыз су ғана ... ... ... ... ... ... көкөністерін, қала маңындағы саяжай, бау-бақшалы жерлерді суаруға
да пайдалануда. Ал енді ... ... су ... қондырғысына
тұтынуға қажетті судың ... ... ... ... ... су ... қуаттылығы барлық су мұқтаждығын өтей алмайды, оның
үстіне ... ... су ... ... ... түсуде. Міне, сондықтан
да тұщы суды сырттан алып келу ... ... ... ... ... ... жақын жатқан табиғи су көздері жоқ. Дегенмен қанша қашық
болғанымен сол суды Маңғыстауға алып келу ... Оның бір ... жолы ... ... ... пен ... ... суын тарту. Бұл жөнінде С. ... ... ... ... ... ... төмендегідей бірнеше
жобалар жасаған болатын: [2]
Еділ – Маңғыстау су құбырын Каспий теңізі астымен Форт-Шевченкоға одан
Ақтау қаласына ... ... - ... су ... ... пен Бейнеу арқылы
темір жол бойымен Ақтауға дейін жеткізу; ... ... ... суын ... ... кейбір экономикалық көрсеткіштері төменгі 10- ... 10 - Су ... ... ... ... (Сол ... |Су ... |Жұмсалатын қаржы |Судың текше |
|Су көздері |ұзындығы (км) ... сом) ... ... | | ... ... |
| Еділ |387 |100 |18,65 ... | 838 |138 |24,65 |
| ... |831 |152 | 25,8 ... келе осы жасалған жобалардың артықшылығы мен кемшіліктерін
талқылай келіп ... ... ... мен ... ... су ... министрлігі Әмудария суын әкелу жобасының тағы бір
вариантын мақұлдаған еді. Бұл вариант бойынша ... мол суы ... ... ... ... науа ... өз ағымымен жеткізіп “Газли-
Орталық” газ құбыры бойымен Бейнеу ... одан әрі ... ... ... ... ... су құбырларын тарту арқылы әкелу көзделген.
Соңғы жобаның ...... мол ... Маңғыстау және Үстірт
жазығына қажетті миллиондаған текше метр суын жеткізуде. Соның ... ... 10-15 млн. ... ... ... темір жол
және газ құбыры бойындағы халық ... ... ... ... ... ... суы ... арқылы “Газли-Орталық”газ құбыры
және темір жол бойымен Құлсары мұнай кәсіпшілігіне дейін әкелінген. Бұл
аймақтағы ... ... ... аты әйгілі Теңіз мұнай кеніне де Әмудария
суы жеткізілген. Ал сол негізгі құбырдан жолдағы халық ... ... су ... ... ... негізгі бір тармағы ... ... ... ... Бұл ... ... Әмудария суын Өзен қаласы 1977
жылдан бері ... ... ... ... ... ... ... жаңа мұнай-газ
кендерінің ашылуына байланысты түбекте суға деген сұраныс күн ... ... ... ... ... тұщы суын түбекке жеткізу кейінгі кездерде
қайта қолға алынды. ... ... ... ... ... ... ... салынып, ол арқылы Бозащыға жылына 95 млн. текше метр ... Ал ... ... ... біраз суы түбекке келіп, су
жөніндегі мұқтаждықты өтеуде, біраз ... ... Бұл суды ... түбектен Куйбышевқа (Самараға) мұнай жеткізгенде іске жаратылған,
құбыр екінші рет ... ... ... ... ... айдаған құбырмен
келген суды санитарлық талаптарға байланысты ... ... ... Сондықтан оны техникалық кажеттіктер мен ... ... ... ... Жаңаөзен, Қаражанбас мұнай кәсіпорындарынан
көптеп кездестіруге болады.
Осы орайда айта кететін бір ... ... ... су ... құны едәуір қымбат. Міне, сондықтан олар тек ... ... ... халықтың ауызсуын ғана қанағаттадыруы мүмкін. Ал оны кең
көлемде ауыл шаруашылығына пайдалану, ... ... ... ... ... ... ... байланысты суармалы егіншілік үшін қажетті
судың жергілікті жерасты суы мен қаланың ... ... ... ... өтеу ... ... су мәселесі туралы мәселені қорытындылай келіп, енді
жергілікті жердегі сулардың кейбір химиялық қосындыларының ерекшеліктері
мен ... ... ... кетейік. Түбектің ауызсу
көздерін жан-жақты зерттеген гидрогеолог-ғалым В.Б. ... ... ... Э.А. Сарынов, В.Д. Шумаев, В.А. Гребеншиковалардың
мәліметтеріне ... ... ... ... алынып жүрген бұлақ,
жерасты суы, құдық пен құм ... ... ... ... ... йод мөлшері артық екендігі айқындалып отыр [9].
Бұл жағдайдың адам денсаулығына ... әсер ... ... ... ... ауызсу құрамында фтор мол немесе керісінше өте аз
болса әр ... тіс ... ... Ал әсіресе таулы Маңғыстау суының
құрамында фтор мөлшерден көбірек кездеседі. Зерттеулерге қарағанда, ... ... ... ... жүрген су көздерінің жарымынан
астамында да фтор мөлшері ... ... яғни ... әр ... ... ... дейін болады. Су көздерінің ... ... ... ... ... жағдайда, тек 9,4 процент су ... фтор ... аз. ... Ақтаудағы тұщыландыру қондырғысынан шыққан су мен
Астраханьнан баржымен Баутиноға алынып келетін ... ... ... Тіс
ауруларын болдырмау үшін фторы аз суға қосымша фтор ... ал ... ... ... арылу жолдарын іздестірген жөн. Судағы стронций мен йод
мөлшері аздап артық ... адам ... онша зиян ... ... ... ... кемістігінің өзі сол-оның басым көбінің азды-
көпті ащылау болып келуі. Таулы ... әр ... ... суы мен ... ... ... алқаптардың жерасты суы көбінде ащылау болып
келеді. Ащылау суды ұдайы ... әр ... ... ауруларына, оның
ішінде бауыр, бүйрек ауруларына әкеп соқтырады. Міне, ... ... ... ... қарамастан кез келген суды, арнайы дәрігерлік
тексеруден өткен, санитарлық-гигиеналық жағынан жарамды суды ғана ... ... ... ... ... мен ... ... қалаларға берілетін су
тұщытылатын қондырғы арқылы өтіп, оның құрамына ... ... ... ... ... ... Міне осы айтылған
жағдайлардың көбі ауылды жерлерде ... ... ... ... ... ... аудандарында мұнай, газ, уран т.б. кенорындарын
қарқынды өнеркәсіптік игеруге және ... ... ... ... ірі ... ... құрылуына
байланысты жерасты сулары халық шаруашылық мұқтаждығына кеңінен пайдалануға
әкелді. Жерасты сулары әр түрлі бағытта антропогендік ... ... әсер ету ... ... ... орталықтар,
қалалық құрылымдарды салу және басқада объектілер орнласқан ... ... ... антропогендік жер асты суларының қалыптасуы,
мысалы Ақтау қаласы ... ... ... ... ... ... ... сирек кездесуі; Жаңаөзен, Жетібай
мұнайкәсіпшіліктерінде жерасты суларының мұнай ... ... ... ... ... ... сулардың ағып кетуінен табиғи жерасты суларының өзгеруі ... ... ... ... ... ... әсер етуі ... сулар
деңгейінің көтерілуімен байланысты. Мысалы ХТМЗ және ГӨЗ ... ... ... ... 8 ... 15 м-ге ... Жерасты сулары деңгейлерінің көтерілуі Ақтау, Жаңаөзен
ықшамаудандарында ... ... 20-25 ... ... теңізі деңгейінің
көтерілуіне байланысты оның жағалауында ... ... ... ... ... ... зерттелу аймағында жерасты суларның ластануы негізінен мұнай
кәсіпшіліктері, қалдықтар сақтайтын қоймалар, ... ... ... ... ... ... жерлер мен ірі, ұсақ
кәсіпорындары мен ... ... ... ... жүзеге
асады.
Маңғыстау облысының орталығы Ақтау қаласы төңірегінде орналасқан
Республикадағы қуаттылығы ... ... ... азот ... ... атом ... комбинаты, сонымен
қатар әртүрлі ірі және ұсақ ... ... ... суларын
ластайтын көздері болып табылады. Мұндай объектілердің бірі ‘’Қошқарата’’
қалдық сақтайтын қоймасы. ‘’Қошқарата’’ ... ... ... ... бері уран және ... ... өңдеудегі қалдықтарды, теңіз және
ағынды ... ... алу ... ... ... ... ойпаңы түбінің сорлы жазықты ауданы шамамен 30 шаршы шақырым,
ал қазіргі уақытта 6-8 м тереңдікке дейін ... 320 млн. ... ... ... 65 ... сулы ... көл алып жатыр. Өндірістік қалдықтар
қоршаған табиғи ортаға барынша кері әсерін тигізеді. Қоймадағы қалдықтар
сол ... ... және ... ... ... әсерін
тигізеді. Орналасу орнында олар тікелей физикалық, химиялық ... ... ... әсер ... ... ... толығымен
бетін қайта жабады және топырақты нығыздап, сулы-ерітінді тұзының ... ... ... және ауыр ... ... ... ... жалпы территориясының ауданы 67,08 шаршы шақырымды құрайды.
Қалдықтар орналасқан жерге жақын ... ... ... суда ... ... ... ... микробты массалар деңгейі кеміп, өсімдік
жамылғысының жағдайы ... ... ... ... ... кемиді және өсімдік жамылғысы деградация
процесіне ұшырайды.
Қойманың жалпы ... ... ... және өсімдік жамылғысының
уытты заттармен ластануына байланысты өте ... ... ... ... ... ... ... 50,2%-не атмосфера ауасында,
тіпті құрғақ кезде әлсіз ... ... ... ... ... Химия-гидрометаллургия зауытының Қошқарата ойпаңындағы қалдық
сақтайтын 75 шақырым жерінің 20 ... ... ... ... қалған
радиоактивті және улы қалдықтарының шаңыту қаупі айқын білінеді. Қоймадағы
экологиялық жағдайды ескере отырып, ... су ... ... ... ''МАЭК'' мемлекеттік кәсіпорнының экологиялық төлемдері есебінен
оған теңіз суын айдауға шешім қабылданды. ... ... ... көлемде су
айдау сақталуда, су деңгейі тұрақтандырылған. Бірақ бұл ... ... ... ... фазалар деңгейінде болуы және ... ... ... бәрібір атмосфералық ауадағы шаң-тозаң мөлшері 0,5-1,0 мг/м
құрайды. Сондықтан қойма көлеміндегі шаң-тозаң құрамы және ... ... ... шаң-тозаңнан айтарлықтай ажыратылады және бірқатар
жоғары уытты элементтерді құрайды. Соңғы жылдары ... ... фаза ... ... ... ... ... шаңмен
ластануында онда әр түрлі қалдықтардың уытты және ... ... ... қаласының төңірегінде орналасқан ұсақ кәсіпорындары ... ... ... мысалы Ақтау ет комбинаты (''Мұрагер''
АҚ), ''Маңғыстаумұнайгаз'' АҚ-ң өндірістік және ... ... ... ... ... ... ... натриттермен және
аммоний тұздарымен және т.б. ластануы мүмкін. Ақтау қаласының жоғарғы ... 3,5-6,5 ... метр ... ... ... және
заласыздандырусыз төгіледі, канализациялық тазарту қондырғыларының құрылысы
қаржыландыру тиылғаннан бері тоқтап ... ... ең көп ... ... ... ... ... маңындағы
Маңғыстау теміржол бекеті. Маңғыстау бекетінен жыл сайын 300 текше метрге
жуық тазартудан өтілмеген ... және ... ... суларын ластайды. Сондай-ақ Өзен өнеркәсіп ауданында, Құрық,
Жетібай теміржол ... ... ... ластануда. 1996 жылғы
мәліметтер бойынша тазартылмаған сулар 2,104 мың текше метр құрайды [23].
Өзен, ... ... ... кәсіпшіліктерінде жерасты суларының ластану
мәселесі бұрынғысынша күрделі. ... ... жиі ... ... сулар кездеседі. Сулар тек қабаттарды шайқау үшін ғана
қолданылады. Сонымен қатар бальенологиялық типтегі ... ... ... м орта юра ... ... иод, бор ... көптігімен
сипатталатын, минералдылығы 300 мг дейін ... ... ... ... ... ... Осындай сулар жер бетіне төгілгеннен кейін сол
жердің топырақ ... ... ... ... ... ... сулармен қанығуының нәтижесінде аумақта таралған ... ... ... жаңа ... ... ... ... қалыптасқан.
Аумақта жер беті ағын су жоқтың қасы, күз-қыс айларында жауатын жауын-
шашыннан, көктемде қарлардың еруінен ... жер беті су ... ... ... зерттелу аймағымызда мұнай, газ кен орындарында жер үсті
сулары қалыптасады. Мұнда су ... мен ... су ... ... және олар ... ... толтырылған. Бұл олардың теңіз суымен
байланысын көрсетеді.
Аталған жер үсті сулары техногендік сулар ... ... олар ... және ... ... сулар мұнай өндірісі кезінде
ластанады. Сулар жер бетіне шыққан ... ... ... кен ... ағып өтеді де бұрғылау алаңдары, жолдар мен ... ... ... да ... ... түрлерімен толықтырылуы мүмкін. Уақытша
техногендік су қоймалары грунт суларына енуі мүмкін және жер бетіне ... ... ... ... Топырақ жамылғысы, ерекшеліктері, аудандары мен антропогендік әсер
Маңғыстау аймағы шөлді аймақ болған соң, бұл ... ... ... ... ... Сол ... топырақтары табиғи
жағдайда, оның ең құнды ... ... ... Бұл ... зерттелу аймағының климаттық жағдайларына
байланысты. Атмосфералық жауын-шашын ... ... ... жоғарылығы, салыстырмалы ылғалдылығының төмендігі, өсімдік
дүниесі түрінің өзгешелігі, топырақ жамылғысының биологиялық ... ... ... ... жай ... ... ыдырауына әкеледі, яғни органикалық заттар ... ... ... ... ... басқа да ерекшеліктері олардың жалпылама сорлануы,
жоғары ... мен ... ... Бұл ... ... тау жыныстарының қасиеттерімен тығыз байланысты [25].
Маңғыстау түбегінің топырағы, қарашірік мөлшерінің аздығы мен қатар гипс
мөлшерінің мол ... ... [26]. ... өсіп келе ... ... ... ететін жұмысшыларды жергілікті азық-түлікпен
қамтамасыз ету және ел ... ... ... ... үшін ... ... қасиеттерін жақсы білу қажет. Осы
мақсатпен ... ... ... ... академиясының топырақтану
институты түбек топырағына жан ... ... ... жүргізген еді. Одан
кейінгі жылдардан осы бүгінге дейін институт ғалымдары Ақтау қаласындағы
орман питомнигі мен қаладағы отырғызылған ... қала ... ... ... ... ... болатын өзгерістерді қадағалап,
зерттеуде. Топырақ құрамына қарағанда ... ... ... топырақ аймағында
орналасқан. Түбектің топырақ түрлерін 11-кестеден көруге болады. ... ... ... ... және ... ... қарай екі
аймаққа бөлінеді. Оның біріншісі - құба топырақты ... ... ... өсетін далалық шөл аймақ және сұр-құба топырақты, ерте қурап кететін
раң ... ... және ... шөп, бұта ... ... ... шөл
аймақ. Құба топырақ түбектің терістік-батыс бөлігін алып жатса, сұр ... ... ... ... ... Біріншісін құба
топырақ аймақшалары деп бөлсек, екіншісін сұр құба топырақ аймақшалары деп
атауға болады. Аймақтық топырақ арасында ... тән әр ... ... ... ... пен үйме ... кездеседі [27].
Екі аймақшада да бойына ылғалды көбірек тартатын ... ... ... шалғынды сұр құба топырақ таралған жерлер де бар. Түбектің
оңтүстік ... шөп ... ... ... тап-тақыр жерлер де ұшырасып
қалады.
Құба топырақты аймақша. Бұл топырақ аймақшасы түбектің ... ... ... Бозащы, Таулы Маңғыстау, Үстірттің солтүстік
бөлігі) алып жатыр. Бұл топырақ жусанды ... ... ... Бұл топырақта қарашірік қабаты жұқа, оның мөлшері 1,5% ... ... ... жеңіл саздақты түрге жатқызылады. Бұл аймақша
терістік шөлдер ... ... ... құба топырақтар оның
құрамында тез ерігіш тұздардың ... ... ... ... мен ... ... сияқты басқа да қасиеттеріне
байланысты бірнеше түрге бөлінеді.
Маңғыстаудың құба топырағының ... ... ... ... ... үшін ... түбегінен қазылған топырақ
шұңқырларының сипаттамасын келтірейік.
Aо 0-5 (5) см – ақшыл сұр, ... ... ... ... 5 (7)-13 (15) см сұр ... аздап қатайған, құмбалшық құрамды
қатпарланған қабат;
Кесте 11 -Маңғыстау түбегі топырағының көлемі, топырақ-геологиялық ... ... ... ... ... ... | |
| ... |жалпы көлемі |
|Құба топырақтың топырақ зонашасы | | ... сор ... |370,3 |4,6 ... ... ... |285,0 |3,6 ... ... сорланған топырақ |371,3 |4,7 ... ... ... ... |131,1 |1,6 ... эрозияға шалдыққан топырақ |327,5 |4,1 ... аз ... ... |277,6 |3,5 ... ... ... сорланған |5,1 |0,1 ... |14,9 |0,2 ... ... ... |1,5 |0,02 ... ... ... |1802,4 |22,2 ... ... ... зонашасы | | ... сор ... |215,5 |2,7 ... ... ... |927,5 |11,7 ... сортаң- сорланған топырақ |1012,1 |12,7 ... ... ... ... |134,9 |1,7 ... ... ... топырақ |375,6 |4,7 ... ... ... ... |110,7 |1,4 |
| |2776,2 |34,9 ... тұзды топырақ және топырақтың | | ... ... | | ... сортаңы |886,5 |11,2 ... ... |15,6 |0,2 ... |339,2 |4,3 ... ... |69,7 |0,9 ... маңы сорлары |123,1 |1,5 ... ... |1096,8 |13,8 ... және ... ... ... құм |369,9 |4,7 ... | | ... ... ... |22,6 |0,3 ... ... ... жағалаулық құмдар |68,1 |0,9 |
| |2991,6 |37,2 ... ... | | ... |165,7 |2,1 ... |2,6 |0,1 ... тау ... жер ... ... |227, |3,0 |
| |395,6 |5,2 |
| |7965,8 |100 ... | | |
В 13 (15)- 25 см - ... ... ... ... құрамында аздап
майда тастар да кездеседі;
ВС 25-55 (60) см – ... ... ... ... ... ... мен тұздар кездеседі;
С 55-80 см бұл тереңдіктен төмендеген сайын механикалық құрамы
жеңілденіп, ... ... ... одан ... құмға айналып кетеді.
Құрамында майда тастар мен теңіз жәндіктерінің қалдықтары, гипс қосындылары
мен басқа тұз ... ... ... 100-150 см – бұл ... әдетте қатты сармат әктасы жатады [28].
Түбектің құба топырақтарында оның ең ... ... - ... ... аз. Атап айтқанда ол жоғары қабаттарында бір пайызға ғана ... ... пен гипс ... ... ... ... ... құрамының
ерекшелігі сол, бұл топырақтарда өте майда коллоидты-балшықты бөлшектер аз
болып, керісінше ... – шаң ... ... мм) ... ... ол жалпы топырақтың 50-70 процентін ... ... ... ... - ... ... ... су сіңіру қабілеті нашар болып келеді. Бұл құба топырақтарының
кейбір түрлерінде суға ерігіш тұздар ... ... өте аз ... сайын (30-40 см) тұз көбейеді. Ал көптеген топырақтарда бұл тез
ерігіш тұздар топырақтың тіпті жоғары қабаттарында да мол жиналады. ... ... ... суға ... тұз ... кездесіп отырады [29].
Құба сорланған топырақтар – ... ... ... ... ... Сорланған құба топырақтың ерекше өзгешеліктері-
құрамында суға тез еритін тұздар ... ... бар ... ... ... гипс мөлшерінің көптігі де байқалады. Механикалық құрамында
саздақты және құмдақты-құмтасты түрлері кездесуі ... ... ... – олар ... ... элювийлік қабат,
төменірек тығыздалған ... ... ... одан әрі ... және ... ... Құба сортаң топырақтар ... ... ... ... ерекшеленеді, қарашірік қабатының қалыңдығы 30-
32 см. Органикалық ... өте ... ... небары 0,5-1%
құрайды.
Құба топырақтардың суға шайылып бүлінген түрлері- суға ... ... беті ... карбонаттылыққа, сонымен қатар сілтілік, тұздану
сипатына ие. ... және ... ... жер ... ... ... Құба
топырақтың су шайып бүлінген түрлері егін шаруашылығы үшін жарамсыз, тек
өнімділігі төмен жайылымдық үшін ... ... ... ... ... ... т.б. беткейлерде дамыған.
Құба топырақтың нашар дамыған түрлері – түпкі тау жыныстарының жер
бетіне жақын жатқан ... ... ... ... ... Бұл топырақтар
өнімділігі төмен жайылымдық үшін қолданылады[30].
Сұр-құба топырақты аймақша. Бұл Қарақия ойпаңының ... ... ... ... ... алып ... Құба топырақтарға
қарағанда қарашірік қабатының қалыңдығы аздау (25-30 см), ондағы ... өте ... ... және ... ... ерекшеленеді.
Алқаптың ауа-райы қоңыр топырақты аймаққа қарағанда одан да қатаңдау,
ыстық. Мұнда шөпте сирек өседі. Өйткені топырағы жөнді дамымаған.
Сұр-құба ... ... ... ... морфологиялық көрінісі
ақшыл сұр түсті, топырақ қабыршағының қалыңдығы 4-5 см, ... ... ... см ... қатпарланған сұр-құба түсті. Одан соң ... 10-15 ... ... 18 см ... ... ... ... соқпақтанып ірі-ірі күйінде
жататын әгі мол қабат бар. Төмендеген сайын оның ... ... ... енді бір ... ... ... ... тастар да араласа бастайды.
Тереңдігі 20-25 сантиметрдей ... кей ... одан ... ... тез ... ... тереңдігі 40-50 см-ден гипсті қабат кездеседі.
Ал одан ... ... ... ... 70 см, ... 1 метр ... сармат әк тасы жатады.
Зерттеу мәліметтеріне қарағанда сұр құба ... құба ... ... ... ... аз, тез ерігіш тұздары мол, көбінесе
сорланған механикалық құрамы жеңіл екендігін көрсетеді [31].
Сұр-құба сорланған топырақ көлемі түбек ... өте мол. ... өте ... натрий мөлшерінің көптігінен ... ... Ал ... құрамы жағынан орташа және ауыр саздақты,
кейде құмтасты құрамды сорланған топырақтарда кездеседі.
Шөлдің сортаң ... да ... ... ... ... қурап,
сиреп кеткен, мұнда өсетін ... ... мен ... ... ... ... мөлшерінің көптігі, 30-50%, қарашірік мөлшері –
0,37% , азот – 0,04% жоғары сілтілік (pH-8,3) пен карбонаттылық (10,7 ... ... тау ... ... ... даласының
суффозиялық және карстық ... ... ... өсетін
жерлерде түзіледі. Оның құрылуы минералданған, сәл тұщы ыза (грунт) суының
әсерінен, ... ... ... ... қосымша атмосфералық
ылғалдануына байланысты пайда болады.
Шабындық-сортаң топырақтар олар біршама ... ыза суы ... ... ... ... ойпаңдарда, сондай-ақ сортаң тектес ащылы өсімдіктер
астында түзіледі. Бұл топырақтар ... ... ... ... - өте мол ... ең ... топырақтар. Бұл
топырақ жерасты суы жақын жатқан, үсті ылғи батпақтанып, ... ... ... ... ... қабатына хлорид пен сульфат көп жиналады да, ыза
суы ащы ... ... (3 (а) ... ... бәрі де хлор-натриймен тұзданған. Бұл топыраққа шөп өспейді,
жаңбыр, қар суы жиналады. (3-(б) суретте берілген) Ал оңтүстік
Маңғыстаудың ойпатты жерлерінің көбі ... ... ... ... қыртысы өте құнарсыз болғандықтан ауылшаруашылық егістіктері үшін
ешқандай да маңызы жоқ. Мал жайылымы ұшін ғана ... ... ... 3
Сонымен қатар бұл аймақта тіпті топырақ қабаты жоқ құмдар да ... Бұл ... ... ... алқаптардың маңызы үлкен.
Құмның ылғалды өзіне ... ... оны ... ... ... байланысты бұл алқаптарда шөптің шығуы жаман емес. Сондықтан
бұл алқаптарда ... ... ... мал ... ретінде пайдалануға
жарамды жерлер, жиі кездеседі.
Тек оны ауыл ... ... ... ... жиі соғатын
желі кезінде құм жөнкуін (жылжуын) болдырмау жолын қарастыру керек.
Сондықтан малдарды да жөнімен, ... ... кей ... ... үшін әр ... шөп пен бұта ... егуге тура келеді.
Маңғыстау топырағы екі аймақшасының тағы бір ерекшелігі оның механикалық
құрамының жеңіл болғандығынан су ... тұру ... ... да, ... ... ... бұл ... игерген кезде суды аз-аздап
қана бірақ жиі-жиі суару жағын қарастыру керек. ... ... ... бір ... ғана тән емес, басқа да аймақтарда кездесе ... ... ... ... ... ... әдетте қатты сорланған
және кейбір түрлері жатады. Қатты сорланған топырақ ... ... ... ... ... ... жерлер де тараған. Маңғыстаудың табиғи
ерекшелігін ... ... ... бірі – ... ... жағдайы. Жалпы алғанда түбек топырағы өсімдіктерге ... ... ... ... ... топырақ қарашірігі
(гумус), азот пен фосфор аз, бірақ ... ... ... 12 - ... ... ... қоректік элементтер құрамы [32]
| ... ... ... ... ... |
| ... ... |%- есебімен |форма-лары 100 гр ... аты ... | ... мг. |
| |ар, ... | |
| ... (см) | | |
| |р саны | | | |
| | | | | | | | | |
| | | |N |Р2О5 |К2О |N |Р2О5 |К2О |
| | |0-10 |0,060 |0,159 |2,00 |7,00 |2,63 |54,33 ... |15 |10-15 |0,041 |0,134 |2,04 |6,50 |0,96 |50,21 |
| | |0-10 |0,108 |0,225 |2,15 |7,36 |3,72 |77,00 ... |10-20 |0,062 |0,191 |2,20 |6,70 |0,83 |63,00 |
| | | | | | | | | ... ... фосфор қосындылары көбіне суда ерімейді. ... ... ... ... ... ... жарамды ету немесе көгалдандыру үшін
жыртылған жерлерге міндетті түрде мол ... ... және ... ... ... Ең ... топыраққа азотты тыңайтқыштарды, одан
соң фосфор тұздарын ... жөн. Ал ... ... Маңғыстаудың
сортаңданған топырақтарында жеткілікті. Өсімдіктерге өте аз мөлшерде ... аса ... ... ... ... ... анықтау үшін
жүргізілген тәжірибе жұмыстары бұл топырақтарда кобальт пен молибден ... ... ... ... шөлдік топырақтарға тән көптеген ... ... ... ... жұқа қабыршақ, одан соң балшықтанған қаттырақ
қабат ... ... ... ... ... топырақ қарашірігі
мен азоттың аздығы, топырақ түсінің боздылығы, топырақтың жалпы ... ... оның ... ... ірілігі, топырақтың суды ... ... және жиі ... ... болып кездесуі –
барлық шөл топырағына ортақ қасиеттер, осы аймақ топырақтарына да ... ... тек ... ... тән ... жергілікті
ерекшеліктері бар. Оның бірі – түбек ... ... ... ... ... ... топырақ түрлерінің жоғары қабаты (30-40 см)
сорланбағанмен, одан төменгі қабатында өсімдіктерге зиянды ... ... ... ... Ал ... ... зиянды тұздар
қосындысы топырақтың жоғары қабаттарының (30 сантиметрден жоғары) өзінде-ақ
кездеседі.
Түбек топырақтарының құрамында суда тез ... ... ... ... суда ... ... өте аз ... тұздар да көп; олар
негізінен көмір қышқылының және ... ... ... ... ... мен ... Айта ... нәрсе, карбонатты тұздар топырақ
қабатының барлығында да мол мөлшерде кездессе, гипстер ... ... ... ... жиналады.
Түбек топырағы жалпылама сорланған болып келуінің негізгі себебі – оның
көне дәуірдегі теңіз түбі ... ... ... ... ... ... ... қабатына қатты әк тасты жыныстардың жақын ... ... ... ... ... тұз төмен қарай шайылып-жуылып кетпейді.
Әдетте, осы әктастардың бетінде, гипс пен тез ... ... мол ... ... жалпылама сорлануының тағы бір себебі – тұздардың
теңіз акваториясынан желмен ұшып ... ... жел ... ... ... ... суы ... желмен ұшып құрлыққа жайылады.
Ал құрлыққа бүркілген су буға ... да оның ... ... жел ... қарай, теңіз жағалауынан әрқалай қашықтықта топырақ
бетіне қонады.
Бұл құбылысқа бірінші назар аударған орыс оқымыстысы Н.А. Димо ... ... ... ... желмен келетін тұз мөлшері теңізге жыл ... ... ... ... 30 ... жуық. Теңіз жағалауында
орналасқан үйлердің желді күні тіпті терезелері де ақ ... тұз ... ... бұл ... ... түрде “импульверизация” арқылы сорлану
деп атайды.
Түбек топырақтарының жалпылама мол карбанатты болуы бұл топырақтардың
әктасты, ... ... ... ... ... тағы бір ... – оның төменгі қабаттарында теңіз
жәндіктерінің қалдықтары мен ... ... жиі ... ... ... ерекшеліктерін қорытындылай келіп оның ауыл
шаруашылығына, әсіресе егістікке ... ... ... ... ... ... су және өсімдік тамырын өткізбейтін қалың әк тасты
қабаттың ... ... Бұл ... ... ... ... ... жағынан бағалағанда, ең басты көрсеткіші. Егіншілік
үшін және жерді көгалдандыру ... ... ... әк ... ... известняктары) неғұрлым терең жатқан үлескілер ... ... ... ... ... жазық аймағы мен теңіз жағалауында аз
кездесетіндіктен оларды басқа мақсатта пайдалануды қойып тек егіншілік үшін
пайдаланған жөн. ... ... ... ... ондағы
топырақтардың әрқайсысының қасиетіне, олардың әр түрінің бір-бірімен
қабаттаса кездесу заңдылықтарына, жер ... ... ... ... ... және ... ... мұқтаждыққа пайдалануына
қарап профессор Е.Ү. Жамалбеков пен А.Х. ... ... ... ... ... ... ... [34] (4-суретте
берілген).
Бірінш і- Бозащы ойпаңының сорланған топырақтары мен құм ... ... ... атынан да белгілі болғандай бұл аудан ... ... ... ... ... Ол жағалаудың ені бар-жоғы 10-50 ... ... 300 ... ... Ескеретін жай ''Бозащы'' деген
сөз қазақтың ''боз'' және ''ащы'' деген екі сөзінен тұратыны белгілі. Сонда
жалпы ... ащы ақ ... ... де ұғым ... ... ... ... мен қатты сорланған Қайдақ ойпаттары да кіреді. Аудан,
теңізге қарай онша еңістенбеген. Жер ... ... ... – 20 –27
метр, ал ... ... ... – 33 – 35 ... яғни мұхит деңгейінен 20-35
метр төмен жатыр деген сөз.
Бұл аймақ теңіз суынан, уақыт жағынан ... ... ... жас
аудан. Тіпті Қаракешу мен Қайдақ ойпаттары арқылы теңіз суы ... ... ... ... тұрған. Сондықтан ол негізінен Жаңа Каспий жыныстарынан
құралған, ... ... ... бай құмдар мен сорланған
ойпаттар. ... суы ... ... ... және өте ащы. Мұндай жерлерде тек
сирек соршөп пен аздап қамыс өседі.
Топырағы- әлі ... дами ... ... жағалауының сорлары мен судан
шыққан ... бай ... ... ... пен ... ... ... және теңіз жағалауының көп жерлері адам өткісіз
мибатпақ қара сорлар. Бұл ... тұщы су көзі жоқ ... де ... Мал
жайылымы өте өнімсіз, жері тақыр. Жайылым болғанда да тек түйе мен ... ғана ... Ал көп жері ... ... болып та жарытпайды.
Себебі, біріншіден, шөбі сирек және татымсыз, ... ... ... шөп те ... ... ... Осы ... қарасорлы алқапта
Қаражанбас және Қаламқас атты мұнай кендері ашылуда. Оларды
Сурет 4
игеру, әрине, оңай ... ... жоқ. ... ... ауыр ... ... жұмыстарын жүргізу керек.
Жерасты суы жақын құмды, сор жерлерге ауыр техника батып кететіндіктен
алдымен ол жерлердің үстіне ... ... метр ... төгілді. Әсіресе
бұрғылау қондырғылары мен басқа да сол сияқты ... ... ... ... ... Кеншілер мекендеген кен орындары
Қаражанбас пен Қаламқас елдімекедерінің көп ... де ... ... ... тасылып, тегістелді. Теңіз жақтан соғатын
желден су деңгейінің көтеріліп, мұнай кен орындарын басып кету ... үшін ... ... ұзындығы 30 км, биіктігі 2-3 м дамба салынды.
Екінші - ... ... ... Бұл ... ... ... ... жатыр. Жер бетінің ... ... ... пен ... биіктігі мұхит деңгейінен 5-15 метр төмен. Бірақ кейбір жерлер,
негізінен құмды ... ... ... 15-20 метр ... Бұл ... ... ... кебірленген, сорланған құба ... ... ... сор және ... ... құрылады.
Геологиялық жағынан бұл аймақ та төртінші кезеңнің теңіз шөгінділерінен
тұрады. Жерасты ыза суы көбінде 8-10 метр тереңдікте ... де ... ... ... ... тек ... алқап аймақтарында кездеседі [7].
Биіктеу және топырақ құрамы жеңілдеу алқаптарда шөл жусан, еркекшөп өседі.
Әдетте мұндай алқаптар құмды ... ... ... Бұл ... ... ... шөп шабуға қолайлы шабындықтар болып саналады.
Үшінші – Таулы Маңғыстау- түбектің орталығында орналасқан, ... ... ... ... ... Топырақтары таудың жөнді дамымаған тасты,
эрозияға ұшыраған құба топырақтар. Тау ... ... әр ... ... шалғынды- құба топырақтар кездеседі. Таудың көп
жерлерінде жалаңаш тасты тау жыныстары жер ... ... ... асты ыза ... бұл ... көп жерлер терең жатады. Дегенмен таулы
Маңғыстау түбегі сол өңірдегі көп ... гөрі тұщы суы ... ... су көздері тау етегінде жер бетіне мөлдіреп шығып жатқан көптеген аз
сулы бұлақтар. Мұндай ... ... ... терістік және оңтүстік
етектері бай. Тау етектерінде жерасты ыза суы ... ... ... ... ... ... ... жақсы дамыған.
Төртінші - Түпқараған жазығын- Таулы Маңғыстаудың батысқа қарай созылып
жатқан жалғасы деуге болады. ... бұл ... жер ... ... жазық.
Ені 30-40 километр, ал ұзындығы 60-70 ... ... ... аудан
өзінше түбек болып, теңізге сұғынып жатыр. Бұл аймақтың мұхит ... 100-150 ... ... ... Топырақтары көбінде үштік дәуірдегі
әктастарының элювиалды және делювиалды үгілген жыныстарынан түзіледі. Олар
негізінен әр ... ... ... құба ... ... арасында
таза сортаң топырақтар да кездеседі. ... ... ... ... қалыңдығы 1-1,5 метрден аспайды, одан төмен қатты сармат әктасы
жатады. Теңіз ... ... ... ... жаңа ... ... құрылған құмды белдікше жатыр. Құм ішінде теңіз жәндіктерінің
қалдықтары көп. Алқаптың шөбі басқа аудандарға қарағанда түр ... ... өсу ... да ерекше ленеді. Бұл ... ... ... ... аз да ... теңізден соққан лептің әсерінен
болса ... Бұл ... ... мал ... ... пайдаланылады.
Алқаптың терістік-шығыс бөлігінде табиғи жағынан егістікке ... түрі де ... ... үшін ... ... ... ... жатқан жерлерді игеру қажет. Бірақ ондай жерлер көп емес.
Егістікке пайдалануға, көгалдандыруға болатын біраз жерлер Форт-Шевченко
қаласының ... ... ... ... Бұған дәлел Форт-Шевченко
қаласында қолдан өсірілген көп жылдық бақ дәлел бола алады.
Бесінші - ... ... ... Ол жоғарыда сипатталған ауданның
оңтүстік-шығысында теңіз жағасындағы Ералы ... ... ... алып
жатыр. Мұнда биіктігі әр түрлі қия-қия жерлер мен үлкенді-кішілі ойпаттар
бар. Ойпаттардың ең ірілері- Қарақия, ... ... ... ... бұл ... да жоғарыда сипатталған Бозащы
түбегі сияқты жас алқап. Ол ... ... ... тау жыныстары төрттік
кезеңдегі теңіз шөгінділерімен қапталған. Бірақ осынау төрттік кезеңнің
ұнтақталған бос жыныстарынан ... ... ... онша емес,
әдетте 1- 1,5 метр. Ал кей жерлерде үштік кезеңнің ... ... ... ... ... тіпті жер бетіне ағарып шығып жатқан әктастарды
қазіргі Ақтау қаласының маңынан, Меловой ... мен ... да ... ... болады. Міне, сондықтан да бұл аймақты бұрын Ақтау деп тегін
атамаса керек. Төрттік ... ... ... 2-3 ... ... ... кездеседі. Бірақ ондай жерлер көп емес. Топырақ түзуші
жыныстар- теңіз шөгінділері ... ... ... ... ... ... ... ыза суы терең және ащы. Топырақтары сортаңданған, сорланған құба
топырақ. Бұлардың арасында таза сортаң, сор тартқан топырақтар да ... ... ... ... ... ... мен таза қалың қабатты
тұздардың ... ... ... ... бұл ... ірі өндірістік орталыққа айналуда.
Каспий теңізі жағалауында сәулетті Ақтау қаласы бой ... ...... орталығы. Бұл салада Ақтау маңына орнатылған су тұщыландыру
қондырғысы зор роль атқаруда. Қала өңірінде егістікке пайдалануға ... де ... Ол үшін жер ... әктастары тереңірек жатқан
өңірлерді ... жөн. ... ... ... мақсатында
зерттеген негізгі нысаны осы Ақтау қаласы аумағының топырақтары.
Алтыншы - Орталық Маңғыстау жазығы. Ендігі сипатталатын төрт ... ... ... аймақтарында, түбектің оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан.
Орталық Маңғыстау ауданы, өзінің атынан да ... ... ... ең ... ... жазығын алып жатыр. Жер бетінің құрылымы
жөнінен бұл жазық Үстіртке ұқсайды. ... ... ... ... жалғасы болып есептеледі. Үстірттен бұл жазықты Қарынжарық,
Сеңгір деп аталатын ... ... ... ... ... Бұл аудан да
Үстірттегідей мұхит деңгейінен 150-200 м биіктікте орналасқан. Тек ауданның
оңтүстік-батыс жағында, теңізбен ... ... жер ... ... ... ... ... төмендейді. Бұл алқапта да бірнеше ірі-ірі тұйық ойпаттар
бар. Олардың ішінде Қауынды, Өзен және ... ... ... ... табанын сор жайлаған.
Ауданның топырақтары жұқа қабатты, көбінде сорланған сұр -құба
топырақтар. ... ... ... ... әдетте 50-100 см тереңдікте
кездеседі. Топырақ қабаты мен сармат әктастарының ... көп ... ... топырақтардың құнарлығының өте төмен болуы, арзан су көзінің
тапшылығы бұл аймақты егіншілікке пайдалануды қиындатады. ... ... ... ... ... мен қала типтегі елді мекендерді
көгалдандыру жұмыстарын ... ... ... ... - Кендірлі-Қаясан жазығы түбектің оңтүстік шеті, Түркіменстанмен
шектесер жерде орналасқан. Жер бетінің ... ... ... ... ... ... ... дамымаған, жұқа қабатты мол
сорланған сұр-құба. Бұл ауданның топырақтарында кездесетін гипсті қабаттар
да жер бетіне ... ... ... ... де ... - құмды сорланған оңтүстік-шығыс ауданы. Бұл ауданның ені 20-
40 км ұзындығы 300-350 ... ... ... ... ... ... және ... жағынан қоршап жатады. Негізінен аудан
құмды және қатты сорланған ойпатты алқап бола тұра ... ... ... ... ... ... жартысында Сауысқан, Түйесу, Сеңгірқұм және Бостанқұм
атты ... ... ... Бұл ... ... жылжымайтын, әр түрлі
шөптер, бұталар өсетін құмдар. Құмдардың аралығында сорланған әр түрлі ... ... ... Бұл ... массивтер сумен жап-жақсы қамтамасыз
етілген.
Ауданның оңтүстік жартысында Қарынжарық ойпаты орналасқан. Мұнда құмды
алқаптар мен қатты ... ... ... жатыр.
Тоғызыншы - Үстірттің батыс шыңды аймақтары- Үстірт жазығының батыс
жағалауын қамтиды. Топырағы жұқа ... әр ... ... ... сорланған, сондай-ақ қиыршық тастарға бай ... Көп жері өте ... ... немесе топырақтарын сордан шаю мен
керіздер қазу сияқты жұмыстарды ... ... ... ... құрамы
құмдақ, құмды және жердің еңістік ағысы болса да жер сорланбайды. Осындай
жағдай қазіргі Ақтаудың ... ... ... ... ... ... түбек
аймағында өте аз. Сондықтан түбекте егіншілікке игерілген жерледе көбінесе
оларды тұздан ... ол ... ... керіздер арқылы суарылған
аймақтардан алысқа ағызып ... ... ... ... көпшілігінде
жерастында кездесетін қатты тау жыныстары (сармат ... ... ... ... ... ... ... терең мұнай ұңғымаларын барлау
кезеңінде, мұнай технологиялық объектілерін салу барысында және мұнайды
тасымалдауда, мұнай ... ... ... ... ... мен вахталық поселкелерді ұйымдастыруда, сонымен қатар
жүйесіз ... ... ... ... ... ... бұзылулары топырақтың жоғарғы құнарлы қабатының жойылуы-
нан олардың құрылымдық жағдайының өзгеруі мен тығыздалуынан, ... ... ... ... ... үйінділер, өндіріс
жұмыстарын жүргізуге жоспарланған жерлер, жолдар және т.б.) ... ... ... ... дефляциялық процестер одан әрі дами
түседі, яғни бұзылған ... ... ... ... ... ұсақ ... ... мүмкіндік туғызады.
Мұнай кен орындарында топырақ жамылғысының бұзылуы алғашқы бұрғылау
жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... кезінде
топырақ жамылғысының бұзылуы одан әрі ... ... ... ... жоғары механикалық бұзылулары мұнай төгілген жерлерде байқалады. Мұнда
ұңғымалар арқылы мұнай алынғаннан ... ... ... ... ... ... ... ластанған топырақ тегістеліп, үйме түрінде
жиналады, ал кейде олардың бетін таза ... ... ... ... жою ... біршама көлемді жерлердің жоғары механикалық
бұзылуы да қабаттаса жүреді. Ұңғымалар төңірегінде бірнеше рет ... ... ... ... топырақ қабатымен және үстіңгі
борпылдақ тау ... ... ... ... жыныстарға дейін сылынып
қалады.
Кен орындардағы жүргізіліп жатқан жұмыстар ... онда ... ... ... ... ... ... бұрғылау ұңғымаларының
төңірегінде 500-800 метр радиус шамасында жердің өсімдік жамылғысы 40-80%-
ға дейін, ал 100 метр ... ... ... түрінің толығымен жойылғаны
анықталған. Мұнай құбырларын жүргізуде әрбір 100 м ... 400 га, ... 200 га ... ... ... ... ортаға зиянды әсері оның құрамында парафин,
битум, жеңіл фракция, күкіртті қоспалар ... ... ... ... ... қоюлылық пен тұтқырлығына ... ... ... ... ... ... ... мөлшері 1
шаршы метрде 1 кг-нан асқанда өсімдік жамылғысының экологиялық жағдайы
төмендейді. Топырақ жамылғысы мұнай ... ... ... топырақ
микроорганизмдеріне тигізетін әсері: 1) мұнай концентрациясы – 0,7 мл/кг
топырақ. 2) ... ... – 50 ... жеткенде топырақ
микроорганизмінің саны мен сапасы едәуір өзгеріске ұшырайды. 3) ал ... – 300 ... ... ... ... күрт ... толығымен бәсеңдейді. Сонымен қатар мұнай құрамында әр ... ... ... ... топырақта пайда болуы топырақтың қышқылдану
және қалпына келу мүмкіншілігінің біршама өзгеруіне әкеледі яғни ... ... ... ... ... ... кальций карбонаты мен топырақ ... ... ... ... ... олар ... ... аса ұшырамайды.
Топырақтың техногендік механикалық бұзылулар барысында жол дигрессиясы
деген ... ... орын ... ... кенорындарды негізгі технологиялық
объектілермен байланыстыратын тас жолдардан ... ... ... жолдардың
торы жиі кездеседі. Жолдар ... ... ... бұзылу дәрежесі
негізгі технологиялық объектілермен салыстырғанда шамалы, бірақта мұндай
бұзылуға ... ... жиі және ... кездеседі /кесте-13/. Көліктік
әсерлер арқылы өсімдік жамылғысы жарым-жартылай немесе толығымен жойылады,
топырақ қабаттары бүлінеді және ыдырап тығыздалады. ... ... ... ... ... ... құрамының, ылғалдылығының,
суға төзімді агрегаттар мөлшерінің өзгеруімен байланысты.
Кесте 13 - Маңғыстау өңірінің топырақ жамылғысына әсер ... ... ( ... И.К. ... ... 1998 ж ) ... ... түрлері ... |
| |мың. га ... |16564,2 ... ... | ... ... жерлер |13171,8 ... ... |0,9 ... ... |0,3 ... ... өндірістік кәсіпорындар, көлік, |мың. га ... ... және т.б. ... |137,4 |
| |мың. бас ... басы (1998 ж) |476,2 ... ... | ... мен ешкі |415,9 ... |27,3 ... |26,7 ... ... алаңдар |мың га |
| |65,7 |
| ... ... |40 дана ... ... ... |11038 дана ... |23658 ... ... |33128 ... ... |2565 ... ... ... жол ... ... ... қабаттарының тек
беткі қабат шамалы бұзылуға ұшырайды. Антропогендік механикалық әсерлердің
артуына байланысты топырақ жамылғысының ... ... ... ... ... массасы шаңды-тозаңға көшеді. ... ... ... ... салыстырғанда морфологиялық, химиялық және
биологиялық қасиеттері жағынан өзгерген топырақтар қалыптасады. Жол іздері,
әсіресе беткейлік жерлерде ... су ... ... дамуына мүмкіндік
туғызып, жыралар пайда болады.
Шөл аймағының топырақтары өзіндік физикалық-химиялық қасиеттері бойынша
антропогендік әсерлерге қарсы тұру ... ... ... ... ... жоқ, ... топырақтың жоғарғы бөлігі өсімдік жамылғысымен ... ... ... ... қолайсыз физикалық процестер
әрекеттеріне тез шалдығады.
Дегенмен түбекте өндірістің күн сайын ... бұл ... ... ... ... өсімдіктерді аздап та болса өндіруді, қала
мен қала ... елді ... ... ... ... талап
етіп отыр.
6. Түбектің өсімдік жамылғысы мен жануарлар дүниесі
Маңғыстау табиғи-экологиялық жағынан ... ... ... өзі. ... жазы ұзақ, жыл бойына түсетін ылғал мөлшері небары 90-140 ... ... ... ... ... ... аймақта қандай
өсімдіктер өсетінін көзге елестету қиын емес [36].
Маңғыстау түбегінің өсімдіктері түрі жағынан ... оның өзі ... ... ... ... Мұнда табиғаттың қатаң ызғарына ғасырлар бойы
ыңғайланып көніккен, бейімделген кейбір ... ғана өсе ... ... ... тек ауа ... ... ғана емес, бұл аймақтың
топырақтарының құнарсыздығын, олардың жалпылама сорланған, сортаңдаған
болуымен қатар, ... ... ... да ... ... Міне,
сондықтан да бұл ... тек ... ғана ... ... ... де ... өсімдіктер өсе алады. Олардың көпшілігі
жердің тұзына ... ... ... болып келеді[37].
Маңғыстау түбегі табиғи жағынан бір аймақта болғанымен онда, өсетін
өсімдіктер табиғи кейбір ерекшеліктерге байланысты екі ... ... ... ... ... - құба ... аймақша. Мұнда өсетін
негізгі аймақтық өсімдіктер жусан мен ... ... ... әр ... Соршөптер қатарына негізінен бүрген, итсигек, күйреуік, ебелек,
жантақ сияқты ... ... ... бұл ... ... жусан басымырақ өседі [38].
Терістік аймақшада, Бозащының құмды ... ... ... және ... біраз жерлерінде жусанмен бірге изен,
еркекшөп, ақселеу де өседі. Олар ... ... және ... ... түбектің оңтүстік-шығыс бөлігінде, сұр-құба топырақтар тараған
аймақшада өсетін өсімдіктердің негізгі түрі ... ал ... ... ... Сор шөптер ішінде: бүрген, күйреуік, боялыш, шытыр,
қырықбуын, сарсазан тағы ... орын ... Бұл ... ... ... қасы.
Екі аймақшада да табиғи түрде жайқалып тұратын ағаш атауы жоқ. Тек Таулы
Маңғыстау мен Топқарағанның ... ... ... ... ... кей жерлерде 5-6 түп болып тұт, қара тал сияқты ағаш түрлері кездеседі.
Бұталардан ... ... ... ... ... ... ... өседі [39].
Маңғыстау өлкесінің өсімдіктер дүниесін зерттеу жұмыстары ерте ... 150 жыл ... ... және ... ... ... Шренк, И.Г. Борщов, П.П. ... И.А. ... ... ... ... белгілі бола бастады. Оның ішінде
1825-26 жылдары жарық көрген Эйхвальдтың -Каспий ... ... ... қ.) ... жағалауындағы өсімдіктер дүниесі туралы
еңбегі айрықша маңызды. Г.С. Карелин 1832 ж. Каспий ... ... ... салу үшін қолайлы орын іздей жүріп, Маңғыстаудың ... ... ... ... ... И.Г. ... 1965 ж. жарық
көрген ‘’Арал - Каспий ... ... ... ... ... ... ... аралының өсімдіктер дүниесі жөнінде көптеген
ескерпелер жасалды. Маңғыстау ... ... ... ... Барбот де
Марни, Баярунас, Андрусов, Алексейчиктердің еңбектерінен де бұл ... ... ... ... ... ... ... [38].
Бұл өңірдің жер жамылғысының жайылым үшін де, шабындық үшін де ең
құндысы – еркекшөп пен ... ... ... Бұл шөптерді малдың барлық
түрі жылдың қай мезгілі болмасын жақсы корек етеді. Бірақ ... ... ... қорыта айтқанда түбектегі шөптер табиғи жағдайда аз өнімді мал
жайылымы ғана бола алады. ... ... аз. ... көп жері жайылым
болып та жарытпай жүр. Оның басты себебі мал ... су ... ... бұл ... мал ... көбейту үшін түбектегі
жайылымдарды суландыру, кейбір жерлерге қолдан шөп ... ... ... ... жайылымдарға ауыстырып жаю секілді нақтылы жұмыстар
атқарылуы ... ... тағы бір ... ... шөбі ... аз өнімді, түр
жағынан кейде кедей болғанымен түйе, уақ мал үшін шүйгін ... ... ... осы шөп ... ... жолдарын қарастыру қажет. Өйткені
олардың құрамында әр ... тұз, ... мол. ... ... мал етінің дәмді, майлы, сіңімді келуінің басты сыры да осында
[39].
Маңғыстау жайылымының негізін құрайтын басты мал ... ... ... ... ... өседі. Жусаннан кейінгі төрт түлік малдың талғамай
жейтін шөбі- күйреуік. Ал бұйырғынды көктемей ... не шала ... ... ... күз, қыс ... ... пайдаланады. Сондай-ақ,
изен, жапақ, тітір, жантақ барлық жерде біркелкі кездесе ... ... ... ... ... ... өте ... Маңғыстауда ертеде
тұрақты қоныс бола бермеді. Қысы ... ... ... ... жазы ... ... шөптің қай түрі де: қызғалдақ, сарғалдақ, раң, мортық,
сіргеқара, беде, мысыққұйрық, аққайың, жауылша, қазтабан, ... ... ... ... ... ... ерқұны, қына, түйежапырақ,
қызылша; ащылы жерлерде: көкпек, домалатпа, түйеқарын, алабұта,кекіре,
торғайот, ... т.б. ... ... дала құлпырып кетеді. Бірақ, бұл
сирек, 7-10 жылда бір кездесетін өзгермелі ... ... ... - ... ... қатал табиғат
жағдайында өсетін өсімдіктер. Ал бұл ... ... ... ... ... мұнда өсетін шөптердің, ағаш бұталардың саны да, сапасы да,
өнімі де ... есе ... еді [40]. ... ... мал ... ... жүгері, судан шөбі жақсы өседі. Бірақ су көздерінің тапшылығына
байланысты, өсімдіктің бұл ... кең ... ... ... ... антропогендік әсерлерінен өсімдік жамылығысының өзгеруі
мұнай және газ кенорындарын игеру мен өңдеуге ... ... ... ... ... құрамын өзгерістерге ұшырата
отырып оның ... мен ... ... ... ... ... бұзады, табиғи кешеннің биологиялық қасиеттілігін
төмендетеді [41]. ... ... ... болып жатқан өзгерістер
дәрежесі антропогендік әсерлер қарқындылығына байланысты. Мұнай өнімдерімен
ластанған жерлердің өсімдік жамылғысы ... тозу ... ... жерлердің өсімдік жамылығысы түгелдей жойылған, ал өсімдік
топтарының қалыптасу дәрежесі ... ... және ... қайта өсу
жылдамдығына байланысты. Бұдан басқа да қалпына келу жылдамдығы ... ... ... ... ... ... ... дүниесіне кедей. Оған дәстүрлі шөлдік фауна
ғана тән. Тірі организмдердің көпшілігі жер астында ... ... ... ... - ... ... етуге бейімделген. Маңғыстау жерінде
Қазақстанда кездесетін 163 жабайы аңның 44-і белгілі. Оның 9-ы ... ... ... ... ... қарағанда құстар көп
тараған. Тұрақты маусымдық ұшу кезінде келетін құстарды қоса есептегенде
300-ден астам түрлері ... Оның ... 44 құс түрі ... ... ... өлкесін мекендейтін 44 сүтқоректінің 12-сі жыртқыш, ... 1-еуі ... 17-сі ... 5-еуі ... қоректенетіндер, 6-ы
жарқанаттар.
Ал қазіргі кезеңде Маңғыстаудың қай түпкірінен болса да тіршіліктің
маусымдық ... ... ... ... сүт ... кемірушілердің, жыртқыш аңдар мен
құстардың шөл далаға тән өкілдерін кездестіруге болады. ... ... дала ... ... ... пен улы ... ... оқ
жылан, су жылан, құм жылан, сарыүйек, ешкіемерден бастап, дала тышқандары:
қосаяқ, сарышұнақ, ... ... ... қасқыр т.б. жиі кездеседі. Сондай-
ақ, көктем шыға келе ... көк және сары ... мен ... хабаршысы суықторғайдан бастап, дала құстарының үйреншікті
түрлері: қарға, бозторғай, қараторғай, қарабауыр, шыл, жек, ... ... ... ... құстар: жапалақ, үкі, жарқанат, күйкентай, ... мен әр ... ... дала ... кездессе, теңіз жағалауы
мен аралдарда: қасқалдақ, үйрек, шағала, торалақаз, қоқиқаз, аққу сияқты су
құстары ... ... [43]. ... ... ... ... ... аталған су құстарның біразын кездестіруге болады. Сондай-ақ,
Бозащы, Ембі заказнигі мен Үстірт-Қарамая, Кендірлі қорығының ... ... ... ... ... ... қарақұйрықтар мекен
етеді. Бозащы түбегінің терістігі мен терістік шығысы, қарағайлы Кент,
Тасорпа ... ... ... ... Сам, ... құмы ... жиі ... Негізінен: арқар мен қарақұйрықты, ... ... ... аймағының қай түпкірі болса да кездеседі.
Бір ерекшелігі- түбектің шөл-шөлейт ... ... ... қай түрі ... да, ... ... ... күнкөрісі тіршілік
еткен ортасының экологиялық жағдайына қарай қалыптасқан. Үй жануарларынан
жергілікті халықтың өсіретін ... ... ... түсайыр түйесі, Адай
тұқымды жылқы, қаракөл қойы, жеке қожалықтарда сиыр, ешкі түліктері.
Бұлардың ... Адай ... мен ... түсайыр түйесі- ғасырлар бойы
түбектің ... ... сай ... ... мен ... ... тұқымдық қор болып есептеледі.
Теңіз жағалауларында аққу, қаз, үйрек, ... ... ... су ... ... Ал ... құстардан - қаршыға, қарақұс,
бүркіт, ителгі, ... т.б ... ... -қара торғай, көк шымшық,
молда торғай, шіл ,қаратамақ, ... шөл ... ... ... т.б.
мекендейді.
Шөлді құрғақ аймақта қимылы жылдам ‘’атылғыш’’ оқ жылан кездессе, теңіз
жағалауында ... ... су ... көптеп тіршілік етеді. Құрықтың
оңтүстік жағасында орналасқан Жыланды деп аталатын ... ... ... ... ... ... бауырымен жорғалаушылардың ... ... ... ... ... ... құлақты, домалақбас
кесірткелер жауынан қорғанғанда денесін дірілдету арқылы құм ... ... ... ... тек ... шығарып қойып құм астында ұйықтайды. Жолдардағы
жүйесіз қозғалыстар салдарынан тасбақалар, дала жыландары мен ... ... ... ... ... ... жою
барысында қолданылатын улы химиялық заттардың да әсері зор. ... ... ... ... ... ... ластанған терінің тыныс алуы және жылу алмасуы ... ... ... және суда ... ... ... уландыруы
мүмкін.
Жануарлар дүниесінің өзгеруіне кейбір жануарлар түрінің кенеттен кемуіне
және азаюына ... ... кері ... ... ... ... кері әсер ету топырақ жамылғысының маханикалық бұзылуы барысында
жануарлар дүниесіне қорек және пана болатын ... ... ... ... оның ... ... 1975 жылы 15 ... ұйымдасқан
аң қорғау инспекциясынан басталды. 1982 ж. 170 мың га жерді қамтыған ... аң ... ... ... оған Ембі, Бөлектау, Үшауыз, Қызыл, Долгий
жерлері енді. 1982 ж. Қазақстандағы ең ... ... бірі ... ... құрылды. Оның көлемі 223 мың га Көгесем, Өнеге, ... ... 1986 ж. 137,5 мың га ... ... Қарақия- Қаракөл
аң қорғау аймағы құрылды. Бұларды қорғаудағы мақсат- түбекте азайып,
жоғалып бара ... ... ... ... ... қойы ... ... аша тұяқтылар мен қаракөл, алабарыс, алакүзен сияқты аңдарды, жек,
дуадақ, қоқиқаз т.б. құстарды ... ... 1991 ж. ... ... ... қорығына арнаулы ұшақпен Барсакелместен 17 құлан жеткізілді. Олар
алғашқы жылдары-ақ жаңа мекенін жерсініп, 7 басқа өсім ... [44]. ... ... ... аңды байқау, пайдалануы түбектегі аң
шаруашылығының өзін-өзі толық ақтап, көп пайда ... ... ... ... АУМАҒЫНЫҢ ТОПЫРАҚТАРЫН КӨГАЛДАНДЫРУ МАҚСАТЫНДА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-
МЕЛИОРАТИВТІК БАҒАЛАУ
2.1 Қала мен елді ... ... ... ... мұндай өңірде елді мекендерді, оның ішінде Маңғыстаудың
орталығы ... ... ... ... жоғары сапалы дәрежеде көгалдандыру
жұмыстары әуел бастан-ақ қолға алына бастады. Кезінде “Гурьев –20” ... ... ... ... ... ... ғылыми
мәселелері жөнінен көмектесуге келген бір топ ... 1960 ... ... ... ... ... әр жерден тасып
қамтамасыз ете аламыз. Ал халық осында тұрақтап, жемісті ... етуі ... ... ... түрде көгалдандырып, микроклимат жасауымыз
қажет. Өйткені саялы ағаш, көлеңкелі жапырақтарды осы жерде ... ... ... ... көлеңкелерін ешқайдан әкеле алмаймыз’’- деген
болатын [45]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Қазыналы Маңғыстаудың мол байлығын игеру басталғалы мұнда жаңа қалалар
мен көптеген өндіріс салалары дамып, елді ... ... ... ... ... елді мекендерді көгалдандыру, егіншілікпен айналысудан гөрі
қажеттірек. Сондықтан да Маңғыстау ... ... ... ... ... ерекше көңіл бөлген [46].
Ақтау соңғы кездері XXІ-ғасырдың қаласы деп те ... жүр. ... ... ... аз ... ... ... талапқа сай қала салынды,
оны атом қуаты арқылы сумен қамтамасыз ету жер ... ... іске ... ... ... ... шөлде салынған осы қала пәтерлеріндегі ... үш ... су ... Оның ... ауыз су, ... – техникалық
су, үшіншісі ыстық су. Ал техникалық және ыссы су ... әр ... тұз ... оны қала ... көбінесе ем ретінде
пайдаланады [2].
Ақтау тоғыз жолдың торабы. Ол ... ... ... ... ... басқа да облыс орталықтарымен және Орта
Азиямен де байланыс ... ... Қала ... Ақтау порты арқылы Каспий
жағалауындағы Еділ, Жайық бойындағы қалалармен қатынасады. Ал ... ... ... сай ... ... ... ... ірі
қалаларымен байланыс жасайды.
Қала жобасын жасауда тамаша техникалық шешімдер тапқаны үшін ... мен ... бір тобы 1977 жылы СССР ... ие ... Ал, 1978 жылы ... ... жағдайына әсем үйлесім
тауып, шебер шешім қабылдағандары және қаланы ... ... ... үшін қала құрылысына халықаралық Архитекторлар одағының
Алтын медалімен Патрик Аберкромби ... ... ... [2]. Ақтау –
мұндай әлемдік құрметке ие ... ... ... және ... қала.
Табиғаты қатаң аймақта халық мекендеген жерлерді көгалдандыру аса жауапты
іс.
Сонымен ... ... ... ... ел ... ... жылдарынан
қаланы көгалдандыру жұмыстары қала басшыларымен кең масштабта жүргізіле
бастады. Себебі отырғызылған ағаш, бұта, көгал, шөп пен гүл ... ... ... мұнайшы, кеншілердің мекендерінің экологиялық- жағдайларының
санитарлық-гигиеналық жағдайларын жақсартып, ... пен ... ... үшін ... ... ... транспорты дамыған
қалаларда адамның денсаулығына зиянды шаң мен ... ... ... ... ал таза ауа мен ... және жарықтың кем соғып жататыны баршаға
белгілі.
Содан да ірі қалаларда ауру түрлері мен ... ... де ... ... көбірек болады. Сондықтан қоғам өмірінде кездесетін
әртүрлі кәсіптік, ... ... ... ... ... зиянды
әсерін барынша азайту жолдарын қарастыру керек. Оған ... ... ... ... өндірісті барынша дамыту, қалалар мен селоларды
жан-жақты ойластырып дұрыс жоспарлау және т.б. шаралар жатады.
Қала құрылыстарын ... ... ағаш ... гүл егу, ... жұмыстарын қатар жүргізу тұрғын мекендердің сәулеттендіру
деңгейін қазіргі ... ... ... ... туған жай [47].
Халық санының артуы, өндіріс, шаруашылық обьектілерінің, транспорттың
жедел өсуі елді ... ... ... ... ойластырылған
озық әдістермен жүргізуді талап етеді. Бұл мәселенің ойдағыдай шешілуі
пайдаланылатын ағаштардың, ... ... ... ... Бұл өсімдіктер тек сәндік үшін ғана емес, сонымен қатар ... ... болу үшін де ... ... ... көгалдандыру үшін
пайдаланылатын ағаштар олардың негізгі ... және ... орай ... ... ... Осыған байланысты қалаларды
көгалдандыруға арналған ағашты жалпы, шектелген және ... ... деп үш ... ... ... ... ағаштарға парктер, бақтар, скверлер, бульварлар
мен көшелердегі жасыл ... ... ... әрқайсысының өзіндік
функциональдық ерекшелігі бар және елді мекендерді көркейтудегі маңызы ... Парк ... ... ... дем алуы үшін ... ... ... көрік беру үшін оған сәндік ағаштар, гүлді өсімдіктердің
көптеген ... ... және ... тұқымдары барынша мол
отырғызылады. Гигиеналық және ... ... мән беру үшін әр ... ... ... ... бірнеше түрлері болады.
Бұлардың ішіндегі ең көп тарағаны-мәдениет және ... ... ... ... ... ... әр ... 60 шаршы метрден болатындай етіп
салынуы тиіс. Паркті бір мезгілде қала халқының 5%-на дейін ... ... ... ... ... ... халықтың қысқа уақыт ғана
дем алуына қолайлы қоғамдық құрылыстар мен ... ... мен ... ... ... отырғызылған жасыл алаптар
жатады. Скверлердің ... ... ... ... бөлігі шағын
жолдарға, 10-15%-ы гүлзарларға арналуы тиіс те, онда бұталардан ... ... және ... ағаш-бұталар шоқылары жайқала өсіп тұруы
қажет. Бульварларға көшенің екі ... ... кең ... ... ... ... ... Олар жаяулардың жүрісіне, қыдырысына
және аздап дем алуына арналған. Бульварларды әсіресе, транспорты мол ... ... салу ... ... ... ... екі-төрт
қатардан ағаштар отырғызылып, газондармен, гүлзарлармен жиектеледі. Өрттен
сақтайтын қоғаныштық алқаптар. Олар жанғыш ... ... ... ... Сондықтан, оңайлықпен жана қоймайтын ағаш ... ... ... ... ағаш ... ... жағалауларды, құлама
жарларды бекіту, жыралардың, аңғар-сайлардың пайда болуын тоқтату үшін және
батпақ, лай жерлерді құрғату ... ... Суды ... ... көлдер, тоғандар, су қоймалары мен өзендер
жағалауларында оларды ... ... үшін және ... ... ... ... ағаш-бұталар жатады. Мұндай алқаптар, әсіресе,
климаты өте континентальды, жер бедері ... ... ... ... ... ... ... өте қажет. ... және ... ... ... ... ... құм, қар ... қорғау
үшін және онда жер ыңғайына сәйкес ландшафты өңірлер қалыптастыру үшін
отырғызылады. Питомниктер мен гүл ... ... ашық және ... ... ... ... ... өсіруге арналған
[48].
Көгалдандыру жұмыстары қаланың алдын-ала ойластырылған бас схемасына
сәйкес жүргізу керек. ... ... ... отырғызу әрекеттеріне жол
берілмейді, оларды ғылыми негізде және жоспарлы ... ... ... ... ... мүмкіндік туғызады.
Тұрғын кварталдың ортасына ойластырылып салынған сквер қалаға көрік қана
қосып қоймай, ауадағы шаңды және ... да ... ... ... ... ... ... қозғалысы арқылы сол төңіректің температурасы
төмендейді, ауа өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... қала оның кесе-көлденең қиылысқан және
радианды ... ... ... ... ... айнала қоршаған
орман-тоғайымен көмкеріліп тұрғаны абзал.
Әрқашанда қала мен елді мекендерді көгалдандыру жұмыстарына қойылатын
негізгі ... ... сол ... бедеріне, топырақ жағдайларына
сәйкес келетін сәндік өсімдіктердің түрлерін таңдап ала білу қажет. ... ... ... ... ... сәйкес болса, онда
отырғызылған ағаштар оңай жерсінеді және олардың сәндік ... ... ... да ... өсімдіктердің түрлік құрамы егістік жердің
физикалық жағдайына тәуелді болады. Ірі қалалар мен елді мекендердің алып
жатқан аумақтары ... ... ... ... ... ... және шаруашылық әрекеттеріне байланысты бірнеше
бөліктерге бөлінеді. Тіпті бір ғана ... ... ... ... ауада кездесетін газдың мөлшері мен оның ... ... ... ... Сол ... де ... әртүрлі ықшамдауданында
антропогендік факторлардың әсері мен ... ... (жер ... ... микроклимат) біріге отырып, организмге
әсері жағынан ерекше ... ... ... Демек, қалаларды
физикалық-географиялық жағдайларына, ондағы ... ... ... орай ... ... бөлу және осыған байланысты ... ... ... таңдап алу, оларды эстетикалық және
санитарлық-гигиеналық талаптарға сай ... ... ... ... ... оны ... жүргізудің ғылыми негізі болмақ [49].
Аридті (қуаң) аймақтардағы елді-мекендерді көгалдандыру, ... ... ... рең беру, бүлінген жерлерді рекультивациялау,
кен қазу барысында пайда болған, күл үйінділерін бекіту жұмыстарын жүргізу
сондай ... ... ... ... ... климат жағдайына
бейімделген өсімдіктер түрлерін таңдап алуды қажет етеді.
Ағаштар мен бұталарды қуаң ... ... ... топырақ
жағдайларына, әсіресе, өсімдіктердің сумен қаматамасыз етілуімен тікелей
байланысты. Сондықтан жаңа ... ... ... ... ... сай күтіп-баптау қажет. Мұның өзі олардың жақсы
жерсінуін, ұзақ уақыт өсуін қамтамасыз етіп, сәндік және ... ... ... [50].
2.2 Елді мекендерді көркейтуде, ... ... ... ... ... ... экзотикалық және жергілікті ағаш-бұталардан тұратын жайқалған
бақтар, скверлер, ... ... және ... ... эстетикалық
әртүрлі мәдени-ағарту шараларын, спорт ойындарын ұйымдастыратын қолайлы
орындар болып табылады.
Жөнімен ... ... ... ... ... әртүрлі
қоспалардан, шаң-тозаңнан, газдан тазарту ... ... ... ... ... бірге олар маусымның ыстық кездерінде ... ... ... және ... тән ... күшін бәсеңдетеді. Шу
децибеллмен өлшенеді. Шу күші 10-15 децибелл болған кезде адам организмін
тітіркендіреді. Адам ... шу 60-70 ... ... өзін ... Ал 90 ... және одан да жоғары деңгейде болғанда адам өміріне
қауіпті, өлім жағдайына әкеледі. Көгалды алқап қала шуын 20%-ға және ... көп ... және ... жеңіл ионмен байытады. Ағаштар мен жасыл
желектер отырғызылған көшелерде, жасыл желектері жоқ ... ... мен ... ... он еседей кем болады. Ағаш жапырақтары дыбыс
жолдарын өткізбейтін ... ... ... ... Әр ... ... жапырақтар болады. Бір сағатта ағаш 2,5 килограмм көмірқышқыл ... ... ... ... жіберіп отырады. Жаздың ... 25 м2 ... ... беті бір ... ... бойы дем ... 17,3 м2 ... 23 килограмм оттегіні бөліп шығарады. Сонда орта
жастағы бір ағаш оншақты ... ... ... ете алады. Ал ... жүз ... жол жүру үшін бір ... бір ... дем алуына
жеткілікті оттегін жағады . Сондықтан қазіргі автомашина ... ... ... ... көбейтудің маңызы өте зор. Ауаның
жылжуы, желдету нашар жерлерде өсімдіктер ... ... ... келтіріп, оттегімен байытады [51].
Қалаларды көгалдандыру кезінде пайдаланылатын көшеттердің фитонцидтік
қасиеттеріне көңіл аударған жөн. Өсімдіктерден ... ... ... ... ... ... ... құрамының тұрақты болуына
ықпал етеді, атап айтқанда, ... ... ... иондармен
байытады. Жеңіл иондар ауаны жаңартып, адамды ... ... ... ... ... ... ... ағаш тұқымдарына кәдімгі қарағай, шырша,
сібір балқарағайы, шетен жатады. ... тағы бір ... ... ... ... ... ... құрым, автомобиль ... ... ... да тазартқыштық қызметін атқарады.
Фитонцидтерді, әсіресе, шырша, қарағай және арша ... көп ... ... бір түбі ... 30 ... ... ... зат бөледі [52].
Қырым жағдайында қылқан жапырақтылардан тұратын тоғайдың әрбір гектары
ауаға күн ... 5 кг ... ал ... 2 ... ... ауаға тарайтын
органикалық заттар шығаратыны анықталған. Ағаштардың ... ең ... ... ... ... айы. ... қылқан
жапырақтылардың, сондай-ақ теректің көптеген ... ... ... ... ... ... Бір гектар жасыл алқап тәулігіне
220-280 кг көмірқышқылын сіңіріп, 180-200 кг оттегін шығарып отырады. Үлкен
бір терек ағашы 6 ... ... ал ... ағашы 10 килиграммаға дейін
шаң-тозаң ұстайды. Бір гектар он жылдық терек ағаштары вегетациялық кезеңде
350-400 килограмм шаң-тозаң ... Ал ... ... ... ... бойы ... ... Ағаштар ауа қабатының биіктігі 45-50 ... ... ... ... [53]. ... ағаштар шаңсорғыш қызметін
атқарады. Константин Паустовский былай деген еді: ‘’Орман ағаштары жерге
көз қуантарлық ... ... қана ... ... байлық көзі’’. Олар ылғалды
сақтайды, климатты ... ... ... мен ... ... ... жарық жібермейтін экран қызметін атқарады: ... ... ... кері ... бәсеңдетеді, спектрлік құрамын өзгертеді.
Мәселен Оңтүстік Қазақстанда шырмауық жапқан үй ... мен ... ... ... 12-16 градусқа дейін жетеді. Міне
сондықтан қазір тұрғындар өздеріне микроклимат жасау үшін үй ... ... ... ... отырғызады. Ыстық күндері жасыл ... ... ... 4-8о төмен болып, белгілі бір ылғалдылық
(жай жерден 15-30% артық сақталатыны сөзсіз. Сонымен жаздың аптап ыстығында
да мұндай ... ауа ... әрі таза ... ... ... ... ал қыста жылырақ, әрі суыққа тосқауыл болады. Жанар ... ... ... қамтамасыз ететін, ауаның ауыр металдармен,
шаңмен, аэрозолдармен, улы газдар мен ластануына жол ... ... ... өзекті экологиялық ... ... тұр. ... ... жолдармен шешілуі тиісті [54].
Соңғы кездері қалалар мен елді ... ... ... жүргізу көпшілік жағдайда құрылыс салумен оның көркемдік-
архитектуралық әшекейлеудің жалпы құрамды ... ... ... ... салу ... міндетті түрде қойылатын талаптардың біріне құрылыс
аймақтарын көгалдандыру жатады. Жасыл көшеттердің жан-жақты ... ... ... (ландшафты архитектура, жолдардың жағалауларын, демалу
орындарын түрлендіру).
2. Қалаларды көркейту.
3. ... ... ... газдан, шаңнан, күннен т.с.с.)
4. Санитарлық-гигиеналық.
Алғашқы жасанды көгалдар ... ... ... Ал оның ... ... ... ... Аласа етіп қырқылған көгалдар ағаш-бұта тұқымды
өсімдіктерді сәндендірудің ... ... ... алаңдары эстетикалық
тұрғыдан қалыптастыру ондағы өсімдіктердің түрлік құрамына байланысты.
Мысалы ... ... ... ... үй ... мен ... еккен жөн. Қуаңшылықты аудандарға қызыл бетеге мен сабақты суоты
төзімді келеді. Бұлар Мәскеу, Маңғыстау және ... ... ... ... көгалдандырудың маңызы зор екеніне қарамастан республикамызда
бұл жұмыстар өте нашар жүргізіліп келеді. Осы мәселе ... ... ... ... ... мынадай нәтиже берген. Қалалардың 52%-да
жалпы ... ... ... ... қала сыртындағы демалыс аймақтарын
есептегенде әрбір адамға шаққанда 5 ... ... ... 30 %-зы –5-10
м2, тек 7 %-зы 10-15 м2 болған. Бұрынғы Одақ ... бар ... 8 ... ... ... де бар) әр ... 15-20 м2 ... желектен келген.
Санитарлық норма 15-17 м2. ... ... ... кездері көптеген ірі
қалаларда көгалды жерлер азайып кеткен. Мысалы ... бұл ... 4 м2-ге ... ... ... себебі- көгалдандыру мекемелерінің
өте нашар жұмыс істеуінде, оларға тиісті мөлшерде ... ... ... ... ... ... ... [56].
Климаты континентальды аудандарда шаңды борандардың ... ... ... зор. Сондықтан мұндай жерлерде құмның ығысуынан,
шаңды борандардан сақтану үшін биік ағаштарды ... ... ... елді ... салуды жоспарлау кездерінде күнделікті соғатын жел
тұрғын үй және өнеркәсіпті аудандардың ... ... ... фабрикалардағы
ластаған ауаның басқа жаққа қарай айдалуына мүмкіндік туғызуын есте ... ... ... орай ... жер ... ... жиі-жиі
соғатын желдің басым бағытын ескере отырып Ақтау және Жезқазған ... ... үй және ... ... салудың қолайлы жобалары
жасалған. Сондай-ақ желге қарсы пайдаланылатын орман алаптарын орналастыру
туралы ұсыныстар да ... Онда ені 20 м ... алап ... ... ... ... төмендететіні көрсетілген [57].
Жасыл өсімдіктердің атмосфералық ауаны шаңнан тазартудағы маңызы зор.
Ғалымдар есептегенде 1 га жер көлеміндегі орман 68 т., ... ... ... ... ... қарағанда, өсімдіктің сүзгіш қабілеті, әр
түрлі ағаштардың жапырақтары ... ... ... ... ... бір
мөлшерін сол қалыпта шаңдану ... ... ... ... ... шаңды ұстануы тікелей жапырақ құрылысының
пластинкасымен ... ... ... үшін ... ... керек,
газ жұтқыш қабілеті жоғары және шаңды сақтау қабілеті және ... ... ... микроклимат және басқа міндеті төмен болмау керек.
Әрбір нақты ... ... ... іріктеп алу құрамы, құрылысы және
территориялық өсімдіктердің орналасуы өздерінің маңызын ... ... ... ... ... қалада бастысы-күкіртті газ, көміртегі
тотығы, азоттық қос тотығы, шаң және күйе ... ... ... ... Қазіргі қалалардағы ауа қабаты әр ... ... ... ... ... Ауа ... зиянды
газдардың құрамы мен концентрациясы өнеркәсіптік орындардың спецификасына,
көліктің мөлшеріне және ауа ... ... ... ... ылғи ... ... және ... деректер өсімдіктердің қатты зақымдалатын және
адамның денсаулығына қатты зиян ... ... ... ... ... ... бірігуі.
Кесте 14 - Ағаштар мен бұталы өсімдіктердің ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| | | ... ... ... | 1,4 |1,9 |0,5 |
| ... шегіршін |0,8 |1,5 |0,6 |
| Көп ... ... |1,3 |2,2 |0,9 |
| ... |1,8 |3,04 |1,24 ... ... |1,4 |1,8 |0,4 |
| ... ... |1,9 |4,4 |2,5 |
| ... |1,5 |3,7 |2,2 ... ... ұрықты |2,0 |4,02 |2,02 ... ... ... ... ... мен ... ... жандыратын
электростанцияларының күкіртті газ қалдығының көбеюі ... ... ... көбінесе жапырақтың бетінде жіктеліп қалады. Өсімдіктердің
газжұту қабілеті жапырақтардың жинаған ... ... ... ... ... жағдайына, ұқсас химиялық құрамына,
атмосфераны ластағыштардың концентрациясына қарай, ... әр ... ... ... ... газ түрінде жұту қабілеті жоғары:
канада терегі, бәйтерек, үйеңкі ағаштары.
Ауаның ластануына төзімді ... ... ... ... терегі.
Өсімдіктерің газды тұрақтылығын жақсарту үшін топыраққа минералды ... ... ... азотты және фосфорды ендіру қажет. Жауын-
шашын немесе жасанды жауындар жапырақтағы органикалық емес ... ... ал ... 20-30 ... ... Жауында әсіресе құрғақ
кезеңде жақсы; жапырақтардағы шаңның қалың қабаты мен ... ... ... көп ... ... жібереді.
Ақтау қаласының ауа бассейнін жақсарту үшін ағаш және бұта түрлері ... қана емес ... ... ... қабілетімен көгалдандыру керек.
Шаңды сақтау қабілеті кейбір ағаш және бұта ... ... ... ... ... ... үшін ... терек, шетен жапырақты
үйеңкі, тегіс шегіршін, тегіс ... ... ... 15 - ... ... ... ... қабілеті [60]
|Түрлері ... ... |
| |г/м2. ... ... |2,90 ... ... |0,55 ... ... |1,50 ... ... |1,20 ... ... ... |3,00 ... ... ... ... жапырағында шаңды ұстау қабілеті тал
мен теректің жапырағына қарағанда 10 есе көп ... ... ... ұзақ ұстауы жапырақтың құрылымы мен ауа райының ... ... ... ... ... Ақтау қаласындағы
жауын-шашынның аз мөлшеріне ... ... ... өсімдік
жапырақтарының шаңды ұстау қабілеті негізінен ... ... ... ... ... көп ... шегіршін ағаштарда көп мөлшерде
ұсталатыны ... Осы ... ... ... ... ... өте ... және Ақтау қаласының көгалдандыру
жұмысы ірі ... ... үшін ... ... ... ... түрде жүргізу табиғаты қатаң Ақтау
қаласы үшін өте-мөте маңызды болып ... ... ол ... ... адам ... ... ... желден, шақырайған күн
сәулесінен қорғайды және халықтың әлеуметтік жағдайын жақсартады.
2.3 Түбектегі ... ... ... негіздерімен
айналысатын МЭББ-ның жұмыстары
Түбектегі көгалдандыру жұмыстарын әуелде Қазақ ... ... ... және ... институтарының қызметкерлері
бастаса, қазір Ғылым академиясының ботаника бағының тәжірибелі мамандарының
басшылығымен жүзеге ... ... ... ... үш ... негізгі
тәжірибе бекеттері болды. Ақтау қаласындағы бекет 1961 ... ... ... Бұл бекеттердің үшеуі де түбектің табиғи жағдайы әр ... ... ... ... ... ... ... болса, Жаңаөзен- Маңғыстаудың ішкі түпкірінде, ал Тұщыбек таулы
Маңғыстау орталығында жатыр. Түбек табиғатының өте ... ... пен бұта ... ... ... белгілі.
Міне, сондықтан болса керек, бұл аймақты көгалдандыру үшін сырттан
(Атырау, Махачкала, Алматыдан) алып ... ... ... мен ... ... тез ... ... көгеріп кете алмады. Оның ... ... ... жая ... яғни ... ... ... қалады.
Осы себептен ботаника институтының ғылыми қызметкерлері ... ... ... қарастырды, яғни басқа табиғи-экологиялық ... ... ... ... ... ... ... көшеттерді
тұқымынан сеуіп, жергілікті табиғи-климат жағдайына ... ... ... қолданды. Осы ұстанымды іске асыру барысында жергілікті
жерден орман питомниктері ұйымдастырылып, онда ... ... ... ... ... ... түрлері тұқымынан себіліп өсіріліп, сынақтан
өтті. Олардың ... ... ... ... ... деп
есептелді де, өндірістік ... ... ... ... ... ... қалалары мен елді мекендерін де көгалдандыруға рұқсат
етілді [61].
Осы уақыт ішінде түбекте бірнеше жүздеген ... ... ... ... ... ... немесе өндірістік жағдайда ағаш-бұтаның 60
түрі, гүлдердің 26 түрі, көгалдық шөптердің 7 түрі ... ... ... қаласының алғашқы салынған орталығы- 3 ші ықшамаудан ... тұр. ... ... ... ... ... алғашқы жылдары
салынған екі қабатты, ал кей жерлерде тіпті үш қабатты ... ... десе де ... қазір жаңа салынып жатқан шағын аудандарда көгалдандыру жұмыстары
кең қарқынмен жүргізілуде. Қаланың ... ... ... ... ... және ... топырақтар тараған жерінде қала бағы орналасқан.
1959-1960 ... ... ... энтуазист Л.Перцеваяның басшылығымен
жаңа отырғызылған осы ағаштар қазір биік ... ... ... ... қала ... ... демалыс орнына айналған [62]. Бір назар
аударатын ... ... ... бұл ... ... көп ... тұрғаны анық.
Міне осы себептерден Гурьев –20 ... сол ... ... кең ... ... ... ... ол жобада
көп ұзамай іске аса бастады.
Маңғыстау сусыз шөл, сондықтан көгалдандыру мәселесі ... ... ... ... суармайынша болмайды. Ең ... ... тұщы суға ... еді. Қала жағдайында бұл мәселе аса қуатты теңіз
суын тұщытатын атом ... ... ... Бұл ... тұщытылған
су тек тұрмыстық қажетке емес, сонымен ... ... ... Бұл ... мемлекетке өте қымбатқа түсетіні де белгілі.
Дегенмен халық мүддесі үшін ... ... ... барып отыр. Тұщыту
қондырғысынан құрамында ешқандай тұзы жоқ, таза су ... ... ... дақылдарға құрамында шамалы тұз ерітінділері бар су ... бұл ... суға ... ... ... тұзды
сулармен араластырып суаруға пайдаланылады. Бұл жағдай судың ... ... ... ... ... ... шешудегі екінші басты мәселе-жергілікті
топырақтардың экологиялық- мелиоративтік ... ... ... ... ... ... ... орын
алады. Себебі жергілікті топырақтардың құнарын қолдан арттырмайынша оларда
ештеңе өспейді. Ал жақсартудың бұл ... ... ... ... ... ‘’мелиорация’’ деген сөз қазақша ... ... ... ... топырақтарды жақсарту үшін олардың жергілікті
табиғи жағдайларға, түзіліп, ... ... яғни ... ... ... ... [64].
Түбек байлығын халық шаруашылығымызға түбегейлі игеру мәселесі бұл
аймақтың ... ... да ... ... қажет етті. Себебі
мұндай зерттеулерсіз жаңа салынып жатқан қалалар мен елді ... ... ... ... ... да ... жарамайтын
азық-түлікпен жергілікті жерде қамтамасыз ету мүмкін де емес. ... ... ... ... ... топырақтары жалпылама
зерттеліп, көгалдандыруға қажетті, болашақ Ақтау ... ... ... ... ... ... біршама аумақтар
топырақтары терең зерттеліп, олардың ірі масштабтағы ... ... ... ... сипаттамасына арналған еңбектер
шыға бастады.
1960-жылдардың басында ‘’Гурьев ... елді ... ... Ғылым
академиясының ботаника институтының осы аумақты көгалдандыру үшін ашылған
тірек ... ... ... ... академияға қарайтын
экспериментальды ботаника бағына айналып, жемісті жұмыс істеп келеді. ... ... ... ... нәтижелері бірнеше ғылыми
еңбектерде жарық көрді. Төменде, ... осы ... мен ... қаласын
көгалдандыру бағытында жүргізілген көпжылдық тәжірибелерге ... ... ... 5-6 ... осы ... ... қала ... топырақ-
мелиоративтік жағдайын жерді көгалдандыру үшін ... және ... ... ... ... ... нағыз шөлге тән құба және сұр-құба
топырақтар, алғашқысы түбектің солтүстік-батыс бөлігінде орын ... ... ... ... алып жатыр. Географиялық жағынан біріншісі
солтүстік шөлге, ал екіншісі орталық ... ... ... ... екі зонашаға бөлінгенімен олардың бірі-бірімен айырмашылығы ... ... ... ерекшеліктерінің бірі-олардың
жалпылама азды-көпті сорланған (тұзды) болуы. Кейбір топырақ түрлерінің
жоғарғы ... (20-40 см) ... одан ... ... ... суға ерігіш тұздар көлемі міндетті түрде болады. Ал
көпшілік жағдайда, топырақтағы ... ... ... ... ... ... да ... Түбек топырақтарының жалпылама сорланған
болуы бұл ... көне ... ... түбі ... жерлерде түзілуінен.
Жалпылама топырақтардың бұл аймақта сорланған ... ... тұзы ... ... жақын жағалауда молырақ кездесуі-тұздардың теңіз
акваториясынан өнебойы желмен ұшып келуімен ... ... ... ... ... ... тұзды су түйіршіктері желмен ұшып
құрлыққа тарайды. Ал құрлыққа бүркілген су буға ... оның ... жел ... ... ұшып ... ... ... әрқалай қашықтықта
топырақ бетіне қонады. Л.К. Блиновтың есебінше , ... ... ... ... тұз ... ... жылс сайын су ағынымен келетін тұздардың
30 пайызына жуық. Теңіз жағалауларын мекендеген ... ... ... ... ... ... ұғым жиі қолданылады. Теңіз ... ... ... күні ... ақ ... тұз ... қалады.
Сортаңданудың бұл түрін ‘’импульверизация’’ арқылы сортаңдану дейді [65] .
1966 жылдың жазында осылай желмен келетін тұз ... ... ... Е.Ү. ... ... ... жұмыстары жүргізілген.
Ақтау қаласының төңірегінде теңізден 1,5 шақырым қашықтықта бетіне ... ... ... ... осы ... ... тұз-тозаңды таза сумен
жуып, ерітіп, бұл ерітіндіге химиялық талдау жасалған. ... ... ... ... жүргізген 70 күндік мерзімде теңіз жағалауынан
1,5-2 шақырым қашықтықтағы аймақтардың әр гектарына орта ... 670 ... ... тұздар түсетіні анықталды. Бұл мөлшерді ... ... ... ... ... ... қиын емес ... топырақтарының құрамында суда тез ерігіш, өсімдіктерге зиянды
тұздармен қатар суда ерімейтін, немесе өте аз ... ... да көп; ... және күкірт қышқылдарының кальцилі тұздары-карбонаттар мен гипстер.
Ескеретін жағдай, ... ... ... ... барлығында да мол
мөлшерде кездеседі де, гипстер әдетте топырақ қабатының төменінде мол ... ... ... ... мол ... болуы-бұл
топырақтардың әктасты мергелді жыныстардың ... ... ... ... ... ... айта ... түбек
топырақтарын суармалы егіншілікке, соның ішінде көгалдандыру жұмыстарына
негізгі әсер ететін ерекшелігі-топырақ ... ... ... ... ... Олар ... көп ... маллюска жәндіктерінің
қабыршақтарынан (ракушкаларынан) түзілген ... Бұл ... аса ... ... ... бола ... ... игерудегі негізгі кедергі. Себебі бұл тастар топырақ бетіне
жақын қалың қабатты болып төселіп жатып, өзі ... не ... не ... ... және ... ... суға ... зиянды тұздарды
сумен шайып, тереңірек қазылған су қашыртқылары ... ... ... ... жіберуге мүмкіндік бермейтін басты кедергі. Міне сондықтан
да жергілікті топырақтарды көгалдандыру және суармалы егіншілік үшін ... ең ... ... ... ... болып-майда
ұнтақталған топырақ қабатының топырақ астындағы төселіп жатқан қатты
ұлутастарға ... ... ... ... ... мақсатында 1963-жылдың көктемінде Қазақ Ғылым
Академиясы топырақтану ... ... ... ... ... ... ... ''Гурьев-20'' қала мекенінің аумағы
таңдалып алынған. Қаланы көгалдандыру мақсатында қала іргесінде ... ... ... ... ... онда ... ... әртүрлі ағаш, бұталардың көшеттері өсіріліп, ... ... ... ... ... ... осы орман питомнигі
болды. Питомник аумағын ірі масштабта ... ... ... ... бұталар көшеттерін өсіру үшін өте сәтті ... ... ... ... ... ... ... қабаты мен
төртінші кезеңдегі бос шөгінді ... ... ... ... ... әктастармен мергел қабаттарына дейінгі қалыңдығы 2-5 ... ... ... ... оның ... 3-5 ... ... жалпы зоналық
жергілікті топырақтарға тән емес ... ... ... ... ... ... ... геологиялық көне дәуірде сумен
желдердің әсерінен бұл ойпатқа майда ... ... ... ... ... ... ... Бұл жағдай ағаш, бұталардың
тамырларының біршама терең жайылуына және суарған кезде көпшілік жағдайда
болатын топырақтың ... ... ... терең қазылған су
қашыртқыларын салуға мүмкіндік береді.
Питомник орналасқан аумақ табиғи ағыны жоқ ойпаңдау жерде ... ... ... ... кезден-ақ жеткілікті суға ерігіш
тұздардың болуы-бұл жерлерді суару көп ... ... ... әкеп
соқты. Алғашқы зерттеулер 1963 жылы ... бұл ... ... ... ... жылдары да тұрақты бақылауда болды. Жылдар
аралатып бірнеше рет топырақ-мелиоративтік карталарын, яғни ... ... ыза ... ... ... ... тұрды. Осы
мәліметтердің нәтижесінде 1966-1967 ... ... ... ... мен ... ыза ... жоғары көтерілуі мұндағы
ағаш, бұта өсімдіктеріне қауіп ... ... ... ... ... ... ... яғни олардың сулы-тұзды
тәртібін қолдан реттемейінше ағаш, бұталардың қурап ... ... ... ... ... тұздар көлемі мол, ал екіншіден жер астынан
көтеріліп келе ... ыза ... ... ... да көп ... осы ... ... питомник аумағына жерасты ыза суларының
деңгейін төмендету үшін су қашыртқы құрылыстарын (дренаж) салу қажет ... ... тек ... ыза ... ... ... үшін ғана емес,
сонымен қатар топырақ қабатындағы суға ерігіш зиянды тұздарды сумен ... ... бұл ... ... ... үшін аса ... [68].
Су қашыртқы құрылыстарын салу 1967-жылдан басталып, 1973-жылдың басында
аяқталды. Питомник аумағының топырақ-мелиоративтік жағдайларын одан кейінгі
жылдары бақылау, су ... ... және де ... ... тұздарды шаюға бағытталған әдістерін қолданудың нәтижесінде
топырақ қабаттары тұщыланып, жерасты ыза ... ... ... ... ... мелиоративтік жағдайының жақсарғаны көрінді. Орман
питомнигімен қатар толық зерттеуден ... көп ... ... ... ... игерумен байланысты өзгерулері, ондағы ... ... ... ... ... ... ... ''экологиялық-мелиоративтік'' көрсеткішіне байланысты
көгеріп тұру жылдар ұзақтықтары да ... ... қала ... ... жан-жақты топырақ-мелиоративтік
жағдайын зерттеп картаға түсірген кезде төмендегені көрсетті [69]. Қала
аумағының да, қала ... ... ... аумағы да терістік шөл
зонасында орналасып, мұнда зоналық құба ... ... ... ... ... ... ... тән, ал кейбір қасиеттері
тек осы Маңғыстау аумағы топырақтарына тән ... ... ... ... ... айқындалды. Олар топырақтың
механикалық құрамының жеңілдігі, ... ... оның ... ... және ... тұздардың мол болуы, топырақтың
жалпылама жоғарғы қабатынан бастап төменгі қабаттарына дейін ... ... ... ... ... ... зоналық жағдайда топырақ бетіне
жақын жатуы. Міне осы көрсетілген топырақтың ... ... ... ... ... ... ... карбонаттар мен
гипстердің болуы, топырақтардың жиірек сорланған түрлері кездесуі көпшілік
шөлдерге тән және ол ... ... ... ... Ал ... ... жалпылама сорланған болып кездесуі
және олардың астында қатты сармат дәуірінің әктастарының (ұлутастардың)
төселінуі-Маңғыстау ... ғана ... тән ... ... ... жоғарыда келтірілген табиғи-тарихи ерекшеліктерімен
түсіндіріледі. Мұны біздер тағы да ... ... ... ... ... ... ... топырақ астындағы
әктастарға дейінгі қалыңдығы-оларды көгалдандыру үшін таңдап алудағы
негізгі көрсеткіш ... еске ... ... ... үш ... ... ... ғылыми тәжірибе жүргізілетін бөлім. Мұнда әр алуан ағаш,
бұта, ... және ... ... ... шөп ... егіліп,
оның жергілікті ауа райы мен ... ... ... өсу жолдары
зерттеледі. Мұны ғылыми ... деп ... Осы ... арқылы қай өсімдік болсын оның жергілікті жағдайға ең бейімделген,
төзгіш түрлері іріктеліп ... Бұл ... ... әр ... ... ... ... топыраққа, ауа райының
құрғақшылығына төзгіш сорттар шығару жөнінде ... ... ... ... ... - ... ... Мұнда бірінші бөлімде
сынаудан өтіп, өндіріске ұсынылған ағаш, бұталар мен гүл ... ... ... ... ... ... ... ішінде қала мен поселкелерді көгалдандыруға ең көп қажет етіліп,
пайдаланылатын түрлеріне - қарағаш, акация, жиде, ... ... ... сияқты ағаш пен бұта түрлері жатады. Жемісті ағаштардан - ... ... ... ... ... көп ... ал ... жергілікті
жерге өсуге бейім екенін көрсетті. Кавказдан әкелінген кипаристер де қала
паркінің ішінде жаман өсіп тұрған жоқ.
Питомниктегі ең ... ...... ... бұл ... ... ... демалысын көңілді өткізетін бірден-бір белгілі
орын болып есептеледі. Олардың ішінде ... ... ... мен
ересектер отыратын орындықтар бар. Бұлардың барлығы дендропарктің көркіне
көрік қосып көз ... ... ... ... ... ... ғылыми жетекшісі В.Б. Романовичтің мәліметі бойынша,
бұл дендрариде отырғызылған ағаш пен бұта түрлері тіпті ... ... көп ... ... ... жергілікті жағдайға әбден бейімделген
жабайы ағаш пен ... ... ... ... Бұлардың ішінде
өндірістік жағдайда отырғызылып жүргендері де аз ... ... ... және жаз бойы жасыл қызғылт гүлімен алыстан көз ... ... ... ... ... өз орнын тапқан. Түбектің көне
қалаларының бірі Форт-Шевченкода, Қарабұғаз шығанағының ... ... ... ... ... ... ... бері алдыңғы орындардың бірін
алып келеді.
Қазіргі ... мен Өзен ... ... ... мен ... долана, қараған, итмұрын, жүзгін сияқты бұташалар мен ағаштар
пайдаланылуда. Жабайы ... ... ... ... деп аталатын
шөп жергілікті құнары аз, тұзы мол топырақтарға жақсы өсетінін байқатты. Ол-
биіктігі 1,5 метрге дейін ... әрі ... ... ... шөп. ... етіп кесіп, әр алуан пішін беруге болады. Сондай-ақ бұл өңірде
жұмсақ тұқым деп ... ... де ... мән ... ... ол ... және ... да өте төзімді өсімдік. Маңғыстаулықтар бұл
өсімдікке болашақта үлкен сенім артуда.
Жаңаөзен қаласы жанынан ... ... ... ... ... ... ... питомнигі кеңінен пайдаланылып келеді. Питомник
көлемі 15 гектардай. Осы сияқты ... ... ... маңынан да питомник
ұйымдастырылған. Поселкені көгалдандыруда бұл ... ... ... өте ... [71].
Ал Тұщыбектегі питомник көлемі 10-12 гектардай. Онда ауыл шаруашылықты
Маңғыстаудың ел ... ... ... үшін ... ... көшеттерін өсірумен қатар жеміс ағаштары мен жүзімдіктер, ... ... Және олар жай ... қана ... ... ... ... өтеуде қандай мүмкіндіктерінің барлығын бақылау үшін
арнайы зерттеу жұмыстары (1964 ... ... ... ... ... ... тағы бір бақ бар. Бұл Форт-
Шевченко қаласындағы Т.Г. Шевченко атындағы бақ [72]. (5 ... ... ... ... күн ... өсіп келе жатқан өндірістік
қалаларын көгалдандыруда осы Шевченко бағында ... ... ... зор болып отыр. Шевченко бағының тарихы былай
басталады. 1850 жылы қазан ... ... Орск ... ... ... үшін ... келе ... Атырауда жерде сынып жатқан
үйеңкі ағашының бір ... ... таяқ ... ... ... ... ... келгеннен кейін ол таяқты гарнизон бақшасының ... [73]. ... ... ... әлгі өзі ... ... жап-жақсы
көгеріп келе жатқанын байқайды. Мұны ... Т. ... оны ... ... ... ... одан жарып шыққан ... ... ... ... осы ... ... ... іргесін осылай қалапты.
Осы бақ қасынан теңіз жәндіктерінің жиектелген ұлутасынан лашық салып алып,
уақытының көбісін осы ағаш ... ... ... Бұл бақты күтуде
Шевченконың жәрдемшісі әрі замандасы жергілікті тұрғын Тәжі ... кісі ... ... Тәжі осы ... ... ... бірге отрығызыпты.
Шевченко мен Тәжі отырғызған бақтың алғашқы аумағы бір гектардай жер ... ... ... 6-7 ... [74]. Қазір осы Шевченко бағында ол кісі
отырғызған ағаштардың екеуі сақталған. Ағаштар қазір қоршауға алынып, ... ... ... Шевченко өз қолымен отырғызған үйеңкі ағаштарының ... ... ... ... ... ... [75]. (6-сурет) Шевченко
отырғызған сол үйеңкілердің бұтақшаларынан тамырланған ... ... және ... ... ... ... 1961 жылы ... қайтыс болғанына 100 жыл толуына байланысты мереке кезінде
Украинадан Маңғыстауға келген қонақтар ескерткіш ретінде алып кеткен ... өзі ... ... ... ... ... берілген. Қазір ол үлкен
қалалық паркке айналған. Форт-Шевченкода Шевченко ... оның ... ... үйі, ... ... отырған столы және өз ескерткіші
бар [76]. Төменгі-суреттерде осы ескерткіштердің кейбіреулері ... Осы ... айта ... бір ... нәрсе, түбектегі Шевченко
ағашының бұтағынан өскен ағаш Канада да бой ... тұр. ... ... ... ... арасында Шевченко күнін өткізуге Советтік
Украинадан келген жолдастар алып келіп отырғызған. Сонымен Т.Г.
Шевченко ... ... ... өз ... ... ... бірі [77]. ... Маңғыстаудағы Новопетровск қамалына бармай
тұрып, ... ... ... Орск ... жер ... ... ... көмегімен Арал теңізін зерттеуге шыққан ... ... ... ... Арал ... ... ... жерде екі жылдай болады. Міне, осы Қосаралда болған ... ... бір түп жиде ... Оны екі жылдай аялап, мәпелеп ... ... ... ... ... ... бірге ел көгерсін, жер
көгерсін’’ – деп топшалайды екен ұлы ... ... ... сол ... ... таралған, жапырағы жайқалған, алып тұлғалы ... Осы ... ... ... мен қазақ халқының достығының ... ... ... да Т.Г. ... арнап ескерткіш орнатылған [78].
Түбек қалаларын табиғаттың осындай қатаң-экологиялық ... ... ... іске ... ... оңай емес. Бұл жұмыстың
нәтижесі жемісті болу үшін ... ... ... тура ... ... ... айырмашылығы барын, оның ауыл шаруашылық
дақылдарын өсіруге және ... ... ... өте ... жоғарыда айтылған. Түбек топырағының ең қолайсыздығының бірі-оны
онша үңгіп қазбай-ақ жатып бірден әктасқа тірелу. Осы ... ... ... ... ... келе ... ... орталықтарының барлығы да
өте ыңғайсыз жерлерде орналасқан.
Ұлутастардың жер ... таяз ... ... ірі ... орталығы Ақтау
қаласы, мұнайшылар ордасы Жаңаөзен және кейбір мұнайшы-геолог поселкелері
тұрған жерден ... 50-100 см ... ал көп ... одан ... ... алуға болады. Бұл әктастар өсімдік тамырларына қатты
кедергі болуымен қатар, суды да ... ... Ал ... ... ... мен ... тамырларын 2-3 метрге дейін тереңге жіберіп
өсетіні белгілі. Міне, осыдан-ақ ... ... жаңа ... мен ... ... ... табиғи қолайсыздықтарды бастарынан кешетінін
байқауға ... ... ... ... парк отырғызған және питомник орналасқан жерлері
бұл ... ... ... Олай ... ... қопсыған
топырақ қабаты мен төртінші ... бос ... ... 2-5 метрге
жетеді, одан соң барып қатты әктас немесе ... ... ... ... парк пен оның ... кезінде жел соға-соға яғни төртінші
кезеңдегі жердің біраз бос қабаты, құм және ... ... ... Оның ... 2-5 ... ... ... Бұл жерлерге отырғызылған
ағаштардың едәуір жақсы өсуінің басты себебі, міне, осында. Ал ... және ... ... топырақ пен қопсыған жыныстардың қалыңдығы
50-100 см аспайды. Жер ... ... ... ... ... біраз
ауданында топырақ бетіне шығып жатыр немесе өте ... ... ... ... ... жұмыстары кәдімгі қарапайым әдістермен іске
аса бермейді. Мұндай ... ... ағаш ... үшін сол ... ... ... ... әр түрлі шұңқырлар қазып, немесе
бұтақшалар отырғызу үшін траншеялар қазуға тура келеді. ... ... ... ... ... ... ... траншеяларды қолмен қазу да оңай
емес. Мұндай шұңқырлар компрессормен қазылса, ... ... ... ... Содан соң араланған әктастар бұл
ұялардан қазылып алынып, оларды тұзы жоқ ... ... ... ағаш ... ... ... Жаңаөзен қалалары мен мұнайшылардың елді мекендерін
көгалдандыруда күрделі техникалық әдістер қолданылуда. Бұл ... ... ... қыш ... ... ... сияқты.
Қазірдің өзінде қалада 15-20 жылдық ағаштардың қурап жатқандары байқалады.
Әрине оның себеп-салдарын ... ... ... ғылыми зерттеу
жұмыстары жүргізілуде.
Мысалы, үйеңкі не бұта отырғызылған жай топырақ пен ... ... ... ... ... ... болса, солғұрлым олар ... ... ... ... ... жағынан қала аумағындағы демалыс бағы
пен орман питомнигінде ғана ... ... ... ... ... ... көпшілік аудандарында ағаш өсімдіктерін отырғызғанда топырағын
қалыңдата түсу керек [8].
Алғашқы жылдары қаланың барлық ... ... ... ... ... болмағандықтан, топырақтардың қалыңдығы не бары 0,5
метрлік ... де ... ... ... ... ең ... ... ауданның орталығын, қала тұрғындарының ең алғашқы шағын би алаңы
(оны жергілікті халық әлі ... ... ... деп ... ... ... ... Онда алғашқы жылдары көктемде ерте гүлдейтін өрік
ағаштары отырғызылған. Бірақ ол ағаштар он шақты жылдан кейін қурап қалды.
Оның ... тағы да әр ... ... ... мен жапырақтары төмен
салбыраған сәмбі тал ... ива) ... ... ... ... да ... ... кейін олар да қурап қалды. Сонымен, қорытындылай келгенде,
топырақ қабатының жерасты тасты қабаттарға дейінгі ... не бары ... ... ағаш ... ... ... 10-12 жылдай екендігі
анықталып отыр.
Жалпы түбектегі ел ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарын Ақтауда орналасқан ... ... ... ... бағы ... Бұл бақ Қазақ
Ғылым академиясының түбектегі ертеректегі экспедициясы негізінде облыс
құрылған жылдары ... Бақ ... ... ... Ақтау
маңындағы орман питомгигінің ғылыми бөлімімен бірге сол қаланың көлемі 40
гектардан астам 10-шы ... ... ... [61] ... ... кіре ... маңдайшада ‘’Эксперименталды’’ деген сөз ... ... ... ... ... ... бұрынды-соңды мұндай көлемде
бақ өсіру тәжірибесі болмаған еді. Бұның өзі тәжірибе ... ... ... көгалдандыру жұмыстарының ғылыми негіздерімен ботаника бағы
мен топырақтану институты ғалымдары шұғылданса, оның жүзеге асуымен ... ... ... ... ... ... Ғылым Академиясы Маңғыстау экспериментальды ботаника бағының
директоры, ауыл шаруашылығы ғылымының ... ... ... ол ... өзі ... етіп ... ғылыми мекеменің ел
игілігі жолында іске асырып ... ... ... ... жан-жақты сыр
шертіп еді. Маманның әңгімесінен біз ботаника бағының тарихы және оның ... ... ... ... ... ғана ... ... алда тиісті мекемелердің қол ұшын беріп, көмек көрсетуі арқасында
шешімін табар біраз мәселелердің де бар екенін ... ... ... ... ... келтіруді жөн көрдік:
МЭББ-на а-ш.ғ.к. М.Ә. Конғанбаева 1979 ... осы ... ... ... түбегінің қазба байлықтарын игеру бұл ... ... ... ... оның ... жасыл желектерін жасауды аса
қажеттіліктің біріне ... Ауа ... тым ... ... ... мен ... ... қабаттарының жер бетіне өте жақын
жатуы қала мен елді мекендерді ... ... ... шаруашылыққа
пайдалану мәселесін күрделендіре түсті. Сондықтан осы аймақтың аталған
мәселелерімен ... ... ... ... ... еді. ... орай 1972
жылы республикалық Ботаника институтының Маңғыстаудағы тұрақты ... ... ... ... ботаникалық бағы болып қайта
құрылды. Алғашында ... ... ... ... ... 6 га ... 40 га жерді алып жатыр. Оның қазіргі кездегі игерілген ... 23,3 ... ... ... ... 12,8 га, оның ішінде қылқан жапырақты
ағаштар
2,8 га, ... ... ... 5,9 га, ... ... 1,4 ... ... 2,1 га, гүлді өсімдіктер 0,4, ... және ... 0,2 га. 30 ... ... ... ... ағаш ... мен жабайы
гүлдейтін, жемісті, газонды және азықтық өсімдіктердің 15 мың түрі сынақтан
өткен.
17-кесте ... ... ... ... 1173 ... ... оның ішінде 787 түрі, 10 әртүрлері, 56 формасы
және 320 сорты, 79 семьясының 191 ... ... ... ... ... ... тегі, 225 түрі, тағы да күрделі түстілердің-
24 тегі, 38 түрі, ... ... ... 40 түрі және ... ... 37 ... кең тараған.
Жалпы таксондар ішіндегі бұталардың өмір сүру ұзақтығы көбірек яғни 47%
(556). Коллекциядағы ағаштардың алатын орны 22% (257), ... ... ... (29). ... кезде коллекция құрамында сирек
кездесетін және азайып бара жатқан өсімдіктердің 51 түрі, оның ... ... 14 ... 12 ... ... және 6 ... ... түрлері
бар.
МЭББ Маңғыстау табиғатына төзімді, көгалдандыруға қолайлы өсімдіктер
сорттары мен ... ... ... ... ... ... ... баға беру секілді өзекті міндеттерді алға қойған.
Кесте 17- МЭББ-ның коллекциялар көлемі туралы жалпы мәліметтер [61]
|Бөлім ... ... ... ... |Сор- ... | | | |рі ... |ты |ғы ... ... |5 |12 |70 |- |36 |- |106 ... ... |36 |69 |444 |3 |10 |36 |493 ... өсімдіктер |7 |12 |20 |3 |- |- |23 ... ... |4 |14 |73 |1 |8 |56 |138 ... ... мен|3 |15 |45 |3 |- |33 |81 ... ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... ... |24 |69 |135 |- |2 |195 |332 |
| | | | | | | | ... |79 |191 |787 |10 |56 |320 |1173 ... ... ... ... үшін көгалдандырушыларға ағаш-
бұтаның 85 ... ... мен ... және ... 53 түрі ... МЭББ-ғы дүниежүзілік халықаралық каталогына
енгізілген. Ол ... ... ... ... ... ... ... Қырғызстан, Куба, Чехия, Италия, Франция т.б.) ... ... және ... ... ... ... Оның
алдында өсімдіктерді қуаңшылық жерлерге қоныстандыру және ... ... ... ... ... бар
жерлердегі биологиясын зерттеу, Маңғыстаудың өсімдік ресурстарын анықтап,
оларды шаруашылық ... ... елді ... ... ... ... ... өсімдіктерді таңдап алу, олармен ысырма құмдарды
бекіту секілді маңызды міндеттер қойылды. Бұл міндеттерді бақтың ... ... ауа райы мен ... құнарсыздығы, өлкенің
ботаникалық жағынан аз зерттелуі, өсімдік өсіру тәжірибесі ... ... ... тура ... ... ... ... үй-коммуналдық
шаруашылық басқармасының көгалдандыру цехында зерттеу жұмыстары ... ... ... ... жапырақты ағаш өсімдіктерінің 600-ге тарта түрлері
жиналды. Түбектегі ... мен ... ... үшін ... 75 ... ... ... астам түрлері сынаудан өтті. Олардың ішінде
жапырақты өсімдіктердің 400 түрі мен ... ... ... ... ... мен ... ... жабайы жеміс өсімдіктері мен
500-дей ... және ... ... ... жерсіндіру және қоныстандыру мақсатымен ботаникалық бақ
қызметкерлері теңіз балдырларын тыңайтқыш ретінде ... ... ие ... ... жағасына жыл сайын су толқынымен екі миллион
тоннадай ... ... ... Бұл ... ... қоры бүгінде
түбектегі елді мекендерді көгалдандыру қажетін толықтай өтеп отыр.
Сондай-ақ, ботаникалық бақтың қызметкерлері жүргізген тәжірибе жұмыстары
нәтижесінде су аса ... ... үшін ... ... ... ... ... тиімділігі анықталды. Бұл қарапайым әдіс су шығынын
едәуір азайтады және өсімдік сапасы 20-30 ... ... ... ... ... бүрке суарудың бұл бағалы
әдістерін, әрине, ботаникалық бақ өз күшімен жүзеге ... ... Оған ... ... ... ... ... қондырғылар
мен жүйелер қажет. Мұнымен тиісті ғылыми-зерттеу институттары шұғылдануда.
Сондықтан, жаңағыдай қондырғылар қолымызға таяу ... ... ... ... бүгінде жылжымалы құм алқабы 460 мың ... ... ... Ол елді ... мал жайылымдарының, егістіктің аумағын
барған ... ... ... Міне, ботаникалық бақ ... ... ... ... бір тармағы табиғаттың осы аса
залалды құбылысына байланысты [61].
Соңғы жылдары ботаникалық бақ ... ... ... ... және оны ... ... ... синтетикалық
қапшықтарда, контейнерлерде отырғызу әдістерін игерді. Бұл әдісті қолдану
питомниктер алаңын қысқартуға, су шығынын ... ... және ... ... ... 95-100 пайызға дейін ұлғайтуға, оны
жылдың кез ... ... ... ... ... ... ... тыңайтқышты жел ұшырып әкетуден қорғайды, әрі ылғал мен жылуды ұзақ
уақыт сақтайды.
Бүгінде экспериментальдық зерттеу мен ... ... ... ... ... жұмысына айналуда. Алайда бұл мәселені тек
ботаникалық бақтың өз күшімен ғана қысқа мерзімде орындап шығу ... ... бұл іске ... ... ... басқарма мен
‘’Мангышлакнефть’’ бірлестігінің Жаңа өзендегі ... және ... ... ... алаңдарын да пайдаланып отырмыз. Ботаника
бағында тәжірибе ретінде егілген өсімдіктер Маңғыстауда тек көгалдандыру
мақсатында ғана ... ... Ал ... одан кем ... ... ... ағаш отырғызу арқылы жылжымалы құм ... ... қала мен ... ... ... белдеулермен қоршау, мал
жайылымдарын жақсарту сияқты толып жатқан шараларды ... бағы ... ... ... ... және ... ғана бірлесіп жүргізе алады. Өкінішке орай, ... ... ... ... ... Сондықтан түбекте орман-
тоғай шаруашылығын ... ... ... ... ... маманданған орман
шаруашылығы түбекті одан әрі ... ... ... жүзеге асырудың
алғы шартына, оның материалдық-техникалық базасына айналар еді.
Түбектегі ауылшаруашылық тәжірибе станциясы бұл саладағы ... ... ... және орман шаруашылығымен бірлесіп жүргізетін
болса, қоршаған ортаны қорғау, еңбекшілердің еңбек және ... ... ... ... ... ... кешенді шешуге
мүмкіндік туар еді.
Ботаника бағы бақтағы тәжірибелік жұмыстармен бірге қала тұрғындарының
ұжымдық саяжайларға да ... ... ... жеміс ағаштарынан
алма, алмұрт, шие жақсы өседі. Қазір қала маңындағы ұжымдық ... 250 ... ... ... ... жайында айта келіп, әлемдік осы саладағы
практикаға да шамалы тоқталамыз.
Сауд Арабиясы, бұл ел де ... ... ... үш ... ... ... жатқанмен, негізінен шөл далалы, батысын тасты тау көмкерген аймақта
орналасқан. Бұл ... де ... ... ... ... шөптер оңай өсіп
тұрған жоқ. Бір жерде қызыл шағыл ... ... ... алып ... әйтпесе
темірдей қатты қызыл күрең тастарды ойып алып тастап, оған қара топырақ
әкеп салып, оны ... ... ... ... ... ... ... Елдің ауыл шаруашылығын, әсіресе егін ... ... ойға ... ... суы егін суаруға келмейді. Бұл елде ағып
жатқан бірде-бір өзен жоқ. ... ... ... тасты таулы аймақ саналатын
елде 1,8 миллион гектар егістік жер бар дегенге еріксіз таңданасың. ... су ... егін ... мемлекет негізінен өз халқын негізгі тамақ
өнімдерімен қамтамасыз етуде. Оның ішінде 1,5 ... ... ... Тіпті біршама өнімді сыртқа да шығарады. Міне осындай елдерден
біздердің үйренеріміз көп.
Араб ... ... ... ... ... осы елдердің мұнайы
үшін көп инвестиция бөліп отырған АҚШ сияқты бай ... ... ... ... ... Араб елдері сияқты тасты жерлерді көгалдандыру практикасы
тек Маңғыстауда. Маңғыстаудың да мұнай ... мен уран ... ... кем емес [80].
Сонымен қаланы көгалдандыру мәселелерінің ... ... бұл ... ... ... ... жатыр. Алдағы уақытта
көгалдандыру шараларының барлық ... іске ... ... қаланың қатаң
табиғаты аздап та болса жұмсарып, жасыл ... ... ... ... ... ... қала тұрғындарының жұмыс істеуі мен ... ... ... ... ол ... ... ... келгенде Ақтау қаласында төмендегідей жағдай қалыптасып
отыр. Республикамыздың нарықтық экономикаға көшуіне байланысты ... ... ... жүргізу қаланың коммуналдық шаруашылық
құрылымына өтті. Сол ... ... ... мемлекет тарапынан
жеткілікті көңіл бөлінбей отыр. Қаржы тапшылығына ... ... ... ... ... ... отырмағандықтан, күні
бүгінге дейін осы ... ... ... ... Топырақтану мен
Ботаника институтарының жүргізген жұмыстарының және ... ... ... ... қол ... жетістіктерден айырылып
қалуы мүмкін.
Сондықтан да көгалдандыру жұмысын жоғарыда аталған ... ... ... ала ... ... бюджетінен қаржы бөлу
арқылы жүзеге асыру қажет. Ақтаудың іргетасын қалаушылардан қалған ‘’ Мұнда
ағаш көлеңкесінен ... ... ... ... ... ... сөз бар.
Ақсұр тастардан өрілген қаланы көлеңкелі ағаш, сәндік бұта, әдемі гүлдермен
көмкеруге көгалдандыру цехы деп ... ... ... ... және ... өтеп ... жауынгерлерден құралған жұмысшы батальондары
жұмылдырылған. Ауласына ағаш ... ... ... үйлер мен
басқа ғимараттарды құрылысы біткенімен пайдалануға қабылдамайтын. ... ... ... оған газ ... ... желісін тарту сияқты ... бірі ... Ол ... ... ... жұз мың ... метр ... мектеп, балалар бақшасы, сауда орталығы сияқты ондаған әлеуметтік
нысандар тапсырылып ... ... ... ... ... Қаланың жасыл желегін қалпына келтіруге, жаңартуға бағытталған
қозғалыс бюджет толыға бастаған 2000 жылы қайта ... ... 2001 ... ... сай ... қарқынмен құлшынысқа ұласты [81]. Екі жыл
бұрын қаланың дәл орталығындағы Ынтымақ алаңының ... ... ... ... жатса, бүгінде ол жер беті әдемі қалақ ... ... ... ... әсем ... ... айналды. Қашаған ақын мен
Тобанияз ескерткіштерінің арасын алып жатқан бос ... ... ... жас ... ... жуық ... тартып, күтімі қазіргі жағдайындай
болса, енді екі жылда ... ... ... ... ... ... (8 -
сурет).
Елбасы тапсырмасын орындау мақсатында жасақталған қалалық бағдарламаға
сәйкес көгалдандыру жұмысына қаражат ... ... ... ... ... қазыналық кәсіпорны басшылық жасауда.
Қаланың орталық алаңы мен ... ... көше ... ... сан ... гүлдер егілген гүлзара-кілемшелер жасауға бағыт
ұсталды. Бірқатар кәсіпорындар мен ... ... ... ... бекітілген шағын аудандарда көгалдандыру ісін
белсенділікпен жүргізуде.
Қорыта айтқанда қаланы көгалдандыру ... ... ... ... ... ғылыми негізде жүргізілсе, аулаларды көмкере
отырғызылған, күтімділікпен жайқалып ... ... ... ... ... жанды жадырататыны анық.
Сурет 8 – Ынтымақ алаңына отырғызылған жасыл желектер (суретті
түсірген ... ... Қала ... экологиялық-мелиоративтік тұрғыдан бағалау
Маңғыстау түбегінің қазба ... ... бұл ... ... ... қорғап, оның жасанды жасыл желектерін жасауды аса
қажеттіліктің біріне айналдырды.
Ақтау қаласын көгалдандыру жұмыстарын міндетті түрде ... ... ... ... үшін өте ... болып саналады. Өйткені ол адам
денесін қаритын ыстық желден, шақырайған күн ... ... ... ... ... экологиялық жағдайын өзгертеді. Түбек
байлығын ... ол ... игі ... ... Сол үшін халық осында
тұрақтап, ... ... етуі үшін ... ... ... ... ... жасалуы қажет, өйткені саялы ағаш, көлеңкелі
жапырақтарды осы ... ... ... ... ... ондай жағдай
ешқандай жерден әкеп орнатылмайды.
Түбек қалаларын табиғаттың осындай ... ... ... ... іске ... оңай емес. Бұл жұмыстың нәтижесі жемісті ... ... ... ... тура келеді. Ал көгалдандыру мәселесін
шешудегі басты мәселелердің бірі ... ... ... ... ... ... үшін бағалаудағы басты
көрсеткіш-топырақ пен топырақасты майда ұнтақталған қабатының осы ... ... ... астына жақын төселетін сармат әктастарының тереңдігі.
Себебі бұл әктастар ағаш бұталардың тамырларын және су ... ... ... ... ... ... арттырмайынша ештеңе
өспейді. Сондықтан Ақтау аумағын көгалдандырудағы жерді экологиялық-
мелиоративтік ... ... ... ... осы [82]. Ең ... ... ... ... тастарда болып тұр. Мұндай жағдайда
белгілі ... ... ... ... емес. Осындай үлескілерді
көгалдандыру үшін, әртүрлі күрделі инженерлік-мелиоративтік жұмыстарын
жүргізу ... ... ... қатты әктастары топырақ бетіне жақын жатқан
жерлердің тастарын техника күшімен ... алып ... ... ... ... әртүрлі- шұңқырлар жасап, оларға сырттан алынып келген
жұмсақ топырақтар төгу жатады. ... ... жұқа ... үстіне басқа жақтан топырақ алып келіп төсеу арқылы олардың
топырақ ... ... ... ... инженерлік әдістерді
қолданудың арқасында Ақтау ... ... ... көгалдандыру
жұмыстары нәтижелі жүргізіліп келеді. Яғни ... ... ... топырақ-мелиоративтік жағдайы табиғи емес, қолдан
жасалған [83]. Ақтау қаласында ... ... ... 80 мың ... әр ... ағаш, 1 миллионнан астам бұталы өсімдіктер өсірілсе, ... ... шөп ... 2 ... ... гүл жайқалады. Қазақ ғылым
академиясының ... ... ... бағында қалаға
отырғызылған көшеттер өсіріліп, мұнда әр түрлі ғылыми зерттеу жұмыстары
жүргізілуде. ... ... ... ... ... бағы мен топырақтану институты ғалымдары шұғылданса, оның жүзеге
асуымен ... ... ... ... қазыналық
көгалдандыру кәсіпорны айналысады. Өсімдіктер қала ауасын әртүрлі зиянды
газдардан тазартады. ... ... ... тағы басқа көптеген
өсімдіктер адамның және өсімдіктердің қауіпті ... ... ... жіберетін фитонцид дейтін ерекше зат бөліп ... ... ... ... күн ... ... кемітіп,
ультракөгілдір сәулелерді сіңіріп алатындағы белгілі. Көгалданған жердің
бір литр ... ... шаң ... өсімдігі жоқ көшелерден үш есе
кем. Өсімдіктер оттегі мен көмірқышқыл ... ... ... ... ... ... «Жасыл фабрика» болып табылады [54].
Қаланы көгалдандыру жұмысы, жоғарыда аталған мекемелермен бірлесе
отырып, ... ... ... аулаларды көмкере отырғызылған,
күтімділікпен ... ... ... ... ... ... ... жанды
жадырататыны анық.
3 АҚТАУ ҚАЛАСЫ АУМАҒЫНДАҒЫ ӘР ТҮРЛІ БӨЛІКТЕРДІҢ ... ... ... ӘДІСТЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-
ЭКОНОМИКАЛЫҚ БАҒАЛАУ
3.1 Ақтау қаласы аумағын ... үшін ... ... және ... жұмыстар
Зерттелген аймақта көгалдандыру жұмыстары егіншілікпен айналысудан көп
жоғары тұрған мәселе ... ... ... ... түбегі, оның ішінде облыс орталығы Ақтау қаласының
табиғи-экологиялық жағдайы, оның теңіз жағалауында орналасуына қарамастан
өте ... ... ... шөл. ... шөлдің құба топырақтары, олар барлық
жерде сорланған, жоғарғы мөлшерде ... ... ... гипс мол, ал ... қажет коректі заттар мөлшері ... ... ... ... тән ... ... көпшілік
жағдайда 30-50 см. тереңдіктен суға ерігіш, хлорлы - ... ... ... ... ... әдетте 0,8-1,2 % болып кездеседі. Оған ... ... ... ... ... жақын тереңдіктегі (0,5-1 м,
кей кезде одан жоғары немесе ... ... ... дәуірінің әктастарымен
төселінген. Бұл әктастар өсімдік тамырларын және ... ... ... ... топырақтың ұнтақталған белсенді ылғалды-тұзды тәртібі ... ... Бұл ... ... ... ... үшін ... аса
негізгі мелиоративтік өлшеуіш болып саналады [86].
Міне ... ... ... ... өте ауыр ... ... климатының да аса қолайсыздығы, жазғы аптаған ыстықтың
45о-қа, қысқы қары аз суықтың 30о-қа ... ... ... ... ...... 120-160 мм ... топырақ шаңын аспанға көтеретін күшті
желдердің жиі ... – бұл ... ... келіп жатқан халыққа мүмкіндігінше
ыңғайлы санитарлы-гигиеналық жағдай ... ... ... ... бір жолы – халық мекендеген жерлерді үлкен көлемде
көгалдандыру. Көк ... ... мен ... ... ... күннің аптаған ыстығы азайып, желдің күші ... ... ... тән ыңғайлы микроклимат пайда болады. Сондықтанда Ақтау
қаласын салумен қатар оны кең ... ... ... ... алынған
болатын.
Біздер төменде осы Ақтау қаласының топырақ мелиоративтік жағдайларын
көп жылдар бойы басқарып зерттеген, республикамыздың белгілі ... ... ... және ... ... өзімнің бұл
жұмыстарға араласуымның нәтижесіне сүйене отырып, ... ... ... және ... ... ... өзгерістерге тоқталамыз [87].
1960 жылдардың басында болашақ Ақтау қаласының негізгі аумағының осы
диссертациялық жұмыстың жетекшісі Е.Ү.Жамалбековтің басқаруымен ... ... ... зерттеу жұмыстары төмендегі
көрсеткішті көрсетті.
Кесте 18 - ... ... ... ... ... (негізгі топырақ-мелиоративтік ... ... ... ... ... ... ... дейінгі қалыңдығы алынған)
[88]
|Топырақ қабатының төсеніш |Жер ... | ... ... дейінгі | ... ... ... см | | |
| ... |% | |
|0 см, ... жер бетіне | | ... ... ... ... |24 |4,8 ... ... |
| | | ... ... ... ... ... |39 |7,7 ... ... |
|30-50 см |110 |21,8 |- ‘’ - ... см |256 |50,8 |- ‘' - ... 150 см |37 |7,4 |- ‘' - |
| | | ... бағында, орман |
|150 см-ден төмен |37 |7,4 ... ... | | ... ... |503 |100 | ... ... қаланы көгалдандыру үшін топырақ-мелиоративтік
жағдайының негізгі өлшеуі – майда ұнтақталған топырақ қабатының төсеніш
қатты әктастарға ... ... Міне ... ... ... мақсаты қала территориясындағы барлық жерлердің топырақ
қабаттарының ... ... ... ... ... анықтау болатын.
Бұл мәліметтер бойынша, жалпы қала топырақтарының басым ... ... ... ... үшін өте ... ... көрінеді. Сонымен
көлемі 503 гектардай қала аумағының 24 гектары, яғни қала ... 4,8 ... ... жер ... ... жатады, негізінен теңіз жағалауында,
сирегірек қала ... ал ... ... 0-30 см 39 ... 7,7 %
қала аумағында, 30-50 см 110 гектар 21,8 % қала территориясында, 50-100 см
256 гектар 50,8 % қала ... 100-150 см 37 ... ... ... ... ... қалыңдығы 150-200 см-ден төмен жатқан
жерлер қала бағында, орман ... ... ... жердің 37
гектарын, 7,4 % алып жатыр. Келтірілген мәліметтерден көрінгендей қала
аумағының ... ... ... ... тән ерекшеліктер
анық байқалып отыр. Бұл жағдай қала аумағын көгалдандыру жұмыстарын жүргізу-
оңай шаруа емес екендігін аңғартады. Отырғызылатын ағаш, бұталар ... ... ... ... қабаттары топырақ бетіне көпшілік жағдайына
өте жақын орналасқан. Оған қоса бұл топырақтар тұзды , ... ... ... өте ... ... соңғы жағдайларды қолдан түзету
оңай. Тұзды сумен шаюға, коректік заттарды ... ... ... ... аса ... ... көгалдандыру жұмыстарын жоғары
деңгейде жүргізу-аса қымбатқа түсетін жұмыс, себебі көгалдандыру үшін мұнда
аса күрделі жерді жақсарту және қайта ... үшін ... ... ... асады. Міне осындай жұмыстардың көлемін анықтау мақсатында
қаланың 7-ші ... ... ... ... ... ... ... қаласы 7-ші ықшам ауданды көгалдандыру жұмыстары
Ақтау қаласының бір ықшам ... (7-ші ... ... ... ... ... бір жобаны келтіреміз. Қалада мұндай ықшам аудандар саны
20-дан ... ... ... бұл ... ... ... белгілі.
Ескеретін жағдай, кезінде, Ақтау маңындағы Қарақия ойпатында ''уранның''
мол қоры табылып, бұл кенорынды игеру ... ... ... ... ... ... жобалау, салу, көгалдандыру т.б. солардың
құзырында болды. Ақтаудың ... ... ... қала ... ... жүзеге асуы, жоғары деңгейде халықтың қамтамасыз етілуі сол
жағдайлармен түсіндіріледі.
Ақтау қаласындағы 7-ші ... ... ... жұмыстарының жобасы.
(Бүкілодақтық кешенді жобалау институты, Санкпетербург қаласы).
Үлескі көлемі 26,1 га: бала бақшалары: № 31-1,3 га, № 32-1,3 га, № ... ... № 34-2,1 га, ... ... ... 3,7 га, ... ... -16,4 га;
оның ішінде көгалдандыру жер көлемі -11,34 га, ... 0,96 ... ... ... қарағанда бұл ықшам ауданында 4000-ға
жуық ағаштар мен 120 мыңнан ... ... және ... мен газондар
отырғызылған. Шұңқырлар мен траншеялар қазып отырғызылған ағаштар мен
бұталарға, ... ... шөп ... ... ... тағыда топырақ
қалыңдығы 20-30 см болатын гүлді газондарға 40 мың м3 шөп өсетін ... 17 ... ... тыңайтқыштар қажет.
Ал қалада мұндай ықшам аудандар жиырмадан ... ... үшін ... күрделі жұмыстар жүргізуі қажет.
Ал енді ... ... ... үлескілерінің топырақ-
мелиоративтік жағдайларына және оларды игеруге байланысты ... ... ... ... ... ... топырақ-
мелиоративтік және көгалдандыру әдістеріне қарай бірнеше үлескілерге
бөлінеді [93].
Кесте 19 - ... ... ... ... ... [92]
|Жұмыс аты ... ... ... |
| ... | | ... ... ... |м2 |123000 |d- ... |
| | | |h- ... ... ... және ағаштар | | | ... | | | ... 50 %-ға ... шөп ... ... ... |1045 |d-1,0м және |
|топырақ қосылған, ... |м3 |658 |h-0,8м ... ... ... | | |0,63 м3 1 ... |
|әктастарға дейінгі қалыңдығы 1,5 | | | ... ... ... ... |1710 | ... 75 %-ға ... шөп ... |м3 |1932 |d=1,2м және ... топырақ қабатының | | |1,13 м3 1 ... ... ... ... ... | | | ... 1,5 м ... |дана (бұта) |1000 | ... 100 %-ға ... шөп ... |м3 |2600 |d= 1,5м h ... ... ... | | |=1,5м ... ... ... | | |2,6 м3 1 ... |
|әктастарға дейінгі қалыңдығы |м3 |2600 | ... м ... | | | ... ... астындағы тастарды |кг |563 | ... ... | | | ... ... ... ... | |1 ... 150 гр |
|75 %-ға дейін шөп өсетін топырақ |м3 |6080 |h =0,8 м ... ... ... |дана (бұта) |31840 |0,8 м2 1м2-қа ... және ... ... |м3 |8664 | ... ... ... |кг |4332 |1 ... 150 гр |
|75 %-ға дейін шөп өсетін топырақ |м |1350 |h =0,8 м ... ... ... ... (бұта) |90700 |d= 0,8 м ... және ... ... |м3 |6750 |0,5 м3 1 м ... ... ... |кг |2025 |1 ... 150 гр ... ... | | ... ... топырақты дайындау |м2 |2460 ... 2 % ... ... 30 см шөп өсетін | | | ... ... ... |м3 |738 | ... ... тыңайтқыштар енгізу |кг |369 |1м2- қа 150 гр ... 1 м2 ... 150 дана ... ... |49200 ... 984 м2 |
|біржылдық түрлерін отырғызу. | | | ... 1 м2 ... 16 дана ... ... |23620 ... 1478 м2 |
|түрлерін отырғызу. | | | ... ... | | | ... ... ... |м2 |97200 | ... ... 20 см шөп ... |м3 |19440 |1м2- қа 10 гр ... ... топырақ | | | ... ... ... енгізу |кг |9720 ... 20ã гр ... ... шөп ... |кг |1944 | ... мөлшері | | | ... шөп ... ... |ìм3 |40782 | ... ... тыңайтқыштар |кг |17010 | ... 20 - ... ... ... ... ... мен ... | | | ... ... дана ... ... дана |
| | | | ... |175 ... |24120 ... ... |185 ... |21180 ... |190 ... |47680 ... |130 ... |5975 ... |145 ... |4435 ... талы |35 ... |2695 ... |610 ... |3490 ... ... |245 ... |7245 ... |120 ... |5720 ... мардан |130 | | ... ... |85 | | ... ... |605 | | ... терегі |80 | | ... ... |485 | | ... шағаны |535 | | |
| | | | ... |3755 дана ... |122540 |
1. ... ... ... олар ... екі ... бөлінеді:
а) құрамы жеңіл, аз сорланған әктасты төсеніш қабаттары терең ... ... мол ... құба ... ... ... ... ағынымен
қамтамасыз етілген (негізінен қала бағының төңірегі):
ә) жұқа қабатты - құба топырақтар. ... ... ... өте аз, ... ... етілмеген (3-ықшам аудандағы алғашқы көгерістер, т. б.);
2. Көгалдандыру үшін қолдан топырақ төселген жерлер, оларда өзінше ... ... ... ... ... ... траншеялар мен шұңқырлар,
олар әртүрлі мөлшерде сорланған жер-топырақтармен толтырылған. ... ... ... ... етілмеген. Қаланың көгалдандырылған
үлескілерінің басым бөлігі;
ә) жұқа қабатты топырақ үлескілерінің үстіне майда жер-топырақтарды төгу
арқылы ... ... ... жағалауындағы пионер паркі, қаланың
кейбір үлескілері. Көлемі 1 ... ... ... ... ... қабаты алынып тасталып, оның орнына басқа жерден алынып келген
топырақтар қалыңдығы 1 метрге ... ... ... ... ... ... Яғни ... бұл үлескілердің жер бедері түгелдей
қолдан жасалған. Жалпы ағынмен қамтамасыз етілмеген. Осы ... ... және ... ... ... ... осы келтірілген тәртіп бойынша баяндаймыз.
3.3 Табиғи зоналық топырақтарға отырғызылған ағаштар
а) Құрамы жеңіл, аз ... ... ... ... ... ... табиғи ағынмен қамтамасыз етілген құба топырақтар. ... ... қала ... төңірегінде орын алған, көлемі көп емес. ... ... ... ... жылдары жүргізілген болатын.
Топырақ ... ... ... ... тұзы бар ... да терең және
аз сорланған. Бұл алаңдар теңізге қарай еңіс жатқандықтан және құрамы ... ... ... ... ... суға ерігіш тұздар жерасты
ағынмен шайылып кетеді.
Жалпы топырақтардың құнарлығы төмен, себебі қоректік заттарға ... ... ... ... ... ... ... 0,2-0,3
%, азот пен фосфор мөлшеріде кем. Бірақ оның есесіне бұл аймақтағы топырақ-
жер қабаттарына тән негізгі ерекшелік-жұқа ... ... ... ... ... ... 1,5-2 м жетеді. Бұл көгалдандыру ... ... ... ... ағаш ... ... ... аса көп талап қоймайтын бұл өсімдіктер үшін ... осы ... да ... ... ... ... ... әрдайым азды-
көпті тыңайтқыштар енгізіледі. Міне, соның нәтижесінде бұл ... ағаш ... ... болмаса, барлығы өсіп көп
жылдардан бері биіктеніп ... ... ... қала ... ... жақсы демалыс орнына айналған. Топырақ құрамы жеңіл, жер
асты ағысы жеткілікті ... ... ... ... ... ... ... бұл төңіректе байқалмайды [94].
Ал топырақ құнарына көп талап қоятын бір ... ... ... бұл сипатталған құмдақ-құмды топырақтардың табиғи құнарлылығы,
механикалық құрамы жақсы қанағаттандыра ... ... да тап ... орын алған оларды гүлді-газонды үлескі топырағының беткі ... ... Жай ... ... үлескінің жоғарғы 15-20
сантиметрлік беткі қабаты қолдан ... ... ... осы ... басқа жерден алынған құнарлы топырақ қабаты төгіліп, оның ... ... ... ... алғашқы тұрғындарының еске алуына
қарағанда тап осындай алғашқы ... ... ... Каспийдің
арғы бетіндегі Дағыстан тауларының құнарлы топырақтары Махачкала арқылы
баржамен алынып келіп төселген. Бұл алынып келінген ... ... ... ... ... ... ... басқа екені түсінікті. Міне
сондықтан да жоғарыда келтірілген ‘’табиғи ... ... ... ... тақырыпшаны бұл өңірдегі кейбір көгалдандырылған үлескілер
үшін дәлме-дәл мағынада емес, шартты мағынада түсіну керек [95]. ... ... ... ... ... енді ... келтірілген азын-аулақ табиғи күйіндегі ... ... ... ... ... ... мөлшері 0,2-
0,3 %, азот пен фосфор өте аз, жалпы азот 0,12-0,14 %, жылжымалы ... ... ... ... 6-12 мг) қанағат тұта ... осы ... ... клумбадағы беткі қабаты қолдан жасалған топырақ сипаттамасына
тоқталайық.
Кесте 21 - Топырақ жер ... ... ... клумбасындағы топырақтардың
кейбір химиялық көрсеткіштері және олардың игерумен ... ... ... ... ... |Суда | | ... ... ... топырақта|еріген |СО2 |Ескерту |
| |і | ... | | |
| |% | ... | |
| | | |і | | |
| | | |% | | |
| | | | | | ... ... ... ... |
| |і | | |р | |
| |см | | | | ... ... | |фос- ... |
| |см | ... |фор | ... ... | ... ... |
| |см | | | | ... ... | ... ... |калий | | | | |
1974 ж.
|
0-4 |
0,277 | | | |
0,384 |
28,65 |
Төселінген ... жер ... ... ... ... тұр. | |күз ... |
0,291 | | | |
0,576 |
25,58 | | | ... ... | | ... ... | | | ... ... | | |
|
0,300 |
21,52 | | |
1987 ж.
күз |
0-8 |
0,78 | | |
|
0,097 | ... ... ... ... көгеруде. | | |
8-30 |
0,75 | | | ... | | | | ... ... |
| | ... | | | | ... ... | | | ... |
| | |
1993 ж. |
0-8 |
0,63 |
36 |
40 ... ... ... ... ... ... ... Арасында қурағандары кездеседі. Олардың
орнына жаңа ағаштар отрығызылуда. | ... ... |
34 ... ... ... |
15,91 | | | |
27-50 |
0,60 |
44 |
10,6 |
170 |
0,382 |
14,82 | | |
топырақтың жоғарғы қабаттарында көп емес [103].
Жалпы ... ... ... бері ... өсіп ... Қурап
кеткендері аздау, сирек кездеседі. Оның себебі, ... ... ... ... ағаш ... ... жағынан (80-см-ден
төмен) тосқауыл болғанымен, көлденеңінен ... жоқ ... ... ... ... тұрғыдан бағалау
Табиғаты аса қатаң жағдайда көгалдандыру жұмыстарын жоғары деңгейде
жүргізу-аса қымбатқа түсетін жұмыс, ... ... үшін ... аса
күрделі жерді жақсарту және қайта құнарландыру үшін ... ... ... ... ... ... тереңдігі әртүрлі ... ... ... ... ... көрсетті. Топырақ жер
қабаты 1,5 м-ден ... ... ... ... топырақтарда
отырғызылған ағаштар, суару, біршама тыңайтқыштар енгізудің нәтижесінде көп
жылдан бері жақсы ... ... ... ... ... ... ... 50 см болатын үлескілерге отырғызылған ағаштар 10-12 жыл
ғана өмір сүреді. Ал қолдан ... мен ... ... тереңдігі 80-
100 см оған жер топырақтар төселіп отырғызылған ағаштар өмірі орта ... ... ... ... жер қабатының қалыңдығы қолдан төсеп 80 см-ге
жеткізіліп отырғызылған учаскелерде қазірше 25-30 ... бері ... ... өсіп ... Ағаштардың өмір сүру ұзақтығы
экономикалық тұрғыдан бағалаудың басты көрсеткіші болып табылады [104]. Осы
зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... үлескілердің 1:15 000 масштабтағы карта-сұлбасы
құрастырылды (14 –сурет).
Бұл тәжірибеден шығатын ... ... ... ... ағаштарды топырақ жағдайын жақсартып қайтадан отырғызу
керек. Жалпы қала ішіндегі ағаш-бұталар отырғызылған қолдан қазылған шұңқыр-
ұраларында болсын, не ... ... ... ... да ... болсын
жылына мыңдаған әр түрлі ағаш-бұталар қурап қалуда. Олардың орнына соңғы
уақыттарда жыл сайын ерте ... 5 ... ағаш және 50 ... ... ... Оның үстіне жыл сайын жаңа ... ... ... ... ... қаншама. Жалпы Ақтау қаласын
көгалдандыру мақсатында 80 мыңнан ... ... 1,5 ... ... мен ... және ... ... отырғызылған, бұл көрсеткіш 180
мыңға жуық ... бар қала ... ... жан ... шаққанда екі-үш адамға
бір ағаштан келеді.
Сонымен түбек қалалары мен елді ... ... ... ... ... бұл ... жемісті
түрде жүріп жатыр. Алдағы уақытта көгалдандыру шараларының барлық ... ... ... ... ... ... аздап та болса жұмсарып,
өзіне тән микроклимат пайда болып, түбек тұрғындарының ... ... ... ... ... ... ол дәлелденген мәселе.
Бұрынғы Одақ аумағында елді мекендерді аса күрделі ... ... ... ... тек ... ... ... болды.
Ақтау қаласында ықшам аудандар саны 29, ал бір ықшам ... ... үшін 4000 ... жуық ... мен 120 ... ... ... гүлдер мен гүлді газондар қажет. Мемлекет бағасында ... ... 500-1000 ... ... жапырақты ағаштар 2000-5000 теңге тұрады,
ал бұтақтар 100-200 ... ... ... Сонда бір ықшам аудан ... ... ... ... үшін орта ... 24 млн ... жұмсалады. Шұңқырлар мен траншеяларда отырғызылған ағаш бұталарға,
шөп ... ... ... және ... ... 20-30 см ... ... 40 мың м шөп өсетін топырақ және 17 тоннадай ... ... ... ірі ... ... мұндай қымбатқа түсетін
күрделі инженерлік ... ... ... ... ... ... халық
мүддесі үшін жемісті жүзеге асуда [105].
Елбасының биылғы ... ... ... ‘’Үкіметтің каникул
кезінде студенттерге тұрғын үйлер ... ... ... ... ... ... ‘’Жасл ел’’ бағдарламасын өрістетіп, бұл
игілікті іске студенттерді қатыстыру мәселесін нақтылы қарауы ... ... ... ... Сол міндетті жүзеге асыру мақсатында Білім және ғылым
министрлігінің ұйытқы болуымен ... ... ... ... ... ... үстел болып өтті. Оған ... және ... ... ... ... жасады.
Бұл дөңгелек үстелге Индустрия және сауда, Ауыл ... ... оқу ... ... ... өкілдері, барлық аймақтық студенттік құрылыс отрядтары
штабтарының ... ... ... оқу ... ... ... ... 4546 жасты қамтыған 89 студенттік құрылыс, ... ... ... ... Сол жастар 88 ірі ұйымдвр мен мекемелерде жұмыс
атқарып, 100 миллион теңгенің құрылысын игерген еді. ... ... ... 30 ... ... ... үстел мақсаты 2005-2010 жылға арналған ‘’Жасыл ... ... [106]. ... ... ... арасында жұмыссыздықты
2-3 пайызға төмендету, еліміздегі жасыл ... ... ... ... ... экологиялық жақсаруына үлес қосу, ... мен ... және ... ... ... ... ... темір
жол және автокөлік жолдары бойында ағаштар отырғызу десек, дөңгелек үстел
басында ‘’Жасыл ел’’ студенттік құрылыс отрядтарын жасақтау, оның ... ... ... жан-жақты жағдай туғызу, мұны жыл сайын
жетілдіре отырып, ... ... ... ... ... ... ... Елбасы алға қойған міндетті жүзеге асыруға барлық
жағынан мүмкіндік жасайтындықтарын айтып, ... ... ... ... жете мән ... бірлікте жұмыс істейтіндіктерін
жеткізді. Сонымен елімізді көгалдандыру мақсатында ‘’Жасыл ел’’ студенттік
отрядтары ұйымдастырылып жұмыс істеуде.
ҚОРЫТЫНДЫ
1) Ақтау қаласын ... ... ... түрде жүргізу табиғаты
қатаң Маңғыстау түбегі үшін өте маңызды болып саналады. Өйткені ол ... ... ... ... ... күн ... қорғайды, елді
мекендердің микроклиматын, жалпы экологиялық жағдайын өзгертеді.
Түбек байлығын игеруге ол ... игі ... ... Сол үшін ... ... ... ... етуі үшін жергілікті мекендердің міндетті
түрде көгалдандырылып, микроклимат жасалуы қажет, ... ... ... ... осы ... ... өсіре білумен айналыспасақ ондай
жағдай ешқандай жерден әкеп орнатылмайды.
Сонымен, ... ... ... ... ел қоныстанудың алғашқы
жылдарынан-ақ түбекті көгалдандыру жұмысы кең ... ... ... мен елді ... салғанда көгалдандыру жұмыстары құрылыс ... оның ... ... ... жалпы құрамды бөлігіне
айналдырылды.
2) Бірақ мұның өзі Маңғыстау өңірінің климат-топырақтық жағдайларына
байланысты аса ... ... ... ... оған қарамастан
көгалдандыру жұмыстарын әуелде Қазақ Ұлттық Ғылым академиясының ... ... ... қызметкерлері бастаса, қазір жергілікті
эксперименталды ботаника бағының тәжірибелі мамандарының басшылығы мен
жалғасып ... ... ... кезінде институттың үш ... ... ... ... Атап ... Ақтау қаласындағы бекет 1961 жылдан
бастап жұмыс істесе, Жаңаөзен мен Тұщыбектегі стационарлық бекеттер 1964
жылы ... ... Бұл үш ... ... ... үш түрлі
табиғи жағдайында орналастырылғанды. Ақтаудағы стационар жазық Маңғыстаудың
теңіз ... ... ... ... ішкі ... ал ... ... орталығында жатыр.
3) Осы уақыт ішінде түбекте бірнеше жүздеген ағаш-бұталар, көгалдық шөп
пен гүлдердің түрлері сыналып, немесе өндірістік ... ағаш ... ... гүлдердің 26 түрі, көгалдық шөптердің 7 түрі таңдалынып алынды. ... ... ... ... ... – 3 ... аудан көгерістен
көрінбей тұр. Мұнда 1961-1962 жылдары отырғызылған ... ... ... екі ... ал кей ... ... үш қабатты үйлерді “басып
кеткен” десе де болады.
Ал ... жаңа ... ... ... ... да көгалдандыру
жұмыстары кең қарқынмен жүргізілуде. Қала жанындағы аумағы 46 ... ... ... 10-шы ... ... көлемі 42 гектардай Қазақ
ғылым академиясының ... ... ... ... ... көшеттер өсіріліп, мұнда әр түрлі ғылыми зерттеу жұмыстары
жүргізілуде.
4) Түбек қалаларын табиғаттың осындай ... ... ... ... іске ... оңай ... Бұл ... нәтижесі жемісті болуы
үшін көптеген қиындықтарды ... тура ... ... ... ... ... көрсеткіш-топырақ пен топырақасты майда ... осы ... ... ... ... астына жақын төселетін сармат
әктастарының тереңдігі. Себебі бұл әктастар ағаш бұталардың тамырларын және
су өткізбейтін негізгі кедергі.
Сондықтан ... ... ... жерді экологиялық-
мелиоративтік жағынан бағалаудағы негізгі ... ... ... аумағындағы әктас тереңдігі әртүрлі ... ... ... ... ... ... жер қабаты 1,5 м-ден терең, құрамы жеңіл, ... ... ... ... біршама тыңайтқыштар енгізудің
нәтижесінде көп ... бері ... ... ... қабатының төсеніш
әктастарға дейінгі қалыңдығы небары 50 см болатын үлескілерге отырғызылған
ағаштар 10-12 жыл ғана өмір ... ... ... мен ... ... тереңдігі 80-100 см оған жер
топырақтар төселіп отырғызылған ағаштар өмірі орта ... 30-35 ... ... жер ... ... ... төсеп 80 см-ге жеткізіліп
отырғызылған үлескілерде қазірше 25-30 жылдан бері ... ... өсіп ... Бұл ... ... ... көрсетілген мерзімдерден
кейін отырғызылған ағаштарды топырақ жағдайын жақсартып қайтадан отырғызу
керек. Сонымен түбек ... мен елді ... ... ... ... қарамастан, бұл жұмыстар жемісті түрде
жүріп ... ... ... ... барлық жоспары іске асқан
кезде, Маңғыстаудың қатаң табиғаты ... та ... ... ... ... пайда болып, түбек тұрғындарының жұмыс істеуі мен демалу
жағдайын ... ... Одақ ... мекен жайлауда соншама аса
күрделі қымбат әдістермен көгалдандыру жұмыстарын жүргізу тек ... ... ... ... ірі ... масштабта мұндай жұмыстар
Ақтау қаласы аумағында ғылыми негізде жемісті жүзеге асуда.
Қала аумағының ... жиі ... ... ... ... орналасқан орман питомнигінде, суару басталғаннан кейінгі бірнеше
жылдардан соң, ... ыза суы ... жер ... ... ... басталды. Онымен күресу үшін кәрізді-коллекторлы жүйе салуға тура
келді. Ал, ... ... жиі ... ... ... молырақ
енгізілген, гүлзарлар мен ағаш-бұталар отырғызылатын бөліктерінде, топырақ
құрамындағы қарашірінді, бұрынғы табиғи жағдаймен салыстырғанда ... ... ... ... ... Ақтау қаласы аумағының топырақ-мелиоративтік ... ... ... ... ... жұмыстарының қымбатқа
түсетіні анық. Дегенмен, көгалдандыру жұмыстарының ... аса ... ... еңбек етіп жүрген халықтардың ... ... үшін ... ... ... бұл ... ешқандай ақшамен
өлшенбейтіні белгілі.
Көгалдандыру жұмыстарының Маңғыстау сияқты жұқа қабатты ... ... ... араб елдерінде жер бетіне шығып жатқан таза тастардада
жүргізілуі-айтқанымызға ... ... ... ... елді ... ... бүкіл еліміздің аумағын көгалдандыру мақсатына
көзделіп отыр.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... Б.А. Лик ... -М., 1948. -240 ... Жамалбеков Е.Ү. Қазыналы түбек. - Алматы: Қайнар, 1990. -192 б.
3 Маңғыстау энциклопедиясы. - Алматы: ... 1997. -382 ... ... С., ... Е., Сыдиқов Қ. Маңғыстау. ... 1973. -218 ... ... ... ... ... ... Қанағат- ҚС,
1997. - 135 б.
6 Бесімбаев Е.Б. Маңғыстау облысының физикалық географиясы. –Алматы,
2000. - 65 ... ... Н.И. ... для ... Закаспийской области. -Ч. 2:
Мангышлак Труды Арало-Каспийской экспедиции. -Петроград, 1915. - Вып. ... С. ... ... В.М., ... Е.У. и др. ... полуострова Мангышлак. –
Алма-Ата: Наука, 1974. - 224 с.
9. Колпаков В.Б. Водные ресурсы ... ... ... 1961. - 245 с.
10 Боровский В.М.,Джамалбеков Е.У. Пустыни Мангышлака и ... ... ... ... 1983. - 60 с.
11 Боровский В.М., Джамалбеков Е.У. Почвы полуострова Мангышлак как
объект ... // ... АН ... -1969. -№3. ... ... Вячеслав. Мангышлак солнечная земля. –М.: Политиздат, 1981.
-127 с.
13 Полынов Б.Б. Кора выветривания. -М., 1934. -Ч. 1.- 41 ... ... ... ... радиологиялық картасы // Маңғыстау. - 2003.
-10 маусым.
15 Жамалбеков Е.Ү. Түлеген түбек. - Алматы, 1973. -84 ... ... В. ... . ... Қайнар, 1984. -174 с.
17 Есполов К.Е. ... ... ... ... и ... ... // Сб.: ... мелиорации почв, озеленения и
селскохозяйственного освоения Мангышлака. - Алма-Ата, 1976. -С. ... ... В.В. ... у ... ... ... 1983. -120 ... Колодкин М.В. Опреснение воды в пустынях СССР // Проблемы освоения
пустынь. -1976. - № 3. -С. ... ... В. ... вода Мангышлака // Казахстанская правда. -1997. -
6 июня.
21. Дильдяев Г. ... ... ... // Известия . -1983. - 17
июля.
22 Квятковский О. Надежный атом // Казахстанская ... -1989. ... ... К.Т. ... ... ... ортаның жайы мен оны қорғау
мен сауықтыру шаралары туралы баяндама. – Ақтау, 2001. – 10 б.
24 Жамалбеков Е.Ү. Жер ... ... - ... ... 1987. ... ... ... В.М., Джамалбеков Е.У., Файзулина А.Х. Критерий оценки
использования почв ... ... ... // ... VІІ- ... - ... 1985. -С. ... Джамалбеков Е.У. О почвообразовании при рекультивации ... ... // ... -1989. -№ 4. - С. ... ... В.М. Формирование засоленных почв и галогеохимические
провинции ... ... ... 1982. -80 ... ... В.М., Жамалбеков Е.У. Почвы приморской равнины Мангышлака ... г. ... // ... с-х. наук. -1967. -№ 1. -С.16 -39.
29 Жамалбеков Е.У. ... ... және ... орны // ... - ел ... -Алматы, 1979. -36-
56 бб.
30 Ахтырская Л.Г., Жамалбеков Е.У. Опыт ... ... почв ... для ... ... // ... респ. конф. почвоведов. -Алма-Ата,
1982. - С. 300 -301.
31 ... Н., ... В.М., ... Е.Ү. ... ... особенности бурых и серо-бурых почв полуострова Мангышлак
// Изв. АН СССР. ... ... - 1981. -№6. - С. ... ... Е.У., Грабаров П.Г., Квитко Б.Я., Солодникова Е.А.,
Файзуллина А.Х. Микроэлементы в почвах ... ... // ... ... - 1976. - №11. - ... Димо Н.А. Из бассейна Амударьи // Тр. ... ... ... -Вып. 15. - ... ... А.Х., ... Е.У. Почвенно-географическое
районирование и проблемы использования пустынной территроии Мангышлакской
области // Тез. докл. Ү ... ... по ... пустынь. -Ашхабад,
1986. - Т. 3. - С. 170-172.
35 Асанбаев И.К. Современный антропогенез, экологические ... ... ... ... почв ... территорий Казахстана (на
примере Прикаспия и ... ... с-х. ... - ... 1999. - 280
с.
36 Қалекенұлы ... ... ... ... ... 1996. - 451 ... Өтемағамбетов М. Қазақстанның физикалық географиясы. -Алматы: Мектеп,
1967. -181 б.
38 Узенбаев Е.Х., ... Б.А., ... Ж.М. ... ... - ... ... 1973. -100 ... Мендешев А. Микробиологические процессы в почвах ... // Сб.: ... ... и мелиорации Северного Прикаспия.
-Алма-Ата: Наука, 1973. - С. 259-272.
40 Жамбакин Ж.А. ... ... ... ... и улучшения
естественных кормовых угодий Мангышлакской области // В сб.: ... ... ... и сельскохозяйственного освоения Мангышлака.
-Алма-Ата, 1976. -С. 30 ... ... А.Х., ... Г.М., Жамалбеков Е.У. Антропогенное
воздействие на природные условия пустыни полуострова Мангышлак // ... и ... ... Тез. ... - ... 1978. - С. 80-82.
42 Соколова В.Е., ... Е.Е. ... ... Азии ... - М., 1990. -398 ... ... Д. М. ... Маңғыстау аумағында топырақ жамылғысының
механикалық бұзылуы және олардың ластануы // ҚазМҰУ ... ... -2002. -№1. ... ... Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р. Топырақтану және ... ... ... ... Қазақ университеті, 2004. - 240 б.
45 Жамалбеков Е.У. Все, кроме тени листьев // Огни ... - ... ... ... Т.П., Усачев А.Г., Жамалбеков Е.У. Повышение ... почв ... на ... ... // Тез. ... ҮІ ... Казахстана. –Алма-Ата, 1987. - С. 238 -239.
47 Архипов Н.П., Жамалбеков Е.У., Туркова Т., Базылов В.Чтобы ... ... // ... ... ... - 1976. -№7. - С. 14-15.
48 Байтулин И., Әбиев С. Қазақстан ауылдары мен қалалрын көгалдандыру.
- Алматы: Ғылым, 1994. -124 ... ... Е.У., ... В.М. ... и природные ... ... ... проблемы полуострова Мангышлак // Тр.
Института краевой патологиии. - Алматы, 1969. - Т.18. ... ... А.Х., ... Е.У. Природно-экономические условия
Мангышлака // Рекомендации по системе ведения ... ... ... - ... 1980. -С. ... Конганбаева М. Чтоб шумели в пустыне аллеи // Казахстанская правда.
-1981. -28 августа.
52 Темірбеков А.Т. ... және ... ... ... ... ... ... // В сб.: материалов
межвузовской научно-методической конференции. -Алматы: Қазақ университеті,
1997. –163 -164 бб.
53 Сәрсенбаев М.Х., ... Ә.С. Елді ... ... ... маңызы // География және табиғат. - 2002. -№ 3. –27-31 бб.
54 Мамбетқазиев Е.Ә., ... Қ.Ж. ... ... ... ... - 410 б.
55 Жамалбеков Е.Ү. Көгалдандыру. Қазақ ұлттық энциклопедиясы. – Алматы,
2002. -Т4. -676 ... ... А.К. ... и ... ... - Свердловск: Наука,
1983. - 247 с.
57 Острикова В.М., ... Г.М. ... ... ... ... накопливать серу в условиях высокой загазовонности сернистым
газом // Сб.: Роль растений в ... ... ... ... - ... ... 1982. - ... Ахтырская А.Г., Жамалбеков Е.У. Почвенно- мелиоративные учловия г.
Шевченко и пути его озеленения // ... ... ... ... ... 1986. - С. ... Илькулин Г.М. Загрязнитель атмосферы и растения. – Киев, 1989 ... ... ... М.К. ... ... ... ... // Сб.: Роль растений в оздравления воздушного бассейна городов
Казахстана. ... -Ата: ... 1982. - С. 24 ... Конганбаева М.А., Белозеров И.Ф., ГуринаТ.Ф. и др. ... ... сад ... РК (путеводитель к 25-летию
образования). - Актау, 1997. -38 ... ... А.А. Опыт ... ... ... // Сб.: ... ... озеленения и сельскохозяйственного освоения Мангышлака.
-Алма-Ата, 1976. - С. ... ... Е.У., ... А.Г. Лечение земли. -Алма-Ата: Наука,
1982. -130 с.
64 Боровский В.М., Файзуллина А., ... Е.У. Опыт ... почв при ... ... ... и ... пород //
Пробл. почвоведения. -1982. -№ 3. - С. 20-24.
65 Блинов Л.К. О поступлении морских солей в ... и о ... в ... балансе Каспийского моря // Тр. Гос.океанограф ин-та. ... -Вып. 15. - С. ... ... Е.У., ... А.Х. Об ... почв Мангышлака //
Сельское хозяйство Казахстана. -1969. -№1. - С. ... ... Е.У. ... ... почв ... ... //
Тезисы докладов ІУ Всесоюзн. съезда почвоведов. -Алматы, 1970. - С. ... ... Е.У., ... А.Г. ... ... дренаж в
условиях Мангышлака. Сб. Генезис и мелиорация засоленных почв Казахстана.
-Алма-Ата: Наука, 1979. - С. ... ... Е.У., ... Ф.Е., ... А.Х. ... итоги
рекультивации земель аридных зоны Казахстана // Проблемы освоения пустынь.
-Ашгабат, 1994. - № 1. - С. ... ... Л.Г, ... Т.П., ... Е.У. ... ... на ... Мангышлкак при озеленении //
Мелиорация, эрозия, рекультивация и физика почв: ... ... ... -Алма-Ата, 1978. - Ч. 2. - С. ... ... Ж.У., ... Е.У., Соколенко Э.А. Почвы лесопитомника
полуострова Мангышлак и вопросы их мелиорации // ... АН ... ... -1972. -№2. - С.12-14.
72 Умирбаев.Т.Б. Тарас Шевченко в Мангышлаке // Сб. Брат наш, друг наш.
-Алма-Ата: Наука, 1961. – С. ... ... Г… От ... ... // ... ... -1979. ... Гончар О. Бессмертие Кобзаря // Казахстанская правда. -1984. - ... ... И. ... ... // ... Қазақстан. -1969. -2
тамыз.
76 Шадықұлов Т. Ұлы Кобзарь және Маңғыстау // ... ... - 18 ... ... Р. Достық бағы өсті жалғыз ағаштан-сонау бір кез қалған
ұлы ... ! // ... ... -1972. - 14 ... Мусинов А. Ұлы Кобзарь // Социалистік Қазақстан. -1984. -10 наурыз.
79 Өмірбаев Е. Маңғыстаудағы Кобзарь музейі // ... ... . -10 ... ... ... Сауд ... Аңыз бен ... атасқан ел // Егеменді
Қазақстан. -2000. - 1 желтоқсан.
81 Маңдайлы Қосымбай. Орталық алаң құлпырып тұр // ... ... - 18 ... ... Е.У. ... ... земельных ресурсов
полуострова Мангышлак, их рациональное использование и охрана: ... ... д-ра с-х. ... - ... 1992. -50 ... Ақашева Ә.С. Ақтау қаласыаумағының топырақтарын көгалдандыру
мақсатында экологиялық-мелиоративтік тұрғыдан ... // ... ... - 2004. - № 5. -14-16 ... Ақашева Ә.С. Аса құрғақ Маңғыстау шөлінде қала аумағын көгалдандыру
мәселелері // Материалы международного ... ... 2001. ... ... ... Ә.С. ... қаласының топырақ мелиоративтік жағдайы //
Междунар. Научно-практическая конференция. -Алматы: Шартарап, 2001.
-157-163 бб.
86 ... Е.Ү., ... Н. ... ... көгалдандыру
учаскелерінің топырақ-мелиоративтік жағдайлары және олардың игерумен
байланысты өзгерулері // ... -1995. - № 5. - 90 -102 ... ... ... Новые данные о почвах полуострова
Мангышлак // Тез. докл. науч. конф. почвенно-агрохим. фак-та ... 1973. - ... О ... ... ... на обьектах
озеленения г. Шевченко за 1979 г: Отчет о НИР Институт ... ... ... ... Л.Г. ... 1980. -75 с.
89 Ахтырская Л.Г., Жамалбеков Е.У. ... ... ... ... ... ... ... г. Шевченко // Тез. докл. ҮІ
Респ. ... ... ... - Алма-Ата, 1987. -С. 240 -241.
90 Ахтырская П.Г., Файзуллина А.Х., Туркова Т.П., ... ... ... почв Мангышлака // Пробл. Рекультивация нарушенных
земель в Казахстане: Тез.докл Ү ... ... ... ... ... Е.У., Ахтырская Л.Г., Файзуллина А.Х. Почвообразовательные
процессы на ... ... ... г.Шевченко // Изв. АН
КазССР. Сер.биол. - 1991.- № 1. - С. ... ... Е.У., ... Т.П., ... А.Г., Актырская Л.Г. Пути
улучшения почвенных условии озеленяемых участков г.Шевченко // В ... ... ... ... 1975. - №5. ... ... Е.У. Критерии мелиоративной оценки почв Мангышлака и
особенности их мелиоративного освоения // Известия АН ... Сер. ... ... -№ 4. -С. ... Ақашева Ә.С. Ақтау қаласын көгалдандырудың кейбір мәселелері // Сб.:
Проблемы географии и экологии Казахстана. – ... ... ... –С. ... ... Ә.С. ... ... топырағының экологиялық ерекшеліктеріне
байланысты көгалдандыру жұмыстарының әдістері // Междунар. ... ... ... имени Абая. –Алматы: Шартарап, ... ... Е.У., ... Н.С., ... А.Г. Ход ... на ... ... озеленения г. Актау // Устоичивость,
антропогенная трансформация и оптимизация природной среды ... ... ... – Алматы, 1998. -С.135-137.
97 Ахтырская А.Г., Жамалбеков Е.У. ... ... ... ... почв на ... г. Шевченко // Тез. Докл. Ү
Всесоюз. Конф. по освоению пустынь. – ... 1986. –Т. 3. –С. ... ... И.К., ... Л.Г., ... Е.У. ... озеленения
населенных пунктов Прикаспия // Ландшафтно – ... ... и ... – Целиноград, 1991. – С. 94-95.
99 Жамалбеков Е.У., ... Т.П. Пути ... ... ... ... г. Шевченко // Пробл. освоения пустынь. – Ашхабад,
1975. -№5. – С. ... ... Ә.С. ... аумағын көгалдандыру үшін ерекше инженерлік қайта
құнарландыру әдістерін қолдану // География және табиғат. - 2004. -№ ... ... ... Е.У., ... А.Г., ... Н. Почвы участков
озеленения г. Актау и их изменения в процессе ... // Изв. ... ... -1996. -№7. - С. 49 ... ... Е.Ү., ... Ә.С. Ақтау қаласы аумағының кейбір
бөліктерін көгалдандыру кезінде жер бедерінің өзгерулері // ... ... ... географии аридных территорий: Материалы науч.-практ.
конф, ''Жандаевские чтения''. - Алматы, 2001. -77-80 ... ... Е.Ү., ... А.Т., ... Ә.С. Жер ... ... ... Қазақ университеті, 2001. – 57 б.
104 Жамалбеков Е.У., Усачев А., ... А.С. ... ... ... на ... г. ... // Проблемы освоения
пустынь. - Ашхабад, 2002. - №1. - С 15 ... ... ... А.Т., ... А.С. ... земельного
кадастра: Учебное пособие. - Алматы: Қазақ университеті, 2004. – ... ... ... ... ел» студенттік отрядтары ұйымдастырылады //
Егемен Қазақстан. -2005. - 29 наурыз.

Пән: Геология, Геофизика, Геодезия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 112 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Маңғыстау өңіріне физикалық-географиялық сипаттамма76 бет
«Ақтау теңіз порты» АЭА-ның даму концепциясы19 бет
«Қараарна мұнай кен орындарының топырағының ауыр металдармен ластануы»51 бет
Алакөл аумағының геоэкологиялық картасын құру73 бет
Алматы облысы Талғар ауданы "Айршир" АҚ-ның қара-қоңыр топырағының ауылшаруашылығында қолдану нәтижесінде құнарлылық көрсеткіштерінің өзгеруі35 бет
Алматы облысының шекара маңы аумағының экономикалық – географиялық байланыстарының дамуы (Панфилов ауданы мысалында)56 бет
Арал өңірінің тұзды батпақты шалғынды топырағында өсірілген күріш өніміне отандық препараттардың әсері30 бет
Арнайы экономикалық зона – «Морпорт Ақтау»5 бет
Атырау облысы топырағынан бөлініп алынған көмірсутегін тотықтырушы микроорганизмдерді зерттеу52 бет
Ақтау қаласының туристік-рекреациялық ресурстары72 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь